Người Thượng ở Tây Nguyên – Kỳ 2_ Những người giữ rừng số 1

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA ... QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA ... Chúng tôi đã mang tất cả những gì

Người Thượng ở Tây Nguyên – Kỳ 2: Những người giữ rừng số 1

Người Thượng ở biên giới Việt Nam - Cambodia nămm 1973 Ản

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



SHARES

Trong kỳ 1, độc giả đã có cái nhìn sơ lược về tổ chức làng, luật tục và cách vận hành củaluật tục trong đời sống của người Thượng Bên cạnh cách tổ chức đời sống và luật tục,thần linh là một thế lực siêu nhiên đối với người Thượng

Trong phần này, chúng ta sẽ bước vào thế giới tín ngưỡng của người Thượng trong cách

họ đối xử với rừng và đất đai Nếu thoạt nhìn, người ta sẽ dễ cho rằng đó là những điều

mê tín dị đoan, khó hiểu Tuy nhiên, ẩn đằng sau những điều khó hiểu này là một triết lý

để sống bền chặt với thiên nhiên

Phần cuối của bài này sẽ đưa ra những hiểu biết cơ bản về quyền đất đai của ngườiThượng – cũng chính là vấn đề lớn nhất ở Tây Nguyên ngày nay

Bền chặt với thiên nhiên

Người Thượng theo tín ngưỡng đa thần giáo Họ thờ nhiều thần Họ tin thần có ở khắpmọi nơi Khi cầu xin, người Ba-na, Ê-đê hay Gia-rai gọi các thần là Yang, đọc là Giàng

Người Ba-na tôn thờ nhiều vị đẳng thần như Đấng Nam tạo hoá, Đấng Nữ tạo hoá, Thầnsấm sét, Thần lúa, Thần nước, Thần núi… Có những thần thì gắn với tên của các loài thúnhư Ông Cọp, Voi, Cóc hay như Thần cây, Thần ghè… Lại còn có các hung thần hại ngườithì cần phải xua đuổi

Không chỉ tôn thờ các vị thần, người Thượng còn có tục lệ kết nghĩa với các thần

Những người đã kết nghĩa thì phải kiêng cữ nhiều điều Nếu kết nghĩa với thần lúa thìkhông được nhổ lúa Kết nghĩa với thần thú vật nào thì không được ăn thịt thú ấy Kếtnghĩa với thần cây nào thì phải giữ gìn loài cây ấy

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Người Thượng không phải đụng đâu là cũng có thể lập làng Hễ việc gì kinh động đếnnúi rừng, đất đai thì họ phải hỏi ý của các thần, khi nào thần đồng ý thì mới được làm.

Để biết thần có đồng ý hay không thì họ quan sát các dấu hiệu của tự nhiên như đườngchim bay, xác chết của thú rừng hay bằng nhiều cách khác nhau được truyền lại từ đờitrước để đoán ý của các thần

Ví dụ như trong khi đi tìm đất để lập làng Tối hôm trước đó, người chủ làng Ba-na nằmchiêm bao thấy được điều tốt thì sáng hôm sau mới cùng những người khác đi kiếmđất Trên đường đi họ nghe tiếng, nhìn đường bay của chim để tìm ra vùng đất phù hợp,

ví dụ như nghe tiếng chim bên trái hay bên phải là điếm tốt; hay đường chim bay từ sau

ra trước người đứng là tốt, ngược lại là xấu Đến lúc tìm được khu đất thì họ xin ý kiếncủa các thần Họ dùng cây rào xung quanh khu đất Người chủ làng bỏ năm hạt gạo ragiữa khu đất rồi khấn vái xin các thần báo cho điềm tốt hay xấu Cả nhóm bỏ ra một nơikhác để ngồi chờ trong vài tiếng đồng hồ Nếu sau khi quay lại, năm hạt gạo vẫn cònnguyên hay mất đi một, hai hột thì là điềm tốt Còn nếu mất đi ba, bốn hột hay mất hếtthì là điềm rất xấu vì làng mà lập ở đấy thì sẽ bị giặc giã, dịch bệnh, cháy nhà… Kế tiếp

họ xin keo pơgang, nếu keo cũng tốt thì họ về báo tin để lập làng

Phát rừng để làm rẫy cũng thế Nếu trong lúc phát rừng mà tiếng chim hoặc mang (mộtloài hươu) kêu thì rất xấu vì chắc thần không cho muốn làm chỗ đó.[1]

