Sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5 6 tuổi

Vai trò của giáo viên trong quá trình tổ chức các trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng ..... Việc sử dụng TCDG tạo cho trẻ khả năng giải quyết nhiệm vụ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐÀ NẴNG

KHOA GD TIỂU HỌC - MẦM NON

-

Đề tài:

SỬ DỤNG TRÒ CHƠI DÂN GIAN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG SỐ LƯỢNG

CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI

Giáo viên hướng dẫn : Nguyễn Thị Triều Tiên Sinh viên thực hiện : Huỳnh Thị Lệ Thu

Đà Nẵng, tháng 5/2014

Để hoàn thành được khóa luận tốt nghiệp này, trước tiên em xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến quý thầy cô khoa GD Tiểu học - Mầm non Đặc biệt là cô giáo Nguyễn Thị Triều Tiên đã tạo điều kiện, giúp đỡ, hướng dẫn em trong suốt thời gian qua

Do bước đầu làm quen với khóa luận nên kiến thức, trình độ chuyên môn còn hạn chế, vì thế khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót

Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến quý báu của quý thầy cô

để khóa luận của em được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn

Đà nẵng, tháng 5 năm 2014 Sinh viên

Huỳnh Thị Lệ Thu

Mẫu giáoTrung bìnhTrò chơi dân gian

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu: 3

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu: 3

4 Giả thuyết khoa học: 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu: 3

6 Phạm vi nghiên cứu: 3

7 Phương pháp nghiên cứu của đề tài 4

8 Cấu trúc khóa luận 4

B PHẦN NỘI DUNG 6

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG TRÒ CHƠI DÂN GIAN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG SỐ LƯỢNG CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI 6

1.1 Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

1.2 Cơ sở lí luận của việc sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 9

1.2.1 Những vấn đề lí luận về quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 9

1.2.1.1 Một số khái niệm cơ bản 9

1.2.1.2 Đặc điểm phát triển biếu tượng số lượng ở trẻ mầm non nói chung và trẻ MG 5-6 tuổi nói riêng 10

1.2.1.3 Quá trình dạy học nhằm hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non 14

1.2.2 Trò chơi và TCDG đối với trẻ mẫu giáo 15

1.2.2.1 Khái niệm về trò chơi, trò chơi dân gian 15

1.2.2.2 Trò chơi dân gian Việt Nam 16

1.2.2.3 Trò chơi dân gian trẻ em 17

1.2.2.4 Phân loại trò chơi dân gian trẻ em 19

1.2.2.5 Vai trò của trò chơi dân gian trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 20

1.2.3 Vai trò của giáo viên trong quá trình tổ chức các trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng 22

1.3 Cơ sở thực tiễn sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành

biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 23

1.3.1 Mục đích điều tra thực trạng 23

1.3.2 Địa bàn và khách thể điều tra 24

1.3.2.1 Địa bàn điều tra 24

1.3.2.2 Khách thể điều tra 24

1.3.3 Phương pháp điều tra 25

1.3.4 Thời gian điều tra thực trạng 25

1.3.5 Kết quả điều tra 25

1.3.5.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên MN về việc sử dụng TCGD nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 25

1.3.5.2 Thực trạng cách thức sử dụng trò chơi dân gian vào việc nâng cao hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 27

1.3.5.3 Thực trạng mức độ phát triển biểu tượng số lượng của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở hai trường mầm non Tuổi Thơ và trường mầm non 20-10 thuộc địa bàn Q Hải Châu TP Đà Nẵng 32

Kết luận chương I 38

CHƯƠNG 2: ĐỀ XUẤT CÁCH THỨC SỬ DỤNG TRÒ CHƠI DÂN GIAN NHẰM NÂNG CAO HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG SỐ LƯỢNG CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI 39

2.1 Nguyên tắc lựa chọn và sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 39

2.1.1 Lựa chọn và sử dụng TCDG trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi cần phải góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục mầm non nói chung và nội dung hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ nói riêng 39

2.1.2 Lựa chọn và sử dụng TCDG phải phù hợp với đặc điểm nhận thức, đặc điểm phát triển biểu tượng số lượng của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 40

2.1.3 Lựa chọn và sử dụng trò chơi dân gian phải hướng vào trẻ nhằm phát huy tính tự nguyện, tính tích cực, độc lập, sáng tạo của trẻ trong quá trình chơi 41

2.1.4 Việc lựa chọn và sử dụng TCDG trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi phải phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của địa phương, của trường, lớp… 42

2.2 Cách thức sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 42

2.2.1 Giai đoạn chuẩn bị các điều kiện cho việc sử dụng trò chơi dân gian nhằm

hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ 42

2.2.2 Giai đoạn tổ chức, hướng dẫn trò chơi dân gian nhằm hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 47

2.2.3 Giai đoạn đánh giá hiệu quả sự dụng trò chơi dân gian nhằm hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 56

2.3 Mối liên hệ giữa các giai đoạn sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hình thành biểu tượng số lượng ở trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 58

2.4 Những điều kiện để thực hiện tốt cách thức sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 61

Kết luận chương 2 62

Chương 3: THỰC NGHIỆM CÁCH SỬ DỤNG TCDG NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG SỐ LƯỢNG CHO TRẺ 5-6 TUỔI 63

3.1 Mục đích của thực nghiệm 63

3.2 Nội dung thực nghiệm 63

3.3 Mẫu thực nghiệm 64

3.4 Thời gian thực nghiệm 64

3.5 Điều kiện tiến hành thực nghiệm 64

3.6 Tiêu chí đánh giá và phân loại mức độ hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 65

3.7 Cách tiến hành thực nghiệm 66

3.8.2 Kết quả kiểm tra mức độ hình thành biểu tượng số lượng của trẻ nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng sau thực nghiệm hình thành 70

Kết luận chương 3 79

PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 80

1 Kết luận chung: 80

2 Kiến nghị 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Bảng 1.1: Thực trạng mức độ sử dụng các biện pháp dẫn trẻ chơi các TCDG trong

quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ 27 Bảng 1.2 Nhận thức của giáo viên về những khó khăn khi tổ chức các TCDG nhằm

hình thành BTSL cho trẻ 31 Bảng 1.3: Thực trạng biểu hiện mức độ hình thành biểu tượng số lượng của trẻ mẫu

giáo 5-6 tuổi 35 Bảng 3.1 : Mức độ hình thành biểu tượng số lượng ở trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi cả hai

nhóm TN và ĐC trước khi thực nghiệm hình thành 68 Bảng 3.2 Mức độ hình thành biểu tượng số lượng của trẻ MG 5-6 tuổi cả hai nhóm

TN và ĐC sau thực nghiệm hình thành 70 Bảng 3.3 Mức độ hứng thú của trẻ cả hai nhóm TN và ĐC sau thực nghiệm hình

thành 73 Bảng 3.4 Mức độ hình thành biểu tượng số lượng của trẻ MG 5-6 tuổi ở nhóm TN

và ĐC trước và sau thực nghiệm hình thành 75 Biểu đồ 3.1 : Mức độ hình thành biểu tượng số lượng của trẻ 5-6 tuổi cả hai nhóm

TN và ĐC trước thực nghiệm hình thành 70 Biểu đồ 3.2 Mức độ hình thành biểu tượng số lượng của trẻ MG 5-6 tuổi cả hai

nhóm TN và ĐC sau thực nghiệm hình thành 71 Biểu đồ 3.3: Mức độ hình thành biểu tượng số lượng của trẻ 5-6 tuổi ở nhóm TN

trước và sau TN 76 Biểu đồ 3.4: Mức độ hình thành biểu tượng số lượng của trẻ 5-6 tuổi ở nhóm ĐC

trước và sau TN 77

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế kỷ XXI, loài người sống trong nền văn minh công nghiệp hiện đại, trong

đó con người là trung tâm của sự phát triển Sự hùng mạnh của các quốc gia trên thế giới là do tiềm năng trí tuệ quyết định, do đó phát triển năng lực, trí tuệ và năng lực hành động cho con người là một trong những xu hướng xây dựng chiến lược giáo dục của nhiều quốc gia trên thế giới

Ở Việt Nam, trong sự nghiệp đổi mới đất nước, Đảng ta đã chỉ rõ: “Điều quyết định là ở con người với trí tuệ và năng lực ngày càng cao” và Đảng ta cũng khẳng định rõ ràng rằng “nguồn lực lớn nhất, quý báu nhất của chúng ta là tiềm lực con người, trong đó có tiềm lực trí tuệ” Do đó, phát huy nguồn lực con người là nhân tố

cơ bản của sự phát triển nhanh chóng và bền vững của xã hội, con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội, là nhân tố quyết định thắng lợi trong sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước Để chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu của xã hội, Đảng đã chỉ rõ “vai trò của trí tuệ, nguồn nhân lực có trí tuệ và đi liền với nó là vai trò của giáo dục – đào tạo, đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho sự nghiệp phát triển”

Trong nghị quyết trung ương II khóa VIII, Đảng ta đã đề ra mục tiêu cụ thể cho GDMN là: “phát triển bậc MN phù hợp với điều kiện và yêu cầu của từng nơi, đảm bảo hầu hết trẻ em 5 tuổi được học chương trình mẫu giáo lớn, chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1” Trong quá trình giáo dục trẻ em, việc phát triển trí tuệ cho trẻ có vai trò quan trọng Chăm sóc giáo dục trẻ thật tốt hôm nay chính là chuẩn bị cho những chủ nhân tương lai có trí tuệ, năng động, sáng tạo, có khả năng thích ứng với nhiều loại hình lao động mới

Hình thành các biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ MN là một nội dung quan trọng góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục MN Các biểu tượng về toán có thể hình thành một cách tự phát, ngẫu nhiên, có thể được hình thành một cách tự giác thông qua các hoạt động có sự định hướng của người lớn Các nhà Tâm Lý Học, Giáo dục học Maxit khẳng định rằng mức độ nắm vững các biểu tượng nói chung và các biểu tượng toán học của trẻ phụ thuộc khá lớn vào phương pháp hướng dẫn và tổ chức

các hoạt động cho trẻ, đặc biệt là cách thức tổ chức các “tiết học toán” ở trường

MN

Ở trường MG, cô giáo dạy trẻ thông qua các hoạt động khác nhau, bằng nhiều phương pháp và phương tiện khác nhau, trong đó, hoạt động vui chơi là hoạt động chủ đạo và được xem là hình thức tổ chức quá trình sư phạm ở trường MN, chơi là phương tiện giáo dục quan trọng để tổ chức các hoạt động học tập và giáo dục trẻ

em lứa tuổi MG Trò chơi của trẻ rất phong phú và đa dạng, trong các loại trò chơi ở trường MN thì TCDG hiện nay cũng được các nhà giáo dục sử dụng làm phương tiện giáo dục và phát triển toàn diện nhân cách trẻ Thực tế cho thấy, TCDG được

sử dụng ở trường MN đã đáp ứng được nhu cầu vui chơi của trẻ và trẻ rất hứng thú với các TCDG bởi lẻ, TCDG có nhiều thể loại phù hợp với các sở thích, cá tính khác nhau của nhiều trẻ trong cùng độ tuổi như: sôi nổi, điềm đạm hay trầm tính Mỗi loại trò chơi có một quy luật riêng, mang những sắc thái khác nhau, khiến cho trẻ chơi suốt ngày mà không chán Hơn nữa, các TCDG thường giản tiện, không cầu

kỳ, tốn kém nên có thể chơi dễ dàng ở mọi lúc, mọi nơi, dụng cụ dễ kiếm, dễ làm, chủ yếu lấy từ trong thiên nhiên

