Phong cách nghệ thuật truyện ngắn tạ duy anh qua bức tranh của em gái tôi

Phong cách nghệ thuật “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đề tài:

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN TẠ DUY

ANH QUA BỨC TRANH CỦA EM GÁI TÔI

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nguyễn Nhật Ánh, trong cuộc hành trình tìm về với chính mình, đã

từng “xin một vé đi tuổi thơ”, dù Người bán vé hững hờ - khe khẽ đáp - Hôm nay hết vé(Robert Rojdesvensky) Trên con đường đi tìm những hoài niệm đó,

nghệ sĩ xứng danh là những người nhạy cảm hơn đời Có rất nhiều tác phẩm văn học viết về trẻ con với những cái nhìn chân thật, gần gũi nhưng cũng không kém phần kì diệu Cứ thế, người đọc như lạc trong thế giới ấy, để rồi khi bắt gặp một ngã rẽ thú vị trong sáng tác của Tạ Duy Anh - tập truyện ngắn

Bức tranh của em gái tôi, ta ngỡ ngàng, tự vấn

Tập truyện ngắn Bức tranh của em gái tôi cho ta cái nhìn mới về

phong cách sáng tác của Tạ Duy Anh Đây không phải là sự vươn mình thử nghiệm sang một mảng sáng tác khác, hay đơn thuần là viết một tác phẩm giải trí, mà đây là quà tặng bằng cả tâm huyết, tấm lòng của Tạ Duy Anh dành cho độc giả - những ai là trẻ thơ hoặc đã từng là trẻ thơ Có lẽ đã quá nổi tiếng ở mảng sáng tác truyện ngắn, tiểu thuyết cho người lớn, nên truyện thiếu nhi của Tạ Duy Anh ít được quan tâm Đây chính là những lí do đưa tác giả khóa

luận đến với đề tài “Phong cách nghệ thuật truyện ngắn Tạ Duy Anh qua Bức tranh của em gái tôi”

2 Lịch sử vấn đề

Văn viết cho người lớn của Tạ Duy Anh gai góc, ám ảnh, song văn viết cho thiếu nhi của ông lại rất trong trẻo, nhân hậu và thuần khiết Trong số đó

phải kể đến tuyển tập Truyện vừa thiếu nhi chọn lọc, tập truyện Bức tranh của

em gái tôi,…Đây là ngã rẽ khá thú vị trong sáng tác Tạ Duy Anh nhưng đến

nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào đáng kể và quy mô về mảng sáng

tác này, đa phần chỉ dừng lại ở một số bài nghiên cứu trên báo chí, phỏng vấn, điểm sách hay trên các trang web,… còn rời rạc và nhỏ lẻ

Trong bài Tạ Duy Anh và bản nhạc con đà điểu, Vân Anh nhận xét:

“Giống như một cuốn nhật kí ngày thơ bé đầy hồn nhiên nhưng cũng không ít những trải nghiệm lạ kì, tuyển tập truyện ngắn mới nhất viết cho thiếu nhi của cái tên kì cựu trong làng văn này khiến người ta hiếu kì và tò mò ngay từ khi lật giở những trang sách đầu tiên Cuốn sách với hơn 30 tác phẩm là những mảnh hồn trong trẻo nhất của nhà văn trải lên trang giấy gửi tặng tuổi thơ - quãng thời gian đẹp và đáng nhớ nhất của mỗi đời người như ông từng khẳng định”[7]

Trong bài phỏng vấn Viết cho trẻ em, phải tự làm sạch mình, Nguyễn

Nhật Ánh phát biểu: “chỉ có sách mới giúp trẻ em phát triển trí tưởng tượng

trai bé Kiều Phương qua ba chặng theo sự phát triển của câu chuyện [1]

Như vậy, cho đến nay, có thể khẳng định có rất ít công trình nghiên cứu

về sáng tác cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh Một số bài nhỏ lẻ đa phần chỉ tập trung vào giá trị của mảng sáng tác này mà chưa nêu bật phong cách, bút pháp của Tạ Duy Anh Tác giả khóa luận đã chọn đề tài “Phong cách nghệ thuật

truyện ngắn Tạ Duy Anh qua Bức tranh của em gái tôi”, hi vọng sẽ đóng góp

một hướng nhìn về phong cách nghệ thuật của nhà văn này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những nét đặc sắc trong phong cách nghệ thuật truyện ngắn Tạ Duy

Anh qua Bức tranh của em gái tôi

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Tập truyện Bức tranh của em gái tôi (2008), nhà xuất bản Đồng Nai

4 Giới thuyết thuật ngữ

4.1 Phong cách nghệ thuật

“Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất

tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong các tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc”[16, tr.255] Có thể nhận thấy, phong cách khác phương pháp sáng tác ở sự thực hiện cụ thể trực tiếp của nó: các dấu hiệu phong cách dường như nổi lên trên bề mặt tác phẩm, như một thể thống nhất hữu hình và có thể tri giác được của tất cả mọi yếu tố cơ bản của hình thức nghệ thuật Trong nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây dựng hình thức nghệ thuật, đem lại cho tác phẩm một tính chỉnh thể có thể cảm nhận được, một giọng điệu và một sắc thái thống nhất Với ý nghĩa này, người ta phân biệt các “phong cách lớn”, hay còn gọi là “phong cách thời đại” (phong cách Phục hưng, Ba - rốc, chủ nghĩa cổ điển), các phong cách của các trào lưu và dòng văn học, phong cách dân tộc, phong cách cá nhân của chính tác giả

Nói chung, “phong cách là quy luật thống nhất các yếu tố của chỉnh thể nghệ thuật, là một biểu hiện của tính nghệ thuật Không phải bất cứ nhà văn nào cũng có phong cách Chỉ những nhà văn có tài năng, có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo Cái nét riêng ấy thể hiện ở các tác phẩm và được lặp đi lặp lại trong nhiều tác phẩm của nhà văn làm cho ta có thể nhận ra

sự khác nhau, chẳng hạn, giữa Nguyễn Công Hoan và Nguyên Hồng, Xuân

Diệu và Chế Lan Viên, Trong chỉnh thể “nhà văn” (hiểu theo nghĩa là các sáng tác của một nhà văn), cái riêng tạo nên sự thống nhất lặp lại ấy biểu hiện tập trung ở cách cảm nhận độc đáo về thế giới và ở hệ thống bút pháp nghệ thuật phù hợp với cách cảm nhận ấy”[16, tr.256]

4.2 Không gian nghệ thuật

“Hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một

điểm nhìn, diễn ra trong một trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật

cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian, nên mang tính chủ quan Ngoài không gian vật thể, còn có không gian tâm tưởng ( )

Do vậy không gian nghệ thuật có tính độc lập tương đối, không quy được vào không gian địa lí” [16, tr.160]

Nói cụ thể hơn “không gian nghệ thuật chẳng những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng, mà còn cho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay một giai đoạn văn học Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo cũng như nghiên cứu loại hình của các hình tượng nghệ thuật” [16, tr.161]

4.3 Thời gian nghệ thuật

Đây là hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó “Cũng như không gian nghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn

học nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong thời gian Và cái được trần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được biết qua thời gian trần thuật Sự phối hợp của hai yếu tố thời gian này tạo thành

thời gian nghệ thuật, một hiện tượng ước lệ chỉ có trong thế giới nghệ thuật”[16, tr.322] Thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược, có thể dồn nén

trong chốc lát, hay có thể kéo dài đến vô tận “Thời gian nghệ thuật được đo bằng nhiều thước đo khác nhau, bằng sự lặp lại đều đặn của các hiện tượng đời sống được ý thức: sự sống, cái chết, gặp gỡ, chia tay, mùa này, mùa

khác,… tạo nên nhịp điệu trong tác phẩm” [16, tr.322]

