Mục đích nghiên cứu
Xây dựng và thu thập hệ thống tư liệu hỗ trợ cho việc giảng dạy chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục.
Giả thuyết khoa học
Nếu sưu tầm và xây dựng một hệ thống tư liệu phong phú để giảng dạy môn
Môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 hỗ trợ giáo viên trong việc tổ chức quá trình dạy học một cách hiệu quả, khuyến khích học sinh khám phá và tìm tòi Điều này góp phần nâng cao chất lượng dạy và học.
Khách thể và đối tượng nghiên cứu
Học sinh lớp 3 ở trường Tiểu học
Hệ thống tư liệu để giảng dạy chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3.
Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
- Xây dựng hệ thống tư liệu cần sưu tầm
- Thiết kế giáo án có sử dụng tư liệu
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng tư liệu trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3.
Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu
Cấu trúc khóa luận
1 Lí do chọn đề tài
4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài
Chương 2: Sưu tầm và xây dựng hệ thống tư liệu hỗ trợ giảng dạy chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1.1 Tổng quan về hệ thống tư liệu
1.1.1.1 Các khái niệm cơ bản
Hệ thống là tập hợp các yếu tố có liên quan lẫn nhau hoặc tương tác lẫn nhau
Tư liệu là những vật chất hoặc tài liệu mà con người sử dụng trong một lĩnh vực cụ thể, đồng thời cũng đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu Trong quá trình dạy học, tư liệu cung cấp thông tin cho học sinh, giúp họ khám phá và suy luận để đạt được những kết luận tri thức.
Hệ thống tư liệu là gì?
Hệ thống tư liệu bao gồm các thông tin, nội dung và kiến thức liên quan, giúp giáo viên vận dụng hiệu quả trong việc lựa chọn phương pháp và phương tiện dạy học phù hợp cho bài giảng.
Chúng tôi nghiên cứu hệ thống tư liệu bao gồm kênh chữ, kênh hình và kênh phim liên quan đến chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3.
1.1.1.2 Phân loại tư liệu a Dựa vào hình thức cung cấp thông tin
+ Tư liệu ngôn ngữ: Ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết
+ Tư liệu phi ngôn ngữ: Hình ảnh, mô hình, sơ đồ b Dựa vào nguồn cung cấp thông tin
+ Tư liệu khai thác từ các loại sách tham khảo
+ Tư liệu từ bài giảng, các luận văn, luận án
+ Tư liệu được khai thác từ các loại báo, tạp chí
+ Tư liệu từ các chương trình truyền hình
+ Tư liệu khai thác từ các đĩa CD
+ Tư liệu khai thác từ mạng internet c Dựa vào mục đích sử dụng
+ Sử dụng để giảng dạy bài mới
+ Sử dụng để củng cố, ôn tập
+ Sử dụng trong kiểm tra, đánh giá
1.1.1.3 Tiêu chuẩn đánh giá tư liệu a Tư liệu phải phù hợp với mục đích đề ra
Tư liệu thu thập cần phù hợp với mục đích sưu tầm, xác định rõ nội dung và phương pháp giảng dạy Mục đích này phải dựa vào nội dung bài học cụ thể, thông qua việc xác định mục tiêu và phân tích nội dung Ngoài ra, tư liệu cũng cần ngắn gọn, rõ ràng, thời sự và hiện đại, đồng thời chứa nhiều thông tin hữu ích.
Tư liệu cần ngắn gọn, rõ ràng và dễ hiểu để nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức của học sinh Ngoài ra, tư liệu phải được cập nhật với tri thức mới, mang tính thời sự và hiện đại, phù hợp với sự phát triển của khoa học công nghệ trong thời đại ngày nay.
Tư liệu đóng vai trò quan trọng trong việc chứa đựng thông tin và giúp giáo viên khai thác kiến thức từ nhiều khía cạnh khác nhau Để phát huy tính tích cực và khả năng tìm tòi của học sinh, việc sử dụng tư liệu là cần thiết, đặc biệt trong việc áp dụng các phương pháp giảng dạy mới Tư liệu cần phải có tính sư phạm cao, mới lạ và hấp dẫn để tạo động lực học tập cho học sinh Đồng thời, tư liệu thu thập được phải kích thích các hoạt động nhóm, phát triển năng lực tư duy, tính độc lập và sáng tạo của học sinh Cuối cùng, tư liệu cần phải sinh động, đẹp và dễ hiểu để thu hút sự chú ý của học sinh.
Tư liệu giảng dạy cần phải có tính mô phạm với ngôn ngữ giản dị, trong sáng và chính xác Hình ảnh, mô hình và phim ảnh nên đẹp mắt nhưng không quá màu mè hay phức tạp, nhằm tránh gây phân tán sự chú ý của học sinh trong quá trình học tập.
1.1.1.4 Tầm quan trọng của tư liệu trong dạy học a Tư liệu bổ sung cho nội dung SGK
Tư liệu đóng vai trò quan trọng trong việc làm phong phú thêm kiến thức trong sách giáo khoa, giúp người học hiểu sâu và rộng về bản chất của sự vật, hiện tượng Nó không chỉ giải thích và chứng minh các kiến thức mà còn minh họa một cách sinh động, tạo điều kiện cho việc tổ chức các hoạt động nhằm nâng cao quá trình nhận thức của học sinh.
Tư liệu hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế hoạt động học tập, giúp tổ chức quá trình nhận thức của học sinh Ví dụ, việc sử dụng tranh ảnh để tạo phiếu học tập có thể khuyến khích hoạt động nhóm hiệu quả Đồng thời, tư liệu cũng tạo ra sự hấp dẫn, hứng thú, kích thích sự tìm tòi và khám phá của học sinh.