Như vậy, TCDG không chỉ đơn thuần là trò chơi mang tính giải trí, phát triển vận động mà còn mang ý nghĩa giáo dục, phát triển trí tuệ của trẻ Sử dụng TCDG nhằm hình thành BTSL, con số và phép đếm cho trẻ MG 5-6 tuổi là điều cần thiết trong điều kiện kinh tế còn khó khăn, cơ sở vật chất còn nghèo nàn, đồ dùng học tập còn thiếu thốn, trường lớp chật hẹp, trẻ không có điều kiện tiếp xúc với những đồ chơi, trò chơi hiện đại thì TCDG trở thành một món ăn tinh thần đối với trẻ, và là phương tiện, biện pháp hữu hiệu hình thành các BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi ở trường

MN

Để nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi, dựa trên điều kiện thực tế của địa phương mà vẫn đảm bảo mục đích dạy học cho trẻ, chúng tôi

chọn nghiên cứu đề tài: “Sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình

thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi”

Quá trình hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi ở trường MN

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Cách thức sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ

MG 5-6 tuổi ở trường MN

4 Giả thuyết khoa học

Nếu nghiên cứu và xây dựng được cách thức xây dựng TCDG trên cơ sở phối hợp sử dụng hợp lý từ việc sử dụng ngân hàng TCDG tới việc sử dụng các TCDG trong quá trình hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi thì sẽ nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học này

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi

Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi

Đề xuất cách thức sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành số lượng cho trẻ MG 5-6 tuổi

Tiến hành TN cách thức sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi

7 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu cơ sở lý luận

Đọc sách báo, phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hóa những tài liệu có liên quan đến đề tài

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

điều tra Anket

7.2.3 Phương pháp điều tra bằng an két

Sử dụng phiếu điều tra (Anket) với 30 giáo viên MN nhằm tìm hiểu về nhận thức, thái độ của giáo viên về thực trạng cách thức sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi trường MN thuộc địa bàn TP Đà

Nẵng

7.2.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Chúng tôi sử dụng những TN sư phạm nhằm mục đích tìm ra những giải pháp tác động vào quá trình tổ chức, hướng dẫn sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi

7.2.5 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng công thức tính phần trăm (%), công thức tính giá trị trung bình cộng

để xử lý các thông tin thu thập được trong quá trình nghiên cứu

8 Cấu trúc khóa luận

Khóa luận gồm: 3 phần

A Phần mở đầu:

Nêu lí do chọn đề tài, mục đích nghiên cứu, khách thể và đối tượng, giả thuyết khoa học, nhiệm vụ nghiên cứu, giới hạn của đề tài, phương pháp nghiên cứu, đóng góp của đề tài, cấu trúc luận văn

B Phần nội dung: có 3 chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả

hình thành BTSL cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Chương 2: Đề xuất cách thức sử dụng TCDG nhằm hình thành BTSL cho trẻ

mẫu giáo 5-6 tuổi

Chương 3: Thực nghiệm cách thức sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả

hình thành BTSL cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Phần kết luận và kiến nghị

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

B PHẦN NỘI DUNG

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG TRÒ CHƠI DÂN GIAN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG SỐ LƯỢNG

CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI

1.1 Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nghiên cứu về vai trò của trò chơi đặc biệt là trò chơi trí tuệ, nhà giáo dục học

IA Koomenxki cho rằng: Trò chơi là phương tiện giáo dục và phát triển năng lực trí tuệ, qua chơi trẻ phát triển toàn diện về mọi mặt Ông coi trò chơi là hình thức hoạt động cần thiết, phù hợp với bản chất và khuynh hướng của trẻ Trò chơi trí tuệ là một dạng hoạt động trí tuệ nghiêm túc, là nơi mà mọi khả năng của trẻ em được phát triển, các biểu tượng về thế giới xung quanh của trẻ được mở rộng và phong phú thêm Với quan điểm trò chơi là niềm vui sướng của trẻ thơ, là phương tiện toàn diện cho trẻ, ông đã khuyên người lớn cần phải tận dụng các ưu điểm của trò chơi để giáo dục và phát triển toàn diện nhân cách trẻ [12; tr.40]

Nhà giáo dục học người Hà Lan I.B.Beededop cho rằng: chơi là phương tiện dạy học cho trẻ MG “Nếu trong tiết học, cô giáo sử dụng các phương pháp, biện pháp chơi hoặc tiến hành tiết học dưới hình thức trò chơi thì sẽ đáp ứng được nhu cầu và phù hợp với đặc điểm của trẻ, tất nhiên hiệu quả tiết học sẽ cao hơn….” [1; tr.69]

Ngoài ra, có rất nhiều công trình nghiên cứu đã khẳng định việc giáo dục và phát triển trí tuệ cho trẻ MG được thực hiện thông qua các hoạt động (vui chơi, học tập, lao động), trong đó vui chơi giữ vai trò quan trọng trong việc phát triển trí tuệ cho trẻ MG Theo N.K.Krupxkaia trò chơi đối với trẻ không chỉ là giải trí: “Đối với trẻ MG, trò chơi có ý nghĩa vô cùng to lớn: trò chơi đối với trẻ là sự học tập, là lao động và nó là một hình thức giáo dục nghiêm túc” [1; tr.71]

TS Đỗ Minh Liên trong các cuốn giáo trình “Phương pháp hình thành biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ MN” đã khẳng định vị trí của trò chơi học tập trong quá trình hình thành biểu tượng toán nói chung và hình thành BTSL nói riêng Đồng thời, tác giả cho rằng việc đưa yếu tố chơi vào hoạt động học tập sẽ làm tăng hứng thú học tập của trẻ, làm cho việc học đối với trẻ trờ nên thoải mai và nhẹ nhàng hơn [28]

Khi nghiên cứu về trò chơi hầu hết các tác giả đều nhấn mạnh sự cần thiết của trò chơi trong quá trình giáo dục và phát triển toàn diện nhân cách trẻ TCDG là một mảng trò chơi đã và đang thu hút được sự chú ý của rất nhiều nhà giáo dục trên thế giới và ở Việt Nam nghiên cứu về ảnh hưởng của nó đến sự giáo dục và phát triển toàn diện nhân cách trẻ TCDG xưa được xem là một hình thức giáo dục đơn giản, giúp hình thành nhân cách cũng như phát triển thể chất và trí tuệ cho trẻ nhỏ Nó thường được thể hiện là các hành vi bắt chước của trẻ nhỏ từ các hoạt động của người lớn hay là sự truyền dạy của người lớn cho trẻ nhỏ Cứ thế, các TCDG được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác như một di sản văn hóa dân tộc

Việc nghiên cứu trò chơi nói chung và TCDG Việt Nam nói riêng đã được một

số nhà văn hóa, nhà giáo dục Việt Nam sưu tầm, nghiên cứu như “trò chơi xưa và nay” của tác giả Mai Văn Muôn (1989); “ 100 trò chơi dân gian” do Nguyễn Hạnh tuyển chọn; Trần Hòa Bình và Bùi Lương Việt với “ Trò chơi dân gian trẻ em” (2007); quyển “ 150 trò chơi dân gian Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Hồng sưu tầm và tuyển chọn Các tác giả đã giới thiệu về nguồn gốc, đặc điểm và vai trò của TCDG với việc giáo dục và phát triển toàn diện cho thế hệ trẻ Trên cơ sở nghiên cứu TCDG, tác giả Trần Hòa Bình và Bùi Lương Việt đã sưu tầm và phần loại TCDG trẻ em theo chức năng giáo dục như: trò chơi trí tuệ, trò chơi thẩm mĩ, trò chơi thể lực Từ cách phân loại này các nhà giáo dục đã vận dụng vào quá trình tổ chức TCDG cho trẻ ở trường MN nhằm phục hồi những trò chơi truyền thống cho trẻ em Điều đáng lưu ý là TCDG luôn gắn liền với các bài đồng dao, vì vậy nó luôn thu hút được sự quan tâm của các nhà thơ, nhà văn Chính nội dung của những bài đồng dao đã góp phần phát triển ngôn ngữ, mở rộng vốn hiểu biết cho trẻ về môi trường xung quang và phát triển óc sáng tạo…đặc biệt nó làm tăng tính hấp dẫn của TCDG với trẻ

Chúng ra biết rằng, quan từng thời kỳ phát triển của xã hội, các hình thức chơi của trẻ cũng thay đổi Một số TCDG truyền thống, dần bị mai một, thay thế bằng những trò chơi hiện đại với máy móc, công nghệ tiên tiến Tuy nhiên, TCDG có nhiều thế mạnh riêng Giáo viên có thể sử dụng những vật liệu sẵn có, rẻ tiền, thậm chí không cần đồ dùng, dụng cụ mà chỉ cần trẻ chơi với nhau Điều này rất phù hợp với hình thức thực tế của cấp học Trẻ em được tiếp cận và trực tiếp tham gia chơi

các TCDG sẽ giúp cho trẻ sớm hình thành các thói quen hoạt động có hệ thống, tinh thần tập thể, giúp cho trẻ tự tin, linh hoạt hơn trong mọi hoạt động cũng như sự phát triển sau này của trẻ Thông qua TCDG, trẻ sẽ phát triển được các giác quan (thị giác, thính giác, vị giác, xác giác, khứu giác), phát triển trí nhớ, phát triển tư duy, trí tưởng tượng, ngôn ngữ

TCDG thật phong phú, đa dạng và có ý nghĩa sâu sắc trong việc giáo dục trẻ

Vì vậy, nó được các nhà tâm lý, giáo dục quan tâm nghiên cứu tiêu biểu như: PGS.TS Nguyễn Ánh Tuyết, Trương Kim Oanh, Đào Thu Trang, Huy hà…họ đã đề cập đến lý luận và bước đầu đề cập tới phương pháp tổ chức TCDG cho trẻ MG Các tác giả đã sưu tầm và giới thiệu được một số tài liệu tham khảo về trò chơi như:

“Hướng dẫn trẻ chơi như thế nào” “ Trò chơi của trẻ em”, “ TCDG cho trẻ em dưới

6 tuổi” đặc biệt là đã sưu tầm và lựa chọn được những TCDG mang tính trí tuệ như trò chơi “ ô ăn quan” “ chơi thuyền”, “ chơi cờ”… Đây là những tài liệu giúp giáo viên MN thực hiện tốt nhiệm vụ chăm sóc, giáo dục trẻ trong trường MN, nhất là những nơi không đủ điều kiện tổ chức các loại trò chơi cho trẻ MG [10; tr.7]

