Sáng tác ca khúc theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo

Thông qua việc giảng giải nội dung bài hát và đàm thoại với trẻ, cô giáo giúp trẻ nhận biết tình yêu thương người, yêu thiên nhiên, nội dung bài hát có tác dụng giáo dục đạo đức, hành vi

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA GD TIỂU HỌC - MẦM NON

-

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đề tài:

SÁNG TÁC CA KHÚC THEO CHỦ ĐỀ

CHO TRẺ MẪU GIÁO

Giáo viên hướng dẫn : ThS Tôn Nữ Diệu Hằng Sinh viên thực hiện : Lâm Thị Hoàng Quyên

Đà Nẵng, tháng 5/2014

Để hoàn thành được khóa luận tốt nghiệp này, trước tiên em xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến quý thầy cô khoa GD Tiểu học – Mầm non Đặc biệt là cô Tôn Nữ Diệu Hằng đã tạo điều kiện, giúp đỡ, hướng dẫn em trong suốt thời gian qua

Do bước đầu làm quen với khóa luận nên kiến thức, trình độ chuyên môn còn hạn chế, vì thế khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến quý báu của quý thầy cô để khóa luận của em được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn

Đà nẵng, tháng 5 năm 2014 Sinh viên

Lâm Thị Hoàng Quyên

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Phạm vi nghiên cứu 3

4 Khánh thể và đối tượng nghiên cứu 3

5 Giả thiết khoa học 3

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8 Những đóng góp của đề tài nghiên cứu 4

9 Cấu trúc đề tài 5

PHẦN NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 6

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

1.1.1 Sáng tác ca khúc 6

1.1.2 Sáng tác ca khúc cho thiếu nhi 11

1.2 Một số khái niệm 13

1.2.1 Sáng tác 13

1.2.2 Ca khúc 14

1.2.3 Chủ đề 14

1.2.4 Sáng tác ca khúc theo chủ đề: 15

1.3 Sáng tác ca khúc trong các hoạt động giáo dục cho trẻ ở trường mầm non 15

1.3.1 Đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mẫu giáo liên quan đến âm nhạc 15

1.3.1.1 Đặc điểm tâm lý 15

1.3.1.2 Đặc điểm sinh lý 17

1.3.2 Sáng tác ca khúc cho trẻ mẫu giáo 19

1.3.2.1 Những hình thức sáng tác ca khúc cho trẻ mẫu giáo 19

1.3.2.2 Quy trình sáng tác ca khúc 20

1.3.2.3 Thể loại 22

1.3.2.4 Lời ca 25

1.3.2.5 Âm nhạc 27

1.3.3 Những ca khúc trong các hoạt động giáo dục cho trẻ mẫu giáo ở trường mầm non 29

1.3.3.1 Những ca khúc sử dụng trước hoạt động học tập 29

1.3.3.2 Những ca khúc sử dụng trong hoạt động học tập 30

1.3.3.3 Sử dụng những ca khúc sau hoạt động học tập 35

1.3.4 Vai trò của việc sáng tác và sử dụng các ca khúc cho trẻ mẫu giáo 36

1.3.4.1 Âm nhạc góp phần giáo dục trẻ phát triển toàn diện 37

1.3.4.2 Âm nhạc như là một biện pháp để tổ chức hoạt động giáo dục cho trẻ 42

1.4 Đặc điểm phát triển khả năng âm nhạc của trẻ từng lứa tuổi 43

1.4.1 Trẻ 3 - 4 tuổi 43

1.4.2 Trẻ 4 - 5 tuổi 43

1.4.3 Trẻ 5 – 6 tuổi 44

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 45

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 46

2.1 Khái quát quá trình điều tra thực trạng 46

2.1.1 Mục đích điều tra 46

2.1.2 Nội dung điều tra 46

2.1.3 Đối tượng điều tra 46

2.1.4 Phương pháp tiến hành 46

2.1.4.1 Phương pháp điều tra (Anket) 46

2.1.4.2 Phương pháp đàm thoại 47

2.1.4.3 Phương pháp quan sát 47

2.1.4.4 Thời gian điều tra 48

2.1.4.5 Xử lí số liệu bằng phương pháp thống kê tính tỉ lệ phần trăm 48

2.1.4.6 Tiêu chí và thang đánh giá 48

2.2 Kết quả điều tra 49

2.3 Nguyên nhân của thực trạng 62

2.3.1 Nguyên nhân chủ quan 62

2.3.2 Nguyên nhân khách quan 62

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 63

CHƯƠNG 3 SÁNG TÁC CA KHÚC THEO CHỦ ĐỀ CHO TRẺ

MẪU GIÁO 64

3.1 Cơ sở sáng tác 64

3.1.1 Đặc điểm tâm sinh lí 64

3.1.1.1 Đặc điểm khả năng âm nhạc của trẻ mẫu giáo 64

3.1.1.2 Đặc điểm âm vực giọng của trẻ ở lứa tuổi mẫu giáo: 65

3.1.2 Căn cứ vào các hoạt động giáo dục cho trẻ theo chủ đề 65

3.1.3 Căn cứ vào mục tiêu giáo dục mầm non 66

3.1.4 Căn cứ vào kết quả nghiên cứu thực trạng 66

3.2 Sáng tác 67

3.2.1 Các chủ đề lựa chọn sáng tác 67

3.2.2 Hình thức sáng tác 67

3.2.2.1 Hình thức phổ nhạc cho thơ 68

3.2.2.2 Hình thức sáng tác lời và giai điệu 70

3.2.3 Bản nhạc và lời của các ca khúc 70

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ SƯ PHẠM 95

1 Kết luận: 95

2 Kiến nghị sư phạm: 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Thực trạng việc lựa chọn và sử dụng các ca khúc trong các hoạt động

cho trẻ mẫu giáo 50

Bảng 2: Tần suất thực hiện tích hợp các ca khúc trong các hoạt động 50

Bảng 3: Nguồn sử dụng các ca khúc cho trẻ mẫu giáo 52

Bảng 4: Những chủ đề còn hạn chế các ca khúc 56

Bảng 5: Những hoạt động còn hạn chế các ca khúc 57

Bảng 6: Thực trạng số lượng ca khúc mới được bổ sung cho trẻ mầm non 61

thượng Như một nhà văn đã nói “Âm nhạc là cách cảm xúc trở thành âm

thanh” Vâng, đúng vậy, âm nhạc trực tiếp tác động vào tâm hồn,chiễm lĩnh ý

thức của con người, được con người cảm thụ tinh tế theo từng hoàn cảnh, từng lứa tuổi Nó tồn tại trong suốt quá trình phát triển xã hội, nó gắn bó với con người từ khi chào đời cho đến khi về cõi vĩnh hằng

Đối với trẻ mẫu giáo, âm nhạc là bộ môn nghệ thuật hết sức gần gũi Trong các trường lớp mẫu giáo, âm nhạc đóng vai trò quan trọng Có thể coi

nó như một bộ phận không thể thiếu, không thể tách rời đối với công tác giáo dục phát triển toàn diện cho trẻ Một giai điệu vang lên, trong đó có các âm thanh cao - thấp được kết hợp trong một nhịp điệu sinh động, bản thân nó có thể tác động trực tiếp vào đôi tai của bé, khiến các cháu có thể nhún nhảy theo nhịp điệu vừa vang lên Như vậy, âm nhạc làm thõa mãn nhu cầu tinh thần của trẻ Giáo dục âm nhạc chính là phương tiện để gây hứng thú, phát triển cảm xúc, phát triển tình cảm, trí tuệ, mở rộng nhận thức và phát triển óc sáng tạo, phát triển ngôn ngữ, bồi dưỡng khả năng thẩm mỹ

Nếu như trò chơi được coi là một trong những những phương tiện hữu hiệu giáo dục trẻ nhanh nhất, dễ tiếp thu nhất thì âm nhạc được kết hợp trong các hoạt động cũng giúp ích cho trẻ nhiều mặt như vậy

Hoạt động “ Giáo dục âm nhạc” đã trở thành một nội dung quan trong chương trình giáo dục mẫu giáo Giáo dục âm nhạc được thể hiện với mục đích nâng cao khả năng thực hành, tạo cho trẻ cảm thụ nghệ thuật qua các tác

phẩm âm nhạc Nội dung giáo dục âm nhạc được thực hiện ở các dạng hoạt động: ca hát, vận động theo nhạc, nghe hát, trò chơi âm nhạc Thông qua việc giảng giải nội dung bài hát và đàm thoại với trẻ, cô giáo giúp trẻ nhận biết tình yêu thương người, yêu thiên nhiên, nội dung bài hát có tác dụng giáo dục đạo đức, hành vi đẹp…Khi hòa mình vào những giai điệu với những lời ca đẹp, được biểu diễn, vận động theo những nhịp điệu âm nhạc sẽ giúp trẻ rèn luyện các kỹ năng nhanh nhạy, khéo léo, góp phần vào sự phát triển trí tuệ, ngôn ngữ và thể lực cho trẻ Không những thế, âm nhạc còn là phương tiện lồng ghép hiệu quả trong các hoạt động giáo dục có chủ đích cũng như hoạt động vui chơi hằng ngày của trẻ theo các chủ đề Thế nhưng hiện nay, các tác phẩm âm nhạc theo các chủ đề còn hạn chế ,các bài hát sử dụng trong các chủ

đề còn nghèo nàn, nhiều ca khúc được sử dụng lặp lại, dẫn đến sự nhàm chán, giáo viên khó khăn trong việc lựa chọn bài hát phù hợp với các hoạt động cho trẻ, đồng thời phải đáp ứng được yêu cầu của từng chủ đề đặt ra Hơn nữa, trong những năm gần đây các nhạc sĩ thường ít chú ý tới mảng sáng tác cho trẻ mẫu giáo

Chính vì vậy, để đáp ứng yêu cầu “Giáo dục âm nhạc” theo hướng tổ

chức các hoạt động theo chủ chủ đề, cô giáo mẫu giáo cần có thêm các ca khúc không chỉ phản ánh nhiều khía cạnh, tình cảm sâu sắc dành cho trẻ, mà các ca khúc đó phải có nội dung phù hợp với nhận thức, phù hợp với các hoạt động và sát với chủ đề Qua tìm hiểu, trong chương trình tuyển tập thơ, truyện dành cho trẻ mẫu giáo theo chủ đề có nhiều tác phẩm hay, có thể phổ nhạc để giới thiệu cho trẻ, giúp giáo viên dễ dàng lồng ghép âm nhạc phù hợp trong các hoạt động giáo dục