Đối với thú rừng thì họ cũng rất tôn trọng, khi một người thợ săn Gia-rai bắn một thúrừng, anh ta phải tạ lỗi: “Xin chư vị tha lỗi vì con phải có cái ăn”

Trong các loài dã thú thì hổ là động vật linh thiêng Kể cả những thợ săn Jrai chuyênnghiệp cũng bị cấm tấn công hổ vì họ đã xin sự chở che của Thần rừng cũng chính làThần hổ nên tấn công hổ là điều cấm kỵ

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Nếu người thợ săn buộc phải giết hổ trong lúc đi săn thì họ phải ngay lập tức làm lễ tangcho hổ để thanh minh cho vụ việc chỉ là ngộ sát, bằng không chính anh ta sẽ làm mồicho hổ Lễ tang phải có bốn nhân chứng, hai đại diện cho người thợ săn, hai đại diệncho hổ Lễ cúng là một ghè rượu và một con lợn; các con trâu đền mạng làm bằng thânchuối để tượng trưng hoặc chiêng nặn bằng đất sét, rồi đọc lời khấn như sau:

“Hôm qua, hôm kia, người này đã giết mày Bây giờ nó đền nợ Sự vụ thế là xong Hãy ởyên, đừng giận chúng tôi Chúng tôi đã mang tất cả những gì cần để đền bù, đủ số lượng;đừng tấn công chúng tôi, cả con cháu chúng tôi nữa”.[2]

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Một góc làng của người Thượng vào những năm 50 của thế kỷ trước Ảnh: chưa rõ nguồn.

Luật tục Gia-rai vùng Cheo-reo (Plei-ku) quy định việc xúc phạm thần nhà khi chặt một

số loại cây như sau:

“Nó nói với môi còn hoẵng và miệng con bê

Nó đòi đào gốc cây tung Trốc gốc cây thần

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Lật gốc cây gạo (*)

Nó nói xấu anh em…

Vì thế mà lều vựa, nhà cửa Gùi, sọt đề bị đổ vỡ

Vì thế mà bệnh lậu lan đến tận hiên nhà Bệnh dịch tràn vào tận buôn.”[3]

J Dournes cho rằng các mối quan hệ này [giữa thần linh, con người và thiên nhiên] nhưmột sợi dây bền chặt Người nào làm đứt các mối quan hệ hài hoà này, cuộc sống sẽ bị

đe doạ

Không hề lãng phí cũng chẳng tàn phá

Người Ba-na cũng tin vào số mạng, họ gọi đó là “ai” hay “Pun ai”; “ai to” có nghĩa là người

đó có mạng lớn, của cải sẽ tự tìm đến; “ai nhỏ” là kẻ yếu, khó mà được giàu sang Chonên người Ba-na không bao giờ cất nhà quá to, phát một đám rẫy quá rộng, trước đếnnay ông cha làm như thế nào thì tuân theo như thế ấy

Người Thượng không đụng đến các loại cây công nghiệp cho đến khi người Pháp thànhlập các đồn điền ở Tây Nguyên

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Làm rẫy là nghề chính của người Thượng Bao nhiêu đời người Thượng vẫn đốt rừnglàm rẫy Họ chọn một khu đất rồi xin thần linh để phát rẫy Không chỉ làm rẫy, họ cònbiết trồng lúa và trồng cây hoa màu

Không có máy móc, chỉ có nông cụ đơn sơ nên cách làm rẫy của họ cũng rất đơn giản.Khi trồng lúa họ cũng không xới đất lên như người Việt hay làm Họ dùng một cái quechọc lỗ, bỏ hạt lúa vào rồi chờ ngày thu hoạch Người Thượng thông thường bắt đầuphát rẫy vào tháng Hai hay tháng Ba đến tháng Chín thì mới gặt lúa, tức mỗi năm chỉlàm một vụ lúa

Canh tác ở đám rẫy một thời gian nhất định thì phải bỏ để chuyển sang nơi khác vì đất

ở đó đã bạc màu Ví dụ như đất ở sườn Trường Sơn do đất dốc và xấu, mỗi rẫy chỉ làmđược một đến hai năm Ở những nơi đất tốt hơn thì có thể trồng liên tiếp từ ba đến sáunăm

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Một người Thượng đi rẫy với gùi mang các nông cụ, ảnh chụp năm 1931 Ảnh: W.