Nhiều giáo viên MN cho rằng, TCDG với đặc điểm chung là đơn giản, dễ chơi nên các TCDG phù hợp với sở thích, văn hóa và nhận thức của trẻ Đây là tín hiệu đáng mừng khi TCDG sẽ góp phần không nhỏ nuôi dưỡng tâm hồn trẻ trước sự “ lấn sân” của những trò chơi trực tuyến và bạo lực hiện nay Vì vậy, những TCDG của trẻ em cần được gìn giữ phát huy cần được bảo tồn không chỉ trong nhà trường

mà nên phổ biến, tổ chức cho các em được tiếp cận, vui chơi, ít nhất là trong các dịp

lễ hội, bởi đây là một phần của bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần giáo dục toàn diện nhân cách trẻ em, là đối tượng rất nhạy cảm trong sự hình thành nhân cách ở buổi ban đầu

Để TCDG trở thành một trong những phương tiện giáo dục và phát triển toàn diện cho trẻ MN, trong những năm gần đây có một số tác giả đi sâu nghiên cứu biện pháp tổ chức TCDG cho trẻ MG như: Thạc sĩ Huỳnh Kim Vui với “ Một số biện pháp tổ chức trò chơi dân cho trẻ MG bé nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thể chất cho trẻ”; Thạc sĩ Đặng Thị Sáu với: “ Một số biện pháp gây hứng thú đối với TCDG cho trẻ MG lớn”

Điểm qua các công trình nghiên cứu trên cho thấy, từ trước đến nay trò chơi nói chung, TCDG nói riêng được nghiên cứu và sử dụng nhằm giáo dục và phát triền toàn diện nhân cách trẻ Tuy nhiên, hiện nay chưa có công trình nào nghiên cứu cách thức sử dụng TCDG trong quá trình hình thành biểu tượng toán học sơ

đẳng cho trẻ MN Vì vậy, đề tài nghiên cứu “Sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao

hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ MG 5-6 tuổi” rất cần thiết, có ý nghĩa

cả về lí luận và thực tiễn đối với vấn đề tổ chức TCDG ở trường MN hiện nay

1.2 Cơ sở lí luận của việc sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.2.1 Những vấn đề lí luận về quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.2.1.1 Khái niệm biểu tượng số lượng

Khái niệm biểu tượng: Trong triết học “Biểu tượng là một hình ảnh của khách thể đã được tri giác còn lưu lại trong bộ óc con người và do một tác động nào đó được tái hiện, nhớ lại” Biểu tượng cũng như cảm giác, tri giác “là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan” Nhưng khác với cảm giác và tri giác, biểu tượng phản ánh khách thể một cách gián tiếp, là “hình ảnh của hình ảnh” Ngoài ra, bằng tưởng tượng từ những biểu tượng cũ, con người có thể sáng tạo ra những biểu tượng mới

Trong Tâm lý học “Biểu tượng là sản phẩm của quá trình trí nhớ và tưởng tượng Biểu tượng làm hiện ra trong óc cá nhân một cách nguyên vẹn hoặc có sáng tạo những hình ảnh của sự vật hay hình ảnh mà ta tri giác trước kia hoặc mặc dù không có những thuộc tính cụ thể của sự vật, hiện tượng đó tác động trực tiếp vào

cơ quan cảm giác Biểu tượng là kết quả của sự chế biến và tổng quát những hình ảnh tri giác đã tạo ra Biểu tượng giống sự lưu ảnh của tri giác là chúng đều phản ánh thế giới khách quan dưới hình thức hình ảnh cụ thể Nhưng biểu tượng khác hình thức lưu ảnh ở chỗ tính chất trực quan không rõ nét bằng trực quan của tri giác Biểu tượng thường là những “mẩu”, những “ đoạn” nào đó của tri giác và so với lưu ảnh của tri giác thì biểu tượng không rõ ràng

Theo từ điển tâm lý học [11], “Biểu tượng là hình ảnh tượng trưng, là hình ảnh của nhận thức, cao hơn cảnh giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu

óc khi tác dụng của sự vật vào các giác quan đã chấm dứt”

Như vậy, biểu tượng là những hình ảnh của sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh, được hình thành trên cơ sở các cảm giác và tri giác đã xảy ra trước đó, được lưu giữ lại trong ý thức hay là hình ảnh mới được hình thành trên cơ sở những hình ảnh đã có từ trước Biểu tượng không phải hoàn toàn là thực tệ, bởi vì nó là sự xây dựng lại thực tế sau khi đã được tri giác Tuy nhiên, những hình ảnh đó cũng không hoàn toàn là kết quả chủ quan xuất phát từ những hoạt động tâm trí của chủ thể, Biểu tượng chính là hiện tượng chủ quan của đối tượng về hiện tượng khách quan đã được tri giác từ trước

Khái niệm về số lượng: Số lượng là khái niệm chỉ số phần tử có trong một tập hợp tại một không gian và thời điểm xác định Khái niệm số lượng có liên quan đến tập hợp, bất kỳ một tập hợp nào cũng xác định được độ lớn (số lượng) nhất định của

nó, dù là các phần tử thuần nhất hay không thuần nhất

Khái niệm BTSL: BTSL là những hình ảnh đặc trưng số lượng của các tập hợp còn lưu lại và được tái hiện trong óc của ta khi các tập hợp ấy không còn được ra tri giác trực tiếp, không còn đang tác động vào các giác quan của ta như trước BTSL bao gồm: BTSL (đếm số lượng trong một nhóm vật), biểu tượng về mối liên hệ số lượng ( so sánh số lượng của 2 nhóm đối tượng xem chúng như thế nào với nhau), biểu tượng về mối quan hệ số lượng ( so sánh số lượng hai nhóm đối tượng xem chúng hơn kém nhau bao nhiêu đơn vị)

1.2.1.2 Đặc điểm phát triển biếu tượng số lượng ở trẻ mầm non nói chung và trẻ

MG 5-6 tuổi nói riêng

Trẻ sinh ra và lớn lên giữa thế giới của những sự vật và hiện tượng đa dạng Ngay từ khi còn nhỏ, trẻ đã được tiếp xúc và làm quen với những nhóm đối tượng

có màu sắc, kích thước và số lượng phong phú với các âm thanh, chuyển động có ở xung quanh trẻ Trẻ lĩnh hội số lượng của chúng bằng các giác quan khác nhau như: thị giác, giác quan vận động

Trẻ lứa tuổi nhà trẻ đã bắt đầu có những nhật biết về số lượng, đó là nấc thang đầu tiên giúp trẻ nhận biết hiện thực xung quang Những biểu tượng đầu tiên về

những vật giống nhau như: nhiều bông hoa, nhiều cái cây, nhiều quả bóng…được tích lũy và phản ánh trong ngôn ngữ thụ động của trẻ Được sự giúp đỡ của người lớn cùng với việc nắm được ngôn ngữ trẻ đã nhận biết, phân biệt và nắm được tên gọi của các nhóm vật

Lên một tuổi trẻ thường nhận ra các nhóm vật giống nhau nhanh hơn so với việc nhận biết riêng từng vật Trẻ nhỏ sớm phân biệt một vật với nhiều vật và có phản ứng trước sự khác nhau về số lượng các nhóm vật

Lên hai tuổi trẻ đã tích lũy được những biểu tượng về số lượng các nhóm vật, các âm thanh, các chuyển động, trẻ thích thú tạ ra số nhiều các nhóm vật giống nhau, dịch chuyển chúng từ chỗ này đến chỗ khác…Trong quá trình thao tác, hoạt động với đồ vật ở trẻ hình thành hứng thú phân biệt các nhóm vật có số lượng là một thành nhiều, trẻ lĩnh hội được từ “một” và “nhiều”

Khi lên 3 tuổi, trẻ đã phân biệt được các khái niệm: một, nhiều, ít, và dễ dàng thực hiện các nhiệm vụ được giao như: mang cho cô một quả bóng, mang cho cô một khối nhựa… Trẻ đã có phản ứng với các câu hỏi “có bao nhiêu?” Một số trẻ còn sử dụng được các từ số như “ số 3”, “ số 5” và còn nhiều hơn nữa, Tuy nhiên các con số này không ứng với các nhóm đối tượng tương ứng Điều này chứng tỏ, trẻ đã có những suy nghĩ liên quan đến câu hỏi về số lượng của nhóm đối tượng ở trẻ MN diễn ra trên cơ sở trẻ thực hành thao tác với các nhóm vật Tuy nhiên, mới đầu biểu tượng về số lượng của trẻ còn rất phân tán, không cụ thể và thiếu chính xác, trẻ chưa nhận biết rõ ràng số lượng cũng như giới hạn của các nhóm vật Vì vậy trẻ nhỏ thường không nhận thấy sự biến mất của một số vật trong nhóm Ví dụ: trẻ có rất nhiều kẹo nhưng nếu ta lấy bớt kẹo của trẻ đi thì trẻ vẫn không nhận ra sự biến mất đó Mức độ phát triển BTSL ở trẻ tương ứng với việc trẻ sử dụng lời nói

để diễn đạt chúng Như vậy, sự tri giác số nhiều không xác định đặc trưng cho trẻ nhỏ, nên cần thiết phải dạy trẻ tri giác tập hợp như một thể trọn vẹn

Trẻ 3-4 tuổi hiểu và phân biệt đúng các từ “một”, “ ít”, “ nhiều” và trẻ biết vận dụng những kiến thức đó vào thực tiễn cuộc sống xung quanh trẻ Trẻ ở độ tuổi này không chỉ có khả năng phân biệt được số lượng nhiều, ít của nhóm đối tượng, mà còn phân biệt được số lượng các âm thanh, các động tác Các từ nhiều, ít dần trở thành vốn từ tích cực của trẻ

3 tuổi, trẻ xuất hiện nhu cầu so sánh số lượng các nhóm vật bằng các biện pháp xếp chồng hoặc xếp cạnh bắt chước người lớn Tức là bước đầu trẻ biết thiết lập tương ứng 1:1 giữa các vật của các nhóm khác nhau để xác định mối quan hệ số lượng giữa chúng Kết quả so sánh giúp trẻ lĩnh hội các khái niệm như: bằng nhau, không bằng nhau, nhiều hơn, ít hơn Tuy nhiên ban đầu trẻ còn chưa biết tri giác lần lượt tất cả các phần tử có trong tập hợp Bởi khi chuyển từ sự tri giác số nhiều không xác định tới sự tri giác tập hợp như một thể trọn vẹn còn gây cho trẻ nhiều khó khăn Ban đầu trẻ thường chú ý tới các giới hạn của tập hợp, vì vậy mà trẻ ít chú ý tới từng phần tử của tập hợp

Ví dụ: khi yêu cầu trẻ phát cà rốt cho mỗi chú thỏ một củ cà rốt theo hàng ngang, mới đầu khi phát cà rốt cho chú thỏ, trẻ luôn nhớ phát cà rốt cho những chú thỏ đứng ở đầu hàng và đứng cuối hàng, còn chú thỏ ở giữa hàng thường bị trẻ bỏ quên

