Phong cách nghệ thuật thơ thanh thảo qua khối vuông rubic

Ở đây, tác giả đã khám phá một tìm tòi đầy hấp dẫn về nghệ thuật cách tân thơ trong bài Đàn ghita của Lorca: “Là một tay bút ham cách tân, Thanh Thảo cũng đã tạt sang âm nhạc vay mượn k

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Đề tài:

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT THƠ THANH THẢO QUA

KHỐI VUÔNG RUBIC

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Giới thuyết thuật ngữ 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Bố cục khóa luận 6

CHƯƠNG 1 THANH THẢO VÀ HÀNH TRÌNH ĐỔI MỚI TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ 7

1.1 Thanh Thảo với quan niệm thơ 7

1.1.1 Thế giới nghệ thuật thơ “mãi mãi là bí mật” 7

1.1.2 Sáng tạo thơ ca – sự tái sinh không ngừng 9

1.2 Hành trình đổi mới tư duy nghệ thuật 11

1.2.1 Từ Dấu chân qua trảng cỏ 12

1.2 2 … đến Khối vuông Rubic 15

CHƯƠNG 2 KHỐI VUÔNG RUBIC - THẾ GIỚI NGHIỆM SUY TỪ “KHOẢNG NGƯNG LẶNG SÂU THẲM NHẤT” CỦA CÁI TÔI TRỮ TÌNH 19

2.1 Cái tôi trăn trở về con đường nghệ thuật 19

2.1.1 Trân trọng những con người nghĩa khí ngàn đời 19

2.1.2 Khát khao sáng tạo của một hồn thơ “không biên độ” 24

2.1.3 Tận hiến từ những điều bình lặng nhất 26

2.2 Cái tôi chiêm nghiệm về tráng ca thuở trước 29

2.2.1 Tự họa chân dung thế hệ xoay trần đánh giặc 29

2.2.2 Suy tư trước khoảng lặng trong tâm hồn người lính 32

2.2.3 Ám ảnh về nỗi đau chiến tranh cuộn xoáy con thuyền 35

2.3.1 Day dứt về số phận mang khát vọng con người 38

2.3.2 Thấm nghiệm cuộc sống ngọt ngào chua chát nồng say 40

2.3.3 Day trở về những điều được - mất 42

CHƯƠNG 3 KHỐI VUÔNG RUBIC - NÉT ĐẶC SẮC VỀ PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT 45

3.1 Thể thơ 45

3.1.1 Thơ tự do - sự giao hòa giữa thơ và nhạc 45

3.1.2 Trường ca - sự tương hợp của nhiều giác quan 49

3.2 Ngôn ngữ 54

3.2.1 Cấu trúc của chuỗi cườm không dây 54

3.2.2 Chất tượng trưng, siêu thực - những sắc màu lạ 58

3.2.3 Nhịp điệu thơ - bản hợp âm cảm xúc 62

3.3 Giọng điệu 66

3.3.1 Giọng hoài niệm trong cõi sâu lặng lẽ 66

3.3.2 Giọng trầm trầm day dứt 69

3.3.3 Giọng suy tư triết lí giàu “chất thực” - “chất nghĩ” 72

KẾT LUẬN 75

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tiếp nối âm hưởng của thơ kháng chiến, thơ trẻ chống Mỹ đã đem đến cho nền thơ ca Việt Nam hiện đại một tiếng nói mới, khỏe khoắn sôi nổi bằng đặc trưng riêng của thế hệ mình; thể hiện ý thức tìm tòi đổi mới góp phần đưa nền thơ ca chống Mỹ lên đến đỉnh cao Những gương mặt trẻ “lưng đeo gươm, tay mềm mại bút hoa” như Bằng Việt, Lê Anh Xuân, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Duy, Hoàng Nhuận Cầm, Hữu Thỉnh đã khẳng định được vị trí của mình trong nền thơ chống Mỹ bằng cách nhìn riêng, giọng điệu riêng của thế hệ mình

Thanh Thảo xuất hiện trên thi đàn văn học Việt Nam với sự cách tân đầy cá tính sáng tạo như một sự tiếp sức trong đội ngũ các nhà thơ trẻ Ông luôn trăn trở tìm cho mình một hướng đi, một nét riêng trên con đường sáng tạo thơ ca Là một nhà thơ áo lính trưởng thành từ những năm tháng bom đạn ở Trường Sơn, trực tiếp chiến đấu ở chiến trường miền Nam khốc liệt, Thanh Thảo đã đem đến một tiếng thơ mới mẻ, một dáng dấp riêng cho thơ ca kháng chiến chống Mỹ Bằng tài năng

và tâm huyết của mình, Thanh Thảo luôn trăn trở, nghĩ suy về sự đổi mới nghệ thuật, về ý thức cách tân sáng tạo trong thơ Thơ ông thể hiện những đột phá táo bạo trong cách tân nghệ thuật, điều này đã góp phần làm nên nét độc đáo trong phong

cách nghệ thuật thơ của “một cây bút ham cách tân, dám dấn thân” Khối vuông Rubic được coi là tập thơ kết tinh tất cả những nỗ lực cách tân của nhà thơ và là tập

thơ ghi lại rõ nhất dấu ấn phong cách nghệ thuật của Thanh Thảo Đó là những trăn trở không biên độ của một hồn thơ Thanh Thảo về nhân tình thế thái, về quan niệm nhân sinh và sáng tạo nghệ thuật trên con đường cách tân văn học

Nghiên cứu đề tài “Phong cách nghệ thuật thơ Thanh Thảo qua Khối vuông Rubic” nhằm khám phá những nét độc đáo trong phong cách thơ Thanh Thảo; đồng

thời khẳng định tài năng và vị trí của tác giả trong nền thơ Việt Nam hiện đại Thông qua đề tài này, hi vọng góp thêm một cái nhìn mới về thơ Thanh Thảo, cũng như vận dụng vào việc dạy thơ Thanh Thảo trong nhà trường phổ thông

2 Lịch sử vấn đề

Thanh Thảo là một gương mặt tiêu biểu trong đội ngũ những nhà thơ trẻ thời chống Mỹ Là nhà thơ luôn có ý thức tìm tòi đổi mới nên đã đạt được nhiều thành tựu nghệ thuật thơ ca Và đến nay, Thanh Thảo vẫn không ngừng cách tân thơ với những hình thức nghệ thuật độc đáo Chính vì vậy, thơ Thanh Thảo nói chung và

tập Khối vuông Rubic nói riêng đã thu hút nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên

cứu phê bình văn học

Nghiên cứu về quan niệm thơ Thanh Thảo, nổi bất nhất có thể kể đến là

Quan niệm của Thanh Thảo về thơ của Mai Bá Ấn Trong bài này, tác giả đã tìm

hiểu khá toàn diện về quan niệm thơ Thanh Thảo qua việc nghiên cứu các bài viết phê bình tiểu luận của ông Tác giả cho rằng Thanh Thảo đã đưa ra nhiều quan niệm mới mẻ, sâu sắc từ quan niệm thơ, bản chất của thơ, chức năng giáo dục của thơ đến thi pháp thơ, ngôn ngữ, hình ảnh, biểu tượng thơ Hệ thống các quan niệm này “khá nhất quán nhằm mục đích tìm ra cái hay, cái độc đáo của tác phẩm văn học mà không ồn ào tranh luận, không nặng về lý thuyết nhưng có độ bền của tính triết lý Mỗi bài viết của anh đều in đậm cá tính của riêng anh” [1, tr.73]

Chu Văn Sơn trong bài viết Thanh Thảo với trường ca, đã đi sâu vào trường

ca Thanh Thảo và nhận thấy ẩn trong thế giới nghệ thuật của ông là vẻ đẹp “lấp lánh

và lặng lẽ” Đặc biệt, tác giả tập trung nghiên cứu những bứt phá trong cấu trúc lạ,

và ông cho rằng Thanh Thảo được biết đến như một nhà cách tân hình thức, không ngừng “săn tìm những cấu trúc mới” cho mỗi bản trường ca Trường ca của Thanh

Thảo có khi là một giao hưởng thơ như Đêm trên cát, có khi là một dạng Rubic trường ca như Khối vuông Rubic, có khi lại tựa vở kịch… “toàn những cấu trúc lạ

hoắc” Vậy mà “người đọc vừa bị cuốn hút theo dòng sống thực từ khoảnh khắc sang khoảnh khắc của mạch thơ, vừa có khái thú vì đang được dạo trong những công trình kiến trúc lạ, được thưởng ngoạn những dạng cấu trúc tân kì” [34]

Với bài viết Đêm trên cát - Nhập hồn Cao Bá Quát, Xuân Cang nhận định

Thanh Thảo là một “nhà ngoại cảm” đang nói ra những lời xuyên sâu nhất, âm vang nhất tiếng thơ Cao Bá Quát như nhập vào hồn người xưa Qua việc phân tích tác

phẩm Đêm trên cát trong sự đối sánh với Trà Giang thu nguyệt ca của Cao Bá Quát,

tác giả đã nhận định “những câu thơ Thanh Thảo gập ghềnh và chập chờn đi suốt những chặng đường thơ Cao Bá Quát… Quả là Thanh Thảo đã có một cái nhìn thật mới về Cao Bá Quát, một cái nhìn xuyên suốt hàng ngàn bài thơ” [5, tr.84]

Về nghệ thuật biểu hiện, nổi bật với bài viết Một tìm tòi thú vị của Thanh Thảo của Chu Văn Sơn Ở đây, tác giả đã khám phá một tìm tòi đầy hấp dẫn về nghệ thuật cách tân thơ trong bài Đàn ghita của Lorca: “Là một tay bút ham cách

tân, Thanh Thảo cũng đã tạt sang âm nhạc vay mượn không ít vốn liếng đem về đầu

tư cho thơ mình”[17, tr.135], khiến cho những sáng tác của mình nhiều lúc “là lạ như một thứ trường ca giao hưởng” có lúc lại như “những ca khúc thơ” Theo tác

giả, “Đàn ghita của Lorca chính là một lối thơ mà ở đó lời thơ đã cườm vào nét

nhạc, hình tượng thơ đã cùng cấu trúc nhạc bay đôi”[17, tr.137] Mạch triển khai của bài thơ theo cấu trúc của một ca khúc “vừa nhập cấu trúc ca khúc vào lòng bài thơ vừa khảm thêm tiếng nhạc vào lời thơ” [17, tr.137] Bài thơ là sự “đồng bệnh tương lân” của hồn kẻ hậu sinh Thanh Thảo và bậc tiền nhân xứ sở Tây ban cầm

Trong cuốn Những đóng góp của thơ trẻ thời kì chống Mỹ cứu nước đối với nền văn học Việt Nam hiện đại, Chu Văn Sơn đã nghiên cứu khá sâu về thế giới thơ Thanh Thảo qua bài viết Thanh Thảo – Nghĩa khí và cách tân Khi khai thác vẻ đẹp

“lấp lánh chất người” trong thơ Thanh Thảo, tác giả đã khẳng định “chất người chính là nỗi trăn trở, niềm day dứt cả đời Thanh Thảo” [14, tr.197] Đặc biệt, tác giả xoáy sâu vào bản lĩnh của “một ngòi bút ham cách tân… một bản lĩnh dám dấn thân, dám tiên phong”[14, tr.206] Thanh Thảo không chỉ đem đến một tiếng thơ

“đầy những bận tâm, toàn những day dứt nhân bản sâu kín… toàn những trải nghiệm sinh tử, rớm máu mà vẫn kiên tâm”[14, tr.209] mà ông còn “đột phá vào

cấu trúc thơ”, điều này thể hiện rõ trong Khối vuông Rubic Tác giả khẳng định

“Thanh Thảo đã mày mò tìm hiểu nhiều lĩnh vực, từ thơ sang văn xuôi, từ âm nhạc đến hội họa, từ sân khấu đến điện ảnh, từ kiến trúc đến những trò chơi đậm tính trí tuệ…tất cả chỉ nhằm mục đích cuối cùng: làm giàu cho thơ” [14, tr.215]

Bàn về biểu tượng thơ Thanh Thảo, trong bài Cỏ xanh và lửa đỏ, Mai Bá Ấn

đã tập trung khai thác ý nghĩa của cặp biểu tượng “cỏ xanh và lửa đỏ” Tác giả còn khẳng định “cỏ xanh” và “lửa đỏ” trong thơ Thanh Thảo là “một kiểu tư duy khá độc đáo, kết hợp một cách logic những cái đối lập tưởng chừng như không thể kết hợp được” [3, tr.67] Điều này thể hiện rõ ý thức cách tân thơ trong quá trình góp phần hiện đại hóa thơ ca của ông Bên cạnh đó, Mai Bá Ấn còn nói về thể thơ trong

Khối vuông Rubic, đó không đơn giản là thơ văn xuôi như chúng ta thường nghĩ mà

là một loại “thơ tích hợp thể loại, vừa là văn xuôi, vừa là điện ảnh, vừa là kịch, vừa

là hội họa, vừa là âm nhạc… tất cả cùng xoay tròn và tạo nên một kiểu thơ tích hợp, độc đáo, mới lạ” [3, tr.67] Đây là đỉnh cao trong ý thức cách tân kết cấu nghệ thuật bằng sự trộn lẫn những loại hình nghệ thuật độc đáo

Bửu Nam trong bài Khối vuông rubic - Một hướng tìm tòi mới của thơ Thanh Thảo, đã nói đến những chủ đề tư tưởng chính của tập thơ Khối vuông Rubic Tác

giả còn khẳng định đây là “một tìm tòi rất là Thanh Thảo” về hình thức nghệ thuật:

“đó là một tìm tòi mới và có thể gọi là cách tân, vì nó đem lại nhiều thông tin nghệ thuật mới về cuộc đời mà hình thức cũ không thể chuyên chở nổi” [33]

Bên cạnh những bài viết của các nhà phê bình, còn có một số công trình

Luận văn Thạc sĩ Khoa học Ngữ văn của các trường khác nhau như: Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của Thanh Thảo (2006) của Đặng Thị Hương Lý; Tư duy nghệ thuật thơ Thanh Thảo (2008) của Đoàn Thị Ngọc Thủy; Yếu tố tượng trưng siêu thực trong thơ Thanh Thảo (2011) của Nguyễn Thanh Tuấn…

Nhìn chung, có rất nhiều bài viết và công trình nghiên cứu về thơ Thanh Thảo Bằng những con đường khác nhau, các tác giả đã có những nhận xét, đánh giá khá sâu sắc về thơ ông Tuy nhiên, phần lớn các bài viết và công trình này đều đi vào tìm hiểu một vài đặc sắc về tư tưởng chủ đề, quan niệm nghệ thuật và phác họa chân dung thơ Thanh Thảo Những nghiên cứu bàn về phong cách nghệ thuật thơ Thanh Thảo chưa nhiều và nằm rải rác trong các bài viết khác nhau Đến nay, gần như chưa có công trình nào đi sâu một cách có hệ thống bàn về phong cách nghệ

thuật thơ Thanh Thảo qua Khối vuông Rubic

Trên cơ sở những nhận xét, đánh giá đó, ở đề tài này, người nghiên cứu tiếp

tục đi sâu hơn và có hệ thống hơn về phong cách nghệ thuật của Thanh Thảo trong

Khối vuông Rubic để khẳng định phong cách thơ ông; đồng thời, qua đó giúp cho

việc tiếp cận, lĩnh hội tác phẩm được dễ dàng hơn, góp phần khẳng định vị trí và tài năng của một hồn thơ có nhiều đóng góp cho nền thi ca dân tộc

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Phong cách nghệ thuật thơ Thanh Thảo được thể hiện qua những nét độc đáo trong tư duy, quan niệm nghệ thuật, và qua một số nét nghệ thuật đặc sắc

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Tập thơ Khối vuông Rubic của Thanh Thảo (1985),

Nxb Tác phẩm mới, H

4 Giới thuyết thuật ngữ

“Phong cách là những đặc điểm có tính chất hệ thống về tư tưởng và nghệ thuật, biểu hiện trong sáng tác của một nghệ sĩ hay trong các sáng tác nói chung

thuộc cùng một thể loại” [15, tr.782] Hay trong cuốn Lí luận văn học cũng định

nghĩa: “Phong cách là dấu hiệu độc đáo về tư tưởng cũng như nghệ thuật có phẩm chất thẩm mỹ thể hiện trong sáng tác của những nhà văn ưu tú” [13, tr.482-483]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù

thẫm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc… Phong cách là quy luật thống nhất các yếu tố của chỉnh thể nghệ thuật, là một biểu hiện của tính nghệ thuật Không phải nhà văn nào cũng có phong cách Chỉ những nhà văn có tài năng, có bản lĩnh mới có được phong cách độc đáo” [10, tr.255-256]

Nguyễn Khắc Sính trong cuốn Phong cách thời đại cho rằng: “Phong cách nghệ

thuật là nét đặc sắc độc đáo của chỉnh thể sáng tạo văn học thể hiện trong sự thống nhất hình thức và nội dung” [16, tr.9] Và “Không phải nhà văn nào cũng có phong cách mà chỉ có những nhà văn lớn, nhà văn ưu tú mới làm nên chỗ độc đáo có tính chất thẫm mỹ

và cái độc đáo ấy là nét xuyên suốt, thống nhất, ổn định trong sự phong phú, đa dạng và đổi mới trong tất cả các sáng tác của nhà văn đó” [16, tr.65]

Phong cách nghệ thuật của nhà văn thể hiện cái nhìn độc đáo, riêng biệt, có tính phát hiện của nhà văn đối với cuộc sống Những đặc điểm riêng biệt, độc đáo được thể hiện và lặp đi lặp lại nhiều lần trong sáng tác của nhà văn, giúp người đọc nhận ra được nhà văn qua tác phẩm

Như vậy, phong cách nghệ thuật là một chỉnh thể nghệ thuật, là những nét độc đáo từ nội dung đến hình thức được thể hiện trong các tác phẩm của một nhà văn để tạo ra một thế giới nghệ thuật riêng nhằm thấy rõ tư tưởng của nhà thơ

5 Phương pháp nghiên cứu

Ở đề tài này, người nghiên cứu sử dụng chủ yếu các phương pháp sau:

5.1 Phương pháp tiếp cận hệ thống: Tìm hiểu về phong cách thơ Thanh Thảo, đề tài không nghiên cứu riêng lẻ mà luôn đặt chúng trong một chỉnh thể hệ thống của tiến trình phát triển lịch sử văn học, để thấy được điểm sáng phong cách Thanh Thảo

5.2 Phương pháp phân tích - tổng hợp: Qua việc phân tích những biểu hiện độc đáo trong thơ Thanh Thảo, đi đến khái quát thành những luận điểm cơ bản, sau

đó tổng hợp lại vấn đề nhằm thấy rõ giá trị thơ ông

5.3 Phương pháp so sánh - đối chiếu: Tìm hiểu những nét đặc sắc trong phong cách nghệ thuật thơ Thanh Thảo trong sự đối sánh với các tập thơ trước đây của ông và với các nhà thơ khác cùng thời, để thấy được những nét đặc trưng riêng cũng như thấy được phong cách độc đáo của tác giả

6 Bố cục khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tài liệu tham khảo, phần nội dung gồm 3 chương:

Chương 1 Thanh Thảo và hành đổi mới tư duy nghệ thuật thơ

Chương 2 Khối vuông Rubic - Thế giới nghiệm suy từ “khoảng ngưng lặng

sâu thẳm nhất” của cái tôi trữ tình

Chương 3 Khối vuông Rubic - Nét đặc sắc về phương thức nghệ thuật

CHƯƠNG 1 THANH THẢO VÀ HÀNH TRÌNH ĐỔI MỚI TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ 1.1 Thanh Thảo với quan niệm thơ

Là một nhà thơ có ý thức sáng tạo nghệ thuật, khao khát được dấn thân, mở đường, Thanh Thảo không ngừng suy ngẫm, trăn trở về cái đẹp, về nghệ thuật Những quan niệm thơ được ông phát biểu khá đa dạng và độc đáo theo cách cảm, cách nghĩ của riêng mình Đó chính là sự kết tinh từ chính quá trình sáng tạo nghệ thuật không ngừng nghỉ của ông

1.1.1 Thế giới nghệ thuật thơ “mãi mãi là bí mật”

Không chỉ là một nhà thơ, Thanh Thảo còn xuất hiện với tư cách là một người viết tiểu luận - phê bình được bạn đọc rất chú ý bởi giọng văn sắc sảo với

những phát hiện độc đáo, mới mẻ Là một người say mê nghiên cứu các lý thuyết,

trào lưu văn học hiện đại phương Tây kết hợp với thực tiễn sáng tác của mình, Thanh Thảo đã có những quan niệm thơ khá mới lạ, sâu sắc

Ông đã không ít lần phát biểu quan niệm của mình về thơ trong các bài trả lời phỏng vấn, các bài tản văn, tiểu luận - phê bình… Dường như với Thanh Thảo thơ là lẽ sống của cuộc đời nên trong quan niệm của mình, ông nhìn thơ ở mọi góc cạnh Ông cho thơ một định nghĩa, ông kiếm tìm bản chất của thơ, những mối quan

hệ của thơ và thế giới và quan trọng hơn là tư tưởng cách tân, đổi mới, làm giàu cho thơ

Quan niệm thơ được Thanh Thảo phát biểu bằng một giọng văn sắc sảo, có tính triết lí cao Với ông, thơ là một thế giới bí ẩn - “mãi mãi là bí mật” Có thể ta

“mãi mãi dò tìm” nhưng “mãi mãi không thể nào chạm đáy”, bởi “Thơ không từ chối bất cứ cái gì, nhưng thơ khát khao sự bí ẩn” [25, tr.215] Ông còn cho rằng:

“Thơ là chữ nghĩa nhưng cũng không phải là chữ nghĩa, là ý thức mà không phải ý thức, là vô thức mà không hẳn vô thức Thơ đúng nghĩa là sự bộc lộ tận cùng của nhà thơ” Đó là “tiếng nói của tâm linh, tiếng nói của sự chiêm nghiệm nhiều khi là

cả đời người, của nhiều đời người” [25, tr.233] Như vậy, thơ là phần của vô thức,

nó xuất phát từ tận sâu bên trong tâm hồn con người Thơ phải chính là số phận của

người làm thơ Đến với thơ ca, con người phải trải qua một cuộc hành trình đi tìm mình, đi khám phá những bí mật vô tận trong tâm hồn mình; bởi “thơ có thể bất chợt, rất nhẹ nhàng, chạm tới những tầng sâu, những nơi âm thầm nhất của phận người” [25, tr.116] Do vậy, thơ trước hết là những kí thác thầm kín của người nghệ

sĩ, sau nữa là sự cộng hưởng của tâm hồn thi nhân với những thân phận khác trong cuộc đời Vì thế, theo ông “thơ không cần lý giải, mà cần được cảm, được xúc động, được đánh thức một cách như tình cờ” [25, tr.477]

Trong quan niệm của Thanh Thảo, thơ còn chứa đựng nhiều ý nghĩa và triết

lí sâu xa bởi vì “thơ có thể cùng một lúc kích động nhiều người, nhưng lại chỉ dành cho từng con người riêng biệt, từng con người muốn qua cảm nhận thơ để cảm nhận chính con người mình, và qua chính con người mình mà cảm nhận thế giới Một thế giới vừa chuyển động vừa đăm đắm nhìn, một cái nhìn mơ màng và thức tỉnh” [25, tr.215] Thanh Thảo khẳng định thơ chỉ dành cho một người; qua thơ, mỗi người sẽ

tự cảm nhận về mình và về thế giới, “thơ nói những điều kì lạ nhưng không vu vơ,

nó là mũi khoan dò tìm những nguồn mạch bí mật” (Khối vuông Rubic)

Thanh Thảo đã có một quan niệm khá mới lạ về chức năng giáo dục của thơ:

“Thơ đích thực không nhằm giáo dục cải tạo ai, nhưng nó lại giúp thanh lọc tâm hồn con người” [25, tr.286] Giá trị muôn đời của thơ vẫn là những giá trị mang tính nhân văn, những vấn đề thuộc về con người, về nhân loại Và cái làm nên giá trị ấy chính là ở sự “thanh lọc tâm hồn” Chính vì vậy trong quan niệm của Thanh Thảo, thơ không phải là thứ vật chất bình thường mà là tiếng gọi của tâm linh Thanh Thảo còn nhấn mạnh khả năng thức tỉnh của thơ: “Thơ có ích không phải vì thơ giáo huấn ai, giáo dục ai, cải tạo ai, mà vì thơ thức tỉnh con người trước cái “trăm năm”, thơ đặt con người đối diện với nghìn năm, thơ cho con người một thoáng nhìn lại chính mình một cách bình thản” [24, tr.80] Thơ đôi khi chỉ cần một khoảnh khắc nhưng nó có thể đồng cảm, an ủi và nâng đỡ con người trước mọi hoàn cảnh của cuộc sống; hơn thế, nó còn lay động và thức tỉnh tâm hồn con người Và Thanh

Thảo cũng đã cảnh báo “Tôi có thể nói ngay rằng: những kẻ nào toan tính lợi dụng thơ, rốt cuộc đều bị thơ lợi dụng và không hiếm kẻ đã bị thơ làm cho điên đảo khi

nó hứa hẹn những thiên đàng bất tử, những trái quả ngon ngọt của vinh quang”

(Khối vuông Rubic)

Thanh Thảo là nhà thơ vừa sáng tác vừa có những suy niệm khá độc đáo về thơ Chính sự cộng hưởng của một tư duy sắc sảo cùng với sự cảm nhận tinh tế trong tâm hồn của một thi sĩ đã tạo nên một hệ giá trị riêng trong những suy niệm của ông về thơ Với Thanh Thảo thì thơ mãi mãi là bí mật bởi thơ chẳng là gì nhưng cũng có thể là tất cả Và để tạo ra cõi bí mật trong thơ đó, Thanh Thảo đã có những quan niệm độc đáo về sự sáng tạo trong thơ ca