Tư liệu phong phú và đa dạng giúp bài giảng của giáo viên trở nên hấp dẫn hơn, với nhiều kiến thức mới lạ và hình ảnh sinh động Điều này tạo ra không khí vui vẻ, phấn chấn cho học sinh, khuyến khích các em tham gia tích cực vào quá trình học tập.
Tư liệu đóng vai trò quan trọng trong việc làm phong phú và đa dạng hóa nội dung giảng dạy, giúp giáo viên (GV) cập nhật kiến thức một cách đầy đủ Nhờ vào đó, GV có cơ hội đổi mới phương pháp dạy học, luôn đặt ra câu hỏi về cách thức sử dụng tư liệu để chuyển hóa thành kiến thức mà học sinh (HS) có thể tiếp nhận một cách tích cực.
1.1.2 Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học
Tri giác của học sinh Tiểu học thường mang tính chất tổng quát, ít chú ý đến chi tiết và không chủ động, dẫn đến việc các em phân biệt các đối tượng chưa chính xác và dễ mắc sai lầm.
Tính xúc cảm trong tri giác của học sinh Tiểu học thể hiện qua những dấu hiệu và đặc điểm của sự vật, khiến các em dễ dàng cảm nhận và ghi nhớ những gì trực quan, sinh động Tuy nhiên, khả năng đánh giá không gian và thời gian của các em còn hạn chế, dẫn đến việc khó hiểu về thời gian của các sự kiện và niên đại lịch sử, mà thường được coi là trừu tượng.
1.1.2.1 Đặc điểm về tư duy
Học sinh tiểu học có tư duy cụ thể, họ nhận thức và hiểu biết thông qua các đặc điểm trực quan của các đối tượng và hiện tượng xung quanh.
Khả năng tư duy của học sinh tiểu học chuyển từ cụ thể sang trừu tượng dần theo độ tuổi, với lớp 4, 5 bắt đầu hình thành khả năng khái quát hóa lý luận Tuy nhiên, nhiều học sinh vẫn gặp khó khăn trong việc phân tích và tổng hợp kiến thức, cho thấy hoạt động này còn ở mức sơ đẳng.
CƠ SỞ THỰC TIỄN
1.2.1 Thực trạng về việc sưu tầm và sử dụng tư liệu của GV trong dạy học môn TN&XH lớp 3 ở trường Tiểu học hiện nay
Chúng tôi đã tiến hành khảo sát 15 giáo viên dạy lớp 3 tại ba trường Tiểu học: Trường Tiểu học Hải Vân, Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi ở Quận Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng và Trường Tiểu học Kim Đồng tại Thăng Bình, Quảng Nam Kết quả điều tra được trình bày trong bảng 1.3.
Bảng 1.3 KẾT QUẢ THĂM DÒ GIÁO VIÊN
Các phương án trả lời
1 Theo thầy (cô) nội dung chương trình trong SGK
TN&XH lớp 3 hiện nay được trình bày dưới dạng nào?
Kênh hình kết hợp với kênh chữ
2 Theo thầy (cô) khi giảng dạy có sử dụng những hình ảnh, tranh vẽ,… thì thái độ của HS như thế nào?
3 Ngoài những hình ảnh, tranh Có 10 66.7 vẽ trong SGK, thầy cô có sử dụng thêm tư liệu khác khi giảng dạy không?
4 Nếu chọn “ không” xin cho biết vì sao Thầy( cô) lại không sử dụng thêm những hình ảnh, tranh vẽ khác khi giảng dạy
Vì hình vẽ trong SGK quá chi tiết
Số lượng hình trong SGK quá nhiều
5 Thầy (cô) có thường sưu tầm thêm tư liệu để giảng dạy không?
6 Sưu tầm các tư liệu có liên quan đến nội dung giảng dạy từ các nguồn nào?
7 Thầy (cô) có thường xuyên sử dụng giáo án điện tử để giảng dạy không?
8 Theo Thầy (cô) việc sử dụng giáo án điện tử với việc không sử dụng giáo án điện tử trong dạy họckhác nhau như thế nào?
9 Thầy (cô) cảm thấy thái độ của HS khi được học các tiết học có sử dụng giáo án điện tử như thế nào?
10 Thầy (cô) thường gặp phải những khó khăn gì khi sử dụng giáo án điện tử?
Thiếu phương tiện 9 60.0 Mất nhiều thời gian để tìm tư liệu
Theo đa số giáo viên, những hình ảnh, phim tài liệu… có tác dụng kích thích
Học sinh (HS) có hứng thú học tập cao hơn khi giáo viên (GV) sử dụng hình ảnh và tranh vẽ trong quá trình giảng dạy, giúp HS hiểu vấn đề nhanh và lâu hơn Khoảng 60% HS cảm thấy hứng thú hơn với việc học khi có sự hỗ trợ từ tư liệu trực quan Hầu hết GV nhận thấy tác dụng tích cực của việc sử dụng hình ảnh, do đó họ thường xuyên bổ sung tư liệu này trong bài giảng Tuy nhiên, vẫn có một số ít GV không sử dụng thêm tư liệu, lý do là thời gian trong một tiết học quá hạn chế, không đủ để triển khai nội dung phong phú hơn.
Giáo viên (GV) cần soạn giáo án để giảng dạy hiệu quả, nhưng áp lực từ nhà trường, tổ chuyên môn và các hoạt động Đoàn thể khiến họ phải tìm kiếm thêm tài liệu Để nâng cao chất lượng giảng dạy, GV không thể chỉ dựa vào sách giáo khoa mà cần tham khảo nguồn tư liệu phong phú Do đó, 100% GV đều cần và tích cực sưu tầm thêm tư liệu để phục vụ cho việc giảng dạy của mình.