Khả năng phân tích chính xác từng phần từ của tập hợp ở trẻ 3-4 tuổi còn yếu

vì vậy mà kết quả so sánh độ lớn của tập hợp bị ảnh hưởng bởi các yếu tố màu sắc, hình dạng, kích thước, vị trí sắp đặt trong không gian Màu sắc khác nhau của các vật trong nhóm có ảnh hưởng tới sự tri giác tập hợp ở trẻ Ví dụ: một nhóm hình tròn có hai màu xanh đỏ thì trẻ sẽ nhìn nhận như hai nhóm hình tròn riêng biệt Yếu

tố kích thước cũng ảnh hưởng nhiều đến sự đánh giá số lượng ở trẻ” trẻ thường cho rằng 3 cái ô tô to sẽ nhiều hơn 4 cái xe đạp nhỏ

Lên 4 tuổi ở trẻ xuất hiện nhu cầu xác định chính xác số lượng nhóm vật, xuất hiện nhu cầu đếm, khả năng đếm, xác định số lượng khác nhau của trẻ là rất khác nhau, phụ thuộc vào sự tác động của người lớn Trẻ chưa nắm được vai trò của số kết quả Trẻ chưa phân biệt được quá trình đếm và kết quả phép đếm, tuy nhiên các lỗi trên sẽ nhanh chóng khắc phục nếu người lớn dạy trẻ

Trẻ độ tuổi này chưa có khả năng đếm số lượng lớn các vật vì vật chúng ta nên dạy trẻ đếm trong phạm vi 5

Trẻ 4-5 tuổi, những biểu tượng về tập hợp được phát triển và mở rộng dần, trẻ

có khả năng nhận biết tập hợp ngay cả khi tập hợp có những phần tử không giống nhau Ví dụ: tập hợp các hình học gồm các hình tròn, hình vuông, hình tam giác với màu sắc khác nhau Trẻ có khả năng phân tích từng phần tử của tập hợp, biết đánh giá độ lớn của chúng theo số lượng các phần tử của tập hợp Trẻ lứa tuổi này đã

nắm và sử dụng tốt biện pháp thiết lập tương ứng 1:1 giữa các phần tử của tập hợp khi so sánh độ lớn của chúng Trẻ nắm được phép đếm, phân biệt được quá trình đếm và kết quả phép đếm, hiểu được ý nghĩa khái quát của con số- là chỉ số cho số lượng các phần từ của tập hợp Trẻ hiểu rằng các tập hợp có số phần tử khác nhau

sẽ được biểu thị bằng các con số khác nhau Trẻ ở độ tuổi này có khả năng đếm đến

10, nhận biết các chữ số trong phạm vi 5

Trẻ MG 5-6 tuổi có khả năng phân tích chính xác các phần tử của tập hợp, các tập con trong tập lớn Trẻ khái quát được một số tập lớn gồm nhiều tập con và ngược lại nhiều tập hợp riêng biệt có thể gộp lại với nhau theo một đặc điểm chung nào đó để tạo thành một tập lớn Khi đánh giá độ lớn của tập hợp, trẻ mẫu giáo lớn

ít bị ảnh hưởng của các yếu tố như: màu sắc, kích thước, vị trí sắp đặt của các phần

tử tập hợp

Hoạt động đếm của trẻ phát triển lên một bước mới, trẻ có hứng thú đếm và phần lớn nắm được trình tự của các con số từ 1-10, biết thiết lập tương ứng 1:1 trong quá trình đếm, mỗi từ số ứng với một phần tử của tập hợp mà trẻ đếm Trẻ không chỉ hiểu rằng, khi đếm thì số cuối cùng là số kết quả tương ứng với toàn bộ nhóm vật, mà trẻ còn bắt đầu hiểu con số là chỉ số cho số lượng phần tử của tất cả các tập hợp có cùng độ lớn không phụ thuộc vào những đặc điểm, tính chất cũng như cách sắp đặt của chúng

Trẻ MG 5-6 tuổi bắt đầu hiểu mối quan hệ thuận nghịch giữa các số liền kề của dãy số tự nhiên (mỗi số đứng trước nhỏ hơn số đứng sau một đơn vị và mỗi số đứng sau lớn hơn số đứng trước một đơn vị) Trên cơ sở đó dần dần trẻ hiểu được quy luật thành lập dãy số tự nhiên n ± 1 Kỹ năng đếm của trẻ ngày càng trở nên thuần thục, trẻ không chỉ đếm đúng số lượng các nhóm vật mà còn cả âm thanh, các động tác, qua đó trẻ hiểu sâu sắc hơn vai trò của số kết quả Mặc khác trẻ không chỉ đếm từng vật mà còn đếm từng nhóm vật, qua đó trẻ hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa của khái niệm đơn vị- đơn vị của phép đếm có thể là cả nhóm vật chứ không chỉ là từng vật riêng lẻ

Hơn nữa dưới tác động của dạy học, trẻ mẫu giáo lớn không chỉ biết đếm xuôi

mà còn biết đếm ngược trong phạm vi 10, trẻ nhận biết các số từ 1-10 Trẻ hiểu rằng mỗi con số không chỉ diễn đạt bằng lời nói mà còn có thể viết, và muốn biết số

lượng của các vật trong nhóm không nhất thiết lúc nào cũng phải đếm, mà đôi lúc chỉ cần nhìn con số biểu thị số lượng của chúng Việc cho trẻ làm quen với các con

số có tác dụng phát triển tư duy trừu tượng cho trẻ, dạy trẻ thao tác với các kí hiệu- các con số

Như vậy, trẻ MG 5-6 tuổi cần tiếp tục phát triển biểu tượng về tập hợp bước đầu cho trẻ làm quen với một số phép tính trên tập hợp, điều đó tạo cơ sở cho trẻ học các phép tính đại số sau này ở trường phổ thông Tiếp tục dạy trẻ phép đếm trong phạm vi 10, giúp trẻ hiểu sâu sắc hơn khái niệm đơn vị tạo tiền đề cho trẻ hiểu bản chất của các phép tính đại số mà trẻ sẽ học ở trường phổ thông Dạy trẻ làm quen với các bài toán đơn giản trên các trên các tập hợp cụ thể bằng cách phân tích

để biết cái gì đã cho, cái gì cần tìm, để tìm cái đó phải làm như thế nào? Đó chính là

cơ sở để trẻ học tốt môn toán sau này ở trường phổ thông

1.2.1.3 Quá trình dạy học nhằm hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo

5-6 tuổi ở trường mầm non

a Nội dung hình thành BTSL cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non

- Mở rộng và phát triển biểu tượng về tập hợp cho trẻ, trẻ tạo nhóm theo các

dấu hiệu (màu sắc, hình dạng, kích thước, chất liệu, công dụng,…)

- Dạy trẻ đếm trong phạm vi 10 và đếm theo khả năng, nhận biết các nhóm có

số lượng trong phạm vi 10 Nhận biết chữ số 10

- Biết thêm, bớt trong phạm vi 10 nhằm biến đổi số lượng Hiểu được mối quan hệ số lượng trong phạm vi 10 và phản ánh bằng lời

- Biết chia một nhóm đối tượng ra làm hai phần theo nhiều cách khác nhau và xếp thứ tự trong phạm vi các số đã học

Nội dung hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi không chỉ bao gồm những kiến thức, kỹ năng (đếm, tính toàn) mà còn bao gồm cả những biện pháp hoạt động thực tiễn, hoạt động trí tuệ, tất cả những điều đó là cơ sở để góp phần giáo dục toàn diện nhân cách trẻ

b Quá trình hình thành BTSL cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non

Quá trình hình thành BTSL cho trẻ MN là quá trình hình thành ở trẻ những kiến thức sở đẳng về tập hợp, con số và phép đếm cho trẻ MN một cách có hệ thống, có kế hoạch, có mục đích dưới sự tổ chức; hướng dẫn của giáo viên Trong

đó, giáo viên là người lập kế hoạch, tổ chức, hướng dẫn, chủ động tham gia hoạt động nhằm lĩnh hội các kiến thức, kỹ năng về BTSL và có thể vận dụng chúng vào cuộc sống của mình

Quá trình hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi được tiến hành như sau:

- Xác định mục tiêu của hoạt động

- Chuẩn bị các điều kiện để tổ chức các hoạt động nhằm hình thành BTSL cho trẻ

+ Giai đoạn 3: Luyện tập qua hệ thống bài tập hoặc trò chơi (tăng dần mức độ khó với trẻ)

Làm các bài tập tái tạo (sáng tạo) để củng cố kiến thức, kỹ năng vừa có

Cho trẻ đối chiếu với thực tế xung quanh

Tổ chức một số trò chơi để rèn luyện kỹ năng và qua đó cô kiểm tra sự hiểu biết của trẻ

+ Giai đoạn 4: Sử dụng kiến thức, kỹ năng đã có để giải quyết một số tình huống trong thực tế hoặc tạo ra sản phẩm bằng các phương tiện khác nhau

1.2.2 Trò chơi và TCDG đối với trẻ mẫu giáo

1.2.2.1 Khái niệm về trò chơi, trò chơi dân gian

*Khái niệm trò chơi: chơi là một dạng hoạt động rất tự nhiên trong cuộc sống

của mọi người, nó đặt biệt quan trọng đối với sự phát triển của trẻ em Không chơi trẻ không thể phát triển, không chơi đùa trẻ chỉ là tồn tại chứ không phải đang sống

Đó là một thực tế mang tính quy luật Vậy TC là gì?