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã mạnh dạn sáng tác, phổ nhạc cho một số bài hát dựa trên những cảm hứng âm nhạc, qua các bài thơ theo nội

dung, chủ đề để dạy trẻ mẫu giáo Đó cũng là đề tài “Sáng tác ca khúc theo

chủ đề cho trẻ mẫu giáo”

Với đề tài này, tôi hi vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục âm nhạc cho trẻ nói chung và làm phong phú thêm kho tàng các bài hát theo chủ

đề cho trẻ mẫu giáo nói riêng

Sáng tác các ca khúc theo chủ đề cho trẻ ở trường mầm non

4 Khánh thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Các hoạt động giáo dục cho trẻ mẫu giáo ở trường mầm non

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Các ca khúc phù hợp với chủ đề, các hoạt động giáo dục của lứa tuổi mẫu giáo

5 Giả thiết khoa học

Nếu sáng tác các ca khúc theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo sẽ giúp giáo viên thuận lợi trong việc lựa chọn và sử dụng các ca khúc vào các hoạt động, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục Đồng thời làm phong phú kho tàng các ca khúc dành cho trẻ mẫu giáo

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Hệ thống hoá cơ sở lí luận về sáng tác ca khúc, về các chủ đề trong các hoạt động giáo dục cho trẻ ở trường mầm non

6.2 Tìm hiểu thực trạng sử dụng các ca khúc trong các hoạt động giáo dục trẻ của một số trường mầm non ở thành phố Đà Nẵng

6.3 Sáng tác một số ca khúc trong các hoạt động giáo dục mẫu giáo

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

Thu thập, nghiên cứu, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa những tài liệu có liên quan đến đề tài, cụ thể hóa lý thuyết nhằm xây dựng cơ

sở lý luận của đề tài

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.3 Phương pháp điều tra bằng Anket

Sử dụng phiếu thăm dò, điều tra các giáo viên ở các trường mầm non trong TP Đà Nẵng để làm rõ việc sử dụng các ca khúc cho trẻ mẫu giáo

7.3 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng các công thức thống kê toán học để xử lý số liệu

8 Những đóng góp của đề tài nghiên cứu

8.1 Về lý luận

Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về sáng tác ca khúc theo chủ đề, đặc điểm tâm sinh lý, việc sử dụng các ca khúc trong các hoạt động giáo dục của trẻ mẫu giáo ở trường mầm non

8.2 Về thực tiễn

+ Tìm hiểu thực trạng lựa chọn và sử dụng các ca khúc trong các hoạt động giáo dục trẻ của một số trường mầm non ở thành phố Đà Nẵng, và chỉ ra nguyên nhân của thực trạng

+ Sáng tác một số ca khúc theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo

9 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chính khoá luận được chia làm

3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương 2: Cơ sở thực tiễn

Chương 3: Sáng tác ca khúc theo các chủ đề

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Sáng tác ca khúc

Sáng tác môn nghệ thuật âm nhạc phải gắn liền với thực tiễn lịch sử đã sản sinh ra nó, với đời sống sinh hoạt bằng một phương thức nhất định của xã hội, con người Để hiểu được lịch sử của sáng tác ca khúc, thì phải hiểu lịch sử âm nhạc

Nói về lịch sử âm nhạc, sáng tác ca khúc trên thế giới, trong cuốn Lịch

sử âm nhạc thế giới, Giáo trình sử dụng tại nhạc viện Hà Nội của tác giả

Nguyễn Xinh (1983) viết về các công trình nghiên cứu nguồn gốc âm nhạc của các nhà khoa học trên thế giới Họ đã tìm hiểu và nghiên cứu nguồn gốc

âm nhạc từ cuối thế kỷ XVIII tới nay Nhưng việc tìm ra nguồn gốc âm nhạc

là không dễ dàng so với các loại hình nghệ thuật khác, bởi cách ghi nhạc mà chúng ta sử dụng ngày nay, tuy đã qua nhiều thay đổi để hoàn thiện, mới xuất hiện cách đây trên một nghìn năm Do vậy, công việc tìm hiểu, nghiên cứu phải dựa vào kết quả của nhiều ngành khoa học khác nhau: cổ sử, dân tộc học, nhân chủng học, ngôn ngữ học, lịch sử, mà trước tiên là những di vật khảo

cổ về điêu khắc, hội họa Từ những chứng cứ ấy, cho ta biết hình dáng nhạc cụ; các cảnh sinh hoạt nhảy múa, đàn hát , để từ đó phỏng đoán về sinh hoạt

âm nhạc; sự diễn tấu và vai trò âm nhạc trong cộng đồng; các sáng tác âm nhạc

Nghệ thuật âm nhạc xuất hiện từ thời kỳ sơ khai của con người, do con người sáng tạo Đó là nghệ thuật dùng âm thanh, nẩy sinh trong quá trình lao động, đấu tranh với kẻ thù, trong việc tìm hiểu để thích ứng với thiên nhiên, trong những tín hiệu thông tin liên lạc và cả những cử chỉ bộc lộ tâm tư, tình

cảm trong giao tiếp cộng đồng phản ánh mọi hoạt động của con người, nhằm đáp ứng các nhu cầu của mình trong quá trình tồn tại và phát triển

Âm điệu trầm bổng, cao thấp khác nhau của tiếng nói và tiết tấu phong phú

trong lao động tập thể chính là hai nhân tố khởi đầu của âm nhạc Với sự hỗ trợ của nhảy múa, thơ ca; những nghi lễ tôn giáo; các trò ma thuật biểu hiện nhu cầu tâm linh cũng góp phần cho sự hình thành nghệ thuật âm nhạc [19, 23]

Trong việc biểu hiện âm nhạc, con người không chỉ dùng giọng hát, tiếng

vỗ tay hay các cử chỉ thể hiện niềm vui sướng, nỗi khổ đau, sự phản kháng, nỗi trăn trở, suy tư, những khát vọng, những ước mơ mà còn biết chế ra các nhạc

cụ để hỗ trợ cho sự thể hiện ấy Thoạt đầu, có thể các nhạc cụ ấy là sự mô phỏng các dụng cụ trong lao động, trong săn bắn rồi dần được hoàn thiện từ ơthế hệ này sang thế hệ khác trong quá trình phát triển lịch sử Qua các chứng

cứ khoa học, cho phép chúng ta khẳng định rằng, từ thời kỳ sơ khai cho đến tận ngày nay, mối quan hệ của hát và đàn, hay nói rộng hơn, là nhạc hát và nhạc đàn là liên quan chặt chẽ, khăng khít, luôn ảnh hưởng và thúc đẩy lẫn nhau trong quá trình phát triển

Trong sự phân định các quá trình phát triển của lịch sử âm nhạc, thời nguyên thủy được coi là âm nhạc sơ khai, âm nhạc nguồn gốc Âm nhạc nguyên thủy là âm nhạc của từng cộng đồng, là nghệ thuật tự biên, tự diễn, chưa có âm nhạc chuyên nghiệp

Dấu tích đầu tiên của nghệ thuật nguyên thủy được biết đến từ thời cổ đại

đồ đá - thời đại đồ đá cũ và thời đại đồ đá mới Đó là thời kỳ của bộ tộc không giai cấp Các cuộc khai quật của ngành khảo cổ đã tìm thấy những chứng cứ và những di tích của các nhạc cụ âm nhạc thời xa xưa này Trên các vách đá, trong các hang động, người ta phát hiện thấy các hình vẽ cảnh săn bắt tập thể, cảnh kịch câm, cảnh có tính nghi lễ tín ngưỡng và họ giả định những cảnh ấy có sự phụ trợ của âm nhạc, nhằm phục vụ cho cuộc sống lao động, trong đấu tranh với thiên nhiên, với kẻ thù vì sự tồn tại của cộng đồng Người ta còn tìm thấy

những nhạc cụ rất thô sơ được làm từ xương và từ các vật thể khác nhau như chiếc còi, chiếc sáo

Thời cổ đại là một thời kỳ mà trí tuệ của con người mở rộng để hiểu biết thực tiễn, hiểu biết thiên nhiên, đồng thời triết học đã phát triển Có những quốc gia đã hình thành hệ thống chữ viết của mình Trong các ngành nghệ thuật: văn học, kiến trúc, tạo hình đã sáng tạo nên những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao, và nghệ thuật âm nhạc cũng nẩy sinh nhiều nhân tố mới, có ý nghĩa lớn lao, phản ánh trong phạm vi rộng hơn về hình tượng, tư duy, nhiều tác phẩm

âm nhạc được ra đời

Âm nhạc thời cổ đại không những đạt được các thành tựu về sáng tác, biểu diễn mà còn có cả những kinh nghiệm về chế tác nhạc cụ, về giáo dục, đào tạo Đồng thời, đã xuất hiện các môn khoa học về mỹ học, về lý thuyết âm nhạc và

ở một vài quốc gia đã hình thành cách ghi nhạc Âm nhạc thời cổ đại phong phú bằng các chủ đề và các thể loại mới Âm nhạc vang lên trong các đền đài, cung đình và ngoài xã hội Sáng tác dân gian là một kho tàng vô cùng phong phú và là nền tảng cho nghệ thuật chuyên nghiệp cũng như nghệ thuật quý tộc, cung đình

Các yếu tố như thay đổi văn hóa và sự phát minh ra dụng cụ âm nhạc hoặc các công nghệ mới ảnh hưởng đến cách thức mà các bài hát được viết, khi những nốt nhạc được cất lên với những cung bậc trầm bổng, cùng với cảm hứng sáng tác của tác giả đã làm được một tác phẩm âm nhạc, một ca khúc tuyệt vời

Nhà văn La Mã, Cicero, có lẽ là người đầu tiên để lại một biên bản về việc

sử dụng âm nhạc để giải trí thuần túy hoặc các mục đích nghệ thuật Bản thảo

La Mã cổ đại cho chúng ta những mô tả đầu tiên về việc sáng tác ca khúc âm

nhạc

Hầu hết các bài hát và nhạc sĩ của thế giới trước thời Phục hưng đã mãi mãi bị che khuất bởi thời gian Ngay cả sau khi sự phát triển của ký hiệu âm

nhạc, bài hát được truyền lại qua nhiều thế hệ thuộc lòng và sửa đổi cho phù hợp với thời gian mà không cần tham khảo hoặc đề cập đến các nhạc sĩ ban đầu