Việc sưu tầm và sử dụng tư liệu hiện nay còn gặp nhiều hạn chế, với 60% giáo viên thu thập tư liệu chủ yếu từ sách báo, trong khi hơn một nửa số giáo viên tìm kiếm tư liệu trên internet Tuy nhiên, số lượng giáo viên sử dụng tư liệu từ băng đĩa lại rất ít, cho thấy nguồn tư liệu hiện có còn hạn chế.
Chỉ có 40% giáo viên sử dụng giáo án điện tử, trong khi 33,3% chưa bao giờ soạn giáo án này, cho thấy họ chưa nhận thức rõ về lợi ích của nó Tuy nhiên, tất cả giáo viên đều đồng ý rằng học sinh thể hiện sự hứng thú khi được học qua giáo án điện tử.
Chỉ 26.7% giáo viên thỉnh thoảng sử dụng giáo án điện tử, trong khi 40% rất ít sử dụng và 33.3% chưa từng soạn giáo án điện tử Khi được hỏi về hiệu quả của bài giảng điện tử so với bài giảng truyền thống, ý kiến không đồng nhất: 33.3% cho rằng tốt hơn, 13.3% cho rằng như nhau, và phần lớn cho rằng hiệu quả tùy thuộc vào từng bài Điều này cho thấy giáo viên chưa xác định rõ tác dụng của giáo án điện tử, nhưng tất cả đều nhận thấy học sinh hứng thú hơn khi học bằng phương pháp này Khó khăn lớn nhất của giáo viên trong việc soạn giáo án điện tử là thiếu phương tiện và tốn nhiều thời gian tìm tài liệu, dẫn đến việc chưa phát huy hiệu quả của bài giảng điện tử Do đó, việc xây dựng một hệ thống tư liệu hỗ trợ giảng dạy sẽ giúp nâng cao hiệu quả dạy và học.
Kết quả thăm dò cho thấy giáo viên rất cần tư liệu và đã biết cách thu thập tư liệu cho việc giảng dạy chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3 Tuy nhiên, nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm và sưu tầm do thiếu phương tiện, tốn thời gian, và nguồn tư liệu hạn chế Điều này dẫn đến việc sử dụng tư liệu chưa mang lại hiệu quả thiết thực Do đó, việc xây dựng một hệ thống tư liệu phục vụ cho giảng dạy chủ đề Tự nhiên trong môn TN&XH lớp 3 sẽ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy.
1.2.2 Thực trạng về mức độ hứng thú của học sinh lớp 3 đối với tư liệu trong giờ TN&XH
Chúng tôi đã thực hiện một cuộc khảo sát với 114 học sinh lớp 3 từ ba trường tiểu học khác nhau, bao gồm Trường Tiểu học Hải Vân, Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi tại quận Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng, và Trường Tiểu học Kim Đồng ở Thăng Bình, Quảng Nam Kết quả khảo sát được trình bày trong bảng 1.4.
Bảng 1.4 KẾT QUẢ ĐIỀU TRA HỌC SINH
Các phương án trả lời Kết quả
Sách có nhiều hình ảnh minh họa đẹp, sinh động
Sách có ít hình ảnh minh 0 0
1 sách nào hơn trong các quyển sách sau đây? họa Sách không có hình ảnh 0 0
Ngoài nhừng hình ảnh, tranh vẽ trong SGK,
GV có sử dụng thêm những hình ảnh, tranh vẽ nào khác không?
Em có thích GV sử dụng thêm hình ảnh, tranh vẽ… khi giảng dạy không?
Khi Gv sử dụng những hình ảnh, tranh vẽ… thì thái độ học tập của em như thế nào?
Các em có thường được học trên máy chiếu không?
Các em có thích học qua máy chiếu không?
Vì sao em thích học trên máy chiếu?
Có nhiếu hình ảnh đẹp, sinh động, lạ mắt
31 27.2 Được xem những đoạn băng, hình ảnh…
Lứa tuổi Tiểu học, đặc biệt là học sinh lớp 3, thường rất tò mò và hiếu động Hầu hết các em đều yêu thích sách có hình ảnh minh họa đẹp và sinh động, điều này cho thấy rằng kênh hình có khả năng kích thích hứng thú học tập của học sinh Nếu giáo viên biết khai thác hiệu quả các hình ảnh, kết quả dạy học sẽ được nâng cao đáng kể.
Hơn 91.03% HS rất thích GV sử dụng nhiều hình ảnh, tranh vẽ khi giảng dạy và khi GV sử dụng thì thái độ học tập của HS rất hứng thú Cho thấy HS rất hứng thú đối với tư liệu trong giờ TN&XH Đa số các em được học qua máy chiếu Tuy nhiên chỉ học thỉnh thoảng hoặc rất ít, cho thấy việc áp dụng giáo án điện tử còn hạn chế Hơn 82% HS thích học trên máy chiếu
Kết quả điều tra cho thấy học sinh rất quan tâm đến tư liệu trong giờ Tự nhiên và Xã hội Do đó, việc sưu tầm và xây dựng một hệ thống tư liệu giảng dạy cho môn học này là cực kỳ cần thiết.
Từ kết quả điều tra ta thấy:
Đa số giáo viên nhận thức rõ tầm quan trọng của việc sưu tầm và sử dụng tài liệu bổ sung để làm phong phú các tiết dạy Nhiều giáo viên đã thường xuyên thực hiện việc này, tuy nhiên vẫn còn một số giáo viên chưa có thói quen này do thiếu phương tiện, tốn thời gian, và hạn chế trong nguồn tư liệu cũng như truy cập internet Dù vậy, tất cả giáo viên đều đồng ý rằng việc sử dụng tài liệu bổ sung sẽ giúp học sinh có thái độ học tập tích cực hơn, chứng minh tác động tích cực của việc sưu tầm và sử dụng tài liệu trong giảng dạy.