1.1.2 Sáng tạo thơ ca – sự tái sinh không ngừng

Thanh Thảo cũng quan niệm rằng nói đến thơ là nói đến sự sáng tạo, khi làm

thơ thì nhà thơ phải biết rằng mình đang sống trong lòng sự sáng tạo Mỗi thế giới

nghệ thuật thơ phải là một thế giới riêng biệt, mới mẻ, sống động “Thơ chẳng ai giống ai, chẳng ai mong giống ai, và không có lối đi nào chung cho cả hai nhà thơ

cả Đó là thách thức, và cũng là cái làm nên sức quyến rũ của thơ” [25, tr.239] Nhà thơ phải luôn tự đổi mới mình, đừng bao giờ lặp lại chính mình nếu không thơ sẽ không thể nào tồn tại Đó là cái khắc nghiệt mà nhà thơ phải đối diện trong hành

trình sáng tạo của mình; “…trong thơ, yêu cầu đó là thường xuyên: phải sống lại qua mỗi bài thơ, cặp mắt mình phải được tái sinh liên tục Cái yêu cầu gần như không tưởng! Nhưng thơ sẽ chết nếu không thực hiện được yêu cầu ấy” (Khối

vuông Rubic) Nhà thơ có phong cách phải sáng tạo một thế giới thơ riêng, một tiếng nói riêng, một giọng điệu riêng trong thế giới nghệ thuật của mình bằng chính

sự trải nghiệm trong đời thơ của mình Và Thanh Thảo cũng cho rằng, sáng tạo là

biểu hiện của sự sống, nghệ thuật bắt nguồn từ nội tại cuộc sống: “Không phải vì chống lại cái chết mà con người sáng tạo Chính nhu cầu tự thân của cái sống làm nảy lên cây táo non, làm nảy lên nghệ thuật” (Khối vuông Rubic)

Với Thanh Thảo, thơ phải là tiếng gọi từ tâm thức và thiên lương của nhà thơ Người nghệ sĩ phải sống thật với mình và với đời bởi “phàm làm thơ dù viết về

ai, về cái gì cuối cùng cũng nhằm bộc lộ mình” [25, tr.470] Nhà thơ phải thông qua nỗi đau của bản thân để nói về nỗi đau của nhân loại, bởi hơn ai hết, nhà thơ hiểu

rằng: “dù thi sĩ một phút thôi, cũng không giấu nổi mình” (Ở năm tám mươi lăm của

một con tàu) Nhà thơ đi tìm thi hứng ở chính tâm hồn mình với tất cả những biến động sâu thẳm của nó Vì vậy, quá trình sáng tạo thơ bao giờ cũng thể hiện thiên năng của nhà thơ Với ông “nhà thơ đích thực là người có thể mơ khi đang tỉnh, và rất tỉnh khi đang mơ” [25, tr.228] Thi nhân chỉ có thể sáng tạo trong ám ảnh của vô thức và tâm linh Bằng sự nghiệm sinh của thi sĩ, Thanh Thảo đã có những quan niệm tinh tế và sâu sắc về sự sáng tạo của nhà thơ

Đến với thơ, người nghệ sĩ phải chấp nhận sự dấn thân, chấp nhận sự thách thức Khi cầm bút tức là lúc nhà thơ đang tự cứu mình cũng là đang tự làm tổn thương mình, bởi “Thơ đi giữa can trường và hoảng hốt, đi giữa cái liều và nỗi sợ… Thơ là con dao găm “tôi tự ném vào khoảng trống” (Văn Cao), nhưng người bị thương lại chính là tôi” [22, tr.5] Nhà thơ lúc nào cũng đi trên ranh giới giữa sự sống và cái chết, giữa cái đẹp và sự tầm thường, giữa nỗi đau tinh thần và niềm vui sáng tạo Nhưng chính ở trạng thái chênh vênh đó, nghệ thuật mới ra đời: “Như một diễn viên xiếc trên dây, mọi cặp mắt khán giả đang đổ dồn vào anh thán phục sự thăng bằng tương đối mà quên rằng dưới chân diễn viên là… không khí, là vực thẳm, là hiểm nguy Và chính diễn viên là người quên điều đó trước” [21, tr.26]

Thanh Thảo cũng cho rằng, ngôn ngữ thơ là điều ám ảnh thường trực trong

tư duy sáng tạo của nhà thơ Bởi lẽ, nhà thơ luôn phải kiếm tìm, dấn thân để chống lại sự sáo mòn trong ngôn ngữ thơ của mình Và ông đã có một phát biểu khá độc đáo trong việc sáng tạo ngôn ngữ thơ: “Với thơ có một điều dường như nghịch lý: là khi cái nhìn của thi sĩ càng trong, thậm chí trong suốt thì ngôn ngữ thơ lại càng mờ” [25, tr.227] Đây không chỉ là một ý niệm về ngôn ngữ thơ mà chính từ sự trải nghiệm trong đời thơ của mình Thanh Thảo nêu ra một kinh nghiệm trong việc sáng tạo ngôn ngữ thơ Trong quan niệm của Thanh Thảo, ngôn ngữ thơ không chỉ

là những kí hiệu phản ánh hiện thực cuộc sống bên ngoài mà còn là những mã thẩm

mĩ giúp người đọc cảm nhận, khám phá hiện thực bên trong

Về cấu trúc của tác phẩm thơ, Thanh Thảo đã tập trung nỗ lực cách tân của mình đột phá vào cấu trúc thơ Và Thanh Thảo đã thực sự khẳng định mình trong

thế hệ các nhà thơ cùng thời bởi một tư duy thơ hoàn toàn mới; “Rubic - đó là cấu trúc của thơ”, bởi “Tôi xoay những ô vuông Những sắc màu chưa đồng nhất Rubic

là trò chơi kì lạ Chúng ta phải vất vả bao nhiêu để sắp xếp những ý nghĩ Có hàng

tỉ cách sắp xếp” (Khối vuông Rubic) Thanh Thảo - dùng hình ảnh của trò chơi

rubic để biểu thị cấu trúc của thơ mình Phải chăng, thơ cũng là một trò chơi đầy bí

ẩn mà mỗi lần thay đổi, diện mạo thơ lại xuất hiện đầy bất ngờ “Rubic thơ” của Thanh Thảo - sự hỗn loạn trên bề mặt con chữ, thực chất là một cách biểu hiện của tầng sâu những cảm xúc thầm kín bên trong Cũng như khối rubic, mỗi vòng xoay chuyển, ta lại có một trật tự mới của những ô màu; nhưng dù hỗn độn thế nào thì bên trong chúng vẫn được kết nối bằng một trục cố định Thanh Thảo vốn quan niệm rằng, thơ phải lặn sâu vào những dòng chảy thực chuyển động theo khoảnh khắc, đầy bất định với những liên tưởng bất chợt Nhưng cái càng bất chợt, ít trật tự

ấy lại được liên kết bởi những xâu chuỗi khó nhận biết và đầy bí mật “Tôi hay nghĩ những điều chưa thành/ Những màu sắc lạ thoáng nhanh qua đầu/ Tôi hay xâu chuỗi vào nhau/ Những chữ rời rạc như xâu hạt cườm/ Có khi dùng sợi chỉ thường/

Có khi là một chuỗi cườm không dây” (Chuỗi cườm)

Tất cả quan niệm trên đều thể hiện những suy nghĩ nghiêm túc, khát khao kiếm tìm và khái quát về thơ ca của Thanh Thảo Là một nhà thơ, Thanh Thảo cũng

đã có những suy nghiệm khá độc đáo về thơ Chính những suy nghiệm đó đã làm nên một thế giới thơ vô cùng độc đáo và tràn ngập những cảm xúc, những suy tư Với Thanh Thảo, nói về thơ cũng là một cách để người nghệ sĩ tỏ bày những suy tư của mình lên trang giấy một cách trực diện nhất Những quan niệm đó góp phần vào việc làm phong phú và hiện đại hóa hệ thống quan niệm nghệ thuật về thơ ca

1.2 Hành trình đổi mới tư duy nghệ thuật

Tư duy nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của con người trong lĩnh vực nghệ thuật Tư duy nghệ thuật chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế giới quan và nhân sinh quan của người sáng tạo Tìm hiểu tư duy thơ là tìm hiểu sự vận động của hiện tượng thơ

Nguyễn Bá Thành đã khẳng định: “Tư duy nghệ thuật là sự khôi phục và

sáng tạo các biểu tượng trực quan, là sự hình tượng hoá hiện thức khách quan theo nhận thức chủ quan Tư duy nghệ thuật chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế giới quan

và nhân sinh quan của người sáng tạo” [20, tr.36] Hay “tư duy nghệ thuật là một bộ phận của hoạt động nghệ thuật nhằm khái quát hóa hiện thực và giải quyết nhiệm vụ thẫm mĩ” [10, tr.381] Ta có thể hiểu, tư duy nghệ thuật một mặt là hoạt động nhận thức của nhà văn, là quá trình đấu tranh, tìm tòi để nhận thức hiện thực và khái quát hiện thực một cách nghệ thuật theo logic chủ quan; mặt khác tư duy nghệ thuật

chính là quá trình nhận thức của độc giả về tác phẩm nghệ thuật

Thanh Thảo đã thực sự “khuấy đảo thơ đương đại Việt Nam” với một tư duy nghệ thuật hiện đại Ông là nhà thơ đã nói được sự trần trụi của cuộc chiến và thổi vào thơ tiếng nói đầy bận tâm về thế sự, về đời sống trước mọi sự đổi thay Tư duy thơ Thanh Thảo góp phần đánh dấu một sự đổi mới trong tư duy thơ Việt Nam hiện đại

1.2.1 Từ Dấu chân qua trảng cỏ

Thanh Thảo là nhà thơ áo lính, trưởng thành từ những tháng năm bom đạn ở Trường Sơn Ngay sau 1975, tên tuổi của Thanh Thảo đã có những tiếng vang lớn

trên thi đàn Việt Nam với: Dấu chân qua trảng cỏ (1978), Những người đi tới biển

(1977) Thanh Thảo trở thành một tiếng thơ mạnh mẽ, ấn tượng trong thơ ca cách mạng Việt Nam Sáng tác của Thanh Thảo giai đoạn này hướng về hiện thực chiến tranh cùng với những vấn đề nhân sinh được đặt ra trong đó

Với quan điểm tư duy thơ hiện đại, Thanh Thảo luôn trăn trở, tìm lối đi cho thơ để thơ luôn vận động Và ông đã đưa ra một tuyên ngôn rất riêng của người lính

trẻ bằng giọng thơ sâu lắng, không ồn ào, hoa mỹ Bài ca của chúng tôi/ là bài ca ống cóng/… bài ca của hôm nay/ thô sơ và hực sáng/ mang lẽ đời đơn giản/ nói được đến ngày mai (Bài ca ống cóng) Nhà thơ đã tuyên ngôn về đề tài, chất liệu và cảm hứng mới cho thơ mình và thế hệ mình Họ sẽ viết về đời sống thực mà họ nếm

trải, về những cái quen thuộc bình thường, gắn bó với thế hệ Vì vậy, sáng tác của Thanh Thảo giai đoạn này chủ yếu thiên về bộc bạch, giãi bày cùng với những suy

tư, trăn trở của một người lính mới bước vào hiện thực khốc liệt của chiến trường

Trước hiện thực nóng hổi của chiến trường, thơ Thanh Thảo hướng tới những vấn đề mang ý nghĩa khái quát: hình tượng nhân dân, chân dung người lính, lí tưởng, hạnh phúc… Từ những điều tưởng như giản dị ấy song nó lại có ý nghĩa bao quát về một lớp người, về cả một thời kì Bằng cái tôi thấm thía nỗi đau của cuộc chiến, Thanh Thảo đã viết những câu thơ bề mặt tưởng như thanh thản nhưng ẩn đằng sau những câu chữ ấy, nhà thơ hướng người đọc vào chiều sâu cảm xúc, suy

nghĩ Câu thơ mang đậm chất văn xuôi như lời tự sự: những tình yêu thật thà không

ồn ào/ chúng tôi hiểu đất nước đang hồi khốc liệt/ chúng tôi hiểu điều ấy bằng mọi giác quan (Thử nói về hạnh phúc) Thanh Thảo cũng đã nói rất thật về chiến tranh,

về những hi sinh mất mát, về cả quan niệm của một người lính trẻ không chịu chết

cho bất cứ tín điều mù quáng nào mà chỉ sẵn sàng chết cho đất nước mình: chúng tôi không muốn chết vì hư danh/ không thể chết vì tiền bạc/ chúng tôi xa lạ với những tin tưởng điên cuồng/ những liều thân vô ích (Thử nói về hạnh phúc) Những người lính trẻ trong thơ Thanh Thảo đã tuyên ngôn về lẽ sống của mình: đất nước đẹp mênh mang/ đất nước thấm tự nhiên đến tận cùng máu thịt/ chỉ riêng Người, chúng tôi dám chết! (Thử nói về hạnh phúc)

Không chỉ thế, Thanh Thảo đã gửi vào thơ lục bát cái tinh thần, khẩu khí của thời đại mình; đã áp sát những vấn đề thời sự nóng hổi của cuộc sống vào thơ Có lúc, ông đưa lối tư duy logic hiện đại vào khiến câu thơ lục bát nặng trĩu suy tư,

chứa đựng nhiều lý giải, suy nghiệm về cuộc đời: Ai đi gần ai đi xa/ Những gì gửi lại chỉ là dấu chân/ Vùi trong trảng cỏ thời gian/ Vẫn âm thầm trải mút tầm mắt ta/ Vẫn đằm hơi ấm thiết tha/ Cho người sau biết đường ra chiếm trường (Dấu chân

qua trảng cỏ) Chất suy tư ấy đã được nảy sinh từ hiện thực gian khổ, ác liệt của đời sống chiến trường thông qua sự trải nghiệm sâu sắc của cái tôi thế hệ Qua đó, chân dung tinh thần của thế hệ trẻ cầm súng hiện lên như những con người đầy tinh thần trách nhiệm đối với nhân dân, đất nước

Lên đường ra trận, dấu chân người lính in khắp nẻo đường đất nước Gia tài của họ không chỉ là “chiếc bòng con” mà còn là tình cảm không thể nào nguôi quên đối với mẹ già, với người con gái nơi hậu phương Những điều tưởng chừng như rất