“Thời gian nghệ thuật thể hiện sự tự cảm thấy của con người trong thế giới” [16, tr.322] Có thời gian nghệ thuật không tách rời với chuỗi biến cố cốt truyện; có thời gian nghệ thuật xây dựng trên dòng tâm trạng và ý thức, có tác phẩm dừng lại chủ yếu trong quá khứ, khép kín trong tương lai; có thời gian nghệ thuật “trôi” trong các diễn biến sinh hoạt; có thời gian nghệ thuật gắn với các vận động của thời đại, lịch sử; lại có thời gian nghệ thuật có tính

“vĩnh viễn” Thời gian nghệ thuật phản ánh sự cảm thụ thời gian của con người trong từng thời kỳ lịch sử, từng giai đoạn phát triển, thể hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả về phương thức tồn tại của con người trong thế giới Tương ứng với mỗi phương thức, phương tiện thể hiện, mỗi thể loại văn học

có kiểu thời gian nghệ thuật riêng

“Phạm trù thời gian nghệ thuật cung cấp một cơ sở để phân tích cấu

trúc bên trong của hình tượng văn học, cũng như nghiên cứu loại hình các

hiện tượng nghệ thuật trong lịch sử” [16, tr.323]

4.4 Giọng điệu

Là “thái độ, tình cảm, lập trường tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm, ” [16, tr.134]

“Giọng điệu phản ánh lập trường xã hội, thái độ tình cảm và thị hiếu thẫm mĩ của tác giả có vai trò rất lớn trong việc tạo nên phong cách nhà văn

và tác dụng truyền cảm cho người đọc” [16, tr.134 ] Đây là một trong những phạm trù thẫm mĩ của tác phẩm văn học thể hiện đậm nét phong cách sáng tác của nhà văn

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp hệ thống

Đặt những sáng tác cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh trong một hệ thống logic, chặt chẽ, gắn với toàn bộ sự nghiệp sáng tác của nhà văn Đồng thời gắn chúng với tiến trình phát triển của văn học thiếu nhi sau 1975 để có cái nhìn toàn diện và khách quan nhất, từ đó khái quát các luận điểm, triển khai

đề tài một cách khoa học

5.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Nhằm phân tích trực tiếp những tác phẩm thuô ̣c phương diện nội dung hay nghệ thuật Đồng thời trên cơ sở phân tích, những biểu hiện của phong

cách nghệ thuật truyện ngắn Tạ Duy Anh qua Bức tranh của em gái tôi, tác

giả khóa luận sẽ rút ra những nhận định có tính chất khái quát về phong cách nghệ thuật truyện ngắn thiếu nhi của Tạ Duy Anh

5.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Đặt sáng tác của Tạ Duy Anh trong tương quan với những tác giả viết cho thiếu nhi khác cùng thời hoặc đối chiếu ngay giữa các truyện ngắn,tiểu thuyết của chủ thể sáng tạo này Đó chính là phương tiện cần thiết để tác giả khóa luận nhận diện điểm nổi bật trong phong cách sáng tác cho thiếu nhi của

Tạ Duy Anh

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung khóa luận được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Bức tranh của em gái tôi - Một lối rẽ trong phong cách nghệ

thuật của Tạ Duy Anh

Chương 2: Bức tranh của em gái tôi - Thế giới cổ tích thoát thai khỏi

sự câm lặng

Chương 3: Bức tranh của em gái tôi - Đặc sắc trong nghệ thuật trần

thuật

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

BỨC TRANH CỦA EM GÁI TÔI

- MỘT LỐI RẼ TRONG PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT CỦA

TẠ DUY ANH

1.1 Tạ Duy Anh – có một dòng văn học bước qua lời nguyền

Văn học Việt Nam sau 1975 có sự đổi mới rõ rệt Sau lời ai điếu cho một giai đoạn văn học minh họa thì những đòi hỏi bức thiết phải cởi trói, phải đổi gác cho nền văn học càng được xướng ca rộn rã Một loạt những tiếng vang của thế hệ “làn sóng thứ nhất” như Dương Thu Hương, Lê Lựu, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, dường như là một điều thuận lợi khi chính họ đã đặt bước chân đầu tiên trên con đường khai hóa nhưng đồng thời đó cũng là một thử thách lớn đòi hỏi Tạ Duy Anh phải có những bước đi mới, không lặp lại

những người đi trước và không lặp lại chính mình Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có (Đời thừa - Nam Cao)

Không vượt qua cái bóng cây đa cây đề, vượt qua lối mòn thì người nghệ sĩ sẽ

tự tay đào mồ chôn chính tác phẩm và chính mình Liệu Tạ Duy Anh có bước qua được chính lời nguyền đó?

Tạ Duy Anh tên khai sinh là Tạ Viết Dũng (9/9/1959) tại làng Đồng, xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây Nơi đây, sau trở thành quê hương của hầu hết các nhân vật trong sáng tác của ông Tạ Duy Anh tốt nghiệp khóa IV trường Viết văn Nguyễn Du năm 1992 và ở lại giảng dạy bộ môn sáng tác văn học ở trường đến năm 2000 Ông là Hội viên Hội nhà văn

Việt Nam, là tác giả của những tác phẩm gây dư luận Tác phẩm đã xuất bản,

về truyện ngắn bao gồm: Bước qua lời nguyền (1990), Luân hồi (1994), Ánh sáng nàng (1997), Gã và nàng (2000), Những truyện không phải trong mơ (2002), Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh (2003), Ba đào kí (2004), Bố cục hoàn hảo (2004) và một số tập truyện dành cho thiếu nhi: Hiệp sĩ áo cỏ (1993), Quả trứng vàng (1998), Vó ngựa trở về (2000), Bức tranh của em gái tôi (2008)

Về tiểu thuyết: Khúc dạo đầu (1991), Lão Khổ (1992), Đi tìm nhân vật (2002), Thiên thần sám hối (2004)

Ngoài ra, Tạ Duy Anh còn một số tản văn và các sáng tác trên các lĩnh vực khác

Tạ Duy Anh viết đều và viết khỏe Ông dùng chính tác phẩm của mình

để trả lời cho định mệnh của số phận người cầm bút Chính vì tâm niệm khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có nên hành trình

sáng tác của Tạ Duy Anh là hành trình luôn nỗ lực làm mới, để khẳng định

độc bản.Như đã lĩnh một sứ mệnh từ trên trời, từ khi mới sinh ra, đứng trước

trang giấy như một thứ lửa thử vàng - mỗi trang đầy ắp suy nghĩ và bản lĩnh nghề nghiệp, Tạ Duy Anh chọn cách viết - viết để chống lại nỗi đau tinh thần xuất phát từ hiện thực không ngừng vò xé, viết để đối mặt và giải phẫu cuộc đời Văn Tạ Duy Anh như muốn kéo căng con người ra, hành hạ con người vì chính những điều quái đản của con người Văn Tạ Duy Anh thể hiện rõ dấu vết nghiệm sinh từ đời sống thực, từ những trải nghiệm đau đớn của chính bản thân Văn Tạ Duy Anh hừng hực, xoắn vặn ào ạt cuốn băng đi các sự kiện bởi cảm xúc sôi trào, mỗi câu mỗi chữ cứ triền miên cắn cấu vào nhau Nó khiến người đọc xôn xao khi một nhà văn trẻ xuất hiện từ thời kì đổi mới dám

Bước qua lời nguyền rồi sau đó hăm hở Đi tìm nhân vật để cuối cùng khẳng định rằng có một Thiên thần sám hối Nhưng cũng chính độc giả lại băn

khoăn suy nghĩ có thật Tạ Duy Anh đã bước qua lời nguyền hay chỉ là hô hào, khuếch trương?