Học sinh thường hứng thú với các tiết học sử dụng tư liệu ngoài sách giáo khoa (SGK) nhờ vào hình ảnh sinh động và kiến thức mới, giúp khắc sâu kiến thức hiệu quả hơn Tuy nhiên, một số em lại tỏ ra thờ ơ do lười học, thiếu kiến thức căn bản, hay hạn chế trong việc đọc viết Do đó, giáo viên cần lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp để khuyến khích tính tích cực và chủ động của học sinh Kết quả khảo sát cho thấy việc sưu tầm tư liệu giảng dạy môn TN&XH lớp 3 là rất cần thiết.
SƯU TẦM VÀ XÂY DỰNG HỆ THỐNG TƯ LIỆU HỖ TRỢ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN TRONG MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3
VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG TƯ LIỆU TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN, MÔN TN&XH LỚP 3
Theo Điều 24 Luật Giáo dục, giáo dục Tiểu học phải giúp học sinh hiểu biết cơ bản về tự nhiên, xã hội và con người Ở lứa tuổi 8, học sinh sẽ được giới thiệu các khái niệm đơn giản về sự vật và hiện tượng trong tự nhiên Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 nhấn mạnh vai trò quan trọng của hệ thống tư liệu dạy học, giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động và sáng tạo Những hình ảnh, âm thanh và đoạn phim sẽ mang đến cho các em trải nghiệm thực tế, điều mà giáo viên khó có thể truyền đạt chỉ bằng lời nói.
Hệ thống tư liệu phát huy sự phát triển tư duy trực quan sinh động, phù hợp với quá trình nhận thức của học sinh từ trực quan đến tư duy trừu tượng và thực tiễn Nó giúp cụ thể hóa các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, tạo ra môi trường học tập mới, khuyến khích tính chủ động và sáng tạo của học sinh, từ đó kích thích hứng thú học tập và khả năng khám phá Khi giáo viên sử dụng hiệu quả kênh hình và kênh phim trong dạy học môn TN&XH lớp 3, sẽ tạo ra sự tương tác hai chiều giữa giáo viên và học sinh, giúp học sinh hiểu bài nhanh, nắm bài chắc và ghi nhớ kiến thức lâu hơn Với khả năng nhận thức còn hạn chế, học sinh lớp 3 chủ yếu dựa vào tư duy cụ thể, vì vậy hệ thống tư liệu phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý và nhận thức của các em, giúp các em dễ dàng phân tích và nhận xét các sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên thông qua hình ảnh.
Tư liệu học tập giúp học sinh hiểu bài sâu sắc và ghi nhớ lâu hơn bằng cách huy động nhiều giác quan Sự kết hợp chặt chẽ giữa các hệ thống tín hiệu tạo điều kiện cho học sinh tiếp thu kiến thức dễ dàng hơn, giảm bớt mệt mỏi và hình thành những mối quan hệ thần kinh phong phú, từ đó nâng cao khả năng ghi nhớ.
Để thuận lợi cho nghiên cứu các dạng bê ngoài của đối tượng và những tính chất của chúng, chúng ta có thể trực tiếp tri giác tài liệu thông qua các giác quan.
Tư liệu đóng vai trò quan trọng trong việc cụ thể hóa những khái niệm trừu tượng và đơn giản hóa kiến thức phức tạp Trong quá trình dạy học, có những hiện tượng và quá trình mà học sinh không thể tiếp cận trực tiếp, do đó, tư liệu trở thành nguồn thông tin thiết yếu, giúp học sinh nắm bắt tri thức một cách rõ ràng, chính xác và sâu sắc Điều này không chỉ tăng tính trực quan của đối tượng nhận thức mà còn làm cho quá trình học tập trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn.
Tư liệu hình ảnh giúp học sinh lớp 1, 2, 3 hiểu rõ hơn về cấu tạo bên ngoài của cây con và các hiện tượng tự nhiên Khi được quan sát trực tiếp hoặc xem tranh minh họa, các em sẽ dễ dàng tiếp thu kiến thức và nhận diện các bộ phận của vật thể Việc sử dụng tư liệu đặc biệt này trong giảng dạy không chỉ làm rõ các khái niệm phức tạp mà còn kích thích sự hứng thú học tập của học sinh.
+ Kênh hình giúp học sinh thu nhận thông tin về các sự vật hiện tượng một cách sinh động, cụ thể và chính xác
Tư liệu học tập đóng vai trò quan trọng trong việc làm phong phú nội dung giảng dạy, từ đó tăng cường hứng thú học tập cho học sinh Nó không chỉ thu hút sự chú ý của học sinh mà còn làm cho giờ học trở nên sinh động và thú vị hơn, giúp giảm bớt sự căng thẳng và mệt mỏi trong quá trình học.
Phát triển năng lực nhận thức của học sinh là rất quan trọng, đặc biệt là khả năng quan sát và tư duy Đồng thời, cần chú trọng vào việc hình thành những phẩm chất như tính độc lập, sáng tạo, tính tò mò khoa học, cũng như niềm đam mê khám phá và ham hiểu biết.
+ Tư liệu giúp cho Giáo viên điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh và phát huy tính tích cực trong các hoạt đông dạy học.