đơn giản nhưng nó lại luôn xoáy sâu vào tâm thức mỗi con người: Anh nhớ em/ Quân thù không thể biết/ Anh nhớ em/ Trường Sơn có bao nhiêu cây xanh/ Chót vót trên kia thắm một vòm lá đỏ/ Nỗi nhớ anh dâng lên tới đó/ Anh nhớ/ Anh nhớ gì hôm nay/ Cả những điều nhỏ nhoi bình lặng nhất/ Của hai ta cũng soi vào đất nước/ Bằng ngọn lửa riêng bền bỉ suốt đời mình (Những người đi tới biển)

Cái khác nhất, mới nhất của Thanh Thảo chính là cái giọng thơ táo bạo, gai góc khi phản ánh về chiến tranh Một cách nói mới mẻ, trần trụi, dữ dội nhưng vẫn lấp lánh chất thơ - đó là tiếng nói của những người trong cuộc - những người cùng

thế hệ Cả thế hệ xoay trần đánh giặc/ Mặc quần đùi khiêng pháo lội qua sông/ Cuộc sống ở đây vẫn cuộc sống bình thường/ Cái lạ nhất là không thấy gì lạ cả/ Phải thương lắm mới đi làm cách mạng/ Phải thương nhiều hơn mới giữ nổi lòng tin/ Nhưng phải thương đến tận cùng đớn đau mới làm người Mẹ (Những người đi

tới biển)

Hiện thực chiến tranh được nhìn một cách trần trụi và khốc liệt như vốn có Thanh Thảo không hề bỏ qua hoặc lảng tránh những đau thương mất mát, không lý tưởng hóa quá đà mà âm hưởng thơ vẫn đong đầy chất bi hùng của một sử thi hiện

đại: Ngày dân tộc trở về đường số một/ Lòng không nguôi thương những cánh rừng này/ Nơi những đứa con nằm lưng đèo cuối dốc/ Dọc theo lối mòn chìm khuất dưới rừng cây/ Nếu một ngày ta dựng những hàng bia/ Xin hãy đề “nơi đây những cuộc đời chưa bao giờ yên nghỉ (Những người đi tới biển) Sự hi sinh của người chiến sĩ

được Thanh Thảo trình bày một cách thẳng thắn, tự nhiên, bằng giọng nói thường

Là sự cứng cỏi chấp nhận Cách nhìn hiện thực như thế đã làm nên nét riêng trong thơ Thanh Thảo

Với Dấu chân qua trảng cỏ, Thanh Thảo đưa ngòi bút của mình đến với xu

hướng viết về chiến tranh qua những khúc ca bi tráng về số phận của nhân dân, người lính Tập thơ tái hiện lại một cách tương đối toàn diện cả một thời bi hùng

của dân tộc Bắt đầu từ Dấu chân qua trảng cỏ, Thanh Thảo đã thể hiện nét táo bạo

trong cách cảm, cách nghĩ của mình về những vấn đề lớn của dân tộc Tuy nhiên, thơ Thanh Thảo thời kì này vẫn còn giữ trong nó âm hưởng của văn học sử thi Là

một nhà thơ luôn có ý thức đổi mới về nghệ thuật, luôn khát khao được dấn thân,

mở đường, Thanh Thảo không chỉ dừng lại ở đó Sau những bước đi ban đầu của mình, thi sĩ vẫn không ngừng theo đuổi những dự định sáng tạo mới Và phải đến

Khối vuông Rubic ra đời, thì những nỗ lực cách tân thơ Việt của Thanh Thảo mới

được bộc lộ

1.2 2 … đến Khối vuông Rubic

Bước sang Khối vuông Rubic, Thanh Thảo có nhiều thể nghiệm mới về mặt

nghệ thuật, thể hiện một ý thức cách tân về thể loại rõ rệt Tập thơ là bước chuyển biến quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của Thanh Thảo Tác phẩm ra đời ngay sau khi hoà bình lập lại, đánh dấu cho bước đột phá cả về nội dung và nghệ thuật của phong cách thơ Thanh Thảo Từ đây, Thanh Thảo đã mở ra chặng đường sáng tạo mới cho sự nghiệp của mình; đồng thời, góp phần mở ra những ngả đường mới cho thơ Việt đương đại

Hiện thực chiến tranh được Thanh Thảo nói tới trong Khối vuông Rubic là

một hiện thực rộng lớn, có tầm khái quát cao Ở đó không chỉ có những hi sinh, mất mát mà còn có những những góc khuất tâm hồn người lính và cả những tâm tư, nguyện vọng sâu kín mà thống thiết của con người Cái tôi người lính nói về thế hệ mình với đầy đủ những tình cảm, khát vọng, những suy nghĩ và tâm tư bằng giọng

thơ hoài niệm giàu sắc điệu vừa ngang tàng, khẩu khí vừa lắng đọng, thâm trầm: thế

hệ chúng tôi trắng từng đêm lội nước/ sình bết từ chân bết đến đầu/ nên giọng nói

có nhiều khi ngang dọc/ nên cái nhìn có lắm phen gai góc/ vì ngọn lửa chịu sình là lửa thực/ đã bùng lên/ dám cháy tận sức mình (Một người lính nói về thế hệ mình)

Đó là tuyên ngôn của người trẻ về chiến tranh Thanh Thảo đã viết về cuộc chiến rất thực đến trần trụi mà đầy cả trách nhiệm Giờ đây, tiếng nói của thế hệ trẻ bớt đi cái

“ồn ào, náo nhiệt” mà trầm lắng suy tư, nghiêng về phân tích, lí giải cuộc chiến và thế

hệ mình Những suy ngẫm, tự bạch, độc thoại với thế hệ được cảm nhận bằng kinh

nghiệm của người trong cuộc: thế hệ chúng tôi không chỉ sống bằng kỉ niệm/ không dựa dẫm những hào quan có sẵn/ lòng vô tư như gió chướng trong lành/ như sắc trời ngày nắng tự nhiên xanh (Một người lính nói về thế hệ mình)

Chiến tranh qua đi, cuộc sống mới ngổn ngang bề bộn, những thay đổi của con người khiến nhà thơ cũng phải thay đổi tư duy của mình Với cái tôi nhiều trăn trở, tuy tư, nhà thơ bày tỏ những quan niệm về con người, không né tránh những vấn đề phức tạp trong đời sống xã hội bằng giọng trầm lắng, day dứt, chiêm nghiệm

về những giá trị đời sống, giá trị con người

“Tôi xoay những ô vuông Lại một đoạn đối thoại:

- anh chuyên đánh quả, nhưng đã bao giờ anh đánh quả thời gian?

- chuyện đàn bà! Anh có để ý khi phụ nữ trang điểm cho trẻ lại cho đẹp hơn

là họ đã đánh quả cả thời gian lẫn mắt ta đấy Một mũi tên chết hai con chim!

- còn anh?

- tôi bán đồng hồ dởm Đó cũng là một cách đánh quả thời gian Còn anh?

- tôi có mặt ở cơ quan đủ “tám giờ vàng ngọc” nhưng không làm gì cả Đó cũng là một cách đánh quả thời gian.”

(Khối vuông Rubic)

Tư duy thơ Thanh Thảo lúc này là lối tư duy phản tỉnh, day dứt về những đổi thay, nhìn thẳng vào nhiều vấn đề có phần gai góc trong xã hội Tất cả được nhà thơ thực tả với cái nhìn hiểu đời, cái nhìn đầy trăn trở Là sự ích kỷ, hẹp hòi của con

người; “Hơn cả tắm trong lửa, trong nước, là tắm trong những ý nghĩ trung thực Vào nhà hát, ra cuộc đời, chúng ta chỉ thích đóng vai khán giả: bi kịch là của người khác, sự tẩy rửa xảy đến cho người khác” (Khối vuông Rubic) và cái mà nhân loại đang thiếu là “một lòng tốt bình thường” Là sự giàu nghèo trong xã hội; một bên là cuộc sống chật vật, đói khổ “trên đường phố dòng người chảy tan vào nắng/ có kẻ đói hoa mắt thấy hàng triệu mặt trời” (Đọc những nhà thơ da đen) và một bên là cuộc sống xa hoa “thịt bò già dai ngoách, đổ đi, cho hai bát gà” (Khối vuông Rubic) Là cuộc sống nhọc nhằn mưu sinh của con người “những tấm áo lấm bụi đầm mồ hôi/… nghe thanh thản trên lưng người bốc vác” (Bến sông Hàn buổi trưa)

Thanh Thảo cũng bày tỏ những băn khoăn, chiêm nghiệm của mình về hạnh phúc:

“Làm sao tính toán được hạnh phúc? anh hãy chỉ tôi xem: ô vuông nào cất giữ hạnh phúc, màu sắc nào tượng trưng hạnh phúc?” (Khối vuông Rubic) Chính cuộc

sống mới với bao ngổn ngang bề bộn, những mối quan hệ giữa con người đổi thay khiến cho nhà thơ cũng phải thay đổi tư duy nghệ thuật Cái tôi trữ tình trong thơ Thanh Thảo trở nên đời hơn với những tâm tình thực, đẹp hơn trong cái nhìn muôn mặt đời thường

Vừa đi ra khỏi cuộc chiến, con người trở lại đời sống hằng ngày với nhiều đổ

vỡ, mất mát Bao giá trị đã đổi thay Thơ trở về với cái hàng ngày, bớt đi chất giọng

hào sảng, ngọt ngào mà thay vào đó là giọng thô ráp giàu chất nghĩ Có tiếng nói tình cờ làm thay đổi số phận Đây hiếng thì thầm của khoảnh khắc qua nhanh Ta

đã dằn vặt vì một vài bậc lương, vì anh thủ trưởng quan liêu hay chị mậu dịch viên cửa quyền, vì bà vợ đoảng hay đứa con học hành lôm côm.Có lúc nào ta hoàn toàn yên tĩnh trong một ô vuông xanh Hãy biết quí trọng những gì không trở lại (Khối

vuông Rubic)

Là một nhà thơ trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Mĩ, bước sang thời bình, đứng trước những phạm vi hiện thực mới, Thanh Thảo luôn tìm tòi, nỗ lực trong đổi mới tư duy nghệ thuật Và người nghệ sĩ ấy đã luôn trăn trở, tìm cho mình một lối đi cho thơ, mà trước hết là tạo một cấu trúc thơ lạ lẫm của riêng mình - cấu

trúc rubic Trong Khối vuông Rubic, Thanh Thảo đã bày tỏ quan niệm về sáng tạo

nghệ thuật Những tư tưởng về nghệ thuật của nhà thơ trong tác phẩm này như là một tuyên ngôn nghệ thuật mở ra con đường tiếp cận thế giới nghệ thuật thơ Thanh

Thảo cũng như con đường để đến với thơ hiện đại “Tôi xoay những ô vuông Những sắc màu chưa đồng nhất Rubic một trò chơi kì lạ Chúng ta phải vất vả bao nhiêu để sắp xếp lại những ý nghĩ Có hàng tỉ cách sắp xếp Rubic - đó là cấu trúc của thơ.” (Khối vuông Rubic) Biểu tượng “Rubic thơ” là biểu tượng lớn trong cuộc

đời sáng tác của Thanh Thảo, kết tinh những quan niệm nghệ thuật và thực tiễn sáng tác của nhà thơ Rubic là thực thể sinh động và toàn vẹn Ở đó, những ô màu hỗn loạn lại châu tuần rất trật tự xung quanh cái trục bí mật của rubic Thơ cũng vậy,

Thanh Thảo đã cấu trúc thơ mình như những ô vuông với những sắc màu hiện thực

và xoay bất tận từ sử thi chiến tranh đến những mảng đời thường Khối vuông Rubic

là một sự sáng tạo cấu trúc nghệ thuật, theo lý thuyết tiếp nhận hiện đại thì đó cũng

là sự đồng sáng tạo của độc giả Tác giả xoay theo ý tác giả, người đọc tham gia chơi cứ tùy ý tự xoay theo tiếp nhận của mình Mỗi ô màu là mỗi mảnh đời, mỗi số phận khác nhau

Bằng cái tôi khát khao sáng tạo nghệ thuật, Thanh Thảo đã thể hiện những cảm nghĩ về thơ ca nghệ thuật trong rất nhiều sáng tác Điều đó nói lên một sự quan tâm chú ý của tác giả về chính nghề thơ, quan niệm, sứ mạng của thơ ca Trường ca

Khối vuông Rubic là một tìm tòi mới, nó đem lại nhiều thông tin nghệ thuật mới về

cuộc đời mà hình thức cũ không thể chuyên chở nổi Thanh Thảo đã tìm được một

từ hay để diễn đạt ý tưởng, quan niệm của mình, đó là trò chơi rubic: Xoay những ô vuông với những màu sắc vàng, xanh, đen khác nhau; những vòng xoay đó là toàn

bộ những cái gì sâu thẳm nhất của nhà thơ được biểu lộ Mỗi vòng xoay là một ý tưởng, một hồi ức, một cảnh đời, một đối thoại đầy ý nghĩa, một suy ngẫm triết lý

về thơ và đời: “Có lẽ, anh chỉ nên sống bằng thời gian của chính mình, con người anh là đồng hồ sinh học của anh Như thế anh có thể làm việc trong những hoàn cảnh hết sức khác nhau mà không sợ bị khớp hay bị lạc lõng… Bằng thứ đồng hồ ấy anh đo được những tốc độ và những khoảng ngưng lặng sâu thẳm nhất” (Khối

vuông Rubic)