Theo quan niệm giáo dục học: Trò chơi là phương tiện phát triển toàn diện nhân cách và là hình thức tổ chức cuộc sống của trẻ, trò chơi là hoạt động giúp trẻ

tái tạo lại các hành động của người lớn và các quan hệ giữa họ định hướng nhận thức đồ vật và nhận thức xã hội Qua trò chơi các phẩm chất, trí tuệ, đạo đức, tình cảm thẩm mĩ được hình thành và phát triển “Trò chơi được coi là một phương tiện giáo dục trẻ một cách nhẹ nhàng, thích thú và hữu hiệu” [38; tr.168]

Như vậy, chơi là một hoạt động tự nguyện, ham thích của người chơi trong một hoạt động hay trong một trò chơi đem lại cho con người trạng thái vui vẻ, phấn khởi, thoải mái Động cơ của hoạt động chơi luôn nằm ở quá trình thực hiện hành động chứ không nằm ở kết quả của hoạt động

*Khái niệm trò chơi dân gian:

TCDG là những trò chơi được nhân dân sáng tác lưu truyền tự nhiên, rộng rãi trong dân gian, là một trong những hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian của mỗi dân tộc

1.2.2.2 Trò chơi dân gian Việt Nam

TCDG xuất hiện gắn liền với các hoạt động văn hóa và tín ngưỡng của con người thời tiền sử Xuất phát từ hành động mang tính thần bí, cầu ước, phù yểm ma thuật, hay những hành vi mô phỏng các hoạt động săn bắt và trồng trọt, những nghi thức đó được thể chế dần để trò thành nghi thức tôn giáo trong hệ thống tín ngưỡng phồn thực Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, nhiều nghi thức tôn giáo mất dần ý nghĩa linh thiêng, chỉ còn giữ lại mục đích vui chơi giải trí cho cộng đồng Vì vậy, các TCDG phần lớn gắn với hội làng diễn ra vào mùa xuân, mùa thu của chu kỳ sản xuất nông nghiệp

TCDG là một bộ phận cấu thành của các hoạt động lao động sản xuất, tôn giáo

và hoạt động văn hóa xã hội Vì vậy, khi nghiên cứu và giới thiệu TCDG sẽ làm sống lại không khí sinh hoạt cộng đồng của người xưa, quay lại những cội nguồn xuất phát của văn hóa nhân loại

TCDG được chia làm hai nhóm Một là, các trò chơi truyền thống ở thời kỳ sơ khai mang tính ồ ạt, thường đi đôi với tín ngưỡng phồn thực, luật chơi thường chưa được qui định chặt chẽ, những người chơi có thể sử dụng mọi thủ đoạn để giành chiến thắng về phe mình Hai là, những trò chơi có qui tắc, thường gắn với hình thái thờ thần mặt trời, vì bản chất của đường đi giữa trái đất với mặt trời vốn theo một qui tắc nhất định, do vậy ccs trò chơi diễn ra theo một quy tắc nhất định Do yêu cầu

xác định kết quả của các cuộc thi và lí do ý nghĩa tôn giáo mất dần đi nên luật chơi cũng được qui định chặt chẽ hơn

TCDG được phổ biến rộng rãi vì nó mang tính chất quần chúng, thu hút được nhiều người tham gia và sự động viên, cổ vũ của đông đảo người xem Trong lễ hội, người tham gia cuộc chơi không đòi hỏi phải có sự rèn luyện công phu mà chỉ cần

sự chỉ định của làng, tùy thuộc vào thân phận của họ để tham gia vào trò chơi TCDG Việt Nam thật phong phú nhiều thể loại tiêu biểu như: những trò chơi vui khỏe, giải trí, thi tài thi khéo, những trò chơi mang tính chất nghi lễ, tính biểu diễn nghệ thuật Nhìn chung những trò chơi trên đều mang những nét chung phản ánh cuộc sống của dân cư lúa nước [38; tr.187]

1.2.2.3 Trò chơi dân gian trẻ em

Trẻ em Việt Nam từ thời xa xưa, bên cạnh những trò chơi do người lớn nghĩ ra

để cho trẻ chơi, bản thân trẻ đã tự đáp ứng nhu cầu chơi của mình bằng cách tạo ra nhiều cách chơi dựa trên cơ sở bắt chước những hoạt động của người lớn, hướng dẫn cho nhau cách chơi, truyền cho nhau từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ vùng này sang vùng khác, nhờ đó TCDG được lưu truyền đến ngày hôm nay

Trò chơi trẻ em dễ dàng phổ biến rộng rãi, không chịu sự ràng buộc một cách nghiêm ngặt về không gian và thời gian, trẻ có thể chơi bất cứ lúc nào và bất cứ ở đâu

TCDG trẻ em đơn giản, dễ chơi, dễ hòa nhập Ở bất cứ đâu, trong gia đình, lớp học hay ngoài ngõ xóm…đều có thể tổ chức các trò chơi phù hợp: sân nhà nhỏ thì trẻ chơi “ ô ăn quan”, “ Rải ranh”…Ngõ xóm là nơi chơi “ Trốn tìm”, “ Bịt mắt bắt dê:, “ Bỏ giẻ”…Bờ ao là nơi chơi “ Ném lia thia”,” Múa rối”…cánh đồng là nơi chơi “thả diều”, “ném còn”…Bãi cỏ là nơi “ Đánh quay”, “ Cướp cờ”…Vật liệu để chơi TCDG trẻ em Việt Nam cũng rất đơn giản, dễ kiếm, dễ tìm ngay trong thiên nhiên: nắm sỏi cũng thành vật để chơi “ Ô ăn quan”, một cục đất sét cũng thành quả pháo…

Xét về cấu trúc, với những TCDG có mục đích học tập thường có cấu trúc rõ ràng gồm 3 thành tố: nhiệm vụ chơi (nội dung chơi), các hành động chơi ( động tác chơi) và luật chơi ( qui tắc) Trong đó, nhiệm vụ của TCDG chính là nội dung chơi

có tính chất như một bài toán mà trẻ phải dựa trên các điều kiện đã cho, chính nội

dung TCDG khêu gợi hứng thú nhận thức cho hành động chơi là những động tác trẻ thực hiện trong lúc chơi, nó là một thành tố đặc trưng cho những TCDG có tác dụng mạnh mẽ đến sự phát triển trí tuệ của trẻ Hành động chơi càng phong phú bao nhiêu thì trẻ càng chơi tích cực bấy nhiêu Khi tham gia chơi TCDG, trẻ phải thực hiện những quy tắc đề ra trong trò chơi, phải phát huy sự khéo léo, nhanh nhen, thông minh… nhưng trong quá trình chơi, tùy theo trình độ của người chơi ở từng trò chơi, luật chơi có thể thêm bớt để TCDG thêm hấp dẫn Do vậy, cùng một trò chơi mỗi lần chơi trẻ đều có thể chơi theo cách riêng của mình

Như vậy, nhiệm vụ nhận thức, các hành động chơi và luật chơi là những thành

tố bắt buộc của những TCDG có quy tắc, nếu thiếu một trong ba thành tố trên thì không thể tiến hành trò chơi được Tuy nhiên trong thực tiễn tổ chức TCDG cho trẻ, luật chơi đồng thơi cùng một lúc lại là các hành động chơi

Nét đặc biệt của TCDG trẻ em Việt Nam là hầu hết các trò chơi đều gắn liền với các bài đồng dao Đó là những câu vè ngắn gọn, có nhịp điệu, âm thanh được sử dụng trong khi chơi

Đồng dao gợi lên tình yêu hồn nhiên của trẻ em đối với con ong, cái kiến, con

cò, con vạc, con trâu, con nghé… các bài hát gọi mẹ, gọi nghé của trẻ em mục đồng, bài hát giới thiệu các loài chim muôn, hoa quả hoặc những vật xung quanh (đồ dùng

để làm ruộng, đồ dùng trong nhà, trong bếp) vừa là đồng dao, vừa là một kiểu lời hát trong trò chơi, các em theo lời hát mà chỉ ra sự vật Những bài đồng dao trong trò chơi cung cấp cho các em những kiến thức về xã hội trẻ em tập đi mua bán, tập làm nhà cửa, cưỡi ngựa trong tưởng tượng Có những bài hát giễu những thói hư tật xấu, giúp trẻ tiếp thu những điều hay lẽ phải, rèn những thói quen cần thiết trong cuộc sống Đồng dao đã thể hiện được cái nhìn của trẻ thơ trong thế giới của trò chơi Do đó, tìm hiểu TCDG trẻ em Việt nam không thể không tìm hiểu các bài đồng dao

TCDG trẻ em là loại trò chơi do người lớn nghĩ ra và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Nội dung của TCDG vui tươi, phong phú phản ánh những hiện tượng đơn giản trong cuộc sống tự nhiên, xã hội diễn ra hàng ngày rất gần gũi với cuộc sống của trẻ Tên trò chơi hấp dẫn, vài chơi tự nguyện, hành động chơi thảo mãn nhu cầu về thể lực, trí tuệ của trẻ, kết quả chơi có yếu tố bất ngờ và luật

chơi khá đơn giản giúp trẻ dễ nhớ, dễ thuộc Đồ chơi đi kèm trong TCDG cũng không đòi hỏi sự đầu tư kinh phí, có thể tận dụng những đồ dùng, phế liệu, nguyên vật liệu, vật dụng có sẵn quanh ta và một đồ chơi có thể sử dụng trong nhiều trò chơi khác nhau

TCDG cho trẻ MN có thể tổ chức ở mọi nơi, mọi lúc, nó ít bị gò bó bởi những quy định nghiêm ngặt Đối tượng tham gia chơi cũng rất linh hoạt: trẻ có thể chơi một mình hoặc số đông trẻ cùng tham gia chơi Do vậy, TCDG có tính linh hoạt rất cao và tiện ích, dễ dàng tổ chức cho trẻ ở những trường, lớp MN còn hạn chế về cơ

sở vật chất như: sân chơi rất hẹp, ít đồ chơi

Để TCDG thật sự hấp dẫn, cuốn hút trẻ, giáo viên MN và các bậc cha mẹ cần chú ý đặt ra yêu cầu giáo dục nhẹ nhàng, luật chơi và cách chơi sao cho phù hợp với từng lứa tuổi Hướng dẫn trẻ về luật chơi và cách chơi phải thật tỉ mỉ, kiên trì Đối với các trò chơi có kèm theo lời đồng dao, phải dạy trẻ học thuộc lời ca trước khi chơi để tạo hứng thú khi chơi

TCDG là một trong những yếu tố hình thành nên bản sắc văn hóa dân tộc Thông qua các TCDG trẻ hình thành, phát triển các phẩm chất thể lực, trí tuệ và tình cảm đạo đức Vì vậy, TCDG không chỉ là phương tiện giải trí trong các ngày lễ hội

mà còn là phương tiện giáo dục cho trẻ MN hàng ngày

1.2.2.4 Phân loại trò chơi dân gian trẻ em

TCDG trẻ em Việt Nam cũng rất phong phú, không chỉ nhiều về số lượng mà còn đa dạng về thể loại Căn cứ vào chức năng giáo dục của trò chơi GS.Vũ Ngọc Khánh (Viện văn hóa dân gian) đã chia TCDG trẻ em ra thành 4 loại

TCDG vận động: gồm các trò chơi cho trẻ em vận động chân tay, chạy, nhảy gây không khí vui nhộn và sinh động như: “tập tầm vông”, “dung dăng dung dẻ”,

“lộn cầu vồng”, “nhảy lò cò”, “bịt mắt bắt dê”, chạy cướp cờ”, “thả diều”… những trò chơi này thường được chơi ở ngoài trời để trẻ tiếp xúc trực tiếp với thiên nhiên, với cảnh vật xung quanh, nhằm tăng cường sức khỏe và phát triển các tố chất về thể lực, phát huy tinh thần đoàn kết, ý thức kỹ luật cho trẻ em

Trò chơi học tập (thực chất là trò chơi rèn luyện trí tuệ): đó là những trò chơi nhằm thúc đẩy hoạt động trí tuệ của trẻ em, giúp trẻ nhận thức thế giới xung quanh qua các thao tác trí óc kết hợp với hành động, dạy cho trẻ biết quan sát, tính toán

Có khi chỉ là một bài đồng dao, trẻ em ngồi quây quần với nhau cùng hát, cùng đối thoại để giới thiệu các sự vật, các hiện tượng xung quanh Cách chơi này giúp các

em hiểu biết về con người và hiện tượng thiên nhiên xung quanh mình, tiếp thu tri thức về cuộc sống Có khi là một trò chơi bày cách tính toán hẳn hoi như trò chơi “ô