Bước qua lời nguyền làm nổi danh tác giả ngay khi được đăng trên báo

Văn Nghệ Đó được xem là đỉnh cao truyện ngắn Tạ Duy Anh; tạo nên một hiện tượng “có một dòng văn học mới, dòng văn học bước qua lời nguyền”

(Hoàng Ngọc Hiến) Bước qua lời nguyền xác định một ngoài bút hiện thực

sắc sảo, cam đảm nhìn lại quá khứ đớn đau của mình, của một thế hệ lớn lên trong hai lớp hận thù: hận thù dòng họ và hận thù giai cấp Một thằng bé muốn bước qua lời nguyền để bên vực cho một cô bé, lớn lên chúng muốn

vượt qua hận thù để bảo vệ tình yêu Bước qua lời nguyền đánh dấu giai đoạn

cuối của thời kì đổi mới, nằm trong khuynh hướng văn học đấu tranh phê

phán xã hội, duyệt lại những sai lầm quá khứ như Những thiên đường mù của Dương Thu Hương, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Bến không chồng của Dương Hướng, Trên đỉnh vinh quang do thành công

của truyện ngắn này đem lại, Tạ Duy Anh ngày càng càng tỉnh táo trước dư luận, và hào hứng đi tìm cái đẹp, giải mã cuộc đời

Sau tiếng vang của truyện ngắn Bước qua lời nguyền, tưởng như Tạ

Duy Anh cũng trở thành “nhà văn một tác phẩm” như một số cây bút trẻ đầy triển vọng khác vì không tự vượt qua nổi chính tác phẩm của mình thì Tạ Duy

Anh thay câu trả lời lại tiếp tục mở rộng chủ đề tội ác trong tiểu thuyết Lão khổ và Đi tìm nhân vật Ảnh hưởng của Dostoievski, Tạ Duy Anh ngày càng

đào sâu những vực thẳm của tội lỗi, tìm hiểu những biến thể của tội ác, thăm

dò từng nguồn gốc phát sinh để tìm ra gốc gác những khổ đau của con

người.Lão khổ vẫn giữ bút pháp hiện thực cổ điển, Đi tìm nhân vật đã biến

chuyển nhiều để tạo ra một hiện thực mới nơi kí ức, hồi ức không còn thụ

động, bất động Trong Đi tìm nhân vật, mỗi hình ảnh, mỗi chi tiết đều đưa đến

những nghi vấn: kí ức ư? Có phải thế không hay chỉ là “lầm lẫn”, hay chỉ là

tin tức một chiều? Kí ức có trung thành không? Tại sao tôi nhớ cái này mà

không nhớ cái kia? Đi tìm nhân vật là cuốn tiểu thuyết phá cách nhất về mặt

cấu trúc Tạ Duy Anh như đã đến thời điểm bứt phá khỏi lời nguyền, không

còn phải thai nghén, đào bới nó nữa mà đến lúc phải lột xác nó ra nên Đi tìm nhân vật khó đến gần với bạn đọc

Chưa thỏa mãn, Tạ Duy Anh tiếp trình làngThiên thần sám hối Kết cấu

chặt chẽ và gọn, có thêm sự uyển chuyển và linh hoạt Cảm hứng bắt nguồn

từ câu chuyện ba ngày cuối cùng trong bụng mẹ của một bào thai sắp chào đời, nhưng ai cũng có thể tự tìm thấy mình trong đó và hầu hết là giật mình,

tự vấn Có điều nó không quá nghiệt ngã, ráo riết mà nó mở đường cho nhân vật - con người một lối thoát lương tâm

Từ thợ đào hầm trở thành nhà văn nổi tiếng, cái duyên văn chương của

Tạ Duy Anh khiến người ta nhớ đến nhà văn Trung Quốc Lỗ Tấn - một người từng chuyển nghề đến bốn lần mới đi đến điểm dừng cuối cùng trong hành

trình nghề nghiệp Về nguyên nhân rẽ lối, Tạ Duy Anh tiết lộ: Từ khi còn là học sinh lớp 8 trường huyện tôi đã viết một tập truyện ngắn dựa theo đề tài cô giáo cho sẵn và đó là bài văn duy nhất tôi được điểm trung bình suốt thời cấp

ba Vậy là tôi tiếp tục con đường manh nha từ truyện bịa đầu tiên ấy

“Truyện bịa” ở đây là cách nói khác của khả năng tưởng tượng phong phú Cái năng khiếu, thiên hướng nhà văn nảy nở từ sớm, có điều ngay cả Tạ Duy Anh cũng không ngờ được mình chính là người bước qua lời nguyền của

làng: Chúng tôi lớn lên với một nỗi ám ảnh về một lời nguyền theo đó khi nào

đá có thể nổi lên mặt nước thì làng mới có người đỗ đạt Bên cạnh vốn liếng

trời ban thì nhiệt huyết lao động nghệ thuật mới chính là tác nhân cơ bản giúp

Tạ Duy Anh giải thiêng lời nguyền Phần nhiều tác phẩm của Tạ Duy Anh có

số phận long đong trước khi khẳng định được vị thế, nhưng không vì vậy mà

nhà văn cho phép mình cẩu thả trong sáng tạo nghệ thuật Bất cứ một sự buông

thả nào đều phải trả giá ngay Tạ Duy Anh quyết liệt với chính mình Tôi nghĩ

về tác phẩm nào đó thì lâu, nhưng thể hiện nó thì rất nhanh Khi tôi bị cuốn vào bài viết thì không có ngày đêm, giờ giấc gì nữa, có thời kì cả tuần tôi không ra khỏi ngõ.Đọc truyện của Tạ Duy Anh, một câu hỏi được đặt ra Giã

từ thế kỷ XX lý trí và nhân bản; những lời nguyền nào đáng nguyền rủa, những lời nguyền nào nhân loại trước sau phải bước qua? Phải chăng truyện của Tạ Duy Anh là tín hiệu của dòng văn học mới, “một dòng văn học bước qua lời nguyền”

Khó có thể nói hết cái lý khiến Tạ Duy Anh “hành đạo” bằng ngôn ngữ,

nhưng có thể tin theo cách nghĩ của tác giả Tôi tin rằng không có cuộc đối thoại nghiêm túc nào lại tìm được điểm kết thúc trừ phi đó là cuộc đối thoại với cái chết!.Hành trình sáng tạo của Tạ Duy Anh hẳn còn rất dài và nhiều bí

ẩn Vậy nên, hãy chờ đợi thời gian lên tiếng định giá và đấy mới là thước đo thực sự công bằng đối với lĩnh vực nghệ thuật Duyên nghiệp đã chọn Tạ Duy Anh làm người giải thiêng lời nguyền bằng cách viết, viết không ngừng nghỉ!