SƯU TẦM TƯ LIỆU CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN TRONG MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3
2.2.1 Hệ thống tư liệu cần sưu tầm
Sau khi nghiên cứu nội dung chương trình sách giáo khoa và chuẩn kiến thức, kỹ năng trong môn TN&XH lớp 3, chúng tôi đã xác định hệ thống tư liệu cần sưu tầm, như được trình bày trong Bảng 2.1.
Bảng 2.1 Hệ thống tư liệu cần sưu tầm
Bài Các dạng tư liệu
Kênh chữ Kênh hình Kênh phim Bài 40:
- Bảng phân loại các dạng thực vật
- Các loài thực vật có trong thiên nhiên
- Quá trình lớn lên của một loài cây
- Các câu đố trong phần trò chơi
- Các loại thân cây khác nhau: Hình dạng, kích thước
- Công dụng của các loại thân cây
- Hình ảnh chặt phá rừng để lấy gỗ
- Sơ đồ cây có hoa
- Sản xuất các vật dụng từ thân cây
Bài 43: - Đặc điểm của - Các loại rễ cây - Đoạn phim về
Rễ cây các loại rễ cây khác nhau: Hình dạng, kích thước, màu sắc quá trình ra rễ của cây
- Chức năng và công dụng của một số loại rễ cây
- Chức năng và công dụng của một số loại rễ
- Đặc điểm bên ngoài của lá cây
- Hình ảnh ngắt hoa, bẻ cành
Sự kì diệu của lá cây
- Kiến thức về quá trình quang hợp và hô hấp của lá cây
- Công dụng và chức năng của lá cây
- Quá trình thoát hơi nước
- Một số câu đố trong phần trò chơi
- Công dụng và lợi ích của một số loài hoa
- Đặc điểm chung của quả
- Công dụng của một số quả
- Đặc điểm của một số loài động vật
- Các nhóm động vật: Hoang dã, trong nhà
- Đoạn phim về thế giới động vật
- Đặc điểm, bộ phận bên ngoài của côn trùng
- Hình ảnh về cách phòng chống các côn trùng có hại
- So sánh điểm giống và khác nhau giữa tôm và cua
- Các hoạt động nuôi đánh bắt, chế biến tôm cua
- Di chuyển của tôm và cua
- Đặc điểm bên ngoài của cá
- Sự phong phú, đa dạng của cá,đánh bắt và chế biến
- Cách cá di chuyển và thở
- Bảng so sánh điểm giống nhau và khác nhau của một số loài chim
- Các bộ phận của chim: lông vũ, mỏ
- Lợi ích của một số loài chim
- Bài hát: có con chim vành khuyên
- Điểm giống và khác nhau của một số loài động vật
- Cấu tạo bên trong của thú
- Ích lợi của thú trong đời sống và sinh hoạt
- Thông tin về đặc điểm chung của một số loài thú
-Tranh ảnh về hoạt động săn bắt thú rừng
- Đoạn phim Động vật hoang dã
Bài 56- 57: Đi thăm thiên nhiên
- Đặc điểm chung của thực vật, động vật
-Tranh ảnh các loài thực vật và động vật có trong thiên nhiên
- Các bộ phận của cây
- Vai trò của mặt trời đối với sự sống trên trái đất
- Vai trò của mặt trời đối với con người, động vật, thực vật
- Hoạt động của con người
- Thông tin về hình dạng, khích thước của trái đất
- Ảnh chụp trái đất từ vũ trụ
Bài 60: Sự chuyển động của trái đất
- Thông tin sự chuyển động của trái đất
- Một số phim ảnh đượ chụp từ vũ trụ
- Đoạn phim được quay từ vũ trụ
Trái đất là một hành tinh trong hệ
- Thông tin về các hành tinh trong hệ mặt trời
- Hình ảnh môi trường bị ô nhiễm, săn bắt động vật trên trái đất
- Hình ảnh động về sự chuyển động của các hành tinh trong hệ mặt trời
Mặt trăng là vệ tinh của trái đất
- Mối quan hệ giữa mặt trăng, mặt trời và trái đất
- Hình ảnh vệ mặt trăng
- Hình ảnh động về mặt trăng
Bài 63: Ngày và đêm trên trái đất
- Giải thích hiện tượng ngày và đêm trên trái đất
- Một số hình ảnh ngày và đêm
- Đoạn phim trái đất được chiếu sáng và bị che khuất
- Kiến thức về các mùa trong năm
- Hình ảnh về thiên nhiên về các mùa trong năm
- Kiến thức về các đới khí hậu: quang cảnh, khí hậu
- Tranh ảnh về thiên nhiên về các đới khí hậu
- Kiến thức về các lục địa và đại dương trên trái đất
- Hình ảnh liên quan đến bề mặt trái đất
- Đặt điểm của bề mặt lục địa
- Hình ảnh liên quan đến bề mặt lục địa: sông, suối, núi, rừng
- Đoạn phim sự sống của động thực vật trên bề mặt lục địa
Bề mặt lục địa(tt)
- So sánh giữa đồng bằng và cao nguyên
- Các hình ảnh về đồng bằng và cao nguyên, đồi núi
2.2.2.1 Sưu tầm tư liệu từ sách, báo
Hệ thống tư liệu cần được sưu tầm bao gồm các tranh ảnh và thông tin trong Sách giáo khoa, đặc biệt là kiến thức mà học sinh Tiểu học, nhất là học sinh lớp 3, cần lĩnh hội Theo chuẩn kiến thức và kỹ năng hiện nay, việc cung cấp đầy đủ kiến thức trong SGK là mục tiêu quan trọng trong dạy học Do đó, việc sưu tầm tư liệu từ SGK và vận dụng giáo án điện tử trong giảng dạy là cần thiết để nâng cao chất lượng học tập.