Nếu như trước đây trong mảng đề tài về chiến tranh, ta thường gặp hình tượng cái tôi trữ tình suy tư, chiêm nghiệm về những mất mát, hi sinh trong chiến đấu thì nay, khi chiến tranh vừa đi qua ta lại gặp cái tôi trữ tình với bao nỗi day dở

về những sự đổi thay, một cái tôi trải nghiệm về những vấn đề nhân sinh Sự thay đổi này cho thấy một hành trình mới của cái tôi trữ tình trong thơ Thanh Thảo Tư duy nghệ thuật thơ Thanh Thảo là tư duy của một nhà thơ giàu trải nghiệm

CHƯƠNG 2

KHỐI VUÔNG RUBIC - THẾ GIỚI NGHIỆM SUY

TỪ “KHOẢNG NGƯNG LẶNG SÂU THẲM NHẤT” CỦA CÁI TÔI TRỮ TÌNH

“Cái tôi trữ tình là nhân lõi sáng tạo thơ ca, là cây cầu của mối quan hệ giữa thơ ca và thế giới Cái tôi trữ tình bao quát cả mở đầu và kết thúc cũng như toàn bộ quá trình sáng tạo, nó tổ chức điểm nhìn, tổ chức sự vận động cảm xúc cũng như toàn bộ các phương tiện nghệ thuật nhằm xây cất hình tượng trữ tình Nó là tất cả sản phẩm tinh thần thơ ca, là cách nhận thức, thể hiện thế giới, con người bằng phương thức đặc thù của thơ ca” [14, tr 51-52] Cái tôi trữ tình là yếu tố quan trọng

để nhận diện cá tính sáng tạo của nhà thơ; bộc lộ trọn vẹn thế giới quan, tư tưởng, tình cảm của nhà thơ trước các hiện tượng của đời sống

Cái tôi trong thơ Thanh Thảo là thế giới của những cảm xúc, suy tư, khắc khoải trước bộn bề cuộc sống đời thường cũng như những ngóc ngách bí ẩn trong tâm hồn con người; đó còn là cái tôi bộc lộ những chiêm nghiệm, ám ảnh khôn nguôi về chiến tranh; những nỗi niềm, cách cảm, cách nghĩ về nghệ thuật thơ ca

2.1 Cái tôi trăn trở về con đường nghệ thuật

Là một người nghệ sĩ đầy bản lĩnh sáng tạo, suốt đời thơ Thanh Thảo luôn băn khoăn, trăn trở, tìm những cách biểu đạt mới làm giàu cho thơ mình Đó là sự khát khao sáng tạo của một con người luôn muốn tận hiến cho đời từ những điều bình lặng nhất Thơ Thanh Thảo dành mối quan tâm đặc biệt tới những con người sống có nghĩa khí, nhân cách ngời sáng dù số phận có thể ngang trái Đồng thời còn mang đậm tính triết lí - chiêm nghiệm về quan niệm, bản chất của thơ ca

2.1.1 Trân trọng những con người nghĩa khí ngàn đời

Mười một tác phẩm trong Khối vuông Rubic cũng mang dáng dấp của những

vòng xoay đầy ngẫu hứng, vượt khỏi mọi ranh giới của không gian và thời gian để thể hiện những nhân cách con người Mỗi vòng xoay là một hình ảnh con người hiện ra, mà trước hết đó là những con người mang vẻ đẹp nghĩa khí, mang nhân cách lớn Đặc biệt là những nhà thơ mà Thanh Thảo cảm phục như Cao Bá Quát, L.Aragông, G.Lorca, Maiacôpxki “Nòi thi sĩ vốn dễ đồng bệnh tương lân Do

đồng bệnh mà đồng điệu Cho nên, có một cách để hiểu kẻ viết: cứ xem anh viết về

ai, có thể biết anh là ai” [17, tr.136]

Có lúc vòng xoay này là hình ảnh một người nghệ sĩ tài hoa người Tây Ban Nha - Phêđêricô Gaxia Lorca (1898-1936) Với Thanh Thảo, Lorca là một nhà

thơ mà ông hết sức ngưỡng mộ, bài thơ Đàn ghi-ta của Lorca là khoảnh khắc

bắt nguồn từ những ám ảnh lớn về cuộc đời và sự nghiệp của thiên tài Lorca mà đặc

biệt là những hình ảnh và nhạc điệu trong nhiều bài thơ của Lorca

Hình tượng Lorca được Thanh Thảo xây dựng bằng những thi liệu đầy ám ảnh trong thế giới nghệ thuật thơ của chính Lorca: Đàn ghi-ta, áo choàng đấu sĩ, hoa li-la, chàng kị sĩ đơn độc, vầng trăng chếnh choáng, con ngựa đen, khúc hát dân gian, đấu trường đẫm máu, cô gái Di-gan, lá bùa hộ mệnh Qua đó, Thanh Thảo còn thể hiện sự ngưỡng mộ, đồng cảm và thương tiếc sâu sắc đối với một thiên tài nghệ thuật của thế kỷ XX Đây cũng là một sáng tạo nghệ thuật mang dấu ấn đặc

trưng của Thanh Thảo

Thanh Thảo mở đầu bài thơ bằng chính di nguyện của Lorca “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn” Đây là di nguyện của người nghệ sĩ lớn suốt đời hi sinh cho nghệ thuật và đấu tranh chống phát xít bạo tàn Cái chết của Lorca và những phẩm chất tài năng của người nghệ sĩ ấy bắt gặp hồn thơ Thanh Thảo, để tuyệt bút

này ra đời Hình ảnh người nghệ sĩ thiên tài hiện lên qua tiếng đàn: Tây-Ban-Nha áo choàng đỏ gắt/ li-la li-la li-la/ đi lang thang về miền đơn độc/ với vành trăng chếnh choáng/ trên yên ngựa mỏi mòn (Đàn ghi-ta của Lorca) Chủ thể trữ tình xót xa, thương cảm trước cái chết bi hùng của Lorca và sự nghiệp nghệ thuật dở dang: Tây- Ban-Nha/ hát nghêu ngao/ bỗng kinh hoàng/ áo choàng bê bết đỏ (Đàn ghi-ta của

Lorca) Hình ảnh Lorca “như người mộng du” đi vào cõi chết nhẹ nhàng như đi vào cõi mộng, cõi mơ Phong thái Người vẫn bình thản, ung dung xem thường cái chết

Hình tượng “đàn ghi-ta” và “tiếng đàn ghi-ta” xuyên suốt bài thơ với những cung bậc, sắc màu, âm thanh, trạng thái đầy ám ảnh đã trở thành biểu tượng cho tài

năng và số phận của nhà thơ vĩ đại Lorca Với những khúc ghi-ta dồn dập: tiếng ghi-ta tròn bọt nước vỡ tan/ tiếng ghi-ta ròng ròng/ máu chảy (Đàn ghi-ta của

Lorca), Thanh Thảo đã thể hiện những cảm xúc dâng trào, những nỗi đau giằng xé trước sự hi sinh của thi sĩ tài hoa

Thanh Thảo đã rất thành công khi tạo dựng một tượng đài Lorca bằng ngôn

ngữ của thơ và âm nhạc Đàn ghi-ta của Lorca là tiếng nói tri âm của người nghệ sĩ

với một người nghệ sĩ Sự đồng cảm lạ kỳ của Thanh Thảo với Lorca khiến người đọc vừa hiểu về Lorca vừa có một cái nhìn trọn vẹn hơn về con người Thanh Thảo - một trí thức giàu suy tư và một người nghệ sĩ tràn đầy nhiệt huyết, lí tưởng

Vòng xoay tiếp theo là hình ảnh ngời sáng một nhà thơ vĩ đại của nền văn học hiện đại Pháp thế kỷ XX – A-ra-gông (1897 - 1982) A-ra-gông là một nhân vật khổng lồ của văn học Pháp thế kỷ XX Không chỉ là nhà thơ lớn, ông còn là nhà tiểu thuyết bậc thầy, nhà phê bình văn học xuất sắc Cùng với Andre Breton, Paul Eluard, ông là người sáng lập nên trường phái siêu thực trong văn đàn Pháp Cảm mến tài năng, nhân cách của Người, Thanh Thảo đã cất lên những vần thơ với lòng cảm phục sâu sắc Là một chiến sĩ lỗi lạc của phong trào đấu tranh bảo vệ hòa bình, người chiến sĩ luôn dâng hiến trái tim chân thành cho tự do, hòa bình của nhân loại A-ra-gông trở thành một con người vĩ đại trong lòng tất cả mọi người dân thế giới

A-ra-gông/ nước Pháp có thể vắng người những giờ hoan lạc/ nhưng không thể vắng người những lúc đắng cay (Ở năm tám mươi lăm của một con tàu)

Chỉ bằng một bài thơ ngắn, Thanh Thảo đã khái quát cả cuộc đời A-ra-gông:

ở tuổi hai mươi/ người ném khẩu súng để cầm câu thơ… ở tuổi bốn mươi/ câu thơ trong tay Người vụt sáng chói… ở tuổi sáu mươi/ ngỡ giông bão lặn cả vào lồng ngực/ ngoảnh nhìn lại những vinh quang đau xót… ở tuổi tám mươi… những câu thơ phút chốc hóa thành dòng sông (Ở năm tám mươi lăm của một con tàu) A-ra-

gông - một nghệ sĩ có tâm hồn phong phú, rắn rỏi luôn cất lên tiếng nói của lương tâm và trí tuệ Ông là người luôn bộc lộ trái tim chân thành, tin vào lý tưởng đã chọn, cống hiến hết mình cho sự nghiệp bảo vệ hòa bình của nhân dân Pháp và thế giới Thanh Thảo đã ảnh hưởng phong cách thơ A-ra-gông rất lớn, đó là: không dấu chấm câu, ngắt dòng rất linh hoạt, tự do, không theo khuôn phép nào, câu thơ dài để

bộc lộ hết xúc cảm tuôn trào, đặc biệt là giàu nhạc điệu

Rồi vòng xoay sau là hình ảnh ngời sáng một nhà thơ vĩ đại của Nga - Maiacốpxki (1893 - 1930), Người được mệnh danh nhà thơ của quãng trường, nhà thơ hùng biện Ngưỡng mộ nhân cách và tài năng của Maiacốpxki, Thanh Thảo đã ngợi ca Người bằng những lời thơ đẹp đẽ nhất Bởi chỉ cần tiếng thơ của Maia vang lên là cả quảng trường sôi lên cuồng nhiệt “mong đến gần để được nghe giọng nói

nhà thơ”: giữa trăm nghìn lời ngợi ca/ Maia đến/ một nửa số nhà thơ đột nhiên đứng lặng/ ai cũng tưởng Maia chết lâu rồi/ chỉ sự nghiệp của Người còn mãi mãi

(Nếu Maiacốpxki sống đến tuổi chín mươi) Không chỉ là một nhà thơ vĩ đại Maia còn là một con người “hiền hơn cả tiên ông” với phong thái của một người nghệ sĩ Dáng vẻ của một thiên tài, nụ cười lặng lẽ ở tuổi chín mươi “hồn nhiên như trẻ nhỏ”

như xâm lấn thế giới tâm hồn chủ thể trữ tình: tóc như mây mắt như lá/ vầng trán như khoảng trời yên ả… vẻ lặng im/ kỳ lạ/ của thiên tài (Nếu Maiacốpxki sống đến

tuổi chín mươi)

Và vòng xoay cuối cùng trong Khối vuông Rubic là hình ảnh của thi nhân

uống rượu trong đêm với nhà thơ Cao Bá Quát Sau gần 128 năm, Cao Bá Quát qua

đời, Thanh Thảo viết trường ca Đêm trên cát, để nói về cuộc đời thơ của Cao Bá Quát với tất cả sự quý trọng, cảm kích Đêm trên cát được Thanh Thảo viết theo bút

pháp đồng hiện độc đáo về nhân vật Cao Bá Quát mà có người gọi là một “hiện tượng nhập hồn” Từ sự kiện Cao Bá Quát có một đêm uống rượu trên sông Trà và

để lại bài thơ bất hủ Trà giang thu nguyệt ca, Thanh Thảo đã sáng tạo nên một

trường ca bất hủ gồm 444 câu viết về một đêm của Cao Bá Quát “Những câu thơ trong đêm trăng sông Trà đã xui khiến Thanh Thảo tìm về một đêm trên cát, chính

là đêm âm vang mãnh liệt nhất xuyên sâu nhất tiếng thơ Cao Bá Quát Và bản trường ca cứ thế mà đi “cứ đi và đi mãi” mải miết như dòng nước chảy không bến không bờ… nhà thơ đã đi một mạch những câu thơ như nhập hồn người xưa, một cách tự nhiên, như tiếng nói của linh hồn vốn thế” [5, tr.86] Câu chuyện là cảm xúc dồn nén của cái tôi trữ tình trong chỉ một đêm tại một địa điểm cụ thể mà đã khái

quát được cả không khí ngột ngạt của một giai đoạn lịch sử dân tộc

Với hai mươi lăm câu thơ đầu tiên của trường ca Đêm trên cát, Thanh Thảo

đã lướt qua một đời người và ta nhận ra ngay đó là Cao Chu Thần Từ cảnh suy tàn,

hèn hạ của một triều đình phong kiến, thời kì mà Cao Bá Quát sống “những con cá vàng ngủ mê, người lính canh bên con nghê” đến cảnh vật, cuộc sống nơi làng quê của ông: và dòng sông chảy ta nghe/ mùa đông bãi quạnh lạnh tê gió lùa (Đêm trên cát) Trong trường ca Đêm trên cát, cái tôi trữ tình ngổn ngang tâm trạng: trăng trong chén anh/ là giọt rượu cặn cuối cùng/ của sông Trà một đêm khói sóng/ nhìn mắt bạn thấy bóng mình lẳng lặng/ mối hận bỗng trào lên cuộn xoáy con thuyền…