1.2 Phong cách nghệ thuật của Tạ Duy Anh từ Bước qua lời nguyền,

Thiên thần sám hối đến Bức tranh của em gái tôi

Văn học thiếu nhi từ lâu đã trở thành một bộ phận có vị trí đặc biệt trong mỗi nền văn học dân tộc Nó được xem là hành trang quan trọng của trẻ

em trên suốt đường đời, bởi lẽ những gì lưu giữ trong thời niên thiếu rất khó phai mờ Hơn thế nữa, văn hóa đọc ngay từ thời thơ ấu có tác dụng nuôi dưỡng tâm hồn, giáo dục, định hướng sự phát triển toàn diện ở trẻ rất cao

Ở nước ta, đầu thế kỷ XX, bắt đầu xuất hiện các tác phẩm văn học viết cho trẻ em, nhưng phải đến sau Cách mạng tháng Tám 1945, nền văn học thiếu nhi mới chính thức được hình thành Đến nay trải qua nhiều thăng trầm, văn học thiếu nhi Việt Nam đã khẳng định được chỗ đứng, phát triển phong

phú, đa dạng và thực sự trở thành một bộ phận quan trọng của nền văn học dân tộc

Từ năm 1975 đến nay, văn học thiếu nhi có sự phát triển không chỉ về

đề tài, nội dung mà còn cả ở thể loại, ở hình thức Một số sách phê bình nghiên cứu văn học thiếu nhi lần đầu tiên được xuất bản Đội ngũ sáng tác đông đảo, nhiều cuộc thi viết cho thiếu nhi ở mọi lứa tuổi được nhà xuất bản

Kim Đồng, nhà xuất bản Giáo dục, nhà xuất bản Trẻ, các tạp chí Vì trẻ thơ, Mực tím, Áo trắng, báo Hoa học trò, báo Thiếu niên tiền phong … phát động

thu được kết quả rất khả quan Đây là tín hiệu “nảy nở” của một bộ phận trong nền văn học dân tộc

Đại hội Đảng lần VI, với đường lối đổi mới, đã đem lại niềm tin, sức mạnh cho toàn Đảng, toàn dân, đem lại bầu không khí mới cho văn học nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng Nhà văn viết cho thiếu nhi ở giai đoạn này đã được quan tâm nhiều hơn Đội ngũ sáng tác cho các em ngày càng đông đảo Các tác giả lớp trước đã tự đổi mới trong việc mở rộng đề tài và tìm tòi hướng khái thác mới mẻ phù hợp với nhu cầu cuộc sống, nhu cầu bạn đọc Đến đầu những năm 90, đội ngũ sáng tác được bổ sung thêm nhiều cây bút trẻ Về truyện có: Trần Thiên Hương, Lê Cảnh Nhạc, Nguyễn Nhật Ánh,

Hà Lâm Kỳ, Quách Liêu…; về thơ có Phùng Ngọc Hùng, Nguyễn Hoàng Sơn, Dương Thuấn, Mai Văn Hai, Hoàng Dạ Thi, Nguyễn Thị Thu Thuỷ, Nguyễn Thị Châu Giang…Lớp người trẻ này tuy chưa có sự từng trải và những tích luỹ kinh nghiệm; nhưng bù lại, họ có sự mới mẻ, hiện đại, có cái táo bạo, mạnh dạn trong sự tìm tòi, và chính họ đã đem lại cho văn học thiếu nhi những nét mới trẻ trung tươi tắn

Văn học thiếu nhi đã trải qua ngót một thế kỷ với khối lượng tác phẩm

đồ sộ, nội dung khá đa dạng, phong phú Có những nhà văn, nhà thơ chuyên nghiệp dành nhiều tâm huyết viết cho thiếu nhi Nhiều tác phẩm văn học thiếu

nhi được các em yêu quý, vượt qua được sự thử thách của thời gian Nhiều truyện, thơ không những chỉ được các em thiếu nhi Việt Nam biết đến mà còn được dịch ra tiếng nước ngoài đến với thiếu nhi cả thế giới Tuy nhiên, quá trình phát triển của văn học thiếu nhi thời gian qua không phải không có những hạn chế Đội ngũ sáng tác văn học thiếu nhi đa phần là các cây bút đã thành công ở thể loại văn “người lớn” rẽ lối sang nên một số tác phẩm chưa thật sự thích hợp với các em Nội dung còn khô cứng, nặng về tính giáo dục Nhiều người còn quan niệm viết cho thiếu nhi chỉ là hình thức giải trí, không đặt nặng về giá trị nghệ thuật… Sự hạn chế ấy cũng là tất yếu

Người ta thường nói Món quà lớn nhất, bí mật lớn nhất, thời gian đẹp nhất của cuộc đời mỗi con người là tuổi thơ Viết đã khó, viết cho trẻ em

càng khó Người viết phải huy động tối đa trí tưởng tượng, sống lại bằng những hồi ức tuổi thơ sinh động của chính mình đồng thời phải am hiểu bắt kịp những tính cách, tâm tư, tình cảm, sự dí dỏm, của đời sống trẻ thơ hôm nay Nếu có cố, cũng chỉ là những sáng tác người lớn mang danh viết cho các

em thiếu nhi mà thôi.Không ngủ quên trong thành công, song song với những sáng tác cho người lớn, Tạ Duy Anh nỗ lực khẳng định chính mình bằng

những sáng tác cho trẻ thơ và cho những ai từng là trẻ thơ Bước qua lời nguyền kể về hai đứa trẻ bước qua thù hận để bảo vệ tình yêu Đi tìm nhân vật

mở đầu bằng hình ảnh thằng bé đánh giày Thiên thần sám hối mở ra từ tiếng

nói đầy bản lĩnh của một bào thai Có thể nhận thấy trẻ em giữ một vị trí quan trọng trong sáng tác của Tạ Duy Anh Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên hay môtip quen thuộc trong sáng tác của chủ thể sáng tạo Chính Tạ

Duy Anh đã từng lí giải Có thể do tôi hiểu tâm lí con người ở lứa tuổi ấy hơn Nhưng có một sự thật là bao giờ tôi cũng muốn một nhân vật trưởng thành cùng với tác phẩm của mình Nhưng chủ ý rõ ràng nhất của tôi là nhân loại luôn luôn ở tuổi chưa trưởng thành, luôn luôn có thể thế này hoặc thế khác

nếu như bỏ mặc họ[29] Điều này thể hiện khá rõ trong các sáng tác cho thiếu

nhi của Tạ Duy Anh Mặc dù số lượng không nhiều nhưng đây là một lối rẽ

khá thú vị Không còn Sự khắc nghiệt của đá, gia giảm tính chất nỗi đau tinh

thần, những áng văn cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh réo rắt nhiều cung bậc nhẹ nhàng, nhiều thanh âm trong trẻo của cuộc sống Khó có thể tin rằng Tạ Duy Anh - một nhà văn “lộn trái” cuộc đời bằng cách phanh phui, mổ xẻ mọi ngóc ngách nhưng khi nhìn đời bằng con mắt trẻ thơ lại trong veo đến vậy Tác phẩm của nhà văn nhẹ mà sâu lắng, nó ru dịu dàng con người sau những xô

bồ của cuộc sống trong những êm đềm của một thời ấu thơ Nó vỗ về con người chạm vào phần thẳm sâu nhất để rồi con người giật mình khắc khoải

trước nhịp gõ tha thiết và tàn nhẫn của thời gian.Bức tranh của em gái tôi

đánh dấu một lối rẽ trong phong cách sáng tác của Tạ Duy Anh

CHƯƠNG 2

BỨC TRANH CỦA EM GÁI TÔI

- THẾ GIỚI CỔ TÍCH THOÁT THAI KHỎI SỰ CÂM LẶNG

2.1 Bức tranh của em gái tôi - những câu chuyện cổ tích được thai nghén

từ cuộc sống

2.1.1 Thời thơ ấu đang vùn vụt lao qua những “ga” cuối cùng

Trong cuộc đời mỗi con người có những khoảnh khắc mà có đi suốt cả một đời ta vẫn không thể nào quên được và không thể nào tìm lại được Đó chính là những khoảnh khắc tươi đẹp của thời thơ ấu Một ngòi bút khéo chạm vào miền sâu thẳm - nơi chôn nhau cắt rốn, nơi tuổi thơ cao vút tiếng sáo diều hay chiều chiều cưỡi trên lưng trâu sẽ gợi nên những xúc cảm, dư vị sâu xa Ngụp lặn với đủ hỉ nộ ái ố của cuộc đời, Tạ Duy Anh như kẻ lãng du

đi tìm ý nghĩa cuộc sống, cuối cùng không ngờ câu trả lời tìm được ở chính

nơi gần gũi, thân thuộc nhất Trong Bức tranh của em gái tôi, thế giới tuổi thơ

hiện lên đầy màu sắc, sống động và bạn đọc có thể bất chợt bắt gặp đâu đó bóng dáng của chính mình Những câu chuyện “dở hơi” ngày bé lại có sức lay động hồn người mãnh liệt:

Khi đã ở ngoài đường, làm như vô tình, nó đi sát vào tôi cốt cho cái đầu bù của nó trội hẳn lên:

Sự hơn thua của hai đứa trẻ được bộc bạch thẳng thắn.Trẻ con có thể giận nhau, choảng nhau nhưng sau đó lại vô tư làm bạn Tâm hồn trẻ thơ chứa chan mạch nguồn trong trẻo là vậy Người lớn bỗng giật mình hổ thẹn, ngẫm ngợi về những mâu thuẫn chất chồng - về những cái không đáng nhớ mà con người cứ tự chất thêm gánh nặng cho mình? Cuộc sống luôn chứa đựng những tranh đua, giành giật Vận động là quy luật tất yếu để thúc đẩy cuộc sống phát triển Say cái tôi hiếu thắng, cái cách con người ta hơn thua nhau khiến ta ngỡ ngàng, chau mày, thậm chí rùng mình Ta bỗng thèm được một lần “dở hơi”, ganh đua nhau vì chuyện cỏn con như hai đứa trẻ trong những trang văn Tạ Duy Anh

Miên man trong chuyến tàu tuổi thơ mà Tạ Duy Anh cầm lái, có lúc độc giả bật cười vì nét ngây ngô của những tâm hồn trẻ thơ, có lúc lại ngẫn ngơ tiếc nuối khi bắt gặp đâu đó hình bóng của mình thấp thoáng trong những trò chơi ấu thơ Hình ảnh những đứa trẻ thôn quê sạm đen vì nắng, bê bết bùn đất nhưng rực lên là đôi mắt trong veo không vẩn chút bụi đời Cuộc đời lam

lũ được nhìn dưới lăng kính trẻ thơ bỗng chốc hóa nên thần tiên, linh điệu Một cuộc bẫy cò với đứa trẻ không đơn thuần là cuộc rượt đuổi con mồi mà mang đậm màu sắc phiêu lưu bởi cái niềm tin ngộ nghĩnh nhưng mãnh liệt

Người ta bảo có cò vàng cơ Cò vàng đẻ trứng bằng vàng ấy, anh Tú biết không? Hay một câu chuyện đùa phi lí có thể khiến một đứa trẻ hiếu động răm rắp tin là thật Chị đừng rủa em thành quạ Cô bé Tuấn Nam ngộ nghĩnh, đanh đá trong Quà của Lọ lem bỗng dưng trở nên ít lời một cách đáng ngờ chỉ vì đọc truyện “Bảy con quạ” trong đó cũng chỉ vì nghịch ngợm mà bảy cậu bé bị ông bố lỡ miệng rủa cho thành quạ [1, tr.138] Đừng bao giờ

nói dối với trẻ con là vì vậy, sáng nào Tuấn Nam mở mắt ra cũng ngơ ngác

tìm cái gì đó vì nó tin rằng phép lạ chỉ xảy ra vào nửa đêm mà khi đó thì nó đang ngủ say [1, tr.138]

Tuổi thơ - một quãng ngây thơ, một quãng mà người ta khóc và cười

bằng những cảm xúc thật sự Một tiếng ngỗng kêu đêm thành tiếng thảm thiết gọi chồng của con Mái non mắt đỏ hoe Tiếng Cò Bợ mẹ trong Bẫy cò thành tiếng cứu con tôi với! Hai anh em bé Vin chưa kịp vui mừng vì chú Cò Bợ con sập bẫy đã mường tượng ra cảnh đêm nay mẹ nó sẽ khóc hết nước mắt Rồi chỉ vài hôm nữa thế nào cũng thấy xác một con Cò Bợ mẹ chết ủ rũ vì mất con [1, tr.28] Đứa trẻ vô tư nhưng nhạy bén phát hiện ra sự sống tiềm ẩn sau

những sự vật rất đỗi bình thường Bao nhiêu lâu rồi ta chưa lắng lòng mình để nghe lời thủ thỉ giãi bày của cuộc sống quanh ta? Bao nhiêu lâu rồi ta đã quen với sự trơ lì cảm xúc?

Những mảnh ghép vụn vặt, vụng về của tuổi thơ hình thành nên đứa trẻ Có đứa trẻ nào ý thức được mình đang lớn lên từng ngày Qua một đêm sẽ đến một ngày mới với bao trò chơi hấp dẫn đang mời gọi Nhưng tổng của những ngày mới đó thì tuổi thơ đã ở sau lưng Cuộc đời đã lấy đi tuổi thơ Khi hình thức thực sự thành vỏ bọc và nội dung thì thực sự nằm sâu trong vỏ bọc

ấy Phải chăng vỏ bọc càng dày con người ta càng khôn lớn? Hay do vật chất

đã lấy đi tuổi thơ? Lúc ta biết thế nào gọi là giá trị vật chất, thế nào là lo toan, bươn chải thì tuổi thơ đã mất đi! Hay “Do tình yêu lấy mất! Khi một thứ tình yêu “lạ thường” nhen nhói trong mỗi con tim của mỗi con người, khi ta biết thế nào là trằn trọc, khi biết thế nào là nhớ mong, biết thế nào là lo lắng và thế nào là quên bản thân của chính mình thì lúc ấy tuổi thơ đã bay đi! Đi như thể

một bước chân nhẹ nhàng giữa ranh giới hai thời khắc bé nhỏ” Bức tranh của

em gái tôi - những câu chuyện nhỏ mở ra một chân trời bao la, rộng lớn Từ thực tại nhìn về cả một thời thần tiên sống lại khiến tâm hồn tôi được gột rửa,

để lúc tỉnh giấc, cảm giác choáng ngợp là sự tiếc nuối [1, tr.9]

2.1.2 Cuộc sống được kể tiếp

Nhà thơ nổi tiếng nước Đức - Hainơ từng phát biểu: Thế giới đã nát tan

và để lại vết nứt trên mình thi sĩ Đây là một thực tế của sự ảnh hưởng, tác

động của khách quan đến văn nghệ sĩ nói chung Mối quan hệ giữa họ với hiện thực còn ở chiều ngược lại, nhà văn nhà thơ tìm thấy ngọn nguồn cảm hứng sáng tạo từ hiện thực đời sống và khát vọng thực hiện sứ mệnh của người nghệ sĩ: tác phẩm của họ ít nhiều tác động tích cực đến xã hội Lịch sử văn học Việt Nam là một minh chứng sinh động cho điều đó Văn học Việt Nam chặng đường 1945 -1975 đã tập trung làm nhiệm vụ phục vụ cách mạng,

cổ vũ chiến đấu - tất cả cho Tổ quốc quyết sinh Nghệ sĩ thực sự là chiến sĩ trong bối cảnh máu lửa của dân tộc Đến khi lịch sử sang trang, những nhà văn - chiến sĩ trưởng thành trong giai đoạn trước 1975 như Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu , sau đại thắng mùa xuân 30 tháng 4, họ đã có bước chuyển đổi trong sáng tác Bức tranh đời sống xã hội đã đổi màu, đó là một trong những yếu tố tác động đến nghệ thuật, trong đó có văn học Nhà văn thay đổi quan niệm nghệ thuật về hiện thực, quan niệm về con người là tất

yếu, giống như sự sáng tạo là một xu thế vận động không ngừng của văn học

Như vậy, hợp chất làm nên bức tranh hiện thực trong sáng tác của một nhà văn bao gồm nhiều yếu tố Tạ Duy Anh từng đưa ra cách hiểu về nội

dung hiện thực trong sáng tác: Mỗi người có một cách nhìn hiện thực được quy định trước hết bởi môi trường sống, khả năng nhận thức, những ám ảnh

về hạnh phúc và tai ương mà họ trải qua, chiều hướng tư tưởng mà họ đeo đuổi… Nó thuộc về sự bí ẩn cá nhân Hiện thực làng Đồng nói riêng và làng

quê Việt Nam nói chung có ảnh hưởng khá rõ nét trong các sáng tác của Tạ Duy Anh Tuy nhiên nhà văn họ Tạ không tiếp tục tái hiện bức tranh về cái đói cái khổ của người nông dân Ở một loạt truyện ngắn, tiểu thuyết của mình,