- Sưu tầm sách báo có nội dung liên quan đến chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3
* Lưu ý các thông tin chính của sách về:
Năm xuất bản……… Nhà xuất bản……… Tác giả……… Tên sách: ………
Sau khi thu thập tài liệu liên quan, chúng ta tiến hành phân loại để dễ dàng sưu tầm các tư liệu từ tài liệu tham khảo Việc phân loại có thể dựa trên nội dung chương trình chủ đề Tự nhiên môn TN&XH lớp 3, bao gồm tư liệu liên quan đến thực vật, động vật, cũng như tư liệu về mặt trời và trái đất.
- Đọc và nghiên cứu kĩ nội dung cần tìm
- Ghi chép, lưu trữ các thông tin cần thiết
- Tổng hợp, lựa chọn thông tin tốt nhất và phù hợp nhất và biến thành kiến thức của mình
2.2.2.2 Thu thập tư liệu từ đĩa CD, VCD
- Thu thập các đĩa CD, được các nhà chuyên môn sưu tầm và bán thị trường
- Các đĩa CD, … được các GV sưu tầm trong quá trình dạy học, các học viên xây dựng trong quá trình làm luận văn,luận án,… được truyền tay
Các đĩa CD của giảng viên tại trường Đại học cung cấp tư liệu về môi trường và thế giới xung quanh, được xử lý sẵn để phục vụ cho các mục đích học tập Tuy nhiên, số lượng đĩa CD này hạn chế, dẫn đến khó khăn trong việc thu thập và sử dụng chúng.
2.2.2.3 Khai thác tư liệu từ Internet
Tìm kiếm thông tin chung bao gồm các bài viết, sách điện tử và tài liệu dưới dạng chữ và hình ảnh, trong đó chủ yếu tập trung vào kênh chữ.
Sử dụng các địa chỉ web(ULR) cụ thể: http://www.wikipedia.com, http://www.google.com.vn, http://tulieu.violet.com,
Chọn trang Web phù hợp với nội dung cần tìm Sau đó tìm kiếm thông tin và lưu trữ
- Tìm kiếm tư liệu thuộc kênh hình
Chúng ta có thể tìm kiếm và thu thập các loại hình ảnh và mô hình liên quan từ các trang web cụ thể như: http://www.bamboo.com.vn, http://tulieu.violet.com, và http://bàigiang.violet.com.
+ Có thể tìm kiếm phim từ trang Web:http://www.youtube.com.vn, http://www.clip.vn, http:bee.net.vn,
+ Tìm kiếm thông tin và lưu trữ
* Lưu ý: Khi nhập từ khóa chúng ta nên nhập từ Video+ tên phim
Các tư liệu thu được hiện tại còn ở dạng thô, do đó cần tiến hành xử lý sơ bộ để phù hợp với mục đích dạy học và đảm bảo tính sư phạm.
2.2.3.1 Xử lí tư liệu kênh chữ
Các kỹ năng cần thiết bao gồm tổng hợp, chọn lọc và phân loại các tài liệu văn bản Sau đó, những tài liệu này được tổ chức lại và lưu trữ trong hệ thống tư liệu Chúng ta có thể xây dựng đề cương, viết tóm tắt hoặc khái quát thông tin thành sơ đồ và mô hình hóa để dễ dàng tiếp cận và sử dụng.
2.2.3.2 Xử lí tư liệu kênh hình
Chỉnh sửa sơ đồ, hình ảnh, tổng hợp, chọn lọc và phân loại các tư liệu thuộc kênh hình
Khi sử dụng hình ảnh từ các trang Web Tiếng Việt hoặc đĩa CD Tiếng Việt, bạn có thể sử dụng trực tiếp mà không cần chỉnh sửa, chỉ cần điều chỉnh kích thước và màu sắc theo ý muốn Đối với hình ảnh có chú thích bằng tiếng nước ngoài, cần dịch chính xác và ghi chú lại bằng tiếng Việt, cắt bỏ phần không cần thiết Bạn có thể sử dụng phần mềm như Paint, Adobe Photoshop, hoặc ACD Photo Editor để chỉnh sửa, thêm Textbox ghi chú và chèn lên phần ghi chú tiếng nước ngoài.
2.2.3.3 Xử lí tư liệu kênh phim Đối với các đoạn phim, dùng Windows movie maker, HeroShort 3000 để cắt, nối, Rejump để nối phim, Cool Edit Pro để cắt nhạc,…
XÂY DỰNG HỆ THỐNG DẠNG CÂY THƯ MỤC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3
- Quản lí tư liệu dễ dàng, thuận tiện
- Tư liệu được sắp xếp một cách có hệ thống nên vịc tìm kiếm dễ dàng, nhanh chóng
2.3.2 Hệ thống tư liệu dạng cây thư mục chủ đề Tự nhiên mô TN&XH lớp 3
Đầu tiên, để tạo cây thư mục, bạn chọn File/New/Folder Tạo một thư mục lớn có tên "Hệ thống tư liệu", sau đó tiếp tục tạo các thư mục nhỏ bên trong, bao gồm các bài viết Mỗi bài viết sẽ chứa các kênh chữ, kênh hình và kênh phim.
Tư liệu dạy học môn TN&XH lớp 3
Ví dụ: Cây thư mục
Hình 2.1 Hệ thống tư liệu dạng cây thư mục 2.3.3 Hệ thống tư liệu sưu tầm được
Dựa trên các hệ thống tư liệu đã được xác định (Bảng 2.1), chúng tôi đã thực hiện việc tìm kiếm và khai thác thông tin, từ đó thu thập được một hệ thống tư liệu phong phú (Bảng 2.2).