ăn quan”, tập cho trẻ biết tính nhẩm, biết cách làm phép trừ, phép cộng, hoặc như trò chơi “ chuyền thẻ” rõ ràng đây là bài học đếm từ 1 đến 10 giúp phát triển trí tuệ cho trẻ

Trò chơi mô phỏng: đây là những loại trò chơi mà trẻ mô phỏng, bắt chước cách sinh hoạt của người lớn như làm nhà, cày ruộng, nấu ăn… trong khi chơi, trẻ

em thi nhau xem ai làm đẹp, làm đúng, làm nhanh hơn Đặc biệt những trò chơi này

có tác dụng như phát huy trí tưởng tượng của trẻ em, mẫu lá cũng được xem là món

ăn ngon, vỏ sò, vỏ hến cũng được xem là nồi niêu, bát đũa, cái mo cau biến thành con ngựa, trong trò chơi này, các em đã hóa thân nhập vai thành những người lớn

mà các em thích Nhờ đó mà trẻ nhập vào các mối quan hệ xã hội, học được cách ứng xử giữa người với nhau, qua đó mà trẻ học làm người

Trò chơi sáng tạo: đây là những trò chơi trong đó trẻ em tự tay làm nên những

đồ vật bằng vật liệu trong thiên nhiên, như xếp lá dứa thành cái chong chóng, xếp lá

đa thành con trâu, xé lá chuối xếp thành con cào cào, con méo…, kết hoa thành vòng vàng xuyến bạc, tết những cọng rơm, cọng rạ thành những thằng người Những trò chơi này giúp trẻ khéo tay, phát huy sáng kiến, khơi dậy khiếu thẩm mỉ cần cho cuộc sống và lao động sau này của trẻ

Sự phân loại này mang tính tương đối, ước lệ mà thôi, trong kho tàng TCDG trẻ em Việt Nam có những trò chơi mà tác dụng của nó đến đứa trẻ một cách toàn diện chẳng hạn như trò chơi “chuyền thẻ” rõ ràng đây là một bài học về đếm số, tính nhẩm, đồng thời đây còn là một bài tập thể dục luyện gân, luyện cơ ở các cổ tay, cánh tay, khuỷu tay cho các em gái, những động tác như “nâng lấy một, chuột lấy đôi, sang qua tay, ra tay chống…” giúp cho các em trở nên nhanh nhẹn, khéo léo, lại luyện được ngôn ngữ uyển chuyển trong các vần điệu dân gian

1.2.2.5 Vai trò của trò chơi dân gian trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Trong quá trình tổ chức các hoạt động hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi TCDG có vai trò và vị trí hết sức quan trọng Việc sử dụng TCDG tạo cho trẻ khả năng giải quyết nhiệm vụ nhận thức (hình thành các BTSL cho trẻ) dưới hình thức chơi nhẹ nhàng, không bị áp đặt, nâng cao hứng thú nhận thức của trẻ, phát triển các quá trình tâm lý nhận thức (cảm giác, tri giác, tư duy…) ngôn ngữ, phát triển năng lực tập trung chú ý, tạo điều kiện thuận lợi cho những hành động có định hướng phù hợp với lời chỉ dẫn của giáo viên và đảm bảo cho việc lĩnh hội tri thức, kỹ năng một cách tốt hơn Trong trò chơi trẻ có thể làm được những việc cao hơn so với khả năng thực của chúng, trẻ có thể thực hiện được những nhiệm vụ trí tuệ và thực hành phức tạp Những nhiệm vụ nhận thức dưới hình thức chơi hấp dẫn đòi hỏi trẻ phải huy động trí óc làm việc thực, cố gắng khắc phục khó khăn để hoàn thành nhiệm được giao Trong khi chơi, trẻ phải tích cực vân dụng vốn hiểu biết của mình và lựa chọn những tao tác tư duy cần thiết phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh mới đặt ra trong tình huống chơi, trò chơi để giải quyết nhiệm vụ Ví dụ trò chơi “ ô ăn quan” đặc tính của trò chơi rất đơn giản, chỉ là những hòn sỏi được rải trên nền đất và khi chơi phải tính toán và đếm từng hòn sỏi một nên nó là trò chơi hiền lành, không đòi hỏi nhiều lắm vào trí tuệ, sức lực nhưng lại yêu cầu tính kiên nhẫn nên người chơi; trò chơi “đếm sao”, “đếm thứ tự” luyện kỹ năng đếm cho trẻ; trò chơi “cờ lúa ngô”,

“cướp cờ” … là trò chơi nhằm rèn luyện sự nhanh nhẹn, khéo léo, phát huy tính thần đoàn kết, tôn trọng kỹ luật và khả năng phán đoán, so sánh, phân loại…

TCDG được sử dụng như một biện pháp, hình thức tổ chức các hoạt động hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi ở trường MN Khi giáo viên sử dụng TCDG như một cách thức để củng cố, rèn luyện kỹ năng đếm, so sánh, nhận biết số lượng của nhóm đối tượng thì nó được coi là một biện pháp dạy học Đối với các hoạt động ngoài tiết học – trò chơi nhằm truyền tải những nội dung ôn luyện dưới dạng trò chơi Ở đây nhiệm vụ, nội dung ôn luyện được lồng vào nội dung trò chơi mà trẻ là người tham gia tổ chức, hướng dẫn trẻ thực hiện đúng các hành động chơi, luật chơi

để giải quyết nhiệm vụ nhận thức đề ra trong các trò chơi Như vậy vài trò của giáo viên ở đây vừa là người tổ chức các trò chơi cho trẻ, vừa là người chỉ đạo hoạt động trí tuệ của trẻ đi theo đúng mục đích, nội dung của hoạt động hình thành BTSL cho

trẻ Vì thế TCDG được quan niệm là hình thức tổ chức dạy học nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi

TCDG rất quan trọng, đặc điểm cơ bản của TCDG là luật chơi của từng trò chơi mang tính ước lệ, tạm thời Trong quá trình chơi, tùy theo trình độ vốn kinh nghiệm của trẻ, mức độ của từng trò chơi, giáo viên có thể thay đổi luật chơi cho phù hợp, hấp dẫn và hứng thú với từng nội dung hoạt động hình thành BTSL cho trẻ Vì vậy, cùng một trò chơi mà mỗi lần hoạt động làm quen với toán có thể chơi theo cách riêng, không nên bắt trẻ rập khuôn theo một kiểu chơi nhất định

Tùy theo chủ đề, nội dung hoạt động làm quen với toán, kinh nghiệm và hứng thú của trẻ và điều kiện cụ thể của lớp, có thể gợi ý cho trẻ chọn những TCDG phù hợp, gắn với nội dung triển khai chủ đề ví dụ: chủ đề thế giới động vật: cua cắp bỏ giỏ, xỉa cá mè, câu ếch,… để hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi

Tóm lại, việc sử dụng TCDG trong quá trình hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi vừa thỏa mãn nhu cầu chơi, vừa thỏa mãn nhu cầu nhận thức của trẻ Điều đó làm tăng hứng thú nhận thức và nâng cao mức độ nắm vững kiến thức của trẻ, tạo điều kiện thuận lợi để phát huy tính tích cực của trẻ trong quá trình hình thành biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ MG nói chung và hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi nói riêng

1.2.3 Vai trò của giáo viên trong quá trình tổ chức các trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng

Các công trình nghiên cứu của một số nhà khoa học trên thế giới đã chỉ ra rằng, quá trình tổ chức sư phạm trong đó việc tổ chức trò chơi cho trẻ MG có ảnh hưởng đặc biệt đến sự phát triển tâm lý của trẻ, nhờ có quá trình sư phạm ấy đã tạo nên nền tảng hình thành những phẩm chất trí tuệ cần thiết, chuẩn bị cơ sở ban đầu cho trẻ bước vào trường phổ thông Việc hình thành và phát triển ở trẻ các thao tác trí tuệ sẽ giúp trẻ lĩnh hội những tri thức mới, mở rộng sự hiểu biết của trẻ về thế giới xung quanh Hiệu quả của quá trình lĩnh hội tri thức phụ thuộc vào khả năng quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa,, đặc biệt là sự nỗ lực cố gắng của trẻ dưới sự giúp đỡ của người lớn Nếu trên tiết học, giáo viên sử dụng các biện pháp chơi hoặc dạy học dưới hình thức chơi thì tiết học trở nên hấp dẫn đối với trẻ

Trong mỗi hoạt động muốn trẻ bộc lộ và phát huy được những phẩm chất trí tuệ, giáo viên phải tạo điều kiện cho trẻ được tham gia vào việc các hoạt động, các trò chơi, trẻ được trực tiếp thao tác, hoạt động khám phá đối tượng với sự tham gia của giáo viên, có như vậy trò chơi mới phát huy được vai trò giáo dục của mình Việc tổ chức các hoạt động giáo dục cho trẻ dựa trên lý thuyết “vùng phát triển gần nhất” của L.X Vuwgotxky, nhờ sự giúp đỡ của người lớn, trong đó việc tổ chức không đi sâu vào sự phát triển, phụ họa cho sự phát triển mà việc tổ chức cần phải đi trước sự phát triển, kéo theo sự phát triển Tuy nhiên, vai trò của người lớn phải thể hiện để không lấn áp vai trò chủ thể của trẻ khi tham gia chơi cùng trẻ Theo các nhà sư phạm phương Tây (Úc, Mỹ, Canada), Liên Xô,… đã khái quát hóa vai trò của giáo viên bằng hình tượng “điểm tựa”, “thang đỡ” trong các trò chơi của trẻ Giáo viên không chỉ là người lên kế hoạch chơi, đảm bảo môi trường chơi và sự an toàn của trẻ trong khi chơi mà còn là người làm mẫu, hướng dẫn, người cộng tác dàn xếp, điều phối, cổ vũ khuyến khích và tạo điều kiện giúp đỡ trẻ trong khi chơi Như vậy người lớn có vai trò là người tổ chức, hướng dẫn, tạo môi trường để kích thích và lôi cuốn trẻ tham gian vào các TCDG

Trong TCDG, trẻ luôn là chủ thể hoạt động tích cực, chủ động khám phá môi trường xung quanh trẻ, trẻ tự lựa chọn tìm kiếm phương thức hoạt động để giải quyết các nhiệm vụ nhận thức đặt ra trong mỗi trò chơi, tự kiểm tra đánh giá kết quả chơi của mình Mặc dù trong trò chơi không có những yêu cầu khắt khe của người lớn, nhưng vẫn cần phải có sự tham gia của người lớn thì mới phát huy tối đa hiệu quả giáo dục của trò chơi mang lại nhằm hình thành BTSL và phép đếm cho trẻ MG 5-6 tuổi trên cơ sở đó góp phần giáo dục và phát triển toàn diện nhân cách trẻ, chuẩn bị nền tảng cơ sở cho trẻ bước vào trường phổ thông