Tạ Duy Anh đi xa hơn, mục kích cái hậu quả của sự nghèo khổ dài dài đã đẻ

ra một loạt thói quen Cũng như các cây bút văn học sau 1975, trước lợi thế

của không khí dân chủ, nhà văn đã quay cận cảnh hiện thực trần trụi, những

“tệ” và “nạn” diễn ra sau luỹ tre làng Phác hoạ bộ mặt xã thôn qua sáng tác của Tạ Duy Anh, chúng ta nhận thấy một mảng màu nham nhở xám xịt Đấy

là bóng tối của thù hận, hủ tục và lòng tham Những cái phi nhân tính đó “lấn

sân” cái tình làng nghĩa xóm, gây bao sóng gió cho những cuộc đời đều phải đánh vật để kiếm sống

Kéo căng bạn đọc bằng những cái nhìn sắc lạnh của mình, những tưởng tâm hồn Tạ Duy Anh không còn chỗ cho những rung động thường tình trú ngụ Nhưng không, tạm rời xa cái không khí u ám ở trên, trong những sáng tác cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh, người đọc ngỡ ngàng ngụp lặn, tắm táp

lòng mình trong những câu chuyện cổ tích được thai nghén từ chính cuộc

sống Tạ Duy Anh không cần dụng công cầm bút, uốn nắn câu chữ mà tác giả

để cho cuộc sống kể tiếp những câu chuyện thần tiên Có những chuyện thường ngày lại y như cổ tích, một lúc nào đó chợt nhớ lại chính bản thân ta

cũng phải ngạc nhiên vì sự kì diệu của nó Từ một quả trứng của chị mái Mơ trót đẻ rơi trong đám lá tre thành chú gà con, từ chú gà con thành một đàn gà Một tiểu tiết rất nhỏ nhưng cần một cái nhìn tinh đời mới phát hiện ra

Chuyện thật như đùa, hay chuyện đùa như thật hay cũng chính cuộc sống đã

kể tiếp câu chuyện bằng sự kì diệu do chính nó tạo nên?

Bức tranh của em gái tôi mang đậm dấu ấn của cuộc sống - văn hóa Việt Đàn gà, chú Ngỗng, những con tò he, đến cái bát múc cám lợn sứt một miếng, đi vào văn Tạ Duy Anh bỗng chốc trở nên ngộ nghĩnh Có lúc tác giả

chỉ đích danh địa điểm như Gò con Ngựa, Cánh đồng Soi hạ, hay có lúc tác giả gọi chung chung bằng cái danh xưng Quê nội Một tiếng quê gợi nên bao

nhiêu xúc cảm Một miền quê như bao miền quê thôn dã của Việt Nam với

vườn cây, ao cá, hàng rào dâm bụt, với những triền đê lồng lộng gió Bà đã kê sẵn cho Nhím chiếc chõng tre dưới gốc cây sấu già Nhím sẽ đi thăm vườn trại, ao cá của ông bà nội một vòng rồi lăn ra chiếc chõng kia ngủ một giấc

[1, tr.37] Giấc ngủ êm đềm chắp cánh cho đứa trẻ đến với thiên đường, đến với chị Hằng, chú Cuội hay đến với thế giới cổ tích mà đêm đêm bà với mẹ

vẫn hay kể Bà tôi thuộc rất nhiều truyện cổ tích Vào những đêm trăng bà thường kê chõng dưới dàn hoa thiên lí, ngồi đón gió thổi lại từ phía biển Tôi nghiện chuyện bà kể: Hoàng Trìu kén vợ, Tống Trân Cúc Hoa, Phạm Tải Ngọc Hoa, Thúy Kiều Kim trọng bà thuộc làu và đọc bằng thứ giọng êm ái như ru [1, tr.117] Sẽ thật thua thiệt cho một ai lớn lên mà thiếu lời ru à ơi của

bà của mẹ, thiếu những câu chuyện cổ tích nơi người tốt sẽ được đền đáp, kẻ xấu sẽ bị trừng trị Tâm hồn người đó sẽ khuyết đi một phần không có gì bù đắp được

Viết cho trẻ thơ, rất khó để viết hay Viết không khéo cũng chỉ là áng văn người lớn mang danh dành cho trẻ em Tạ Duy Anh không phiêu lưu đâu

xa, tìm kiếm những cái không tưởng Biết chắc lọc trong máu thịt quê hương, nhìn đời bằng con mắt của một đứa trẻ, Tạ Duy Anh có công khai phá, mở đường còn cuộc sống đã làm nốt phần việc của nó Những câu chuyện trong

Bức tranh của em gái tôi vì thế nhẹ nhàng, đơn giản nhưng thật ý vị!

2.2 Bức tranh của em gái tôi - trẻ con mới đủ sức tin là thật

2.2.1 Chân dung của tình bạn

Xưa nói về Nguyễn Du, Mộng Liên Đường có câu Nếu không phải có con mắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời, thì tài nào có cái bút lực ấy Nay nói về Tạ Duy Anh phần nào cái cốt lõi của ý trên vận vào

thấy hợp lí Dẫu biết rằng văn chương Tạ Duy Anh vẫn còn bỏ ngõ và chưa

có độ thẩm thấu, độ lùi của thời gian nhưng hành trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn này vẫn khiến mọi người nể phục Viết là cách mà Tạ Duy Anh chống lại nỗi đau tinh thần xuất phát từ hiện thực không ngừng vò xé Nhà văn viết nhiều về thực trạng đen tối của cuộc sống thế nhưng Tạ Duy Anh không phải là một nhà hoài nghi chủ nghĩa Tạ Duy Anh luôn đặt niềm tin vào cuộc sống, tin vào điều kì diệu mà văn chương mang lại cho cuộc đời này,

dẫu có lúc mệt mỏi đến tuyệt vọng vì xem tivi thấy người ta giết một lúc hàng ngàn người, thấy bất lực đến chảy nước mắt vì chỉ một thằng quan tham làm nhân dân mất đứt hàng tỉ tiền đóng thuế, thấy những gì mình viết ra vô nghĩa đến thảm hại, nhưng rồi vẫn lại cầm bút và viết thôi, và vẫn phải tin là vì những đóng góp nhỏ hơn cả hạt bụi của mình mà ngày mai sẽ sáng hơn hôm nay một chút Niềm tin mãnh liệt của Tạ Duy Anh thể hiện rất rõ trong các

sáng tác cho thiếu nhi - tin vào một thế giới cổ tích, một phép lạ hơn cả là tin vào tình người nói chung và tình bạn bè nói riêng

Bạn là của cải chứ không phải của cải là bạn.Câu danh ngôn đó đã

dành tất cả sự trân trọng,ưu ái cho tình bạn Thế gian sẽ đơn điệu biết mấy,con người sẽ nghèo nàn, nhạt nhẽo nếu tình bạn không tồn tại Tình bạn

ấy là hai tiếng thiêng liêng cao đẹp Ca dao từng đề cao tình cảm bạn bè:

Ra đi vừa gặp bạn hiền Cũng bằng ăn quả đào tiên trên trời

Từ xưa đến nay đã có bao nhiêu tình bạn cao đẹp, thiêng liêng; biểu hiện sâu sắc của tình bạn là tấm lòng tri âm, tri kỉ Trong tích xưa, tiếng đàn của Bá Nha chỉ mình Chung Tử Kì nghe và hiểu được Đến khi Tử Kì chết,