Robert Moore/National Geographic Society/Corbis

Nhưng không vì thế mà ta cho rằng người Thượng du canh du cư giống như dân du mục

là một sai lầm Cách thức này gọi là luân khoảnh để trả rẫy về với rừng trong vài ba nămthì họ mượn lại từ rừng

Bằng chứng rõ ràng nhất là người Thượng không du canh du cư vì mỗi lần dời đi rất tốnkém và phức tạp Họ phải bỏ hết nhà cũ kể cả nhà rông đã tốn rất nhiều công sức đểlàm Hoạ hoằn lắm như gặp dịch bệnh, lũ lụt hay cướp bóc thì người Thượng mới tìmđất lập làng mới

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Theo nhà văn Nguyên Ngọc, mỗi làng của người Thượng thường có năm loại rừng thìmới thành làng

Thứ nhất là mảnh rừng làm nơi cư trú Ở đó, họ dựng nhà rông, ăn ở, cử hành các nghi

lễ, xử án, v.v

Thứ hai là rừng để làm rẫy, được phân chia cho các gia đình Chủ làng người Mạ khichia đất sẽ thông báo cho cả làng tập trung đến, tổ chức lễ cúng thần linh rồi chia đất.Những phần đất thuộc một khu rừng thường được chia từ trên xuống dưới để đảm bảođất nhà ai cũng như nhau, không có người được đất tốt, người khác thì được đất xấu.[4]

Thứ ba là rừng sinh hoạt là mảnh rừng mà con người đến để tìm gỗ, lấy mật, hái tráirừng

Thứ tư là khu vực nghĩa trang, nơi những người chết trở về với rừng

Thứ năm là rừng thiêng tức là nơi ở của các thần linh, rừng đầu nguồn, giữ nước, sựsống của làng

Sự phân chia này hết sức quan trọng, thể hiện văn hoá bản địa về đất đai của ngườiThượng mà đến thời Việt Nam Cộng hoà Đệ nhị đã thừa nhận sự phân chia này và củng

cố bằng các chính sách của chính quyền

Nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng người Thượng không có thói quen tích trữ, những gì họlàm ra đều đủ dùng cho nhu cầu của mình nên rất khó có chuyện tàn phá rừng

Nền văn minh của người Thượng là một nền văn minh thảo mộc mà J Dournes nói rõ:

“Không hề lãng phí cũng chẳng tàn phá, đúng vừa đủ để sinh tồn, bên cạnh và cùng cácgiống loài khác”.[5]

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Quyền sở hữu đất đai

Trò chuyện với chúng tôi, giáo sư Phan Đăng Nhật nhận xét rằng xã hội của ngườiThượng chưa có giai cấp nên chưa sinh ra sự bóc lột, họ không mua bán mà chỉ trao đổivới nhau Họ coi trọng những người giàu có Người giàu được xem là những người làmrẫy giỏi

Theo giáo sư Nhật, người Thượng đã xem trọng tư hữu nhưng không có sự tích tụ tàisản hay hình thành nhóm thoát ly khỏi lao động Người Thượng không xem rừng là giasản riêng của gia đình, rừng là của Yang, tức là của thần linh Làng vay mượn rừng củathần linh để lập làng, làm rẫy, và làm nơi sinh hoạt

Mỗi làng có đất của riêng mình với sự chứng giám của thần linh Họ khẳng định quyền

sở hữu vùng đất ấy để tránh sự xâm chiếm của các làng khác Họ dùng cây cối, con suối,tảng đá để đánh dấu đất đai của làng, người Ba-na gọi là Toring, người Pa-kô gọi là

Curang, người Xê-đăng gọi là Cheam-Bang…

Mỗi buôn đều có người trông nom về đất đai, người Ê-đê gọi là Polăn, người Srê, Mạ gọi

là Tom-Bri, người Chu-ru gọi là Po-Ea… Những người này nắm quyền về đất đai, những

ai muốn có rẫy, mượn hay chuyển nhượng đều phải có sự cho phép của những ngườinày

Đây cũng là những nguời phân chia đất đai cho các gia đình theo chu kỳ luân canh Khiđất đã chia cho các gia đình thì hộ đó có quyền sử dụng, không ai được xâm phạm Ngay

cả trong thời gian hưu canh, đất rừng vẫn thuộc hộ được phân chia

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Luật tục của người Ê-đê quy định quyền sở hữu đất đai của họ rất rõ ràng:

“Đất này là của bà xưa ông cũ để lại, điều đó người ta đã truyền miệng lại cho nhau (đờinày đến đời khác) Nếu có tù trưởng nhà giàu nào đó muốn chiếm đoạt là không thểđược.”[6]

Nếu người chủ đất (người chủ làng) mất thì đất đai được kế thừa như sau:

“Mất cậu, để lại cho cháu

Mất bà, để lại cho cháu

Mất người này, để lại cho người kia

Không ai dám chiếm lấy

Không ai dám giành lấy mà chia cắt, chiếm lấy bằng được.”[7]

Và người Ê-đê rất kiên quyết với những người chiếm đất của họ:

“Đất đai hắn chiếm, sông suối hắn đoạt; đất đai của tù trưởng nhà giàu, hắn giành lấy Rừng cây, hắn xí; đất đai hắn choán; rừng tê giác, rừng voi, hắn cũng lấn chiếm

Hắn là kẻ to gan lớn mật, dám vượt cả núi cao

Như vậy có việc phải xét xử giữa người ta với hắn.”

Luật tục của người Gia-rai vùng Cheo Reo (Pleiku) quy định tội chiếm đoạt rẫy của ngườikhác:

“Nó đứng đó, tỏ vẻ doạ dẫm

Nó muốn chiếm đoạt từ rẫy đến rừng của người khác Bởi nó ghen ghét người ta Những người có thóc đầy vựa, ngô đầy giàn

Nó không bị ghẻ Nhưng lại lấy quả mơneng xát vào (*) QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Nó không bị mụn nhọt Nhưng lại lấy một mũi nhọn chích vào

Nó không phạm tội Những lại sinh ra tội lỗi(**)

(**) Nó không phải là tội phạm nhưng vì chiếm rẫy nên trở thành tội phạm

(***) Nó làm dấu của nó lên rẫy người khác để chiếm đoạt)

Nhờ tôn trọng quyền sở hữu về đất đai, mỗi làng trong hàng nghìn ngôi làng ở TâyNguyên bảo vệ được mảnh rừng, mảnh đất mà họ vay mượn từ thiên nhiên cho cuộcsống của mình

Luật tục Raglai đặt ra những điều sau để bảo vệ môi trường và nguồn nước:

“Cấm làm nhà, làm dơ bẩn nơi nguồn nước, mạch nước ngầm

Chỉ được dùng nước (suối, sông, hồ) ở một phía

Uống nước hai bờ là giành giật với ông bà Cấm đàn bà trẻ con tắm nước suối, nước sông

Cấm săn bắt quá mức

Cấm săn bắt và mang thịt thú rừng

Cấm phát thông ranh rẫy

Nghiêm cấm làm lửa cháy rừng

Cấm đụng chạm đến cây to, cây nhiều tuổi

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Không được làm nhà nơi thùng, trãng, bãi, ao

Không được làm rẫy nơi có người chết không được chôn cất đàng hoàng Cấm tự ý du cư đến nơi rừng sống, đất mới.”[9]

Trước khi người Pháp đến, triều đình vẫn tôn trọng chế độ đất đai theo phong tục riêngcủa các bộ lạc, hằng năm thu một số thuế nhất định, vài năm một lần các tù trưởng đếnkinh đô để cống nạp sản vật.[10]

Đất đai và rừng là cuộc sống của người Thượng Quyền sở hữu về đất đai, rừng cây của

họ đã có từ rất lâu Toàn bộ đời sống của một người Thượng không thể không có rừng

Mất đất, người Thượng không còn là họ nữa: không còn không gian sống, luật tục bị viphạm, tín ngưỡng không toàn vẹn, dân làng mất đoàn kết hay như nhà nghiên cứu TâyNguyên J Dournes đã nói là “trở thành điên loạn”

Mời độc giả đón đọc bài viết tiếp theo về những biến đổi trong đời sống của ngườiThượng khi người Pháp đô hộ xứ Đông Dương

Trích dẫn:

[1] Người Ba-na ở Kon Tum, Nguyễn Đổng Chi, Nguyễn Đình Chi, Nxb Trẻ, trang 139

[2] Rừng, Đàn bà và Điên loạn, Jacques Dournes, Nguyên Ngọc dịch và giới thiệu, NXB Tri Thức, trang 155