Bảng 2.2 Hệ thống tư liệu đã được sưu tầm
Bài Các dạng tư liệu
Kênh chữ Kênh hình Kênh phim
Hình 2.3 Nạn săn bắt động vật hoang dã
Trong bài 51 Tôm cua, tư liệu kênh chữ được sưu tầm để đưa vào các hoạt động dạy học như thảo luận nhóm:
Các bộ phận Đầu, mình, chân, đuôi,…
Cấu tạo ngoài Bao phủ bằng một lớp vỏ cứng
Cấu tạo trong Không có xương sống Đặc điểm chân Nhiều chân, chân phân thành các đốt
Các bộ phận Chân, mai, càng
Cấu tạo ngoài Cấu tạo bằng một lớp vỏ cứng
Cấu tạo trong Không có xương sống Đặc điểm của chân
Có 8 chân, 2 càng, chân phân thành các đốt
Hình 2.4 Mô tả đoạn phim về động vật hoang dã Đặc điểm của cua Đặc điểm của tôm
SỬ DỤNG TƯ LIỆU TRONG GIẢNG DẠY CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3
Hình 2.5 Một số loại rễ 2.4 SỬ DỤNG TƯ LIỆU TRONG GIẢNG DẠY CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3
2.4.1 Sử dụng trong kiểm tra bài cũ
Trong quá trình dạy học, trước khi giới thiệu bài mới, giáo viên cần hệ thống lại kiến thức cũ bằng cách kiểm tra hiểu biết của học sinh về nội dung bài học trước Giáo viên có thể tận dụng các tư liệu đã sưu tầm để hỗ trợ cho phần ôn tập này.
Trái đất là hành tinh trong hệ mặt trời Trước khi bắt đầu bài học mới, giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hình ảnh trên bảng và trả lời câu hỏi: Em thấy gì trên bầu trời?
Rễ chùm có đặc điểm là có nhiều rễ mọc đều nhau thành chùm
Một số cây ngoài rễ chính còn có rễ phụ mọc ra từ thân hoặc cành
Một số cây có rễ phình to tạo thành củ, loại rễ như vậy được gọi là rễ củ
Rễ cọc có đặc điểm là gồm một rễ to, dài xung quanh rễ đó đâm ra nhiều rễ con
Trước khi bắt đầu bài học mới về loài thú, giáo viên tiến hành kiểm tra kiến thức cũ bằng cách cho học sinh xem một đoạn phim mô tả hoạt động của các loài chim Sau đó, cả lớp sẽ tham gia thi đua hoàn thành bảng phụ trên bảng.
Bảng 2.3 Bảng phân loại các loài chim
Phân loại Tên loài chim
Trong tiết học trước, giáo viên đã sử dụng tư liệu từ kênh chữ để giải thích hiện tượng ngày và đêm cho học sinh Trong tiết học tiếp theo về bài 64: Năm, tháng, mùa, giáo viên đã kết hợp với tranh vẽ để kiểm tra kiến thức cũ của học sinh.
H1: Giải thích vì sao có hiện tượng ngày và đêm trên Trái Đất ?
H2: Vì sao ngày và đêm trên Trái Đất lại luân phiên kế tiếp nhau không ngừng? Trả lời:
Khoảng thời gian phần Trái Đất được Mặt Trời chiếu sáng gọi là ban ngày, phần còn lại không được chiếu sáng gọi là ban đêm
Do Trái Đất luôn tự quay quanh mình nó, nên mọi nơi trên trái đất đều lần lượt có ngày và đêm kế tiếp nhau không ngừng
Thời gian để trái đất quay được một vòng quanh mình nó là một ngày Một ngày có 24 giờ
2.4.2 Sử dụng trong dạy bài mới
Sử dụng tư liệu để thiết kế các hoạt động học tập cho HS
- Cấu trúc của một hoạt động học tập:
+ Mục tiêu hoạt động học tập(GV đặt ra cho HS)
+ Cung cấp thông tin và phát lệnh(GV)
+ Xử lí thông tin HS tự tìm ra tri thức
+ Kết luận: Đơn vị kiến thức thu nhận được
- Dựa vào tư liệu thu được để bổ sung vào mục tiêu của hoạy động học tập
Sử dụng tư liệu để thiết kế lệnh cho học sinh xử lý thông tin như câu hỏi và phiếu học tập là rất quan trọng Tùy thuộc vào nội dung bài học, điều kiện giảng dạy và trình độ nhận thức của học sinh, cần thiết kế các hoạt động học tập phù hợp để nâng cao hiệu quả giáo dục.
Ví dụ 1: Sử dụng tư liệu để đặt câu hỏi cho HS trong bài 47: Hoa
Yêu cầu HS quan sát tranh và cho biết tên các loài hoa mà em quan sát được
Hình 2.7 Một số loài hoa
Hỏi: Kể tên các loài hoa mà em biết?
Hỏi: Em có nhận xét gì về hình dạng và màu sắc của chúng?
Ví dụ 2: Bài 67: Bề mặt lục địa
Giáo viên sử dụng tư liệu bằng cách cho học sinh quan sát ba bức tranh trên bảng Học sinh sẽ làm việc theo nhóm bốn người để thảo luận và trả lời câu hỏi về những đặc điểm giống nhau và khác nhau giữa sông, suối và hồ.