Bá Nha treo đàn không đánh vì không còn một Tử Kì thứ hai nữa

Song bạn bè hiểu nhau chưa đủ mà còn phải biết quan tâm chăm sóc lẫn nhau Tình bạn giữa Nguyễn Trãi và Nguyễn Mộng Tuân cũng rất cao đẹp Nguyễn Trãi nói về bạn mình:

Nghèo ốm ta thương bạn Ngông cuồng bạn giống ta

Nguyễn Mộng Tuân mừng nhà mới của bạn đã tạ lại tấm lòng bạn mình:

Mang rượu đến cùng ông thưởng thức Say theo người, chớ tỉnh mình ta

Quả thật đó là những tấm lòng tri kỉ tri âm trong nguồn cội Khác với Nguyễn Trãi và Nguyễn Mộng Tuân, Nguyễn Khuyến với Dương Khuê không cùng một tư duy chính trị, Song không vì thế mà họ không trở thành bạn bè Dương Khuê mất Nguyễn Khuyến đã khóc bạn bằng những vần thơ đầy xúc động:

Rượu ngon không có bạn hiền Không mua không phải không tiền không mua

Câu thơ nghĩ đắn đo không viết Viết đưa ai, ai biết mà đưa Giường kia treo những hững hờ Dàn kia gãy cũng ngẫn ngơ tiếng đàn

Viết tiếp những trang sách đẹp về tình bạn của các bậc đi trước, văn học hiện đại khá chú trọng đến thứ tình cảm thiêng liêng này Ở bất cứ lứa tuổi nào con người cũng cần tình bạn; càng lớn càng cần bạn, về già thì bạn càng quý Nhưng tình bạn ở lứa tuổi ấu thơ là cung bậc đẹp và trong sáng nhất Dễ nhận thấy điều này trong các sáng tác cho thiếu nhi của các tác giả

Võ Quảng, Phạm Hổ, Nguyễn Nhật Ánh, Tạ Duy Anh,….Chủ đề bao trùm

nhất trong thơ Phạm Hổ là tình bạn Tôi đặc biệt chú ý đến tình bạn trong đời sống con người Trong hơn mười tập thơ viết cho các em, đã có sáu tập Dấu

hiệu nhận biết chủ để tình bạn trong thơ Phạm Hổ trước hết nằm ở cách đặt

tên cho các tập thơ: Chú bò tìm bạn, Bạn trong vườn, Những người bạn im lặng, Những người bạn ồn ào,…Đi vào văn bản, ta thấy cảm hứng tình bạn

xuyên suốt ở hầu hết các bài thơ, tập thơ Một chú Bò lang thang trong chiều

với tiếng ậm…ò đã trở thành hình ảnh đáng yêu trong nỗi thiết tha gọi bạn:

Mặt trời rúc bụi tre Buổi chiều về nghe mát

Bò ra song uống nước Thấy bóng mình ngỡ ai

Bò chào: Kìa anh bạn Lại gặp anh ở đây!

Nước đang nằm nhìn mây Nghe bò cười nhoẻn miệng Bóng bò chợt tan biến

Bò tưởng bạn đi đâu

Cứ ngoái trước nhìn sau Ậm…ò tìm gọi mãi

(Chu ́ bò tìm bạn)

Hay như Nguyễn Nhật Ánh - cây bút viết cho thiếu nhi hàng đầu cũng

luôn chú trọng khai thác mảng đề tài này Kính vạn bông xoay quanh cuộc

sống của những người bạn thân với những tính cách trái ngược: Quý Ròm thông minh, tốt bụng nhưng nhát gan và có phần vô tâm; Tiểu Long khù khờ, giỏi võ; nhỏ Hạnh học giỏi, dịu dàng mà hậu đậu Mỗi tập truyện là câu chuyện về cuộc sống thường ngày của ba người bạn: nhiều khi hài hước, đôi lúc khiến độc giả thót tim hay cảm động nhưng luôn kết thúc với những bài học sâu sắc

Tạ Duy Anh cũng không nằm ngoài quỹ đạo đó Bức tranh của em gái tôi với ba lăm câu chuyện nhỏ đầy màu sắc đã có đến mười sáu câu chuyện

xoay quanh chủ đề tình bạn Khởi đầu của tình bạn đôi khi đơn giản đến bất ngờ bởi có lẽ tạo hóa đã định đoạt, gắn cho một số người những tưởng xa lạ

chữ nhân duyên để rồi họ sát cánh bên nhau suốt đời với nhân duyên giữa

những người bạn tốt Nhím trong Ngọt ngào quê nội bằng tấm lòng khoan dung chân thành đã xóa bỏ khoảng cách ban đầu, để cuối cùng nhận lại món quà lớn, nhất là sau hai hôm về quê nội Nhím đã có thêm tới bốn người bạn Chả mấy chốc hàng trăm bạn trong làng sẽ đến với Nhím “Quê nội cũng thật tuyệt” Nhím thầm nghĩ Không một chút toan tính, tình bạn của những đứa

trẻ tiếp thêm lửa cho trang văn Tạ Duy Anh ấm nồng

Cảm động hơn hết là tình bạn của cô bé và cậu bé trong câu chuyện Lời nói dối rực sáng Cả hai cùng bệnh nặng, nhưng cậu bé như quên bản thân mình, tim cậu thắt lại khi hiểu rằng bệnh của cô bé nặng hơn bệnh của cậu và

cô bạn cậu đang ở giữa ranh giới của sống và chết Lời nói dối bỗng chốc trở nên trôi chảy Ồ cậu không thể hình dung nổi nó đẹp như thế nào đâu ( ) Bầu trời xanh dìu dịu, màu xanh của những buổi chiều thả diều ấy Ngày nào mặt trời cũng trôi qua khung cửa, hệt như màu vàng nung Trong tầm mắt của mình là cây phượng, chỉ tháng sau là đỏ rực hoa cho mà xem, có thể thò tay

ra hái được Ngày nào cũng có những con chim ở đâu kéo về Cậu biết chúng

nó làm gì không? Mình đoán là tụi nó sắp mở hội ở đâu đó [1, tr.110] Người

bạn tốt là người bạn không chỉ chia sẻ niềm vui mà luôn ở bên ta lúc khó khăn, hoạn nạn Từ đó, người họa sĩ nhí bất đắc dĩ đã vẽ nên không đơn thuần một bức tranh phong cảnh hữu tình, mà đó là bức tranh của sự sống, của hi

vọng để cô bé đem cả nụ cười và niềm mơ ước vào giấc ngủ Sự thật dù có khắc nghiệt bức tường tróc lở, xám nghét nhưng có hề gì, có ai đánh thuế tưởng tượng, nhất là nó cứu được một người bạn của ta! Bạn bè chính là quà tặng quý giá nhất mà ta có trong cuộc đời này

Trong Bức Tranh của em gái tôi, Tạ Duy Anh còn đề cập đến một tình

bạn khá đặc biệt Không cùng màu da, không cùng ngôn ngữ nhưng có hề gì, tình bạn giữa nhân vật Tôi và Anny vẫn rất tuyệt vời Nhân vật Tôi trong