Theo ông CJ Watson, tiến sĩ tại học viện âm nhạc Mỹ, một trong những

nhà nghiên cứu về nguồn gốc sáng tác cho rằng: “Không có nguồn gốc nào về

tác phẩm âm nhạc đầu tiên cũng như người đã viết nó, kể cả các loại nhạc cụ

đã được sử dụng, những lời bài hát trong đó” Những gì chúng ta có thể chắc

chắn là bất cứ ai đã sáng tác âm nhạc, sáng tác ca khúc thì họ đã có ý tưởng về một điều tuyệt vời nào đó đã xảy ra

Đối với lịch sử âm nhạc Việt Nam, theo cuốn Trích giảng âm nhạc của

Học viện âm nhạc quốc gia Hà Nội do tác giả Tú Ngọc biên soạn (Nhạc viện

Hà Nội xuất bản năm 1991) cũng giới thiệu sơ lược về lịch sử âm nhạc, sáng tác ca khúc Việt Nam Nền âm nhạc và sáng tác ca khúc Việt Nam hình thành

từ rất sớm, trải qua các thời kỳ, từ thời kỳ Vua Hùng âm nhạc của ta đã chịu ảnh hưởng của âm nhạc Trung Quốc ,thời kỳ Bắc Thuộc, thời kỳ phong kiến chịu sự ảnh hưởng mạnh của nền Văn Hóa Trung Quốc với các triều đại phong kiến Sự đa dạng về sinh học, nhiều dân tộc cư ngụ trên lãnh thổ cùng với những phát triển mở đất xuống phía nam của người Trung Quốc tạo cho nền âm nhạc Việt Nam nhiều sắc thái Âm nhạc với đặc điểm có trước sự xuất hiện của chữ viết, từ lâu luôn là phương tiện để người dân thể hiện mọi cảm xúc của mình về thế giới xung quanh, dù là tình yêu đôi lứa, lòng căm thù hay sự buồn giận, chán nản Âm nhạc ở Việt Nam còn sớm thể hiện những tư tưởng tôn giáo, đời sống tâm linh và phong tục tập quán của dân tộc [12, 167]

Đến các thời kỳ sau này, khi sử dụng chữ viết làm phương tiện trao đổi thì mới có những tác giả sáng tác ra các ca khúc với nhiều thể loại cho nhiều đối tượng khác nhau:

Cuốn sách Những ảnh hưởng của âm nhạc Châu Âu trong ca khúc Việt

Nam giai đoạn 1930-1945 (Nxb Thế giới, Hà Nội, 1997) của Vũ Tự Lân, cho

thấy diện mạo âm nhạc Châu Âu cũng như âm nhạc Việt Nam trước những năm 30 thuộc thế kỷ XX Tiếp đó là việc phân tích một số tác phẩm tiêu biểu của các nhạc sĩ Văn Cao, Đỗ Nhuận, Lưu Hữu Phước, Nguyễn Xuân Khoái…[11, 66] Chủ định của tác giả là tìm ra nét tương đồng, khác biệt giữa

ca khúc Việt và ca khúc Pháp và sự ảnh hưởng tích cực của âm nhạc Pháp tác động vào hoạt động sáng tác của các nhạc sĩ Việt Nam (ở lĩnh vực ca khúc)

Tác giả Tú Ngọc trong bài viết: “Những bước đi, thành tựu của âm nhạc

30 năm qua (1945-1975)” đã đăng trên tạp chí Nghiên cứu nghệ thuật số 6

năm 1975 đã tổng kết, đánh giá những thành tựu của âm nhạc cách mạng Bằng những tư liệu đáng tin cậy về lịch sử, các tác giả Tô Vũ – Chí Vũ – Nguyễn Thụy Loan đã trình bày bước đi cũng như quá trình ảnh hưởng của âm nhạc

phương Tây đối với âm nhạc Việt Nam qua bài viết: Âm nhạc phương Tây đã

thâm nhập vào Việt Nam như thế nào?

Cuốn sách “Âm nhạc mới Việt Nam tiến trình và thành tựu” là kết quả của

công trình khoa học đầu tiên được tổng kết dưới dạng chuyên luận, có hệ thống,

có đánh giá các quá trình hình thành và phát triển của nền âm nhạc Việt Nam trải dài gần hết thế kỷ XX Với sự dày công nghiên cứu âm nhạc và góp sức của nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc Việt Nam Chúng ta có thể thấy được cái nhìn toàn cục về âm nhạc mới Ngoài ra, ở mức độ khái quát, tác giả cũng chỉ ra được sự xuất hiện cũng như cách phân loại của từng loại hình, loại thể trong âm nhạc mới Việt Nam, kể cả các ca khúc viết cho lứa tuổi thiếu nhi

Nghiên cứu âm nhạc Việt Nam nói chung dưới góc nhìn văn hóa và mỹ học có một số nhà nghiên cứu quan tâm, trong đó phải kể đến các công trình nghiên cứu của giáo sư, nhà giáo ưu tú như Nguyễn Đăng với công trình:

Truyền thống văn hóa dân tộc trong ca khúc cách mạng Việt Nam (1930-1975),

(sách, 2005); Bay lên từ truyền thống (Nxb Văn hóa thông tin và Tạp chí văn

hóa nghệ thuật, 2011)

Tóm lại, tất cả các tài liệu trên đều là những luận cứ ban đầu để chúng tôi dựa vào tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển âm nhạc Việt Nam nói chung và ca khúc viết cho thiếu nhi nói riêng

1.1.2 Sáng tác ca khúc cho thiếu nhi

Theo lịch sử âm nhạc trên thế giới thì âm nhạc xuất hiện từ rất sớm, theo

đó thì cũng có nhiều ca khúc ra đời, viết với nhiều cảm xúc, cung bật, ý tưởng khác nhau, cho nhiều đối tượng khác nhau, nhưng tất nhiên trẻ em cũng là một đối tượng gợi nên nhiều cảm hứng để các các nhạc sĩ lúc bấy giờ sáng tác bởi nét thơ ngây, hồn nhiên, ngộ nghĩnh và đáng yêu

Theo thời gian, Việt Nam trải qua bao thăng trầm lịch sử, nhất là đang trong giai đoạn chiến tranh, hoàn cảnh sống và kinh tế thiếu thốn Vì thế, ngay

từ khi ra đời, âm nhạc thiếu nhi đã phần nào chịu chi phối về đường hướng văn hóa văn nghệ , âm nhạc thiếu nhi như những câu chuyện kể về lịch sử, về con người trải qua từng giai đoạn

Tuy nhiên, theo tài liệu Những đặc trưng âm nhạc Việt Nam 1945-1975

của nhóm nghiên cứu Đại học sư phạm Đà Nẵng thì các bài hát thiếu nhi được viết trước cách mạng tháng tám rất hiếm, người viết nhạc cho trẻ có thể đếm trên đầu ngón tay Tiêu biểu là hoạt động của tổ chức “ Sói con” của nhóm Đồng vọng với sự đóng góp của nhiều nhạc sĩ có tên tuổi như: Hoàng Lân, Hoàng Long, Phan Huỳnh Điểu, v.v…Sau cách mạng tháng tám khi các tổ chức thiếu nhi ra đời mới chính thức có những ca khúc sáng tác riêng cho trẻ, cũng như từ đó phong trào ca hát của trẻ cũng ngày càng lan rộng khắp nơi và đã để

lại những bài hát vượt thời gian như: Reo vang bình minh, Thiếu nhi thế giới

liên hoan của Lưu Hữu Phước; Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng, Kim Đồng của Phong Nhã

Mặc dù với số lượng bài hát còn ít ỏi, chưa được tập hợp đầy đủ nhưng giai đoạn này cũng được xem là thời kỳ phôi thai của âm nhạc thiếu nhi Việt Nam với sự tham gia của nhiều nhạc sĩ khắp đất nước Mặt khác, những ca

khúc thiếu nhi giai đoạn này đã đánh dấu mốc lịch sử nói chung và lịch sử âm nhạc Việt Nam nói riêng Chính vì vậy, việc nghiên cứu, đánh giá đúng tầm các

ca khúc thiếu nhi Việt Nam trong giai đoạn này là việc làm hết sức cần thiết và cấp bách Các tài liệu văn bản ca khúc thiếu nhi gồm:

Tuyển tập 50 năm các bài hát thiếu nhi Việt Nam (1945-1995) do hai tác

giả Hoàng Long- Hoàng Lân tập hợp, biên soạn (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1998) Đây là tuyển tập các ca khúc thiếu nhi khá đầy đủ và rõ ràng Thông qua cuốn

tư liệu này, chúng ta biết được thời gian ra đời của các ca khúc thiếu nhi Ngoài tuyển tập 50 bài hát thiếu nhi còn nguồn tư liệu quý báo khác nhau như: Tuyển

tập các bài hát đồng dao viết cho thiếu nhi, Nu na nu nống của nhiều tác giả

( Nxb Âm nhạc, Hà Nội, 2009); 60 bài hát về trường mầm non của bé,

Trường chúng cháu đây là trường mầm non Năm 2007, nhạc sĩ Hoàng Văn

Yến biên soạn và xuất bản tập “Trẻ mầm non ca hát” với 218 bài hát theo các

chủ đề cho trẻ hát và cô hát trẻ nghe, với các thể loại chủ yếu là vui tươi, nhộn nhịp và tình cảm, sâu lắng, đa số các cô giáo mầm non sử dụng các ca khúc trong quyển này để đưa vào các hoạt động cho trẻ [16, 5]

Trước đây Hội nhạc sỹ Việt Nam đã thành lập một ban sáng tác cho thiếu nhi và tổ chức một số hội thảo chuyên đề về thiếu nhi, nhưng từ năm 1989 đến nay thì tổ chức này không còn nữa, sáng tác cho thiếu nhi được phân về các ban thanh nhạc, chi hội nhạc sỹ tại các tỉnh Số nhạc sỹ viết nhạc cho thiếu nhi thật hiếm, những tác giả thành danh thì tuổi cao, sức yếu

Tháng 2 - 2013, tại buổi họp báo giới thiệu về chương trình The Voice

Kids - Giọng hát Việt nhí (Công ty CATS và Đài truyền hình Việt Nam) đã

đưa ra định hướng song song với cuộc thi hát sẽ là cuộc vận động sáng tác ca khúc thiếu nhi nhằm bổ sung nguồn ca khúc mới dành riêng cho lứa tuổi từ 9-