Như vậy giáo viên có vài trò là “điểm tựa”, “thang đỡ” cho trẻ trong quá trình chơi, tạo điều kiện, giúp đỡ kịp thời cho trẻ để trẻ có thể tích cực, chủ động trong trò chơi theo khả năng và nhu cầu cảu từng trẻ nhằm nâng cao nhận thức của trẻ tỏng các hoạt động hình thành BTSL

1.3 Cơ sở thực tiễn sử dụng trò chơi dân gian nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.3.1 Mục đích điều tra thực trạng

Mục đích điều tra thực trạng của chúng tôi nhằm tìm hiểu:

- Thực trạng nhận thức của giáo viên MN về việc sử dụng TCDG nhằm hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi

- Thực trạng cách thức sử dụng TCDG nhằm hình thành BTSL cho trẻ MG

5-6 tuổi

- Thực trạng mức độ phát triển BTSL của trẻ MG 5-6 tuổi

1.3.2 Địa bàn và khách thể điều tra

1.3.2.1 Địa bàn điều tra

Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, chúng tôi sẽ tiến hành nghiên cứu 2 trường MN thuộc địa bàn TP Đà Nẵng, cụ thể:

- Trường MN Tuổi Thơ – Q Hải Châu, TP Đà Nẵng

- Trường MN 20-10 – Q Hải Châu, TP Đà Nẵng

- Đánh giá chung: cả 2 trường đều đạt trường chuẩn quốc gia, đội ngũ giáo viên có chuyên môn vững vàng, yêu nghề, mến trẻ: cụ thể: 100% giáo viên trong nhà trường có trình độ từ trung cấp đến cao đẳng và đại học sư phạm MN, có thâm niên công tác từ 2-25 năm Số lượng trẻ trong lớn đồng đều, cơ sở vật chất, đồ dùng học tập đảm bảo cho việc dạy của giáo viên và học tập, vui chơi của trẻ Nhà trường tiếp nhận trẻ từ 18 đến 72 tháng tuổi thuộc khu dân cư địa bàn TP Đà Nẵng

Ban giám hiệu là những giáo viên có trình độ đại học MN, có thâm niên công tác từ 15 năm trở lên, có chuyên môn vừng vàng, yêu nghề, mến trẻ và tâm huyết với nghề

Phần lớn bố mẹ trẻ là dân trí thức, cán bộ công nhân viên nhà nước, số ít là những gia đình buôn bán và làm nông nghiệp vì vậy họ đều có hiểu biết, quan tâm đến việc chăm sóc và giáo dục trẻ Trẻ em đều khỏe mạnh, tâm sinh lý phát triển bình thường, trẻ đều được quan tâm chăm sóc và dạy dỗ chu đáo

1.3.3 Phương pháp điều tra

- Dự giờ, quan sát hoạt động của cô và trẻ trong các hoạt động làm quen với toán ở lớp MG 5-6 tuổi

- Sử dụng phiếu thăm dò ý kiến giáo viên đang giảng dạy tại hai lớp mâu giáo của trường MN trên

- Trao đổi, đàm thoại với giáo viên MN về việc tổ chức các hoạt động hình thành BTSL ở lớp MG lớn có sử dụng TCDG

- Nghiên cứu kế hoạch chăm sóc – giáo dục trẻ mẫu giáo lớn theo chương trình hiện hành

- Phân tích sản phẩm hoạt động của giáo viên: kế hoạch, giáo án, biên bản, dự giờ, sáng kiến kinh nghiệm

- Xử lý số liệu điều tra bằng phương pháp thông kê toán học

1.3.4 Thời gian điều tra thực trạng

Từ 10/2/2014 đến 23/3/2014

1.3.5 Kết quả điều tra

1.3.5.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên MN về việc sử dụng TCGD nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

 Nhận thức của giáo viên mầm non về sự cần thiết sử dụng trò chơi dân gian

trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ

Qua điều tra phiếu trưng cầu ý kiến thì có 82% ý kiến giáo viên cho rằng TCDG rất cần thiết và cần thiết trong quá trình hình thành biểu tượng toán học nói chung và BTSL cho trẻ nói riêng(20% đánh giá rất cần thiết, 62% ý kiến cho rằng cần thiết) Theo họ, việc sử dụng TCDG không chỉ thỏa mãn nhu cầu chơi, mà còn thỏa mãn nhu cầu nhận thức của trẻ, phù hợp với phương thức “trẻ học mà chơi, chơi mà học” ở lứa tuổi MG TCDG vừa gây hứng thú cho trẻ vừa có tác dụng củng

cố kiến thức, kỹ năng, phát triển khả năng nhận biết số lượng và khả năng đếm cho trẻ

Gần 20% số giáo viên phân vân và cho rằng không cần thiết sử dụng TCDG trong quá trình hình thành BTSL cho trẻ Họ cho rằng, điều quan trọng là cần phải nắm được các kiến thức có trong chương trình và sử dụng tốt các trò chơi học tập nhằm phát huy hiện quả của giờ học

Nhìn chung, đa số giáo viên cho rằng, việc sưu tầm, lựa chọn và xây dựng cách thức sử dụng TCDG trong quá trình hình thành BTSL cho trẻ sẽ tạo cơ hội cho trẻ tham gia vào các hoạt động học tập phong phú, đa dạng, hấp dẫn và từ đó sẽ nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ MG 5-6 tuổi

 Nhận thức của giáo viên mầm non trẻ về “TCDG”

98% giáo viên cho rằng TCDG là những trò chơi do nhân dân sáng tạo ra được lưu truyền rộng rãi trong nhân gian từ thế hệ này sang thế hệ khác, mang đậm bản sắc văn hóa dân gian Việt Nam Số còn lại không trả lời hoặc không hiểu TCDG là

gì Điều này cho thấy đa số giáo viên hiểu được nguồn gốc của TCDG

 Nhận thức của giáo viên về việc sử dụng TCDG để hình thành biểu tượng

do trong quá trình chương trình không bắt buộc và điều quan trọng hơn cả là giáo viên không nắm được chính thức sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng cho trẻ MG 5-6 tuổi

 Nhận thức của giáo viên về mục đích của việc sử dụng TCDG trong quá

trình hình thành biểu tượng số lượng

78% ý kiến cho rằng, việc sử dụng TCDG trong các hoạt động ngoài tiết học chủ yếu là nhằm mục đích gây hứng thú, ôn luyện kỹ năng đếm cho trẻ Chúng tôi

có hỏi “chị đã sử dụng trò chơi gì để củng cố, ôn luyện biểu tượng toán học cho trẻ

và sử dụng chúng như thế nào?” họ đưa ra một số ý kiến cụ thể về việc lựa chọn và

tổ chức TCDG trong hoạt động ngoài trời, hoạt động chiều, cụ thể: trò chơi “rồng rắn lên mây” ngoài tác dụng rèn luyện thể hiện tinh thần đồng đội, còn có tác dụng rèn luyện kỹ năng đếm cho trẻ qua việc cần đếm số lượng các bạn tham gia đóng giả làm rắn con Trò chơi “kéo co” rèn luyện cho trẻ kỹ năng đếm đến 10 qua việc trẻ phải tìm và đếm đủ người để tham gia trò chơi

Chỉ 22% ý kiến cho rằng sử dụng TCDG nhằm hình thành BTSL và phép đếm cho trẻ và phát triển năng lực hoạt động trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, suy luận) cho trẻ

1.3.5.2 Thực trạng cách thức sử dụng trò chơi dân gian vào việc hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

* Mức độ sử dụng các biện pháp để hướng dẫn trẻ chơi các TCDG trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng

Qua điều tra thực trạng cách sử dụng TCDG vào việc hình thành BTSL cho trẻ

MG 5-6 tuổi của giáo viên ở trường MN Tuổi Thơ và trường MN 20-10 Quận Hải Châu, TP.Đà Nẵng, chúng tôi thu được kết quả sau:

Bảng 1.1: Thực trạng mức độ sử dụng các biện pháp hướng dẫn trẻ chơi các

TCDG trong quá trình hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ

3 Tạo dựng môi trường tổ chức các

TCDG phù hợp với nội dung hình

thành BTSL cho trẻ

4 Phân nhóm trẻ linh hoạt, tạo điều

kiện để trẻ chơi các TCDG dưới

hình thức chơi cá nhân, theo nhóm

nhỏ, tập thể lớp

5 Tạo ra những tình huống chơi có

vấn đề với các vật liệu chơi: sỏi,

8 Đánh giá kết quả chơi của trẻ 30 100 0 00 0 00

Kết quả khảo sát thực trạng ở bảng 1.1 cho thấy:

- Biện pháp sưu tầm và lựa chọn hệ thống TCDG nhằm hình thành BTSL cho trẻ

và thỏ”, “mèo và chim sẻ” … khi được hỏi “tại sao không lựa chọn những TCDG rèn luyện trí tuệ?”, phần lớn giáo viên đều cho rằng là do các trò chơi đó không có trong chương trình và không có tài liệu hướng dẫn sử dụng

- Biện pháp lập kế hoạch sử dụng TCDG trong quá trình hình thành BTSL 5-6 tuổi

53,3% ý kiến cho rằng thường xuyên sử dụng biện pháp lập kế hoạch tổ chức TCDG cho trẻ Qua khảo sát kế hoạch giảng dạy của giáo viên cho thấy, họ chưa thực sự quan tâm đến việc lập kế hoạch, chưa xác định được mục đích – yêu cầu của TCDG nhằm hình thành BTSL cho trẻ Giáo viên chủ yếu vấn sử dụng những TCDG

có sẵn trong chương trình và thường xuyên sử dụng trong các hoạt động ngoài trời 14% ý kiến cho rằng không thường xuyên lập kế hoạch

- Tạo dựng môi trường tổ chức các TCDG phù hợp với nội dung hình thành BTSL cho trẻ

Có 53,3% giáo viên sử dụng biện pháp tạo dựng môi trường tổ chức các TCDG phù hợp với nội dung hình thành BTSL cho (23,33% sử dụng thường xuyên, 30% thỉnh thoảng) Tuy nhiên việc sử dụng biện pháp này còn nhiều hạn chế, nó chỉ mới dừng lại ở mức độ cung cấp một số đồ dùng, đồ chơi chưa phong phú đa dạng, chưa

có sự bổ sung và sự bày trí chưa hấp dẫn, chủ yếu là đồ dùng làm sẵn Nhiều giáo viên chưa quan tâm đến việc khai thác các nguyên vật liệu tự nhiên sẵn có ở địa phương và gia đình trẻ, nhằm khuyến khích trẻ tự tạo ra ý đồ chơi để thực hiện ý tưởng của cá nhân hoặc nhóm Làm đa dạng, phong phú hơn các hình thức chơi các trò chơi gian

46,7% ý kiến cho rằng hiếm khi giáo viên tạo môi trường chơi các TCDG mà chủ yếu họ tận dụng môi trường được thiết kế theo chủ đề, chủ điểm, trên cơ sở đó giáo viên lựa chọn các TCDG có nội dung phù hợp