Hình 2.8 Sông, suối và hồ
- Sau khi từng nhóm trả lời và nhận xét cho nhau, GV nhận xét và tóm ý, dùng tư liệu kênh chữ cung cấp kiến thức cho học sinh:
+ Đặc điểm giống nhau và khác nhau của sông, suối và hồ:
Giống nhau: Đều là nơi có nước
Khác nhau: - Sông: Dòng nước chảy tương đối lớn, trên đó thuyền bè đi lại được
- Suối: Dòng nước chảy từ nguồn xuống các khe núi
- Hồ: Vùng đất trũng chứa nước, nước không lưu thông được
Ví dụ 3: Sử dụng tư liệu tổ chức hoạt động nhóm trong bài Trái đất là một hành tinh trong Hệ mặt trời
Yêu cầu HS quan sát hình và thảo luận theo nhóm đôi
Hỏi: Trong hệ mặt trời có mấy hành tinh?
Hỏi: Từ mặt trời xa dần Trái đất là hành tinh thứ mấy?
Hình 2.9 Hệ mặt trời 2.4.3 Sử dụng trong củng cố bài học
Sử dụng các sơ đồ, khái quát, các dạng bài tập nhỏ hay trò chơi để củng cố bài học
Ví dụ 1: Sử dụng để củng cố kiến thức trong bài 45: Lá cây
Sơ đồ 2.1 Chức năng của lá cây
CHỨC NĂNG CỦA LÁ CÂY
Hoàn thành sơ đồ sau:
Chức năng của lá cây
Ví dụ 2: Bài tập củng cố bài 50: Côn trùng
Hình 2.10 Cấu tạo của ong
Ví dụ 3: Bài tập củng cố bài 51: Tôm, cua
So sánh đặc điểm giống nhau và khác nhau giữa tôm và cua
Bảng 2.4 So sánh đặc điểm giữa tôm và cua Đặc điểm Giống nhau Khác nhau
2.4.4 Sử dụng trong một số trò chơi học tập
Mỗi giáo viên có phong cách sư phạm riêng, và việc sử dụng tư liệu phù hợp trong bài dạy phụ thuộc vào sự linh hoạt của họ Trò chơi học tập là một phương pháp hiệu quả, giúp học sinh vừa chơi vừa học Khi giáo viên thiết kế các trò chơi khoa học hấp dẫn, điều này không chỉ thu hút học sinh tham gia mà còn giúp củng cố kiến thức, nắm vững nội dung bài học và phát triển các kỹ năng cần thiết cho các em.
Giáo viên có thể tận dụng hệ thống tư liệu để tạo ra các trò chơi thú vị như ô chữ, Bông hoa điểm 10 và Điều bí mật Hình thức chơi được giáo viên quy định, cho phép học sinh chọn ô chữ hoặc ô số bí mật, với các câu hỏi liên quan đến bài học được sưu tầm dưới dạng thơ, câu vè.
Ví dụ 1: Bài 41: Thân cây Giáo viên có thể tổ chức trò chơi mang tên “ Ô chữ bí mật”
Luật chơi ô chữ bao gồm 5 câu hỏi hàng ngang và 1 câu hỏi hàng dọc Khi giáo viên phát hiệu lệnh, học sinh nào giơ tay nhanh nhất sẽ được chọn câu hỏi Nếu trả lời đúng, học sinh đó sẽ nhận phần quà, còn nếu sai sẽ nhường quyền trả lời cho bạn khác Đặc biệt, nếu trả lời đúng từ khóa, các ô chữ còn lại sẽ được lật mở.
Nội dung câu hỏi tương ứng với các ô chữ:
Câu 1: Cây xanh lá cũng màu xanh
Già thì để bán, non dành nấu ăn?
Câu 2: Loại cây nghe rất thảo hiền
Dùng chế nước ngọt thơm nồng như cam?
Câu 3: Trông anh gút mắt cùng mình
Người anh sao lại láng trơn thế này?
Chặt đầu nối lại tông đường Đem thân đài khắp phố phường thôn quê?
Câu 4: Thân xanh không lá hoa vàng
Gai tua ba cạnh làng chàng tên chi?
Câu 5: Chi em ai nấy đứng cười
Thân em ở góa chin mười mặt con?
Câu 6: Anh và tôi trót cung tên
Anh thì dưới đất tôi trên bầu trời
Anh thì gặp lạnh thành mưa
Tôi thì chẻ lạc làm thành nong nia?
Câu 7: Cùng họ với bí, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn?
Trong phần trò chơi bài 55: Thú (tt), giáo viên trình chiếu một đoạn phim về thế giới động vật hoang dã và chia lớp thành hai đội Các em sẽ thi đua kể tên các loài động vật mà mình quan sát được trong phim, đội nào kể được nhiều hơn sẽ chiến thắng Hình thức chơi này không chỉ giúp các em rèn luyện kỹ năng ghi nhớ mà còn hệ thống hóa kiến thức đã học và lĩnh hội trọng tâm bài học.
Giáo viên tổ chức thi Ruộng chuông vàng cho học sinh với hình thức câu hỏi trắc nghiệm, sử dụng hình ảnh phù hợp làm đáp án Qua đó, giáo viên tận dụng tối đa hệ thống tư liệu đã sưu tầm để nâng cao hiệu quả giảng dạy về bề mặt lục địa.
Câu 1: Dòng nước chảy tương đối lớn trên đó có tàu thuyền đi lại được
A sông B suối C hồ Đáp án: A Sông
Giáo viên sẽ trình bày đáp án và giới thiệu hình ảnh con sông Hương ở Huế, giúp học sinh cảm thấy bất ngờ và hứng thú hơn Những hình ảnh thực tế này sẽ gắn liền với các em, từ đó hệ thống hóa kiến thức một cách hiệu quả.
Câu 2: Bề mặt lục địa chỗ nhô cao gọi là gì?
A Đồng bằng B Đồi, núi C Cao nguyên
Câu 3: Dòng nước chảy từ nguồn xuống khe núi gọi là gì?