15 của cuộc thi và tạo điều kiện cho các nhạc sĩ trẻ phát huy tài năng của mình

Ca khúc hay, phù hợp được nhận phần thưởng trị giá 50 triệu đồng và được chọn trình diễn trong đêm chung kết trao giải Thời gian phát động cuộc thi

sáng tác ca khúc kéo dài từ tháng 1 đến tháng 6 - 2013 Thế nhưng trong suốt thời gian phát động, cuộc thi chỉ thu hút sự chú ý của 12 tác giả chuyên nghiệp

và không chuyên trong nước với tổng cộng 49 ca khúc dự thi Các tác phẩm gửi

về dự thi có chất lượng đồng đều nhưng chỉ có một số ca khúc phù hợp với lứa tuổi của các em về ca từ, phần lớn trong số đó có giai điệu chưa thật sự mới mẻ

và đột phá, nhiều tác phẩm có ca từ không đạt yêu cầu

Như vậy, có thể thấy rằng sáng tác dành cho thiếu nhi trong mỗi giai đoạn lịch sử phản ánh một khía cạnh khác nhau, nhưng vẫn giữ yếu tố cốt lõi, phù hợp với hoàn cảnh sáng tác và hơn cả là phù hợp với nhận thức, hứng thú của trẻ em lúc bấy giờ, trong lịch sử các nhạc sĩ “cổ thụ” đã để lại không ít những

ca khúc cho thiếu nhi mãi đi cùng năm tháng, cho tới ngày hôm nay, thiếu nhi Việt Nam vẫn thích hát những ca khúc đó Tuy nhiên thực tế hiện nay, xã hội

đã thay đổi rất nhiều, trẻ em cũng có những thay đổi trong nhận thức và hứng thú âm nhạc, nhưng việc sáng tác ca khúc cho thiếu nhi trở nên rất hạn chế và thiếu hụt trầm trọng

1.2 Một số khái niệm

1.2.1 Sáng tác

Theo Hồ Chí Minh thì sáng tác là viết ra, tạo ra một tác phẩm và phải dựa vào đối tượng phục vụ và thưởng thức tác phẩm đó Người nêu kinh nghiệm trước khi cầm bút viết thì tác giả cần phải xác định đối tượng, xác định mục đích rồi mới xác định nội dung, hình thức nghệ thuật

Quan điểm sáng tác này đã trở thành định hướng sáng tác cho nhiều tác giả của nước ta và góp phần không nhỏ vào những nhiệm vụ của thời đại, đất nước

Phó GS TS Trần Văn Khê có quan điểm sáng tác là sáng tạo ra những sản phẩm, tác phẩm theo từng chuyên ngành nhất định (nhạc, họa, thơ, văn…) nhằm phục vụ cho cuộc sống [10,15]

Theo từ điển Tiếng Việt trang [3, 314] (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2005) sáng tác là một khả năng sáng tạo của con người, nhằm tạo ra một tác phẩm mới mẻ về một đề tài nhất định trong cuộc sống

Từ những quan điểm trên, theo tôi “Sáng tác là tác giả tạo ra một sản

phẩm, một tác phẩm mang tính nghệ thuật mới mẻ về một đề tài nào đó nhằm mục đích phục vụ cuộc sống”

1.2.2 Ca khúc

Ca khúc là bài hát ngắn có bố cục và giai điệu hoàn chỉnh [3, 82]

Theo báo Năng lượng mới số 125, ra thứ sáu ngày 1/5/2012, trong một buổi phỏng vấn NSƯT, nhạc sĩ Trần Đức bàn về ca khúc Việt Nam, ông đưa

ra quan điểm “Ca khúc là một sản phẩm âm nhạc, gồm lời hát và giai điệu nhạc” Thông thường bài hát được thể hiện bằng giọng hát của con người và các nhạc cụ sẽ chơi đệm cho giọng hát đó

Từ những quan niệm trên, tôi đưa ra khái niệm “Ca khúc là một tác

phẩm âm nhạc, gồm lời hát và giai điệu nhạc”

1.2.3 Chủ đề

Chủ đề là đề tài được chọn làm nội dung chủ yếu Là tư tưởng trung tâm

biểu hiện trong một tác phẩm nghệ thuật, là chủ thể và nòng cốt của nội dung tác phẩm, biểu hiện nhận thức, sự đánh giá và tư tưởng của tác giả đối với đời sống hiện thực [3, 112]

Theo từ điển “Bách khoa toàn thư” chủ đề là một nội dung chính thâu

tóm toàn bộ nội dung của một vấn đề, xoay quanh vấn đề và thường mang ý nghĩa khái quát

Đối với lứa tuổi mầm non các chủ đề thường gắn liền với cuộc sống của trẻ trong các mối quan hệ với thế giới tự nhiên (CĐ thực vật, CĐ động vật,

CĐ nước và các hiện tượng tự nhiên) và thế giới xã hội (CĐ Gia đình, CĐ trường mầm non, CĐ nghề nghiệp, CĐ giao thông, CĐ quê hương –đất nước- bác Hồ, CĐ Bản thân)

Như vậy, “chủ đề là nội dung chính được nói đến, xoay quanh trong một

tác phẩm, hoặc một hoạt động, biểu hiện sự nhận thức, đánh giá tư tưởng của tác giả đối với cuộc sống”

1.2.4 Sáng tác ca khúc theo chủ đề:

Từ các khái niệm trên thì tôi cho rằng: “Sáng tác ca khúc theo chủ đề là

tác giả viết ra một ca khúc âm nhạc có giai điệu, lời ca xoay quanh một chủ

đề nào đó nhằm phản ánh, biểu hiện sự nhận thức, đánh giá tư tưởng, tình cảm của tác giả đối với cuộc sống”

Ca khúc được sáng tác phải mang tính mới mẻ, sáng tạo, phong cách, mang tính nghệ thuật, phải đảm bảo về cấu trúc của một ca khúc Nội dung ca khúc thường xoay quanh một đề tài như tình yêu, con người, đất nước, quê hương, trẻ em…Qua ca khúc, người nghe có một sự đồng cảm, hiểu được dụng ý của tác giả và có những nhận định khác nhau về ca khúc đó

Sáng tác những ca khúc theo chủ đề cho trẻ mầm non là một quá trình tạo ra những tác phẩm âm nhạc dễ thương, gần gũi, vui tươi, tình cảm về những mối quan hệ xã hội, thế giới tự nhiên xung quanh bé Các ca khúc phong phú về nội dung và thể loại, lời ca gần gũi với trẻ, dễ hiểu và dễ nhớ, chủ yếu được các tác giả viết ở 3 thể loại là vui nhộn - sôi nổi, trữ tình và hành khúc

1.3 Sáng tác ca khúc trong các hoạt động giáo dục cho trẻ ở trường mầm non

1.3.1 Đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mẫu giáo liên quan đến âm nhạc

1.3.1.1 Đặc điểm tâm lý

V.l.Lênin chỉ ra rằng: Lịch sử phát triển trí tuệ của trẻ em là một trong những lĩnh vực tri thức, từ đó hình thành nên lí luận chung về nhận thức và phép biện chứng [2,17]

Qua sự phát triển của trẻ em, có thể rút ra quy luật phát triển nói chung

và đồng thời người ta nhận thấy đây là giai đoạn phát cảm của trẻ

Ở tuổi mẫu giáo, xúc cảm thẩm mỹ của trẻ phát triển khá nhạy cảm, dễ xúc cảm với những cảnh vật xung quanh Vì vậy trẻ dễ nhận ra những vẻ đẹp

và biết cảm thụ cái đẹp, thích học múa hát và học rất nhanh bằng cách bắt chước Trẻ đến với nghệ thuật một cách tự nhiên và tác động của nghệ thuật đối ới thuổi thơ rất mạnh mẽ Nhiều công trình nghiên cứu khoa học đã khẳng định năng khiếu âm nhạc được nảy sinh từ tuổi ấu thơ Hai nhà tâm lý học Đức là V Hec - cơ và I.Xle - hen đã nghiên cứu 411 nhạc sĩ và thấy rằng: có

401 người (90%) bộc lộ năng khiếu trước 10 tuổi

Một trong những đặc điểm của các cơ quan chức năng của não ở trẻ em

là hệ thần kinh còn mềm dẻo, do đó có khả năng bù trừ rất cao Ví dụ: Người kém thị giác thường phát triển chức năng thính giác và xúc giác…Dựa vào đặc điểm này, người ta có thể tiến hành phục hồi chức năng cho những trẻ bị khiếm hoặc khuyết một chức năng nào đó, mặt khác khai thác và phát triển chức năng không bị khiếm khuyết một cách dễ dàng, thuận lợi hơn

Ví dụ: Dạy nhạc cho những trẻ em bị mù, khả năng tiếp nhận khá thuận lợi

Tính hình tượng của trẻ mẫu giáo phát triển mạnh gần như chi phối hoạt động tâm lý làm cho các em dễ gần gũi với nghệ thuật Hoạt động vui chơi của trẻ em gần gũi với hoạt động sáng tạo sự vật trong tính toàn vẹn của nó chứ không tách ra từng mảnh, từng bộ phận Những thuộc tính cụ thể, cảm tính sinh động của âm thanh có tác động mạnh mẽ lên giác quan và ghi dấu ấn đậm trong tâm trí trẻ

Tính chất ước lệ tượng trưng trong cách nhìn của trẻ rất gần gũi với các loại hình nghệ thuật cổ truyền như chèo, tuồng…nhờ tưởng tượng Ở đây, óc tưởng tượng là một trong những thành phần cơ bản trong haotj động vui chơi của trẻ và tưởng tượng là điều không thể thiếu được đối với nghệ sĩ Do quan niệm của trẻ đối với thế giới xung quanh không bị gò bó nên khi trẻ có chiếc

gậy thì lúc này sử dụng làm ngựa để phi, lúc khác làm đàn để gẩy…Vì vậy ca cảnh thể loại khá phù hợp với trẻ mẫu giáo

Sự ra đời của chức năng kí hiệu tượng trưng chứng tỏ trẻ đã bước sang một lọai hình mới của việc nhận thức hiện thực: đó là nhận thức thông qua một hệ thống kí hiệu trong đó có kí hiệu âm nhạc Âm nhạc được dùng làm phương tiện giao tiếp giữa người với người, chủ yếu là thể hiện tình cảm, tái tạo những mặt khác nhau của hiện thực

