Giả thuyết khoa học Sau quá trình nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã thống kê, phân loại các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Lịch sử địa phương được tổ chức cho học sinh Tiểu học
Mục đích nghiên cứu
Chúng tôi nghiên cứu đề tài này nhằm mục đích: Qua việc nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tế việc tổ chức dạy học Lịch sử địa phương cho học sinh lớp
4, 5 ở một số trường Tiểu học trên địa bàn huyện Can Lộc - tỉnh Hà Tĩnh, đề xuất những phương pháp tổ chức dạy học Lịch sử địa phương theo hướng tích cực, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh Tiểu học.
Nhiệm vụ nghiên cứu
- Xác định cơ sở khoa học của việc tổ chức dạy học Lịch sử địa phương cho hoc sinh Tiểu học
- Tìm hiểu việc tổ chức dạy học Lịch sử địa phương cho học sinh lớp 4, 5 ở một số trường Tiểu học trên địa bàn huyện Can Lộc - tỉnh Hà Tĩnh
- Đề xuất phương pháp tổ chức dạy học Lịch sử địa phương nhằm giúp học sinh có được những hiểu biết về địa phương, nơi mình đang sống.
Giả thuyết khoa học
Sau quá trình nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã thống kê, phân loại các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Lịch sử địa phương được tổ chức cho học sinh Tiểu học trên địa bàn huyện Can Lộc - tỉnh Hà Tĩnh Từ đó, chúng tôi đưa ra những phương pháp giảng dạy nhằm giúp học sinh có được những hiểu biết về địa phương mình một cách sâu sắc.
Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp thu thập tài liệu
Thu thập tài liệu, tiến hành đọc, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa trong nghiên cứu các nguồn tài liệu lý luận và thực tiễn có liên quan đến việc dạy học Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học trên địa bàn huyện Can Lộc - tỉnh Hà Tĩnh Các tài liệu trên được phân tích, nhận xét, tóm tắt và trích dẫn phục vụ trực tiếp cho việc giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu đề tài
- Phương pháp điều tra, thực nghiệm
Tiến hành dự giờ, kiểm tra học sinh bằng phiếu trắc nghiệm với hệ thống các câu hỏi liên quan đến nội dung bài học
- Phương pháp thống kê, phân tích
- Phương pháp điều tra bằng trò chuyện
Tiến hành trao đổi với nhà trường, giáo viên và học sinh để biết được những phương pháp giáo viên sử dụng để dạy học Lịch sử địa phương, tác động của mỗi phương pháp tới học sinh là như thế nào, hứng thú của các em khi được học về lịch sử địa phương ra sao và những khó khăn nhà trường gặp phải khi tiến hành dạy Lịch sử địa phương Từ đó thu thập những thông tin cần thiết bổ sung cho phương pháp điều tra bằng thực nghiệm
- Phương pháp thống kê toán học
Phương pháp thống kê toán học được sử dụng để xử lý các kết quả điều tra về tỉ lệ học sinh đạt điểm tốt, khá, trung bình sau khi làm phiếu trắc nghiệm Để từ đó thấy được hiệu quả của những phương pháp mà giáo viên sử dụng khi dạy Lịch sử địa phương.