(Đêm trên cát) Những câu thơ này làm chúng ta liên tưởng đến hình ảnh đầy hào

sảng của thi nhân uống rượu trong đêm trên Sông Trà ngày xưa: Cất chén thử mời trăng/ Trăng vào đi trong chén/ Đỡ chén lên môi, trăng vụt biến/ Chỉ còn bóng người đang dọc ngang (Trà Giang thu nguyệt ca - Vũ Khiêu dịch) Hai nhà thơ sống

vào hai thời đại khác nhau nhưng lại có những đồng cảm sâu sắc, đều có một điểm chung là một đêm uống rượu với bạn trên sông Trà với những dòng thơ đầy tâm trạng Phải chăng những con người trung thực, tài hoa, khí phách thường gặp nhau

và có nhiều sáng tạo làm rung động lòng người trong nghệ thuật thơ ca Thanh Thảo

đã khắc họa hình ảnh một con người suốt đời chỉ nghĩ đến nhân dân bằng cái tôi trữ tình đầy ngẫm suy

lặng ngồi cho cạn đêm sương nâng chén rượu với hư không chuyện trò một đời trải bấy lo âu

cái vui thiên hạ bao giờ vui chung

(Đêm trên cát) Một Cao Bá Quát hiện lên trong từng câu từng chữ “Chả khác nào Thanh Thảo là một nhà ngoại cảm”[5, tr.82] Chủ thể đã cô đặc cả cuộc đời đầy biến động của Cao Bá Quát vào một đêm thức trắng “hai con mắt mở chiêm bao mấy lần” Hình ảnh Cao Chu Thần hiện ra với nỗi lòng của một con người tài hoa, khí phách, một tâm hồn phản kháng chứa nhiều ngang trái trong cuộc đời nhưng vẫn luôn bình

thản trước vầng dương: thì cứ đi cứ đi và đi mãi/ như nước kia chảy không bến không bờ/ ta đã ném thơ mình vào thác xiết/ một sợi chỉ mành mỏng mảnh treo

chuông/ một tiếng thét khi đầm lầy đang ngập cổ/ trước mõm chó trước vó ngựa/ lần đầu thơ biết đến hiểm nguy (Đêm trên cát)

Có thể nói, trong Đêm trên cát, những hình ảnh, chi tiết hiện lên trong tác phẩm luôn gợi cho ta nhớ đến những thi liệu của thơ Cao Bá Quát Nhờ những chi

tiết, những hình ảnh này mà dù không có sự kiện nào trong cuộc đời của Cao Bá Quát được kể lại rành mạch, người đọc vẫn cảm nhận được từng bước chân của người anh hùng lỡ vận trong đêm trên cát mịt mờ giữa thế kỉ XIX, dù bước chân ấy

đã cách xa chúng ta hơn một thế kỉ

Từng ấy số phận con người ấy hiện hữu từ những vòng xoay của khối rubic, tất cả đều thể hiện một điều cốt lõi trong phong cách thơ Thanh Thảo là “sự sống -

nhân tính - nghệ thuật” Trong số tác phẩm viết về những con người khí phách này,

cái tôi trữ tình đã thực sự nhập thần vào thế giới nghệ thuật của từng nghệ sĩ để lẩy

ra và đưa vào tác phẩm của mình những hình ảnh, biểu tượng của chính người nghệ

sĩ đó

2.1.2 Khát khao sáng tạo của một hồn thơ “không biên độ”

Là một nhà thơ luôn có ý thức sáng tạo và khát vọng vươn tới những tầm cao mới, nên cái tôi trữ tình trong thơ Thanh Thảo như dấn thân vào một trò đuổi bắt để tìm điều bí ẩn Tất cả những trải nghiệm trong cuộc đời đều được Thanh Thảo gói gọn vào thơ để mang đến cho độc giả những vần thơ chẳng giống ai và cũng không lặp lại chính mình

Khối vuông rubic vốn là một trò chơi với những mảng màu đa sắc ẩn hiện trong mỗi vòng xoay Nhưng với Thanh Thảo, nó là cuộc sống, chất chứa bao điều bất định và ngẫu nhiên Và rubic trở thành một hình tượng tư duy thơ độc đáo của

Thanh Thảo Tôi xoay những ô vuông Những sắc màu chưa đồng nhất Rubic một

trò chơi kỳ lạ Chúng ta phải vất vả bao nhiêu để sắp xếp lại ý nghĩa Có hàng tỷ

cách sắp xếp Rubic - đó là cấu trúc của thơ (Khối vuông Rubic) Thanh Thảo đã

tìm ra nét tương đồng giữa “cấu trúc rubic” và “cấu trúc thơ”, đó là những vòng xoay quanh một trục cố định; bởi ông vốn quan niệm thơ phải lặn sâu vào cái dòng chảy thực luôn chuyển động theo khoảnh khắc, đầy bất định với những liên tưởng

bất chợt, nhưng không có nghĩa là phân tán, vô nghĩa Những ý tưởng có vẻ bất chợt, ít trật tự, càng cách xa ấy không hề hỗn loạn, mà đã được liên kết bởi những sợi dây xâu chuỗi khó nhận biết và đầy bí mật Thơ và khối rubic mặc nhiên trở thành hai khám phá kì diệu trong hành trình thơ Thanh Thảo làm nên một cấu trúc

thơ độc đáo

Thanh Thảo cũng quan niệm về bản chất của thơ ca là một nhu cầu tự thân

Nó đòi hỏi sự chân thành theo mọi nghĩa và hoàn toàn không có chỗ cho những kẻ lợi dụng thơ vì một mục đích khác Cái tôi day diết buồn vì đâu đó vẫn còn tồn tại

những nhà thơ kém tài năng lẫn nhân cách: những kẻ nào toan tính lợi dụng thơ, rốt cuộc đều bị thơ lợi dụng, và không hiếm kẻ đã bị thơ làm cho điên đảo khi nó hứa hẹn những thiên đàng bất tử, những trái quả ngon ngọt của vinh quang (Khối

vuông Rubic) Nghệ thuật chân chính phải bắt nguồn từ chính cuộc đời, từ chính những trải nghiệm rớm máu và từ tâm hồn của người cầm bút Làm thơ là phải chân thật, đừng “đánh quả lừa”, bởi là một nhà thi sĩ thì “dù một phút thôi cũng không giấu nổi mình” Thơ bao giờ cũng gắn với nhu cầu tự bộc bạch, tự tâm sự Ngoài ra

nó còn là tính chất vô tư lợi của thơ Thơ không thể vì một mục đích gì khác ngoài mục đích biểu hiện tâm hồn của con người

Thơ chính là sự bộc lộ tận cùng phiên bản của cái tôi trữ tình, nó chứa đựng nhiều ý nghĩa và triết lý sâu xa của nghệ thuật và cuộc đời “Thơ không từ chối bất

cứ cái gì, nhưng thơ khát khao sự bí ẩn”[25, tr.125] Bản chất của thơ mãi mãi là bí

mật Thơ khát khao sự bí ẩn của nó Tôi xoay những ô vuông Nhìn cái đẹp hiện diện, thơ linh cảm cái đẹp sắp tới, cái đẹp sẽ hiện diện Thơ nói những điều kì lạ nhưng không vu vơ, nó là mũi khoan dò tìm những nguồn mạch bí mật, nhưng thông báo của nó sẽ được chứng thực bởi các quá trình khai thác tiếp sau… Làm sao anh dám nói rằng thơ đang chết? (Khối vuông Rubic) Đề cao giá trị của thơ ca là cách

để bộc lộ những khát khao sáng tạo không biên độ của một hồn thơ luôn muốn kiếm tìm những cách biểu đạt mới

Khối vuông Rubic còn là tiếng nói, sự trăn trở của cái tôi trữ tình về sứ mệnh của thơ ca cũng như nhà thơ, nhà thơ đề cao sự nhạy bén của thơ Tôi xoay những ô

vuông Tôi ghen với độ nhạy bén của âm nhạc, cái khả năng tức khắc của nó đi thẳng vào tâm hồn con người, kích động những tầng phía trên của năng lực sống Thơ lặng lẽ hơn, ít vinh quang hơn, thơ chìm xuống những tầng sâu và kiên trì chờ đợi Tới khi cái bãi mìn dưới đáy quên lãng ấy đột nhiên bùng nổ thì nhà thơ, anh

có thể yên tâm, tất cả nhạc sĩ trên đời sẽ ghen với anh đấy (Khối vuông Rubic) Ở

đây, Thanh Thảo đã đưa cách nhìn nhận của mình về thơ, chiều hướng phát triển của thơ ca Khi thơ ca đạt đến chiều sâu phản ánh các mảng màu của cuộc sống, thì thơ bùng lên trở thành bản nhạc giữa đời thường, đến với công chúng bằng chính nhạc điệu không tô vẻ của mình Đấy mới là sứ mệnh của thơ ca

Chủ thể trữ tình tiếp tục xoay và suy ngẫm về mối quan hệ giữa sáng tạo

nghệ thuật với hạnh phúc: Làm sao tính toán được thơ Anh hãy chỉ tôi xem: ô vuông nào hàm chứa thơ, màu sắc nào tiêu biểu thơ? Có một sự trùng hợp giữa thơ

và hạnh phúc (Khối vuông Rubic) Không chỉ có vậy, nhà thơ còn khẳng định: nghệ

thuật phải gắn với cuộc sống thực Với Thanh Thảo, thơ phải hoàn toàn bắt nguồn

từ cuộc sống đời thường trần trụi, không tô vẻ: Tôi khóc lặng lẽ Trước cái đẹp, trước vẻ trong sáng huyền bí của nghệ thuật, trước chiếc quần đen bạc màu có hai miếng vá trước, gương mặt thanh bình của một cô gái sắp làm mẹ (Khối vuông

Rubic)

Thơ chính là sự bộc lộ tận cùng của nhà thơ, nó chứa đựng nhiều ý nghĩa và triết lý sâu xa của nghệ thuật và cuộc đời Thơ phải tỉnh táo để phản ánh được cả mặt tốt - xấu; cái thiện - bất thiện; chính nghĩa - phi chính nghĩa Như thế, thơ mới

có thực sự sống cùng cuộc sống, mới có thể trường tồn Bằng sự nghiệm sinh của một thi sĩ suốt đời tận tụy với nghề, Thanh Thảo đã có những phát biểu về thơ ca hết sức sâu sắc và độc đáo, đây không chỉ là hệ thống những quan niệm mà còn là

sự đúc kết trong quá trình sáng tạo không ngừng nghỉ của Thanh Thảo Với những sáng tạo liên tục không mệt mỏi, ông đã để lại trong mỗi tác phẩm những dấu ấn riêng không pha trộn với ai khác cũng như không lặp lại chính mình

2.1.3 Tận hiến từ những điều bình lặng nhất

Như một nghệ sĩ chân chính, ngay từ những bước đầu tiên lên thi đàn, Thanh

Thảo đã là một ngòi bút dám dấn thân, dám tiên phong Và bản thân Thanh Thảo cũng là một nhà thơ nghĩa khí bởi khát vọng được cống hiến cho cuộc đời và cho

nghệ thuật của ông Trong trường ca bằng văn xuôi Khối vuông Rubic, Thanh Thảo

đã nhiều lần phát biểu quan niệm thơ của mình Bày tỏ quan niệm về nghệ thuật thơ

ca cũng là cách để tác giả thể hiện con người mình với một khát khao sáng tạo, cống hiến cho nghệ thuật

Thanh Thảo suốt đời mang trong mình những hoài bão lớn lao và luôn muốn tận hiến dù từ những điều bình dị nhất Trong con người thơ đó, lúc nào cũng tâm niệm rằng, làm thơ phải biết mình đang sống trong lòng sự sáng tạo Đó là niềm tự hào nhưng cũng lắm gian truân, thách thức bởi nghệ thuật là một quá trình đào thải

khắc nghiệt Và trong thơ, yêu cầu đó là thường xuyên: phải sống lại qua mỗi bài thơ, cặp mắt mình phải được tái sinh liên tục Cái yêu cầu gần như không tưởng! Nhưng thơ sẽ chết nếu không thực hiện được yêu cầu ấy (Khối vuông Rubic)

Thanh Thảo nhấn mạnh điều tối kị trong sáng tác là việc lặp lại người khác

và tồi tệ hơn là việc lặp lại chính mình, thơ phải mang dấu ấn sáng tạo riêng của mỗi nhà thơ Một nhà thơ chân chính sẽ sống với tác phẩm của mình, sẽ luôn bùng lên ngọn lửa cảm xúc qua mỗi đứa con tinh thần của mình Sự thành thực của cảm xúc thơ cho ta thấy rõ giá trị thơ Và hơn thế, thi sĩ phải luôn nhìn mọi thứ bằng một con mắt tái sinh, bởi hơn ai hết mỗi nhà thơ hiểu rõ sáng tạo là biểu hiện của sự

sống, thơ sẽ không thể tồn tại nếu không có sự sáng tạo Như một diễn viên xiếc trên dây, mọi cặp mắt khán giả đổ dồn vào anh thán phục sự thăng bằng tương đối mà quên rằng dưới chân diễn viên là… không khí, là vực thẳm, là hiểm nguy Và chính diễn viên là người quên điều đó trước hết (Khối vuông Rubic) Đúng vậy, với nghệ

thuật thì điều đầu tiên là phải dám vượt qua mọi sự thử thách, dám hi sinh để sáng tạo Và chính người nghệ sĩ đã gạt đi những mối bận tâm, những nguy hiểm dưới chân mình với mong muốn làm nên những điều lớn lao, có thể cống hiến cho đời những quả ngọt Qua những vòng xoay đầy ngẫu hứng, Thanh Thảo đã nói lên những khát vọng của cả cuộc đời với sự khao khát dấn thân và mở đường