Sự phát triển mạnh những cảm xúc cảm thẩm mĩ kết hợp với trí nhớ máy móc vốn có ở trẻ khiến lứa tuổi này rất nhạy cảm với văn học nghệ thuật Những nét tâm lý đặc trưng của truổi mẫu giáo là tiền đề tiếp thu , giáo dục

âm nhạc Âm nhạc đã đem lại cho trẻ một thế giới âm thanh nhiều màu sắc, gợi cho trẻ sự thú vị, hấp dẫn và sự hài hòa tinh tế, tạo điều kiện cho trẻ thể hiện chính bản thân mình

1.3.1.2 Đặc điểm sinh lý

Từ cuối thế kỷ XIX, hai nhà sinh lý học Nga I.M Do ghen và I.R Tackhanop đã nghiên cứu thí nghiệm xác nhận điều mà trong thực hành hằng

ngày mọi người đều biết: “ Âm nhạc rõ ràng ảnh hưởng đến hô hấp, đến tuần

hoàn máu và các quá trình sinh lý khác”.[2,12]

Hát cũng liên quan trực tiếp đến sự phát triển thể thực của trẻ, giúp trẻ củng cố cơ quan phát âm, thở sâu, tránh nói lắp, giúp trẻ đẩy mạnh chức năng hoạt động của cơ quan phát thanh, hô hấp, hình thành giọng hát ở trẻ…, tạo

sự liên hệ nhạy bén giữa các giác quan Hát còn ảnh hưởng đến tư thể của trẻ, khi học hát, trẻ luôn được nhắc nhở phải ngồi thẳng, đứng thẳng, không gù,

đó là điều quan trọng để tạo tư thế đúng

 Cơ quan phát âm

Muốn thực hiện tốt phương pháp dạy trẻ ca hát, cần căn cứ vào đặc điểm

cơ quan phát âm của trẻ Trẻ biết nói trước khi biết hát Hai tuổi trẻ có thể nói sõi, có trẻ còn ngọng do vòm họng cứng, chưa linh hoạt Âm thanh phát ra

yếu do các dây thanh đới còn mảnh và ngắn, hơi thở ngắn, nông, chưa điều khiển được hệ cơ thanh quản và hơi thở, do đó giọng trẻ cao và yếu hơn người lớn, đồng thời sự phối hợp giữa tai và giọng chưa chủ động, khoang ngực chưa phát triển, tỉ lệ đầu so với thân mình nên giọng trẻ vang, tiếng trong Trong quá trình giáo dục âm nhạc, hát tạo sự phối hợp giữa tai nghe và giọng: tai nghe âm thanh- giọng bắt chước Bắt chước chuẩn xác hay không do tai nghe kiểm tra Sự hỗ trợ của người lớn giúp trẻ tái hiện chính xác những gì nghe được trong phạm vi có thế

Muốn trẻ phát triển giọng tốt, cần rèn luyện thường xuyên, đảm bảo vừa sức, vệ sinh

 Tầm cữ giọng

- Trẻ 3 - 4 tuổi có âm vực giọng là Rê - La

- Trẻ 4 - 5 tuổi có âm vực giọng là Rê - Xi

- Trẻ 5 - 6 tuổi có âm vực giọng là Đô (Rê) – Xi ( Đô ) [3, 9]

Trẻ 3 - 4 tuổi hát một cách thích thú, hồn nhiên, âm vực giọng là Rê - La Trẻ 4 - 5 tuổi hát một cách tình cảm, thich thú, chậm hoặc linh hoạt (âm vực Rê - Si); Biết lấy hơi giữa các đoạn ngắn; hát rõ lời, mạch lạc, kết thúc câu mềm mại, bắt vào giai điệu một cách chính xác Hát có đệm nhạc theo hoặc không đệm theo với sự giúp đỡ của giáo viên Cùng bắt đầu và kết thúc bài hát

Trẻ 5 - 6 tuổi hát một cách tình cảm và không phải gắng sức, âm thanh mềm mại, nhẹ nhàng ở âm vực (Rê - Đô); Biết giữ hơi trước lúc bắt đầu hát hoặc giữa đoạn nhạc Hát lời bài hát rõ ràng, bắt đầu và kết thúc bài hát đúng lúc, bắt vào giai điệu một cách chính xác Hát to dần, nhỏ dần với các tốc độ khác nhau một cách tự tin khi có nhạc đệm hoặc không có nhạc đệm cùng với người lớn Hát đơn ca những bài hát quen thuộc

1.3.2 Sáng tác ca khúc cho trẻ mẫu giáo

1.3.2.1 Những hình thức sáng tác ca khúc cho trẻ mẫu giáo

Gs Ns Tô Vũ làm việc tại học viện âm nhạc quốc gia Hà Nội đã đưa ra các hình thức sáng tác như sau:

Việc đứng trên lý thuyết cũng như nhìn vào thực tế, lúc bắt tay vào viết một bài ca, tác giả nào cũng có thể sáng tác theo ba hình thức:

- Sáng tác giai điệu và lời ca

- Phổ nhạc cho thơ

- Đặt lời cho giai điệu [7, 211]

 Sáng tác giai điệu và lời ca

Ca khúc là sự phối hợp giữa âm nhạc và ngôn ngữ Một ca khúc gồm hai

bộ phận chính: phần lời (ca từ) và phần nhạc (nhạc điệu) Trong một ca khúc ngôn ngữ và âm nhạc luôn là những thứ gì rất khắng khít, rất dễ phối hợp với nhau để tạo ra một ca khúc hay và đi vào lòng người Sáng tác ca khúc cho trẻ mẫu giáo cũng vậy, cũng là một nghệ thuật để kết hợp giữa văn học và âm

nhạc Ví dụ các ca khúc “Đội kèn tí hon” của Phan Huỳnh Điểu Em mơ gặp

Bác Hồ của Xuân Giao; Em là chim câu trắng của Trần Ngọc

 Phổ nhạc cho bài thơ

Căn cứ vào một bài thơ, đoạn văn có sẵn (do người khác hoặc chính người viết nhạc soạn) tạo ra phần âm nhạc phù hợp với ý thơ cũng như với thanh âm của chúng: đó là phương thức phổ nhạc

Lối sáng tác này có ưu điểm là dễ làm nổi nội dung của nhạc phẩm Do chỗ dựa trên thanh âm (hoặc tiết tấu) của điệu thơ (nhất là thơ lục bát) mà dựng nét nhạc, những bài phổ nhạc thường ghi được những hình giai điệu (hay tiết tấu) có màu sắc đặc biệt của dân tộc, gần gũi với con người, đặc biệt với trẻ em

Đây là lối thông dụng nhất trong truyền thống ca nhạc Việt Nam Các ca khúc viết cho trẻ mẫu giáo cũng có nhiều ca khúc được phổ nhạc từ thơ Thí

dụ: bài hát Thằng Bờm là một bài vè cổ do Nguyễn Xuân Khoát phổ nhạc; Bài

Ông Mặt trời óng ánh là một bài thơ do Ngô Thị Bích Hiền phổ nhạc hay ca

khúc Chim chích bông do Nguyễn Viết Bính phổ nhạc

 Phổ lời

Ngược lại với lối sáng tác, phổ nhạc là cách đặt lời lên một nhạc điệu đã

viết trước (có thể là thơ của một tác giả khác) Thí dụ: Tiếng chim hòa bình

nhạc của Tạ Phước, do Tô Vũ phổ lời Các cô giáo mầm non thường phổ lời cho những ca khúc quen thuộc với trẻ như các bài hát dân ca, bài hát trẻ thích

và hay hát nhằm mục đích giáo dục

1.3.2.2 Quy trình sáng tác ca khúc

Theo Gs Ns Tô Vũ đã đưa ra 3 quy trình sáng tác khác nhau:

 Sáng tác giai điệu và lời ca

Tùy theo cảm hứng sáng tạo của mỗi tác giả về đối tượng nào đó mà họ

có thể sáng tác theo nhiều cách: Có tác giả viết giai điệu trước, lời ca sau, hoặc giai điệu sau, lời ca trước, thậm chí cùng một lúc họ cũng có thể viết cả giai điệu và lời ca Sau đây là các bước sáng tác giai điệu và lời ca cho một ca khúc:

Bước 1: Trong lúc hứng khởi sáng tác, cái nảy ra đầu tiên là nét giai điệu (hoặc lời ca) Và người sáng tác sẽ triển khai ý tưởng bằng những nốt nhạc trên khuông nhạc (ghi chép lại ý lời ca đó)

Bước 2: Khi đã hoàn thành giai điệu (lời ca), tác giả sẽ có những ý tưởng

về lời ca (giai điệu), sao cho phù hợp với giai điệu, với cao độ của các nốt nhạc đã viết ra Lưu ý rằng ngôn ngữ Việt Nam thường sử dụng các thanh bằng, trắc nên cần phải chú ý tới việc sáng tác lời, nếu không phù hợp với tiết tấu thì sẽ không diễn đạt được ý tác giả và người nghe có thể hiểu nhầm nghĩa của từ, câu

Bước 3: Tác giả phối hợp âm điệu và nhịp điệu, cấu trúc, tiết tấu, âm vực

và chính sửa cho phù hợp

 Phổ nhạc cho thơ

Như chúng ta đã tìm hiểu, phổ nhạc cho thơ là hình thức tác giả lựa chọn bài thơ, đoạn văn và sau đó sáng tác phần âm nhạc sao cho phù hợp với ý thơ, với âm thanh của chúng

Phổ nhạc cho một bài thơ được thực hiện theo các bước:

Bước 1: Lựa chọn bài thơ, đoạn văn (hoặc tự sáng tác thơ) mà tác giả cảm thấy thích, có sự đồng điệu với tư tưởng, tình cảm của tác giả tác phẩm

và có cảm hứng viết nhạc cho bài thơ đó

Bước 2: Phổ nhạc cho thơ: Tác giả hình dung ra tiết tấu hay giai điệu phù hợp với ý thơ, làm nổi bật nội dung của bài thơ, đoạn văn, sau đó xướng

âm giai điệu cùng với đàn và ký âm trên khuông nhạc

Bước 3: Tác giả phối hợp âm điệu và nhịp điệu, cấu trúc, tiết tấu, âm vực

và chính sửa cho phù hợp

 Phổ lời cho nhạc

Phổ lời cho nhạc là việc đặt lời cho một khúc nhạc mà bản thân tác giả

đã viết trước đó hoặc lấy nguồn từ một bảng nhạc khác mà người phổ lời cảm thấy rung cảm, yêu thích, đồng điệu và có cảm xúc, muốn viết lời cho cho bài nhạc với nội dung theo chính cảm nhận của bản thân Cùng một khúc nhạc nhưng mỗi người lại có cái nhìn, sự rung động khác nhau và cách đặt lời với nội dung khác nhau