Cấu trúc của đề tài
Phần mở đầu gồm có các tiểu mục sau:
- Lí do chọn đề tài
- Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Phần nội dung gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chương 2: Tìm hiểu việc tổ chức dạy học Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học trên địa bàn huyện Can Lộc - tỉnh Hà Tĩnh trong môn Lịch sử lớp 4, 5
Chương 3: Khảo sát và thực nghiệm sư phạm Phần kết luận
Phụ lục: Các giáo án được soạn để tiến hành dự giờ, kiểm tra đánh giá học sinh; một số hình ảnh được giáo viên sử dụng để dạy học Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học trên địa bàn huyện Can Lộc - tỉnh Hà Tĩnh.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1.1 Một số khái niệm liên quan
Trước tiên chúng ta cần tìm hiểu khái niệm “Địa phương” “Địa phương là những vùng, khu vực trong quan hệ với những vùng và khu vực khác trong nước” Như vậy, địa phương là những vùng đất nhất định nằm trong quốc gia có những sắc thái đặc thù riêng để phân biệt với những vùng đất khác, là bộ phận cấu thành của đất nước
Khái niệm “Địa phương” có thể hiểu theo hai khía cạnh: cụ thể và trừu tượng
- Địa phương, hiểu theo nghĩa cụ thể, là những đơn vị chính của một quốc gia, đó là những tỉnh, thành phố, huyện, xã, thôn, bản, làng, buôn, ấp,
- Với nghĩa khái quát, trừu tượng, địa phương được hiểu là những vùng đất, khu vực nhất định được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tự nhiên (không giống địa giới hành chính) để phân biệt với các vùng đất khác Ví dụ: miền Bắc, miền Nam, miền Trung, Việt Bắc, Tây Bắc, Tây Nguyên, đồng bằng Bắc bộ, đồng bằng sông Cửu Long v.v
Nhưng cũng có ý kiến quan niệm theo cách đơn giản là: tất cả những gì không phải của “Trung ương” hay “Quốc gia” đều được coi là địa phương Như vậy, thủ đô của một quốc gia hay từng khu vực của thủ đô cũng được xem là địa phương
1.1.1.2 Khái niệm lịch sử địa phương
Lịch sử địa phương là lịch sử của các địa phương, như lịch sử các làng, xã, huyện, tỉnh, vùng, miền,… nó còn bao hàm cả lịch sử của các đơn vị sản xuất, chiến đấu, các cơ quan, xí nghiệp,… Xét về phạm vi địa lí và lịch sử, các tổ chức và đơn vị này đều thuộc về phạm vi địa phương, song về mặt chuyên môn, kĩ thuật có thể xếp vào dạng lịch sử chuyên ngành
Hiểu một cách đơn giản thì Lịch sử địa phương là những kiến thức cơ bản, thiết thực về lịch sử của một địa phương cụ thể nơi các em sống Đó là sơ lược lịch sử hình thành và phát triển của địa phương theo dòng thời gian từ khi hình thành qua những giai đoạn lịch sử khác nhau cho đến thời điểm hiện nay
1.1.2 Khái quát đôi nét về huyện Can Lộc
1.1.2.1 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên Địa hình huyện Can lộc bị chia cắt bởi hệ thống sông ngòi và đồi núi Về cơ bản, địa hình Can Lộc được chia thành ba kiểu đặc trưng:
- Kiểu địa hình núi thấp: Có độ cao tuyệt đối trên 250 m và độ cao tương đối trên 100 m, phân bố ở 2 xã Thiên Lộc và Thuần Thiện, là vùng phía Bắc của huyện nằm ven dải Hồng Lĩnh, có địa hình dốc, đất đai thuộc dạng đá pha cát, có khả năng sử dụng vào trồng cây công nghiệp ngắn ngày như đậu, lạc, cây hoa màu và trồng rừng
- Kiểu địa hình đồi: Có độ cao tuyệt đối từ 10 - 250m và độ cao tương đối dưới 100m, phân bố ở các xã Thiên Lộc, Thuần Thiện, Đồng Lộc, Thượng Lộc, Gia Hanh, Phú Lộc, Sơn Lộc, Mỹ Lộc, Thường Nga
- Kiểu địa hình đồng bằng: Có độ cao tuyệt đối dưới 10 m, gồm 13 xã là các xã: Quang Lộc, Xuân Lộc, Trung Lộc, Khánh Lộc, Vĩnh Lộc, Yên Lộc, Trường Lộc, Song Lộc, Kim Lộc, Thanh Lộc, Vượng Lộc, Tiến Lộc, Tùng Lộc và 1 thị trấn là thị trấn Nghèn Đây là vùng tương đối bằng phẳng, có nhiều sông, đất đai tương đối màu mỡ, đây là vùng sản xuất lúa chính của huyện