Với cái tôi trăn trở khôn nguôi về thơ, về nghề làm thơ, Thanh Thảo đã thể

hiện một cái nhìn vừa khách quan, vừa trân trọng, tự hào về bản chất, chức năng và vai trò của thơ Từ đó, thơ là người giữ ngọn lửa niềm tin để Thanh Thảo và những người làm thơ tiếp tục sáng tạo và cống hiến

Những câu thơ hay thường chỉ định cái vô định và làm cái vô định được chỉ định Câu thơ hay không phải mục đích bài thơ, như một năm sống không phải mục đích cả đời người Nhưng anh thử không sống một năm xem? Năm trôi qua, ta chợt thấy năm ấy của mình đẹp Những câu thơ hay cũng được cảm nhận như thế Cảm giác về cái đẹp thường gắn liền với cảm giác nuối tiếc, nó hướng ta nhìn lại cái đã qua bằng cái nhìn sâu xa hơn

(Khối vuông Rubic) Với tư cách và trách nhiệm của một người lính làm thơ, Thanh Thảo đã bắt đầu xác định cho thơ mình những nhiệm vụ mới để khám phá, phản ánh cuộc sống

và cũng để nhìn lại cái đã qua bằng một cái nhìn sâu xa hơn Chủ thể trữ tình trong thơ Thanh Thảo quan niệm rằng, sáng tạo phải gắn liền với sự sống, nghệ thuật bắt nguồn từ chính cuộc sống bởi chính nhu cầu sự sống “làm nảy sinh lên nghệ thuật”:

Không phải vì chống lại cái chết mà con người sáng tạo Chính nhu cầu tự thân của cái sống làm nảy lên cây táo non, làm nảy lên nghệ thuật (Khối vuông Rubic)

Đối với Thanh Thảo, dấn thân trên con đường sáng tạo không chỉ là ý thức trách nhiệm, là bản lĩnh mà còn là niềm đam mê không thể lý giải Ngòi bút cách tân ấy không chỉ cần tài hoa, mà còn rất cần nghĩa khí Nghĩa khí của người sẵn

sàng “ném thơ mình vào thác xiết”, sẵn sàng lấy thân mình che đỡ những câu thơ non nớt/ lấy những câu thơ làm tấm áo che chở cho những người đang rét (Đêm

trên cát) Thanh Thảo luôn ý thức được hiểm nguy khi ném câu thơ mình vào cách tân và hơn hết ông cũng ý thức được sức mạnh lớn lao của thơ đó là sự sống

Với sự khát khao sáng tạo không ngừng, Thanh Thảo còn tinh lọc những những tư duy hiện đại từ các nhà thơ phương Tây để làm mới thơ mình Thanh Thảo ngưỡng mộ và chịu ảnh hưởng ít nhiều từ những nhà thơ phương Tây, đặc biệt như Maiacốpxki, Lorca… Đó chính là sự khát khao tìm tòi, khát khao khám phá để

làm giàu thêm thơ mình Như bài Đàn ghi ta của Lorca, Thanh Thảo không chỉ đã

tạo dựng chân dung người nghệ sĩ - chiến sĩ G.Lorca một cách trung thực, mà còn là minh chứng cho sự tìm tòi thể nghiệm của tác giả về hình thức biểu đạt của thơ và dấu ấn ảnh hưởng của trường phái thơ tượng trưng, siêu thực trong văn học phương Tây Đó là những tìm tòi cần mẫn để nhà thơ có thể sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật, đó còn là ý thức cống hiến tận tụy cho nghệ thuật mà suốt đời thi sĩ –

chủ thể trữ tình mong muốn thực hiện

Với ý thức cách tân mạnh mẽ, Thanh Thảo không ngừng khao khát tìm đường đổi mới nghệ thuật Những quan niệm về thơ của Thanh Thảo khá phong phú, đa dạng theo cách nói, và cách nghĩ rất riêng của ông Những tư tưởng về nghệ

thuật của nhà thơ trong Khối vuông Rubic như là một tuyên ngôn nghệ thuật mở ra

con đường tiếp cận thế giới nghệ thuật thơ Thanh Thảo

2.2 Cái tôi chiêm nghiệm về tráng ca thuở trước

Cũng như các nhà thơ cùng thời, trước khi trở thành nhà thơ, Thanh Thảo đã

là một người lính sống hoà mình vào cuộc chiến đấu chung của dân tộc Hình tượng người chiến sĩ và hiện thực lớn lao sôi động của những năm tháng chiến tranh ác liệt đã dội vào thơ Thanh Thảo như là một nguồn cảm hứng chủ đạo Nhà thơ đã khắc hoạ thành công tầm cao, bề sâu của hình tượng người lính bằng cái tôi trữ tình phơi bày hết những cái trần trụi của lính, lột tả hết sự khốc liệt của chiến tranh

2.2.1 Tự họa chân dung thế hệ xoay trần đánh giặc

Thanh Thảo đã phác họa chân dung tinh thần của những người lính trẻ cùng

thế hệ Qua thơ ông, những người lính chống Mĩ cùng thế hệ đã tuyên ngôn về lẽ sống của mình Đó là lời tuyên ngôn cho sự lựa chọn của cả thế hệ mình, là khoảnh

khắc do dự, phân vân đầy mâu thuẫn song cũng đầy quả quyết của cái tôi trữ tình:

Chúng tôi đã đi không tiếc đời mình (Nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc) Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì cần chi Tổ quốc

(Những người đi tới biển) Một sự chấp nhận rất dứt khoát nhưng không hề đơn giản, một sự hi sinh lặng lẽ mà cao đẹp Sự lựa chọn của thế hệ này là sự lựa chọn cho Tổ quốc, bởi đất

nước đẹp mênh mang thấm sâu đến tận cùng máu thịt Lặng lẽ mà quyết liệt, anh dũng mà ham sống Chủ thể trữ tình đã tự họa chân dung đầy xáo động trong sự thống nhất biện chứng Tất cả hội tụ thành một quan niệm sống thuyết phục và lớn lao

Thế hệ những người chiến sĩ trong thơ Thanh Thảo tràn đầy chất trẻ Họ lên đường với một tinh thần vững vàng, một tâm thế chân thực và trong sáng của một

thế hệ những người chiến sĩ thời chống Mĩ: ngày chúng tôi đi/ các toa tàu mở toang cửa/ không có gì phải che dấu nữa/ những thằng lính trẻ măng/ tinh nghịch ló đầu qua cửa sổ/ những thằng lính trẻ măng/ quân phục xùng xình/ chen bám ở bậc toa như chồi như nụ (Một người lính nói về thế hệ mình) Cái chất trẻ đầy sức sống

“như chồi như nụ” của người lính được khẳng định trong những vần thơ thâm trầm suy tư của cái tôi trữ tình Cái vóc dáng có vẻ tinh nghịch, hồn nhiên, nhưng đó là

những chàng trai có ý thức lên đường rất lớn, bởi thế hệ chúng tôi/ hiệu còi ấy là một lời tuyên bố

Hình ảnh những chàng trai “trẻ măng, tinh nghịch, quân phục xùng xình” đầy

bỡ ngỡ trong ngày đầu nhập ngũ, giờ đây đã trở thành những người lính thực thụ; trưởng thành trong suy nghĩ, dạn dày những kinh nghiệm của chiến trường ác liệt Nhận thức của người lính về Tổ quốc có độ chín của suy tư và sự dày dạn của tri

thức về hiện thực: nếu chỉ nhìn da chúng tôi đen hơn/ nhìn cái vóc dạn dày trước tuổi/ đếm vết chai trên bàn tay, chưa đủ/ cũng chưa đủ nếu chỉ tính cuộc đời bằng những chiến công (Một người lính nói về thế hệ mình)

Hành trang họ mang theo vào trận đánh chỉ là: ba lô đựng một bộ quần áo/ vài gói mắm cùng nắm cơm nho nhỏ (Một người lính nói về thế hệ mình) Thật đơn

sơ và giản dị biết bao cuộc sống của người lính đang hành quân Bữa cơm của họ cũng đơn sơ như chính con người họ, nhưng ở những con người đó vẫn luôn mang một khí chất ngang tàng, vẫn hồn nhiên với những con chữ khắc vội trên thân cây, với nhiều đêm thức trắng lội nước, đào công sự Cái tôi đầy kiêu hãnh:

thế hệ chúng tôi trắng từng đêm lội nước sình bết từ chân bết đến đầu

nên giọng nói có nhiều khi ngang dọc nên cái nhìn có lắm phen gai góc

(Một người lính nói về thế hệ mình)

Rõ ràng Thanh Thảo đã nói về những gian khổ, những hi sinh trong chiến tranh một cách giản dị nhất Sình bết từ chân đến đầu nhưng giọng nói, cái nhìn cũng nhiều khi pha chút ngang tàng, hóm hỉnh Ở những người lính vẫn toát lên một

vẻ đẹp của ý chí, của nghị lực vì ngọn lửa chịu sình là lửa thực/ đã bùng lên/ dám cháy tận sức mình (Một người lính nói về thế hệ mình)

Là người đã trải qua những gian khổ, chứng kiến những mất mát trong cuộc chiến nên thơ Thanh Thảo mang độ lắng của sự suy tư, hiểu được những khắc nghiệt của chiến trường Sự gian nan, vất vả của một thế hệ con người trong chiến

tranh hiện lên thật nhẹ nhàng qua những tâm sự cũng hết sức chân thực: chúng tôi qua cái khắc nghiệt mùa khô/ qua mùa mưa mùa mưa dai dẳng/ võng mắc cột tràm đêm ướt sũng/ xuồng vượt sông dưới pháo sáng nhạt nhoà (Một người lính nói về

thế hệ mình)

Ta có thể lắng nghe lời tâm sự của một thế hệ “thức nhiều hơn ngủ”: một thế

hệ mỗi ngày đều đụng trận/ mà trách nhiệm nặng hơn nồng cối tám hai/ vẫn thường vác trên vai/ một thế hệ thức nhiều hơn ngủ/ xoay trần đào công sự/ xoay trần trong

ý nghĩ (Một người lính nói về thế hệ mình) Những người lính luôn ý thức được sứ

mệnh của mình đối với dân tộc, trách nhiệm đối với những vấn đề nóng bỏng cả đất nước Mỗi ngày họ đều chiến đấu, mỗi đêm họ đều làm việc nhưng ở những con

người ấy vẫn luôn phơi phới, bởi đó là truyền thống của dân tộc, là con đường người trước đã đi Trải nghiệm bằng chính mồ hôi, nước mắt và máu thịt của mình,

cái tôi trữ tình thấu hiểu như thế nào là “thế hệ chúng tôi - nhìn rất rõ - mặt mình”

Thấm nghiệm tất cả những gay go, quyết liệt nhất của hiện thực chiến tranh, vượt lên sự sinh tử, chủ thể đã tự khẳng định mạnh mẽ về thế hệ mình bằng những vần thơ tràn đầy nghĩa khí của tuổi trẻ

thế hệ chúng tôi không chỉ sống bằng kỷ niệm không dựa đẫm những hào quang có sẵn

lòng vô tư như gió chướng trong lành như sắc trời ngày nắng tự nhiên xanh

Là một nhà thơ mặc áo lính luôn ý thức sâu sắc về thế hệ mình, về nghệ thuật của mình, Thanh Thảo không ngừng suy ngẫm để đúc kết thành những châm ngôn, tuyên ngôn, trước hết cho ngòi bút của mình Cả những suy ngẫm khôn nguôi về cuộc đời, cả những chiêm nghiệm khôn cùng về cái đẹp, nghệ thuật

2.2.2 Suy tư trước khoảng lặng trong tâm hồn người lính

Người lính, người thơ Thanh Thảo đã nói rất thật những trăn trở của mình và của cả thế hệ bằng những câu thơ thấm đẫm chất suy tư

Ai đã viết Trường Sơn hùng tráng tôi muốn viết Trường Sơn im lặng

(Một trăm mảnh gỗ vuông)

Đó là tiếng nói thâm trầm, thấm thía về hiện thực chiến tranh, về số phận người lính Thay vì viết về hiện thực chiến tranh một cách hùng tráng mang cảm hứng sử thi, thì Thanh Thảo đã viết những vần thơ về chiến tranh một cách sâu lắng nhất từ nội cảm của cái tôi trữ tình Một thế hệ ý thức rất rõ về giá trị cuộc sống nhưng vẫn sẵn sàng hi sinh cho lí tưởng đã hiển lộ qua suy tư thâm trầm, đầy chất triết luận

chúng tôi không muốn chết vì hư danh không thể chết vì tiền bạc

chúng tôi xa lạ với những tin tưởng điên cuồng

những liều thân vô ích

người chiến sĩ với một giọng nói ngang dọc và cả cái nhìn gai góc của cái tôi trữ tình trong bom đạn chiến trường