Sau đây là các bước phổ lời cho khúc nhạc:

Bước 1: Lựa chọn tác phẩm nhạc không lời (hoặc khúc nhạc đã viết trước đó) yêu thích, có hứng thú để phổ lời

Bước 2: Nghe, cảm nhận giai điệu của tác phẩm không lời, đồng thời hình dung ra tư tưởng, nội dung chủ đề sẽ viết ( Đối tượng, mục đích, cách

thức) sao cho phù hợp với tiết tấu, giai điệu của tác phẩm âm nhạc và có hình tượng rõ ràng thể hiện qua lời ca

Bước 3: Tác giả phối hợp âm điệu và nhịp điệu, cấu trúc, tiết tấu, âm vực

và chính sửa cho phù hợp

Trên đây là 3 cách sáng tác một ca khúc, nhìn chung mỗi cách sáng tác thực hiện theo các bước khác nhau, nhưng mục đích cuối cùng vẫn là tạo ra một sản phẩm âm nhạc là ca khúc

1.3.2.3 Thể loại

Dựa vào nội dung lời ca, tính chất thể hiện của giai điệu, tiết tấu, nhịp điệu, cấu trúc, có thể chia thành các thể loại sau:

 Hành khúc

Ca khúc hành khúc là những bài có nhịp độ vừa phải, phù hợp với bước

đi, âm điệu thường xuất hiện nhiều quãng 4, quãng 5, kèm theo trường độ các

âm thể hiện những nốt có chấm dôi để thể hiện tính chất khỏe khoắn hoặc mang tính thiêu triệu, kêu gọi

Những bài mang tính hành khúc viết cho trẻ như: “Đi một hai” của

nhạc sĩ Đoàn Phi rất phù hợp với hoạt động của trẻ Cháu yêu mến chú bộ đội

và muốn làm chú bộ đội thì đây là dịp tố nhất để các cháu vác súng trên vai vừa hát vừa đi đều, bước theo nhịp điệu âm nhạc Bài hát đi học về nhắc nhở trẻ một cách nhẹ nhàng những hành vi tốt đẹp trong cuộc sống hằng ngày Bài

“ Rước đèn ông sao” của Nguyễn Thị Nhung, “Đội kèn tí hon” của Phan Huỳnh Điểu Những ca khúc quen thuộc như: Năm anh em trên một chiếc xe

tăng ( Doãn Nho), Bác đang cùng chúng cháu hành quân ( Huy Thục) Giải phóng miền nam ( Huỳnh Minh Siêng) Hành quân xa ( Đỗ Nhuận)

 Trữ tình

Ca khúc trữ tình là những bài hát mang tính chất mềm mại, uyển chuyển trong giai điệu Nội dung của tác phẩm có thể là ca ngợi thiên nhiên, làng quê, thôn xóm, vẻ đẹp trong lao động, tình yêu đôi lứa hoặc tình yêu nói chung Ở

những bài hát này lối tiến hành giai điệu ít những quãng nhảy xa, thường đi liền bậc hoặc lượn sóng, nhiều nốt luyến láy khiến cho giai điệu mềm mại, du dương Cách tiến hành tiết tấu thường là dàn trải, tự do để cùng với giai điệu

tô đượm them tính chất nhẹ nhàng của nó

Bài hát trữ tình đòi hỏi âm thanh phải mượt mà, ngân vang, tròn, sáng, thanh thoát Từ âm này sang âm khác phải liên kết với nhau, không bị ngắt quãng

Các bài hát trữ tình có giai điệu mềm mại, uyển chuyển, thường tiến hành liền bậc, hoặc lượn sóng, ít có quãng nhảy xa, hay gặp các ký hiệu ngân dài Thực hiện kiểu hát liền tiếng với âm thanh ngân vang có sự liên kết từ âm này sang âm khác không đứt quãng Hơi thở được liên tục khống chế và giữ đều để giai điệu bài hát trôi chảy, tạo dòng âm thanh mềm mại trong sáng diễn cảm Loại nhịp và nhịp độ của bài mang tính trữ tình nên nhịp độ vừa phải, hơi chậm hoặc chậm vừa và thường viết ở nhịp: 2/4, 2/2, 3/4, 4/4, 6/8 Trong nhiều bài hát, đặc biệt các bài hát dân ca, có nhiều nốt luyến láy khiến cho giai điệu mềm mại, du dương, tiết tấu dàn trải tự do càng tăng thêm tính chất nhẹ nhàng, tình cảm

Các bài hát trữ tình khác như: Em mơ gặp Bác Hồ ( Xuân Giao); Em là

chim câu trắng ( Trần Ngọc); Chỉ có một trên đời ( Nhạc: Trương Quang Lục,

Ý thơ: Liên Xô); Các bài hát trữ tình hát theo phương pháp liền tiếng, âm thanh

liên kết với nhau không rời rạc, cường độ âm thanh vừa phải, không quá lớn để thể hiện diễn cảm, mềm mại

 Hát ru

Hát ru là những bài có nhịp độ chậm, vừa phải Giai điệu được tiến hành liền bậc, không dụng những quãng nhảy liên tục, những nốt biến âm đột ngột; tiêt tấu nhịp nhàng, uyển chuyển có tính chu kì hoặc tự do Khi hát đòi hỏi âm thanh phải mềm mại, mượt mà, tha thiết Hát ru có ý nghĩa không nhỏ trong đời sống của các dân tộc và càng không thể thiếu đối với lứa tuổi mẫu giáo

Qua lời ru của ngời mẹ đã truyền cho con nghệ thuật âm nhạc và thơ ca đân tộc để con biết yêu quý vẻ đẹp thiên nhiên, yêu quê hương đất nước, yêu quý mọi người, từ đó thêm giàu lòng nhân ái Cũng thông qua các bài hát tru, trẻ

có cảm giác an toàn mà nhờ nó trẻ mới vui tươi, hồn nhiên, ảnh hưởng lướn đến các hoạt động âm nhạc của trẻ

Ví dụ: Khúc hát ru của người mẹ trẻ (Nhạc: Phạm Tuyên, Thơ: Lâm Thị

Mỹ Dạ), Mẹ yêu con (Nhạc và lời: Nguyễn Văn Tý)

Các bài hát ru được các nhạc sĩ sáng tác hay những bài hát ru trong dân gian đều có nhịp độ chậm, vừa phải Nhiều bài ở nhịp 6/8 như nhịp đưa chiếc võng ru càng làm cho giai điệu thêm thắm thiết

 Vui nhộn

Các bài hát vui vẻ, nhộn nhịp, dí dỏm hay ngộ nghĩnh thường được viết

ở tốc độ nhanh vừa hoặc nhanh, âm hình tiết tấu mang tính hành khúc hoặc nhảy múa nhịp nhàng, giai điệu có quãng nhảy, sống động, âm thanh sáng gọn linh hoạt trôi chảy; ngắt tiếng và nhấn đều vào phách mạnh ở đầu nhịp; lấy hơi nhanh, ngắt hơi chính xác; phát âm rõ nét nhưng lướt nhanh không đẩy hơi ồ ạt Loại nhịp và nhịp độ của bài mang tính vui hoạt, sôi nổi nên những bài thể loại này có nhịp độ vừa, nhanh hoặc hơi nhanh, viết chủ yếu ở nhịp 2/4, 3/4, 3/8 và 4/4

Khi hát cần phát âm gọn, rõ ràng, âm thanh vang sáng, thể hiện sự nhiệt

tình, sôi nổi Ví dụ: “Trống cơm”(Dân ca Quan họ Bắc Ninh), “Mưa rơi” (Dân

ca Xá), “Anh phi công ơi” (Xuân Giao)

Tùy thuộc vào nội dung cụ thể, sắc thái tình cảm ở mỗi bài có những nét

riêng Ví dụ: Bài hát “Bố là tất cả” diễn tả niềm hạnh phúc cha con trong gia

đình của bé Chiều con, bố sẵn sàng làm tàu lửa, làm xe hơi, làm ngựa cho con cưỡi…chơi với con để con vui Giai điệu bài hát trong sáng, viết ở điệu thức trưởng cùng với tiết tấu nhịp nhàng, có đảo phách càng tăng thêm tính chất âm nhạc dí dỏm, nhộp nhịp

Âm nhạc dân gian chiếm trọng một vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của trẻ thơ Các bài dân ca với những nét giai điệu điển hình, lời

ca mô tả thiên nhiên, sinh hoạt của người dân Việt Nam Một trong số đó là bài

Hò ba lý - Dân ca Quảng Nam thể hiện nhịp điệu lao động rắng rỏi, sinh động

Kết hợp với hát, cô giáo làm động tác mô phỏng chèo thuyền, chẻ tre, đầu chít khăn búa rìu, áo thắt lưng, quần túm ống…là hình ảnh người dân lao động miền Trung sẽ hấp dẫn trẻ bởi sự tiếp cận đồng bộ

Nhiều bài dân ca được tuyển chọn khắp mọi miền có giai điệu súc tích, dễ nhớ, lời ca miêu tả thiên nhiên sinh động hòa với con người cần cù lao động là

nét đẹp truyền thống Việt Nam Ví dụ: Bài hát “Mưa rơi” (Dân ca Xá)

1.3.2.4 Lời ca

Các bài hát có nội dung theo các chủ đề giáo dục: chủ đề (CĐ) gia đình,

CĐ giao thông, CĐ thế giới động vật, CĐ thế giới thực vật, CĐ bản thân, CĐ quê hương đất nước - Bác Hồ, CĐ nước và các hiện tượng tự nhiên xã hội gần gũi với trẻ, cuộc sống ở trường mầm non, ở nhà…Ngôn ngữ bài hát có một lời, mẫu giáo nhỡ, đặc biệt lớn lớn hơn dùng những bài có hai lời

 Chủ đề gia đình

Các ca khúc viết cho chủ đề gia đình thường nói về mối quan hệ tình cảm của bé đối với các thành viên trong gia đình như ông, bà, cha mẹ hoặc ngược

lại, một số bài hát như “Yêu bà, Ai thương con nhiều hơn, Mẹ đi vắng, Cả nhà

thương nha, Bố là tất cả…” Một số bài hát viết về các đồ vật trong gia đình

như “Bé quét nhà, Cái ấm trà, Chiếc đồng hồ”