Khí hậu Can Lộc một mặt mang những đặc điểm chung của khu vực nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng của khí hậu chuyển tiếp giữa hai miền Nam - Bắc Mặt khác, mang những đặc điểm riêng của tiểu vùng và được phân thành hai vùng rõ rệt là mùa khô và mùa mưa
- Mùa khô bắt đầu từ tháng 2 đến tháng 7 hàng năm Đây là mùa nắng gắt, có gió Tây Nam thổi mạnh dẫn đến hiện tượng bốc hơi nước lớn, gây hạn hán nghiêm trọng, đặc biệt từ tháng 5 đến tháng 7, nhiệt độ trung bình vào mùa này từ 31 -
33 0 C, tháng nóng nhất nhiệt độ lên đến 39 - 40 0 C, độ ẩm trung bình 70%, lượng mưa chỉ chiếm 18 - 22% tổng lượng mưa cả năm
- Mùa mưa bắt đầu từ tháng 8 đến tháng 1 năm sau, tập trung chủ yếu vào tháng 9 đến tháng 11, nhiệt độ mùa này xuống thấp, có khi xuống 7 0 C Gió mùa Đông Bắc là hướng gió chính trong mùa này Vào đầu mùa mưa thường xuất hiện bão, cuối mùa mưa thường xuất hiện sương mù Mùa này có lượng mưa lớn (2000mm) nên thường gây ngập lụt Trung bình mỗi năm, huyện Can Lộc có 1 - 2 cơn bão đổ bộ vào và chịu ảnh hưởng của 3 - 4 cơn bão
Can Lộc có hệ thống sông ngòi khá dày đặc, nhưng có đặc điểm chung là chiều dài ngắn, lưu vực nhỏ, các sông chảy trên địa hình tương đối bằng phẳng Sông lớn nhất là sông Nghèn có chiều dài 50 km, diện tích lưu vực 556 km 2 Ngoài ra, Can Lộc có khá nhiều hệ thống hồ, đập: Đập Cù Lây (Thuần Thiện), hồ Khe Lang (Thường Nga), hồ Vực Trống (Gia Hanh, Phú Lộc), hồ Trại Tiểu (Mỹ Lộc)… cung cấp nước tưới và sinh hoạt cho nhân dân trong vùng
1.1.2.2 Lịch sử hình thành và phát triển
Thời vua Hùng dựng nước, nước Việt được chia làm 15 bộ, bộ Cửu Đức là vùng đất Hà Tĩnh ngày nay, huyện Can Lộc nằm trong lãnh thổ bộ này
Huyện đã hình thành từ xưa và đã từng mang nhiều tên gọi: huyện Phù Lĩnh (thời thuộc Ngô - 271), huyện Việt Thường (thời thuộc Đường - 679), huyện Hà Hoàng thuộc về đất Hoan Châu và thời nhà Trần, Can Lộc có tên là huyện Phi Lộc thuộc Nghệ An phủ Những địa danh ấy tương ứng với quy mô một huyện thời xưa, tuy chưa có tài liệu xác nhận địa phận, địa giới một cách rõ ràng nhưng xét nội dung ý nghĩa của những tên gọi ấy có liên quan đến địa lý, lịch sử của huyện này
CƠ SỞ THỰC TIỄN
1.2.1 Mục tiêu dạy học Lịch sử địa phương lớp 4, 5
- Cung cấp cho học sinh những hiểu biết cơ bản, ban đầu về lịch sử hình thành và phát triển của địa phương theo dòng thời gian từ khi thành lập cho đến nay
- Cung cấp cho học sinh những hiểu biết cơ bản về một số sự kiện, hiện tượng; một số nhân vật lịch sử điển hình; một số thành tựu văn hóa tiêu biểu đánh dấu sự phát triển của địa phương
- Hình thành ở học sinh kỹ năng quan sát sự vật, hiện tượng trên thực tế để thu thập thông tin
- Kỹ năng thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các nguồn thông tin khác nhau như: qua cuộc trò chuyện với nhân vật lịch sử, tham quan viện bảo tàng
- Trình bày kết quả mình thu nhận được bằng lời nói, bài viết, sơ đồ, vẽ tranh
- Rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm
- Vận dụng những hiểu biết vào thực tiễn cuộc sống
- Đánh giá đúng giá trị của của di tích lịch sử
- Giáo dục tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc
- Hình thành lòng yêu mến, yêu quý di tích lịch sử quê hương Có thái độ đúng đắn trong việc bảo vệ di tích lịch sử thông qua việc tìm hiểu những giá trị của di tích lịch sử
- Khơi dậy ở học sinh tinh thần ham học, say mê tìm hiểu về lịch sử địa phương
1.2.2 Vai trò, ý nghĩa của việc dạy học Lịch sử địa phương ở Tiểu học
1.2.2.1 Vai trò Ở trường phổ thông, giảng dạy Lịch sử địa phương có khả năng to lớn trong việc cung cấp cho học sinh những tri thức về lịch sử địa phương, làm phong phú thêm những hiểu biết của các em về quê hương mình, giáo dục cho các em lòng yêu quê hương, hình thành những khái niệm về nghĩa vụ đối với quê hương, tạo cho học sinh nhận thức được mối liên hệ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc
Giảng dạy Lịch sử địa phương góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng chính trị, lao động, đạo đức, thẩm mĩ cho học sinh
Lòng tự hào đất nước, dân tộc Việt Nam bắt đầu từ lòng tự hào những chiến công của cha ông đã làm nên ngay trên mảnh đất quê hương thân yêu nơi các em sinh ra và lớn lên
Học sinh cũng tự hào với những thành tựu kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương từ trước đến nay, đặc biệt trong thời kì xây dựng chủ nghĩa xã hội
Liên hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc, tạo những biểu tượng lịch sử cụ thể, sinh động, thuận lợi trong việc lĩnh hội các khái niệm phức tạp, những kết luận, những khái quát khoa học Đồng thời cũng góp phần giúp học sinh tiếp cận với đời sống thực ở địa phương, hiểu được những nét đặc thù của lịch sử địa phương, tìm hiểu những truyền thống tốt đẹp của của quê hương, những đóng góp của nhân dân địa phương đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước Điều này rất quan trọng để phát triển tư duy lịch sử cho học sinh
Dạy học Lịch sử địa phương làm cho học sinh thấy rõ ý nghĩa lịch sử tiến bộ của chế độ XHCN đang được xây dựng ở khắp mọi nơi trên đất nước Việt Nam, bước đầu đem lại những thành quả to lớn, cụ thể trong việc nâng cao đời sống tinh thần, vật chất của nhân dân lao động ở mỗi địa phương
Lịch sử địa phương giáo dục cho học sinh lòng yêu lao động qua nhiều thế hệ, từ đó xác định nghĩa vụ bảo vệ, giữ gìn và phát huy truyền thống tốt đẹp đó của địa phương
Việc giảng dạy Lịch sử địa phương còn làm cho học sinh nắm vững hơn khái niệm khoa học hiện đại của hệ thống tự nhiên - con người - xã hội, thấy được vai trò của con người trong việc chinh phục thiên nhiên, bắt thiên nhiên phục vụ con người
Lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc có một mối quan hệ biện chứng không thể tách rời, nằm trong cặp phạm trù “cái riêng và cái chung” Tri thức lịch sử địa phương là những biểu hiện sinh động, đa dạng của tri thức lịch sử dân tộc Để nghiên cứu, nhận thức lịch sử dân tộc một cách hoàn chỉnh, sâu sắc, người học phải nghiên cứu lịch sử địa phương vì lịch sử dân tộc được hình thành trên cơ sở khối lượng tri thức, tài liệu của lịch sử địa phương đã được khái quát hoá, tổng hợp ở mức độ cao Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử đều xảy ra ở một địa phương nhất định và nó gắn chặt với một không gian cụ thể ở một địa phương cụ thể nên nó mang tính chất địa phương rất rõ nét Nếu tách rời lịch sử dân tộc với lịch sử địa phương sẽ làm cho bộ môn Lịch sử trở nên thiếu khoa học, thiếu lôgic, thiếu chặt chẽ, thiếu sâu sắc và giá trị thuyết phục của nó sẽ bị hạn chế
Chúng ta đều biết rằng, bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy ra đều mang tính chất địa phương, vì nó gắn với một vị trí không gian cụ thể của một địa phương nhất định dù rằng các sự kiện đó có tính chất, quy mô và mức độ ảnh hưởng khác nhau Có những sự kiện, hiện tượng chỉ có tác dụng ảnh hưởng ở một phạm vi nhỏ hẹp nhưng cũng có những sự kiện, hiện tượng mà tác động của nó vượt ra khỏi khung giới địa phương, mang ý nghĩa quốc gia, thậm chí là ý nghĩa quốc tế Mặt khác, tìm hiểu về lịch sử địa phương không chỉ là việc riêng của các nhà nghiên cứu mà còn là nhu cầu của mỗi con người
Ngoài ra, sự hiểu biết về lịch sử dân tộc còn bao hàm cả sự am tường cần thiết về lịch sử địa phương, hiểu biết về quê hương, xứ sở, nơi chôn rau cắt rốn của mình, hiểu từ mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc
Môn Lịch sử nói chung và phần Lịch sử địa phương nói riêng vốn có vị trí, ý nghĩa to lớn đối với giáo dục thế hệ trẻ Từ những hiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào với những thành tựu dựng nước của tổ tiên, xác định vị trí trong hiện tại, có thái độ đúng với sự phát triển hợp qui luật của tương lai