Khi con người hiểu hết những gian khổ trong cuộc chiến, khi sự sống và cái chết cận kề nhau, người ta mới vỡ ra nhiều điều hơn Hơn ai hết, Thanh Thảo đã nói thật sâu sắc, thấm thía về tình đồng đội Mới thấy được những ước mơ thật nhỏ nhoi

của người lính: tôi gặp thằng bạn thân trong một chuyến bất ngờ/ đêm Mỹ Long hai đứa nằm lộ đất/ trải dưới trời một tấm ni lông/ nơi khi chiều B52 bừa ba đợt/ nơi mấy năm rồi hố bom không đếm hết/ nơi tôi chợt thốt niềm mơ giản dị của mình/

“chừng nào thật hòa bình/ ra lộ bốn trải ni lông nằm một đêm cho thỏa thích” (Một người lính nói về thế hệ mình) Một “niềm mơ giản dị” của người lính được Thanh

Thảo nói lên bằng những dòng thơ trầm lắng, suy tư; qua hình tượng cái tôi trữ tình thổi bùng lên một khát vọng hòa bình, tự do đến cháy bỏng Đó không chỉ là giấc

mơ của một người lính mà còn là giấc mơ của cả thế hệ, của cả dân tộc Không chỉ chân thực trong hành động “xoay trần đánh giặc”, mà còn chân thực cả trong những

khao khát rất Người Chỉ mong ngày hòa bình để được “ra lộ bốn trải ni lông nằm

một đêm cho thỏa thích” Một ước mơ bình thường nhất, con Người nhất nhưng lại đáng nâng niu, trân trọng nhất

Và trong đôi mắt đăm đăm của người lính, ta mới thấm thía đến tận cùng ý

nghĩa của sự đấu tranh: thằng bạn tôi đăm đăm/ nhìn một ngôi sao mọc trong hố bom nhòe nước/ đôi mắt nó lạ lùng mà tôi thấy được/ chứa đầy một hố bom và một ngôi sao (Một người lính nói về thế hệ mình) Cái bóng của ngôi sao mọc trong hố

bom nhòe nước là hiện thân của ước mơ trong trẻo bị vùi lấp trong bom đạn chiến

trường Sự phản chiếu của nó vào đôi mắt của người lính trẻ như một ám ảnh, một nỗi đau kinh hoàng của chiến tranh vào tâm hồn con người Từ đôi mắt của người bạn trên chiến trường, một người lính như Thanh Thảo chợt thấy bóng mình cũng

lẳng lặng một cái tôi giằng xé, một nỗi hận khôn nuôi “nhìn mắt bạn thấy bóng mình lẳng lặng/ mối hận bỗng trào lên cuộn xoáy con thuyền” (Đêm trên cát) Tuổi

trẻ, mơ ước bị xoáy vào vòng chiến tranh; số phận của con người cũng nhòe đi trong những hố bom

Những băn khoăn về số phận con người trong chiến tranh càng trở nên thấm

thía hơn và cái khốc liệt của chiến trường như ám sâu vào tầng vô thức: nhiều khi cực quá khóc oà/ nhiều lúc tức mình chửi bâng quơ/ phanh ngực áo và mở trần bản chất/ mỉm cười trước lời lẽ quá to/ nhưng nhất định không bao giờ bỏ cuộc (Thử

nói về hạnh phúc) Có khi những biểu hiện bên ngoài chỉ là để giải tỏa ức chế nhưng trong tâm hồn họ không bao giờ lùi bước và những gian khổ hi sinh cũng trở nên bình thường Thế hệ đó đã khẳng định mình bằng chính ngọn lửa rực sáng trong

mình thế hệ chúng tôi bùng ngọn lửa của chính mình/ soi sáng đường đi tới Đó là

ngọn lửa lý tưởng sáng ngời của một thế hệ Ngọn lửa bùng lên chính là lửa trái tim

của những người lính trẻ, sẵn sàng đối đầu với gian khổ, hi sinh vì ngọn lửa sình là lửa thực/ đã bùng lên/ dám cháy tận sức mình (Một người lính nói về thế hệ mình)

Và trong cái khốc liệt của chiến tranh, người lính đã tìm được những giây phút riêng cho mình, những khoảng lặng trong tâm hồn người lính cũng da diết, cái

tôi nén mình trong không gian “im lặng”: nhủ điều chi ơi tiếng cuốc đêm sương/ kêu

da diết suốt một mùa nước nổi/ bông điên điển mở cánh vàng nóng hổi/ là nắng chiều đẫm lại giữa lòng tay/ đất nước ngấm vào ta, đơn sơ/ như Tháp Mười không điểm trang/ đầy im lặng/ trên tất cả tình yêu - tình yêu này đi thẳng/ đến mỗi đời ta/ bất chấp những ngôn từ (Một người lính nói về thế hệ mình)

Thanh Thảo là một trong những nhà thơ thể hiện sâu sắc vẻ đẹp trí tuệ của người lính Chân dung tinh thần của thế hệ trẻ cầm súng hiện lên với sự tự ý thức về trách nhiệm đối với nhân dân, đất nước Thanh Thảo chiêm nghiệm về cuộc chiến tranh, suy ngẫm về những điều mất mát, hi sinh với một khoảng lặng sâu thẳm của

cái tôi trữ tình

2.2.3 Ám ảnh về nỗi đau chiến tranh cuộn xoáy con thuyền

Với người chết bình thường Thời gian không quý nữa Nhưng tôi biết các anh

Đã cháy ruột cháy gan Khi phải giữa đường nằm lại

(Các anh nằm giữa Trường Sơn) Viết về chiến tranh, Thanh Thảo cũng không hề lảng tránh cái chết Tuy nhiên, cách nhìn về sự ra đi của đồng đội ở Thanh Thảo có phần khác với những nhà thơ khác Chủ thể đọc được trong sự hi sinh của đồng đội mình, một sự ra đi

không thanh thản Bởi cuộc đời họ là cuộc đời chưa bao giờ yên nghỉ: “Nếu một ngày ta dựng những hàng bia/ xin hãy đề “nơi đây những cuộc đời chưa bao giờ yên nghỉ” (Những người đi tới biển) Cách nhìn hiện thực chiến tranh như thế đã tạo

nên nét độc đáo trong thơ Thanh Thảo

Sự tự khẳng định mạnh mẽ về thế hệ cũng có những đăm chiêu, suy tư bởi những ám ảnh đau thương Hình ảnh người đồng đội nằm lại trên chiến trường là hiện thân của những số phận đau thương nhưng cũng đầy lí tưởng và khát vọng

sống Ám ảnh cái tôi trữ tình: Những gì vỡ ra giờ rắn lại rồi/ Bạn ngã xuống nơi cần ngã xuống/ Một đời ấy cho yêu thương và ước vọng/ Phút cuối cùng trần trụi thế thôi (Nguồn sáng)

Sự hi sinh, mất mát được Thanh Thảo trình bày một cách thẳng thắn, tự nhiên bằng một giọng trầm day dứt Đằng sau vẻ thản nhiên ấy ta nghe như một sự xót xa, thương tiếc, một sự chấp nhận hiển nhiên của cái tôi Cái đau xót trầm xuống này cũng là tự nhiên, nó là cái tình giữa những người đồng đội gắn bó trong

sự gian khổ của chiến trường ác liệt: Mang ba lô đỡ bạn qua đoạn dốc, kiếm nắm rau rừng nấu canh tổ ba người ăn mát ruột, xé nửa tấm đắp của mình đổi một chú cầy tơ cho đơn vị cải thiện (Khối vuông Rubic) Hay là hành động nhường một giọt

nước mát cuối cùng để tiếp sức cho đồng đội trong cuộc chiến đấu ác liệt với kẻ thù:

Bạn mở bi đông nhường hớp nước cuối cùng/ Hớp nước cuối cùng giữa cơn sốt đầu tiên (Những người đi tới biển) Đó là những vẻ đẹp lặng lẽ, sự hi sinh, nghĩa khí của

những người lính sẵn sàng chia của mình để giúp đỡ đồng đội khi trải qua những đoạn gay go nhất của cuộc chiến Cùng hướng ngòi bút vào chân dung người lính, vào hiện thực chiến trường, nhưng Thanh Thảo không chú ý vào quan sát để miêu tả những sự kiện, mà đi sâu phát hiện, khám phá những điều bình dị nhất của cuộc sống, của con người trong chiến tranh qua lăng kính đầy biến động của cái tôi trữ

tình: Tôi xoay những ô vuông Với tôi, thử thách ác nghiệt nhất trên Trường Sơn không phải bom đạn hay sốt rét, mà là ý nghĩ: ở đây, chính nơi này, sao vẫn còn người ác? Tôi đã thấy một tay trạm trưởng vừa chửi vừa đá bay ống cóng cháo của mấy “khách” sốt rét, chỉ đáng tuổi em mình Tôi đã thấy một tay dẫn quân thúc những người lính đang sốt vật vã phải vượt trạm, và tranh thủ xin tiền, những đồng tiền kỉ niệm cuối cùng của họ (Khối vuông Rubic) Thanh Thảo không chỉ khắc họa

sự ác nghiệt trong cuộc chiến đầy bom đạn của kẻ thù; ông còn viết về sự tranh giành, đấu đá của những kẻ cơ hội ngay với cả đồng đội của mình

Sự ám ảnh khôn nguôi về hiện thực dữ dội, ác liệt của cuộc chiến cứ ùa về khiến chủ thể trữ tình dường như không khoảnh khắc nào được yên lành Cũng bởi vậy, mới biết cái giá phải trả trong cuộc chiến tàn khốc đến mức nào Thấm nghiệm hết mọi khắc nghiệt, nhà thơ nhìn thẳng vào sự thật, không né tránh sự mất mát, để

nói một cách trực diện về những tổn thất, hi sinh: những gốc phố vôi loang lổ/ bỗng một ngày giặc thù xóa tan khi tôi ở xa/ những cụ già bị giết bên cầu/… những bà mẹ tay xách nách mang chạy trong tầm pháo/… ngôi nhà còn trơ mảng tường cháy đen/… chúng hủy diệt cả những gì tôi chưa kịp nhớ/ những góc yên lành hờ hững của đời ta (Thị xã Lạng Sơn)

Không chỉ nói về những gì thân quen xung quanh mình, nhà thơ còn quy chiếu nỗi đau ấy đến cả những gì mà mình chưa được gặp, chưa được quen, chưa được ở… tất cả những gì “chưa kịp nhớ” đều bị hủy diệt dưới bom đạn của kẻ thù Hơn hết, cái khốc liệt, dữ dội của chiến tranh còn được Thanh Thảo tái hiện qua

một tiếng gà bất chợt ở một vùng quê hoang tàn bởi bom đạn của quân thù: cái im

lặng ù tai giữa hai đợt bom/ một tiếng gà bất chợt/ bên bờ kinh hoang tàn (Một

người lính nói về thế hệ mình) Một tiếng gà bất chợt vang lên trong sâu thẳm tâm hồn người lính, khiến cho nỗi đau như nhức nhối thêm Và những hình ảnh đau

thương ấy cứ tua tủa ùa về choáng ngợp trên mặt nước: buổi chiều pháo bắn/ những cây bình bát gục ngã/ hoàng hôn đôi bờ như máu chảy/ trắng dòng kênh xác xăng đặc lều bều/ tôi bỗng thấy mặt mình trên mặt nước/ mặt nước trôi những dề xăng đặc/ mặt nước trôi những trái bình bát/ mặt nước trôi quê hương không còn nguyên vẹn (Một người lính nói về thế hệ mình)

Đó còn là nỗi đau nhức nhối trong sâu thẳm cái tôi trữ tình trước cái chết thương tâm của đồng đội, trước sự hi sinh không một chút lễ nghi của người bạn:

Tấm tăng xám quấn thân hình bạn Không một chút lễ nghi Đất nơi bạn nằm bên ngoài biên giới Một lần nữa, đất rơi xuống Không phải đất, mà là Tổ quốc, lặng lẽ phủ lên thi hài người lính trẻ (Khối vuông Rubic) Sự sống và cái chết cận kề nhau

một mặt cho ta thấy sự khắc nghiệt đau thương của chiến tranh, mặt khác còn là

minh chứng đau đớn cho cái vô nghĩa của đời người: Những thằng bạn nói cười rồi chết như không/ như chẳng là gì cả (Metro)

Bằng vốn sống và tình cảm của mình, Thanh Thảo đã tái hiện lại một cách chân thật, sâu sắc nhất hình tượng người lính; bên cạnh những cái cao cả vĩ đại là góc riêng tư của người lính trong những phút giây đời thường Thơ ông viết về người lính và chiến tranh chiếm được tình cảm của người đọc ở sự chân thật trong cảm xúc và cách biểu hiện có sự tìm tòi, sáng tạo Điều đó góp phần mang lại một sức sống mới, giá trị mới trong thơ ông

2.3 Cái tôi nghiệm suy mong kiếm tìm sự sống

Thanh Thảo đã đem đến một tiếng thơ đầy day dứt sâu kín của cái tôi trữ tình

về bao số phận con người, về hiện thực cuộc sống và luôn day trở về chuyện được - mất, sống - còn, hạnh phúc - đau khổ bằng những trải nghiệm sinh tử của một đời thơ với bao yêu thương và khát vọng Thơ ông luôn để lại một dấu ấn riêng, dấu ấn của một người luôn trăn trở về lẽ sống, về cái bản thể của con người, cái lõi sự thật của cuộc đời Vì thế, hình ảnh thơ ông không chỉ mới lạ mà còn mang nặng chiều