 Chủ đề trường mầm non

Các ca khúc trong chủ đề trường mầm non thường nói về tình cảm của cô giáo đối với trẻ, cô giống như mẹ hiền, cháu như là con ngoan, hay tình cảm của bé với trường lớp mầm non nơi có biết bao bạn thân, cô giáo hiền, có những đồ chơi, đồ dùng bé thích, mỗi ngày đến lớp là một ngày vui Một số ca

khúc tiêu biểu như: “Em yêu trường em, Cô giáo em là hoa Êpan, Cô và Mẹ,

Trường chúng cháu đây là trường mầm non, Trường em…”

 Chủ đề thế giới động vật

Chủ đề thế giới động vật có khá nhiều các ca khúc dễ thương, ngộ nghĩnh, phù hợp với sự ngây thơ, trong sáng của trẻ mẫu giáo Có các ca khúc viết về các con vật trong rừng, mô tả đặc điểm của các con vật ở nơi xa lạ, trẻ không

thể thấy trực tiếp được qua lời hát đơn giản, dễ thương Ví dụ như bài hát “Chú

voi con”, “Ta đi vào rừng xanh” Bên cạnh đó, cũng có nhiều ca khúc viết về

các con vật gần gũi, thân quen, sống chung một nhà với trẻ, các ca khúc thể hiện được tình cảm của trẻ đối với động vật nuôi, cũng như thể hiện được một

số đặc trưng tiêu biểu của các con vật, thích hợp cho mục đích giáo dục Ví dụ

như: “Gà trống, mèo con và cún con, Chim chích bông, Con cún con, Con gà

trống, Chú mèo con, Đàn gà trong sân, Cá vàng bơi…”

 Chủ đề thế giới thực vật

Các ca khúc trong chủ đề này viết về các loại hoa (Hoa trường em, Màu

hoa), viết về các loại quả (Qủa, Vườn cây của ba), các loại cây lương thực như

( Em đi giữa biển vàng, Lúa ngô là cô đậu nành, Gieo hạt), Các loại củ thì hạn chế bài hát

 Chủ đề giao thông

Chủ đề giao thông thường có những bài hát nói về luật lệ giao thông như

“Đèn xanh, đèn đỏ, Em đi qua ngã tư đường phố, Đi đường em nhớ”, các ca khúc về các phương tiện giao thông như : “Bạn ơi có biết không, Em tập lái ô

tô”

 Chủ đề quê hương - đất nước - bác Hồ

Chủ đề này có các ca khúc viết về phong cảnh quê hương, danh lam thắng

cảnh như “Quê hương em”, ca khúc viết về Bác Hồ như “Đêm qua em mơ gặp

Bác Hồ, Bé em tập nói, Bác Hồ người cho em tất cả”

 Chủ đề nghề nghiệp

Chủ đề này không nhiều ca khúc, các ca khúc viết về các nghề phổ biến,

tình cảm trân trọng của trẻ đối với các nghề như “Cháu yêu cô chú công nhân,

Cháu yêu chú bộ đội, Cô giáo em” , bên canh đó vẫn còn hạn chế các ca khúc ở

một số nghề truyền thống của mỗi vùng miền, một số nghề phổ biến

 Chủ đề nước và các hiện tượng tự nhiên

Chủ đề này cũng không nhiều ca khúc, chỉ có các ca khúc viết về các mùa

trong năm như “Mùa xuân đến, Đêm trung thu”, chưa thấy các ca khúc viết về

mùa hè, mùa đông, cũng như hạn chế các ca khúc viết về các hiện tượng tự

nhiên như mưa, gió, nắng, cầu vồng…, ví dụ như “Cho tôi đi làm mưa với”

đề, chủ điểm gần gũi với trẻ

 Âm điệu và nhịp điệu

- Lời ca

Ca khúc viết cho trẻ mẫu giáo thường sử dụng ít câu, ngôn ngữ bài hát trong sáng, đơn giản, dễ hiểu Lời ca gần gũi, thân quen, gắn bó với cuộc sống hằng ngày của trẻ, đồng thời xoay quanh các chủ đề các chủ đề, chủ điểm giáo dục Mẫu giáo bé nên dùng những bài hát một lời, mẫu giáo nhỡ, đặc biệt là mẫu giáo lớn dùng bài hát có hai lời

- Điệu thức

Trong âm nhạc có các điệu thức trưởng, điệu thức thứ, điệu thức năm

âm Tuy nhiên, đối với trẻ mẫu giáo, với nội dung âm nhạc vui tươi, trong sáng, nên các điệu thức thường mang màu sắc trưởng, người ta chủ yếu sử dụng các điệu thức trưởng 7 âm và điệu thức cung 5 âm, không dùng bán âm

để phù hợp với âm vực giọng của trẻ, trẻ dễ hát, thoải mái hát

- Nhịp

Để phù hợp với đặc điểm tâm lý của trẻ mẫu giáo là thích vui nhộn, nhảy nhót, nhưng cũng không kém phần tình cảm, dễ thương trong các ca khúc viết cho trẻ thường sử dụng các loại nhịp điệu chủ yếu như nhịp 2/4, loại nhịp này thể hiện sự vui tươi, hào hứng, tạo hứng thú cho trẻ thường sử dụng cho các thể loại hành khúc, vui nhộn Bên cạnh đó còn phổ biến các nhịp như 3/4, 6/8, 4/4 có tính chất đều đặn, như võng đưa, phù hợp với thể loại nhạc trữ tình, êm đềm, nhẹ nhàng

- Nhịp độ

Nhịp độ dành cho lứa tuổi mẫu giáo thường vừa phải, hoặc hơi nhanh, vì đặc điểm sinh lý của trẻ là khả năng ngôn ngữ của trẻ còn hạn chế, trẻ còn đang trong quá trình phát triển, khó để nói nhanh và rõ các từ Vì vậy, khi dạy cho trẻ hát hoặc hát cho trẻ nghe, giáo viên mầm non cần hát đúng nhịp độ

vừa phải để trẻ có thể hát theo, thể hiện được trọn vẹn ca khúc

Đối với mẫu giáo bé, bài hát có cấu trúc dài 8 - 12 ô nhịp, lớp nhỡ và lớn

12 - 20 ô nhịp (không kể câu nhắc lại)

- Đoạn nhạc

Đoạn nhạc gồm hai câu nhạc trở lên, mỗi câu nhạc lại được cấu thành bởi hai đến ba ô nhịp trở lên Để phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của trẻ, người ta thường sử dụng đoạn nhạc đơn giản, ít câu, ít ô nhịp hơn

- Giọng điệu

Đối với lứa tuổi mẫu giáo, người ta thường sử dụng giọng trưởng (C dur,

A dur, E dur…) và không sử dụng nửa cung để trẻ dễ hát

- Tiết tấu

Tiết tấu nốt trắng, nốt đen, móc đơn, lặng đen, lặng đơn Trẻ mẫu giáo

lớn có thể hát tiết tấu chấm dôi, móc kép

1.3.3 Những ca khúc trong các hoạt động giáo dục cho trẻ mẫu giáo ở trường mầm non

Khả năng tiếp nhận văn hóa, trong đó có âm nhạc trong điều kiện môi trường xung quanh Việc giáo dục âm nhạc được thực hiện phù hợp với chế

độ sinh hoạt cả ngày ở trường mầm non của trẻ có ý nghĩa to lớn, nhờ đó, cuộc sống của trẻ vui vẻ, hồn nhiên Ở trường, trẻ được chơi, ăn, học , nghỉ…và âm nhạc gắn liền với mọi thời điểm sinh hoạt của trẻ [2, 95]

1.3.3.1 Những ca khúc sử dụng trước hoạt động học tập

Hoạt động cô đón trẻ là lúc cần tạo không khí vui vẻ, lôi cuốn trẻ đến trường vì các cháu chưa tự giác, tự túc đi học như học sinh phổ thông Tạm thời bứt ra những tình cảm âu yếm mà bố mẹ dành cho, trẻ đến trường với cô giáo, bạn bè…lúc này, âm nhạc góp phần tác động lớn Hầu hết các trường mầm non mở đĩa nhạc cho trẻ nghe lúc đến trướng Có thể tuyển chọn một số

ca khúc theo chủ đề đi học cho trẻ nghe như Em đi mẫu giáo (Dương Minh

Viên), nhịp độ vừa phải, sắc thái vui vẻ trong lời ca.Và một số bài hát quen

thuộc như Cháu đi mẫu giáo của Phạm Thanh Hưng, Trường chúng cháu đây

là trường mầm non của Phạm Tuyên…tạo cho trẻ niềm tự tin đến trường của

bé được thể hiện trong bài Con chim hót trên cành cây của Trọng Bằng Một

ngày mới bắt đầu sôi động với âm thanh và màu sắc thiên nhiên trong bài Vui

đến trường của Hồ Bắc Lời ca bài hát là ngôn ngữ điển hình của trẻ chơi

Để tạo cho trẻ nề nếp trước khi vào lớp phải lễ phép, tự tin, bài hát Lời

chào buổi sáng của Nguyễn Thị Nhung nhắc nhở trẻ chào bố mẹ Bằng âm

nhạc ngữ điệu lời nói bé thêm tình cảm

Cho trẻ nghe những bài trẻ có thể hát theo được ở trên ngoài tác động âm nhạc còn giúp trẻ làm quen, củng cố các bài trong chương trình trẻ phải học hát Đây là một phương pháp tiếp xúc cần thiết, chuần xác bởi vì học nhạc chỉ bằng sự truyền đạt của cô giáo sẽ dẫn tới đơn điệu, thậm chí sai lệch

Nhiều bài hát trẻ nghe không cần trẻ phải hát được cũng tạo không khí

vui vẻ khi đến trường như bài Đi học (Bùi Đình Thảo- Minh Chính) là bài

mang phong cách âm nhạc miền núi trong sáng, trữ tình, thể hiện được ngay ở phần dạo đầu

Vào đầu Hoạt động buổi sáng, trẻ được xuống sân tập thể dục hoặc tập ngay tại lớp Các bài hát ở nhịp 2/4 phù hợp với các động tác thể dục Để các cháu cùng tập đi đều, bước đều trong đội hình khác nhau, yêu cầu phải có tiết tấu đơn giản, rõ ràng về nhịp phách, vừa phải Nhìn chung, các bài hát, bản nhạc dùng để tập thể dục chưa nhiều, song không phải vì thế mà thiếu vắng