- Biện pháp phân nhóm trẻ linh hoạt, tạo điều kiện để trẻ chơi các TCDG dưới hình thức chơi cá nhân, theo nhóm nhỏ, tập thể lớn

Có 56,7% ý kiến cho rằng thường xuyên sử dụng biện pháp phân nhóm trẻ linh hoạt, tạo điều kiện để trẻ chơi các TCDG dưới hình thức chơi cá nhân, theo nhóm nhỏ, tập thể lớp

43,3% giáo viên thỉnh thoảng sử dụng biện pháp này Qua quan sát cách tổ chức hoạt động hình thành BTSL cho trẻ chúng tôi nhận thấy giáo viên thường tiến hành với tập thể lớp kể cả khi cho trẻ chơi các trò chơi nhằm mục đích củng cố, ôn luyện kiến thức trong các hoạt động làm quen với toán, giáo viên chưa chú ý đến hình thức hoạt động cá nhân và hoạt động theo nhóm nhỏ, vì vậy giáo viên chưa có các biện pháp đối xử cá biệt nhằm nâng cao mức độ nhận thức ở trẻ, trẻ khá và trẻ yếu đều thực hiện chung một nhiệm vụ chơi, chơi cùng một trò chơi, chưa phát huy được tính tích cực cũng như hứng thú của trẻ trong hoạt động

- Biện pháp tạo ra những tình huống chơi hấp dẫn mang tính vấn đề với các vật liệu chơi: sỏi, que, lá cây, hột hạt,…

Có 43,3% giáo viên thường xuyên sử dụng biện pháp này, 50% thỉnh thoảng

và 6,7% hiếm khi tạo tình huống có vấn đề trong quá trình chơi Điều đó cho thấy, giáo viên đã sử dụng biện pháp tạo tình huống nhưng chưa phát huy được hiệu quả của nó, các tình huống giáo viên đưa ra thường đơn điệu, không tạo ra tình huống

chơi mới đặc biệt là tình huống mang tính có vấn đề bắt trẻ phải tự tìm kiếm phương tiện lựa chọn các phương thức mới để giải quyết nhiệm vụ chơi Có những giáo viên không tạo tình huống mà giới thiệu trực tiếp cho trẻ vào chơi trò chơi luôn, như vậy trẻ sẽ thụ động, không chủ động chơi và thực hiện trò chơi một cách độc lập tự chủ làm hạn chế những sáng kiến của trẻ trong quá trình chơi

- Phối hợp sử dụng các biện pháp trực quan, dùng lời và thực hành để tổ chức, hướng dẫn trẻ chơi các TCDG

Phối hợp các biện pháp trực quan, dùng lời và thực hành để tổ chức hướng dẫn các TCDG là một biện pháp rất quan trọng để nâng cao hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ, song chỉ có 70% giáo viên cho rằng thường xuyên sử dụng, 30% ý kiến thì chỉ thỉnh thoảng mới sử dụng đến biện pháp này, bởi vì họ rất ít khi lựa chọn TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL, thường thì chỉ sử dụng những trò chơi có sẵn hình thành BTSL, thường thì chỉ sử dụng những trò chơi có sẵn trong chương trình, còn TCDG trong chương trình rất ít, không có phần hướng dẫn sử dụng Trên thực tế, việc phối hợp sử dụng các phương pháp, biện pháp để tổ chức TCDG còn rất nhiều bất cập như: những lời giảng giải của giáo viên khó hiểu, ít mẫu, hình ảnh đơn điệu nên chưa kích thích được trẻ tư duy

- Biện pháp động viên, khuyến khích trẻ trong khi chơi các TCDG

100% ý kiến trả lời thường xuyên sử dụng biện pháp động viên, khích lệ trẻ trong các hoạt động đặc biệt trong các trò chơi Thực tế khi quan sát các hoạt động của giáo viên, chúng tôi thấy hầu hết giáo viên sử dụng biện pháp này, điều đó tạo cho trẻ tự tin hơn khi thực hiện các nhiệm vụ chơi của mình

- Biện pháp đánh giá kết quả chơi của trẻ

100% giáo viên trả lời có sử dụng biện pháp nhận xét, đánh giá kết quả chơi của trẻ Thông qua quan sát trên thực tế quá trình kiểm tra, đánh giá của giáo viên, chúng tôi nhận thấy giáo viên luôn có ý thức trong việc nhận xét đánh giá kết quả chơi các TCDG của trẻ nhưng việc đánh giá chỉ chung chung cả lớp, chưa chú ý đến từng cá nhân Bên cạnh đó giáo viên ít cho trẻ tự đánh giá bản thân và đánh giá các bạn

 Nhận thức của giáo viên về hình thức tổ chức các TCDG nhằm nâng cao

hiệu quả hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ

Phần lớn các giáo viên cho rằng TCDG được sử dụng ngoài tiết học, trong hoạt động chiều một cách thường xuyên (83% thường xuyên, 17% thỉnh thoảng) và TCDG mà họ lựa chọn như: “Mèo đuổi chuột”, “Rồng rắn lên mây”, “Cướp cờ”,

“Mèo và chim sẻ”, còn trong tiết học, họ ít quan tâm, lựa chọn và sử dụng TCDG (24% thỉnh thoảng, 77% không bao giờ) Qua nghiên cứu giáo án cũng như kế hoạch giảng dạy chúng ta thu được kết quả tương tự So với trò chơi học tập thì TCDG ít được xem trọng, phần lớn giáo viên đều cho rằng việc lựa chọn và sử dụng TCDG trong quá trình hình thành BTSL cho trẻ rất khó Một số giáo viên đã sử dụng TCDG trong “tiết học” làm quen với toán Tuy nhiên, khi lựa chọn họ còn nhầm lẫn, chưa phân biệt được trò chơi nhằm phát triển vân động và TCDG có tính trí tuệ Nên những TCDG mà giáo viên lựa chọn chủ yếu là những trò chơi mang tính chất vận động rèn luyện thể lực, rèn luyện sự nhanh nhẹn, khéo léo ở trẻ

 Những khó khăn giáo viên thường gặp phải khi sử dụng trò chơi trong quá

trình hình thành biểu tượng số lượng

Được thể hiện qua bảng sau:

Bảng 1.2 Nhận thức của giáo viên về những khó khăn khi tổ chức các TCDG

nhằm hình thành BTSL cho trẻ

1 Không nắm được cách sử dụng trò chơi

Với kết quả trên chúng tôi nhận thấy những vấn đề khó khăn mà giáo viên gặp phải như: giáo viên chưa nắm được cách sử dụng TCDG (73,3), vốn TCDG ít(83,3%), lớp quá đông trẻ(90%) và thiếu đồ dùng, đồ chơi, một số ít giáo viên cho rằng không có thời gian tổ chức TCDG(10%), không gian chơi quá chật hẹp (16,7%) Qua điều tra, bằng hình thức trao đổi trực tiếp với giáo viên, chúng tôi

nhận thấy phần lớn là giáo viên gặp nhiều khó khăn trong việc lựa chọn và không nắm được cách thức sử dụng TCDG trong quá trình hình thành BTSL cho trẻ, do vốn TCDG ít và không có phần gợi ý hướng dẫn thực hiện nên giáo viên còn nhiều lúng túng và ngại sử dụng TCDG trong quá trình hình thành BTSL tuy nhiên, hầu hết giáo viên đều cho rằng luật chơi của TCDG không quá khó đối với trẻ và không mất nhiều diện tích, chỉ cần một khoảng không gian là có thể tổ chức được TCDG, trẻ có rất nhiều thời gian chơi Điều đó chứng tỏ những vấn đề khó khăn gặp phải là rất dễ giải quyết nếu chúng ta đưa ra được một hệ thống các TCDG và hướng dẫn một cách cụ thể các cách thứ sử dụng những TCDG đó

Như vậy, việc sưu tâm và lựa chọn TCDG để nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ là vấn đề mà giáo viên quan tâm nhất vì những kiến nghị mà giáo viên đưa ra chủ yếu là cung cấp các tuyển tập TCDG hoặc bổ sung TCDG vào chương trình chăm sóc – giáo dục trẻ theo các chủ đề, chủ điểm

Từ những kết quả phân tích ở trên cho thấy, việc sưu tầm, lựa chọn TCDG và đưa ra cách thức sử dụng TCDG nhằm nâng cao hiệu quả hình thành BTSL cho trẻ

là rất cần thiết

1.3.5.3 Thực trạng mức độ phát triển biểu tượng số lượng của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

ở hai trường mầm non Tuổi Thơ và trường mầm non 20-10 thuộc địa bàn Q Hải Châu TP Đà Nẵng

a Tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng trò chơi dân gian nhằm hình thành biểu tượng số lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Chúng tôi đánh giá hiệu quả sử dụng TCDG nhằm hình thành BTSL cho trẻ

MG 5-6 tuổi qua hai tiêu chí:

Tiêu chí 1: Mức độ hình thành BTSL của trẻ MG 5-6 tuổi

- Trẻ đếm chính xác số lượng các nhóm đối tượng trong phạm vi số đã học Biết khái quát số lượng các nhóm đối tượng bằng các thẻ chấm tròn hoặc thẻ số

- Trẻ thực hiện chính xác nhiệm vụ so sánh số lượng các nhóm đối tượng trong phạm vi các số đã học

- Trẻ thực hiện chính xác nhiệm vụ thêm, bớt nhằm biến đổi số lượng các nhóm đối tượng và mối quan hệ số lượng giữa chúng trong phạm vi các số đã học

- Thực hiện chính xác nhiệm vụ chia số lượng một nhóm đối tượng thành hai phần theo các cách khác nhau và khái quát bằng thẻ số tương ứng Biết tạo nhóm đối tượng theo số lượng mẫu và theo có số cho trước

- Các tiêu chí này được chúng tôi đánh giá bằng hệ thống bài tập kiểm tra có cho điểm Dựa theo số điểm trẻ đạt được qua các bài tập, chúng tôi phân loại mức

Hứng thú của trẻ được đánh giá qua những biểu hiện sau:

- Trẻ thích thú tham gia vào các TCDG và mong muốn kéo dài thơi gian chơi

- Chú ý lắng nghe, hiểu và ghi nhớ lời hướng dẫn cách chơi của cô

- Tích cực, độc lập thực hiện nhiệm vụ chơi và cố gắng hoàn thành nhiệm vụ chơi một cách tốt nhất

- Biết đánh giá kết quả chơi của mình cũng như của bạn khác

Dựa vào các biểu hiện trên chúng tôi phân mức độ hứng thú của trẻ làm 3 mức

độ sau:

 Mức độ cao:

- Trẻ tích cực chủ động tham gia vào các trò chơi, thực hiện nhanh, chính xác nhiệm vụ chơi

- Chú ý lắng nghe, quan sát và ghi nhớ lời hướng dẫn của giáo viên

- Luôn mong muốn được tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ chơi

- Biết kiểm tra và đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ chơi của mình

 Mức độ TB:

- Trẻ tham gia vào các trò chơi, biết thực hiện các nhiệm vụ chơi theo yêu cầu của giáo viên