[3] Luật tục Jrai, Chủ biên PGS.TS Phan Đăng Nhật, Sở Văn hoá – Thông tin Gia Lai, xuất bản năm 1999, trang 215 [4] Văn hoá người Mạ, Nguyễn Văn Tới và các tác giả, NXB Văn hoá Dân tộc, trang 71 và 72

[5] Rừng, Đàn bà và Điên loạn, sách đã dẫn, lời giới thiệu

[6] Luật tục Ê-đê, Ngô Đức Thịnh và các tác giả, NXB Văn hoá Dân tộc, trang 414

[7] Luật tục Ê-đê, sách đã dẫn, trang 410

[8] Luật tục Jrai, sách đã dẫn, trang 112

[9] Luật tục – Một giá trị văn hoá phi vật thể đặc sắc, GS.TSKH Phan Đăng Nhật, Di sản văn hoá số 26

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



RELATED TOPICS:

Bạn có biết

Luật Khoa là một tạp chí độc lập và phi lợi nhuận Với mong muốn mang lại trải nghiệm đọc báo tốt nhất cho bạn đọc, chúng tôi không đặt quảng cáo và do đó không có doanh thu Luật Khoa chi trả mọi chi phí bằng các khoản đóng góp của bạn đọc.

Mỗi ngày, các phóng viên, biên tập viên và cộng tác viên của Luật Khoa đều tận tâm với từng con chữ và từng mối quan tâm của bạn đọc, nhằm mang lại cho bạn đọc cái nhìn mới

mẻ và đa chiều về những vấn đề pháp luật, chính trị.

Nếu tất cả bạn đọc đều đóng góp cho Luật Khoa, dù là 20 nghìn đồng, tờ báo độc lập và

khai phóng này của chúng ta sẽ hoạt động hiệu quả và bền vững hơn rất nhiều Mỗi đồng bạn đóng góp đều giúp cho Việt Nam của chúng ta ngày càng tốt đẹp hơn, và bạn chỉ mất một phút để trở thành nhà tài trợ của Luật Khoa Xin cảm ơn.

[10] Đồng bào các sắc tộc thiểu số Việt Nam (nguồn gốc và phong tục), Nguyễn Trắc Dĩ, Bộ Phát triển Sắc tộc xuất bản, năm 1972 tại Sài Gòn, trang 129

Người Thượng ở Tây Nguyên –

Kỳ 1: “Cổ tích” luật tục Một gia đình tị nạn Việt Nam

không thể nhập cảnh vào Mỹ

vì lệnh cấm của TT Trump

CLICK TO COMMENT

YOU MAY LIKE

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA



Người Thượng ở Tây Nguyên – Kỳ 1: “ tích” luật tục

Người Thượng ở biên giới Việt Nam - Cambodia nămm 1973 Ản

0

SHARES

Bốn mươi bốn năm sau biến cố 30/4, Tây Nguyên hôm nay không còn là miền Thượngcủa ngày trước Rừng và các làng của người Thượng đau đớn nhường chỗ cho các nông,lâm trường, đập thuỷ điện

Nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng cần ít nhất 100 năm để khôi phục rừng ở Tây Nguyên,trong đó có một việc rất quan trọng là phục hồi các làng của người Thượng để họ giữrừng như xưa kia

Người Thượng có cách giữ rừng riêng của mình Họ sống bền chặt với rừng Rừng chởche và nuôi sống họ Rừng là cuộc sống của người Thượng từ lúc sinh ra đến lúc lìa đời.Không còn rừng thì họ chẳng còn là mình nữa

Chúng tôi thấy rằng hiểu biết người Thượng có lẽ là cách ngắn nhất để hiểu Tây Nguyên.Với nỗ lực đó, Luật Khoa tạp chí xin gửi đến bạn đọc lần lượt các bài viết tổng hợp từnhiều tài liệu và ý kiến các chuyên gia về vai trò của người Thượng đối với rừng và đấtđai ở Tây Nguyên ngày xưa, trước và sau biến cố 30/4

QUYỀN CON NGƯỜI THỂ CHẾ XÃ LUẬN QUỐC TẾ THỜI SỰ CHUYÊN ĐỀ VỀ LUẬT KHOA