âm nhạc trong Hoạt động thể dục sáng ở trường mầm non

1.3.3.2 Những ca khúc sử dụng trong hoạt động học tập

Ngoài những nhu cầu được gắn bó, yêu thương, trẻ em còn có nhu cầu tiếp nhận những ấn tượng từ thế giới bên ngoài, nhu cầu được vui chơi, hoạt động, tìm kiếm…Do đó, ở trường mẫu giáo có tổ chức một số Hoạt động học dưới sự hướng dẫn của giáo viên Khác với trường phổ thông, nội dung giáo dục thẩm mỹ ở trường mầm non chiếm ưu thế hơn giáo dục trí tuệ Đến trường trẻ được múa, hát, làm quen với các tác phẩm văn học,tạo hình, toán, môi trường xung quanh…Đặc điểm tâm lý của trẻ là học qua chơi và tổng hợp như trong âm nhạc bao gồm cả múa, hát, trò chơi…hoặc kể chuyện kết hợp

tranh…Ngoài Hoạt động giáo dục âm nhạc, các môn khác hầu hết đều sử dụng âm nhạc nhằm mục đích tăng hiệu quả giáo dục, làm cho Hoạt động học thêm sinh động, hấp dẫn

 Hoạt động làm quen với tác phẩm văn học

Hoạt động làm quen với văn học, cô giáo dạy trẻ cảm thụ thơ, truyện thông qua cách đọc diễn cảm, giải thích nội dung, cảm nhận nhịp điệu thơ…để truyền đạt tới trẻ vẻ đẹp của tiếng nói dân tộc, sản phẩm trí tuệ và tình cảm của bao thế hệ người việt nam nối tiếp nhau Qua thơ ca, các em thêm yêu thiên nhiên, đất nước, hình thành tình cảm trong sáng, cao đẹp Nhiều bài thơ có cùng chủ đề với bài hát, lời thơ tuy không hoàn toàn trùng với bài hát nhưng mang ý nghĩa mở rộng nhận thức cho trẻ Ví dụ: Hoạt

động đọc thơ “Bó hoa mừng cô” của Ngô Quân Miện kết hợp với bài hát

“Mừng ngày mồng 8 tháng 3” thể hiện tình cảm thầy trò sôi nổi, thắm thiết

Với phương pháp vận dụng âm nhạc trong Hoạt động học tương tự, khi

các cháu đọc bài thơ “Bác hồ của em”, sáng tác của Phan Thị Thanh Nhàn, có thể cho nghe kết hợp với bài hát “Nhớ ơn bác”, của tác giả Phan Huỳnh Điểu Đọc bài thơ “Chú bộ đội hành quân trong mưa” của Vũ Thùy Hương, cho trẻ nghe hát “Màu áo chú bộ đội” của Nguyễn Văn Tý hoặc đọc bài thơ “Dán

hoa tặng mẹ” của Khải Minh, cho trẻ nghe hát bài “Qùa 8/3” của Hoàng

Long…Sau khi kể chuyện con gà trống kiêu căng, cho trẻ nghe bài hát Con gà

trống của Tân Huyền

Nhiều nhạc sĩ tìm ý thơ phổ nhạc để có lời ca giàu hình tượng đã có tác dụng ở nhiều mặt, vì khi các bài thơ đó trở thành các bài hát sẽ dễ nhớ, tăng cường sự cảm thụ nghệ thuật như các bài:

“Ông mặt trời óng ánh” của Ngô Thị Bích Hiền, “Chim chích bông”

của Nguyễn Viết Bính, “Mẹ và cô” của Trần Quốc Toản

Các bài hát trên đã được các cháu mẫu giáo thành phố Hồ Chí Minh hát trong băng phát hành rộng rãi, rất thuận tiện cho sử dụng phổ cập Đặc biệt,

nhạc sĩ Phạm Tuyên dựa vào các bài đồng dao trong chương trình thơ- truyện của các cháu để phổ nhạc, một số bài hát đạt chất lượng nghệ thuật cao như

Ở nước ta, trình độ biên tập âm nhạc của cô giáo còn hạn chế nên chủ yếu chọn cho trẻ nghe các bài hát có nội dung phù hợp với hoạt động của trẻ

Một số ca khúc kết hợp cho hoạt động tạo hình như: Bài “Mưa mùa hạ”

(Đông Hải, “Màu hoa” (Hồng Đăng), “Cháu vẽ ông Mặt trời” (Tân Huyền),

“Cô giáo” (Đỗ Mạnh Thường), “Con gà trống” ( Tân Huyền)

 Hoạt động làm quen với môi trường xung quanh

Chương trình học ở trường mẫu giáo có hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh nhằm trau dồi năng lực hoạt động trí tuệ, nhận biết cuộc sống xã hội Với môi trường xã hội, cô giáo tổ chức cho trẻ quan sát, gặp

gỡ, trò chuyện giúp đỡ những người gần gũi xung quanh Cô hướng dẫn trẻ quá sát, nhận xét, trao đổi về những công trình văn hóa để trẻ hiểu những di tích lịch sử, hiểu giá trị lao động của cha ông để biết giữ gìn sản phầm lao động, biết quan tâm và sẵn sàng giúp đỡ người lớn những việc vừa sức Cô giáo còn cho trẻ làm quen với đồ vật, hiểu ý nghĩa của đồ dùng và những đặc điểm của nó và làm quen với phương tiện giao thông phổ biến

Trong Hoạt động làm quen với môi trường xung quanh, trẻ còn làm quen với thế giới thực vật: hoa, lá, cây…; nhận biết thế giới thực vật cùng một số hiện tượng thiên nhiên như mưa, gió, mây…và các mùa trong năm

Để hiểu đúng đắn các đối tượng, trẻ phải quan sát, tiếp xúc nhiều lần bằng các giác quan Việc kết hợp sử dụng âm nhạc trong Hoạt động học góp phần tạo cho trẻ có cảm xúc với các đối tượng Ví dụ: Trong bài giới thiệu

một số loài hoa yêu cầu trẻ phân biệt được một số loại hoa và so sánh, nhận

xét sự giống nhau, khác nhau về cấu tạo, hình dáng, màu sắc, hương thơm…; biết thưởng thức vẻ đẹp, mùi thơm của hoa và biết yêu quý, bảo vệ hoa Cho

trẻ nghe bài “Đi cấy” (dân ca Thanh Hóa) được đặt lời mới dưới tên “Hoa

trong vườn” vừa nhằm mục đích cho trẻ tiếp xúc với làn điệu dân ca, vừa

mang ý nghĩa giáo dục đạo đức

Để trẻ nhận biết môi trường xã hội, hiểu công việc lao động của người lớn, với chủ đề Chú công nhân, yêu cầu trẻ nhận biết được một số công việc của người công nhân ( Xây dựng, dệt vải, luyện gan, thép…) và ý nghĩa của công việc đó trong xã hội để từ đó trẻ biết kính trọng, yêu quý người lao động

và biết giữ gìn đồ chơi Kết hơp sử dụng cho trẻ nghe bài “Cháu yêu cô chú

công nhân” (Hoàng Văn Yến)

Chủ đề Chú bộ đội, cô giáo giải thích cho trẻ biết chú bộ đội dũng cảm, gan dạ, có mặt ở khắp mọi nơi làm nhiệm vụ bảo vệ Tổ Quốc, đồng thời là đề

tài của rất nhiều bài hát có thể chọn nghe như “Anh vẫn hành quân” của Huy

Du, “Làm chú bộ đội” của Hoàng Long, “Cháu thương chú bộ đội” của

Hoàng Văn Yến

Với chủ đề các mùa trong năm, ngoài sự miêu tả, dùng tranh ảnh, giảng giải v.v…có thể nghe kết hợp cho trẻ các bài sau đây để tăng thêm ấn tượng

về thiên nhiên phong phú

Vườn trường mùa thu (Cao Minh Khanh), Cánh én tuổi thơ ( Phạm

Tuyên)

Khúc nhạc ngày xuân (Nguyễn Qúy Nhuận), Mùa hoa phượng nở (Hoàng Vân)

Trẻ em rất yêu các con vật, thường các em được làm quen với các con vật qua các câu chuyện kể, phim ảnh, và các con vật nuôi gần trong gia đình Hoạt động làm quen với môi trường xung quanh, cô giáo cũng có nhiệm vụ giới thiệu những con vật điển hình sống trong các môi trường khác nhau như dưới nước, trên cạn, trên không Tùy vào từng nội dung cụ thể để chọn cho cáu nghe kết hợp các ca khúc

Bài hát “Vì sao chim hay hót” (Hải Hà) mang tính chất ngộ nghĩnh Bài

“Gà trống, mèo con và cún con” (Thế Vinh) mang tính chất kể, liệt kê đặc

trưng của từng con vật

Tóm lại, Hoạt động làm quen với môi trường xung quanh nhằm mục đích phát triển trí tuệ cho trẻ, bằng mọi biện pháp cho các cháu nhận biết cuộc sống xã hội phong phú, đa dạng Sự tham gia của âm nhạc trong thế giới âm thanh muôn màu góp phần tạo cho Hoạt động học thêm sinh động, phát huy tính tích cực các giác quan của trẻ, đem tới cho các cháu nhiều ấn tượng mạnh

mẽ, sâu sắc

 Hoạt động làm quen với chữ cái

Lớp cuối cùng của trường mầm non có Hoạt động làm quen với chữ cái

là lớp Lớn, yêu cầu trẻ tập nhìn mặt chữ bằng các biện pháp khác nhau Ví dụ

như cho trẻ tự xem bức tranh chùm nho để làm quen với chữ “O” trong từ “

chùm nho” Thêm một bước, dạy trẻ so sánh chữ, không bắt trẻ phân tích cấu

tạo con chữ hay phân tích âm Bằng trực giá và hình ảnh, giúp trẻ so sánh sự giống nhau và khác nhau về hình dáng, dấu hiệu…Song song với nhận biết mặt chữ cái, trẻ được thực hành cac thao tác kỹ năng viết dưới sự hướng dẫn của cô

Âm nhạc nghe trong Hoạt động học này có thể chọn các ca khúc trích

trong cảnh Sói và Gà cánh tiên của Trần Ngọc

Tuổi mẫu giáo là lứa tuổi học mà chơi, chơi mà học, do đó phải sử dụng nhiều biện pháp, thủ thuật trong Hoạt động học để gây hứng thú và sự tập