Anny dễ thương dụng công chuẩn bị đón tiếp bạn để cho bạn cảm thấy như đang ở chính nhà mình trong thời khắc thiêng liêng nhất của một năm Nhẹ nhàng nhưng chứa chan tình người, bước khởi đầu nhưng phía trước là tất cả: tương lai, hi vọng và tình bạn Tôi cũng nhận thấy ở Anny tất cả những gì cao quý của một người chân chính Sự thấu hiểu đã xóa nhòa khoảng cách,

khắc ghi một tình bạn đẹp

Cuộc sống với chằng chịt các mối quan hệ phức tạp, có người thiếu có người bội thực yêu thương nên chưa nhận ra hết ý nghĩa, giá trị của tình bạn thiêng liêng Tạ Duy Anh với những câu chuyện thân thuộc đã đánh thức căn phần tình cảm tốt đẹp trong mỗi con người Người đọc có lẽ sẽ cảm giác thấy trống vắng một cái gì đó và khao khát một người bạn đúng nghĩa Văn Tạ Duy Anh đã chạm đúng mạch nguồn yêu thương

2.2.2 Bức hoạ của tương lai

Sống ở đời, con người luôn chịu những giới hạn nhất định, không cảm

thức ngắn ngủi về thời gian, tuổi tác mau lên chứ vội vàng lên với chứ (Xuân

Diệu) thì cũng bị ràng buộc với những quy tắc đạo đức, chuẩn mực, với những thực tế trần trụi Văn học là cứu cánh cho tinh thần con người Vẫn biết văn học luôn phải đứng trên mảnh đất hiện thực nhưng nó luôn có chỗ cho con người thỏa sức vùng vẫy Xứng danh với thiên chức của người nghệ sĩ - những con người nhạy cảm hơn đời, Tạ Duy Anh không chỉ cầm lái, vượt qua khắc nghiệt của thời gian để đưa bạn đọc làm một chuyến về với tuổi thơ, với những kỉ niệm ngọt ngào, với những người bạn mà có đi suốt đời ta vẫn khôn nguôi, Tạ Duy Anh còn thả hồn mình đến tương lai với bao hi vọng Luôn nhìn đời với con mắt tỉnh táo, nhà văn đã bóc trần thực tại nhưng không phải

để hoài nghi, để chán chường, ngược lại để thúc đẩy con người sống tốt hơn

Ở lứa tuổi nào, dường như con người cũng hướng đến tương lai Nhỏ thì mong mình lớn lên Lớn lên chút nữa thì mong học hành giỏi giang, sự

nghiệp thành đạt, gia đình êm ấm Già thì tìm niềm vui ở tương lai cháu con

Bức họa tương lai trong tập truyện ngắn Bức tranh của em gái tôi của Tạ Duy

Anh đầy gam màu, đường khối Có khi mong mỏi, hi vọng tương lai chỉ vì

một lí do giản đơn Câu chuyện của Khánh trong Bay về phương Nam là ví

dụ Bạn của Khánh là một con chim cu gáy Tình cờ một lần đi chăn trâu, cậu thấy một con chim bùng nhùng trong mảnh lưới nhỏ, nằm sã cánh trên mặt ruộng lúa vừa gặt [1, tr.141] Cậu đem về, đặt tên nó là Bình Minh, chăm sóc

chu đáo như chăm người bạn quý Nhưng Bình Minh là sinh vật của đất trời,

nó không thể bên cậu mãi mãi Thấu hiểu được điều đó, khi những đàn chim trốn rét cuối cùng bay qua bầu trời, Khánh không nỡ cướp của Bình Minh

món quà trời cho, cậu tung bổng con chim lên cho nó bay về phương Nam

Từ đó, Khánh chỉ còn duy nhất một niềm mong ngóng về tương lai - mùa

xuân sẽ tới bởi cậu biết ngày ấy đàn chim, trong đó có con Bình Minh, sẽ lại trở về Sống mà không có động lực để cố gắng, hi vọng thực chất chỉ là sự tồn

tại Dẫu niềm mong mỏi tương lai của Khánh rất phiêu nhưng ít nhất cũng có một động lực để cậu bé sống tốt hơn

Văn học giúp con người ta sống tốt hơn Trong Bức tranh của em gái tôi, dù tình huống mỗi truyện ngắn có khác nhau, nhưng tựu chung lại Tạ Duy

Anh đều nhằm mục đích hướng bạn đọc, nhất là các em thiếu nhi đến một tương lai tươi đẹp Sau những ngộ nhận, vỡ lẽ về chân lí, con người sẽ phục thiện và thấu hiểu lẽ đời hơn Ở đời còn lắm những mảnh đời cơ cực, bất hạnh, có những em sinh ra đã bị số phận cướp mất tuổi thơ, em cũng mong những đêm êm đềm trong lời ru, tiếng hát chứ không phải day dứt câu hỏi

Cha ơi cha ở đâu? Mẹ ơi mẹ ở đâu? Cuộc sống không tuyệt đường một ai

Bé Lem trong Những mùa xuân trôi qua đã có một gia đình - một tổ ấm đúng

nghĩa, không chỉ là vỏ bọc hình thức mà có đầy tình thương yêu Ích kỉ cố hữu ban đầu của một đứa trẻ là không muốn san sẻ những thứ mình đang có

đã khiến Tí hành động nông nổi nhưng sau những trải nghiệm cậu đã học

được lẽ sống.Tâm hồn tỏa hương như loài cây quý kì lạ kia của bé Vin đã giác ngộ, giúp Tí hiểu Sống là cho đâu chỉ nhận riêng mình!

Bức họa tương lai trong tập truyện ngắn Bức tranh của em gái tôi đa

sắc, đa màu Chìm đắm trong thế giới đẹp như cổ tích, Tạ Duy Anh vẫn không quên gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh con người Tương lai của mỗi người do chính chúng ta định đoạt Đừng đổ lỗi cho số phận bất công nếu cuộc đời không như ý muốn Những gì ta nhận hôm nay là kết quả của những

năm tháng đã qua ta gieo trồng Chàng Lười trong câu chuyện Chàng Lười và con chuột nhắt là cái kết nhãn tiền cho những ai sống ì ạch, hưởng thụ Những

trải nghiệm đớn đau chỉ là trường đời khắc nghiệt giúp ta trưởng thành hơn Con người hơn thua nhau ở cái cách vượt qua khó khăn Cuộc sống luôn vận động, không tự bước lên phía trước thì chắc chắn sẽ bị đầy lùi Cái giá Chàng

Lười nhận đắt nhưng không quá chút nào Ôi chả bù cho ta lúc ăn thừa mứa những của ngon vật lạ Ai biết đâu lại có lúc ta ăn xin cả một con chuột nhắt Chỉ vì lười mà ta phải quỵ lị với cả giống vật vẫn bị dân gian ghét cay ghét đắng [1, tr.64] Tạ Duy Anh đã đánh thức những tình cảm trong lòng, thức

dậy những tiềm năng quan trọng của trẻ và những ai từng là trẻ em về khả năng quan sát, tiếp nhận thế giới để từ đó biết sống và sống tốt hơn

Hướng đến tương lai nhưng không lãng quên quá khứ, trong tập truyện

ngắn Bức tranh của em gái tôi, bên cạnh những nét vẽ phong phú cho tương

lai Tạ Duy Anh vẫn không quên dành chỗ cho những phút lắng lòng trở về

với cội nguồn dân tộc Chim có tổ, người có tông, lớp người đi sau phải kế tục truyền thống cha ông mình hoàn thành sự nghiệp dở dangBố chỉ làm tiếp phần việc ông nội con bỏ dở Sự nghiệp của chúng ta chỉ mới hoàn thành cách đây ít hôm Ông con mơ ước làm sống lại những con rồng từng biểu tượng cho khí phách dân tộc, hiện chỉ nguyên vẹn qua ghi chép Đó là lịch sử

được tạc bằng đá đấy [1, tr.89] Truyền thống dân tộc như con sông dài

không ngừng trôi chảy và mỗi thế hệ, mỗi người là một khúc sông Khúc sông

có sâu rộng thì dòng sông mới chảy trôi, thông ra biển lớn Những gì ta phấn

đấu hôm nay sẽ không vô nghĩa bởi lặng lẽ gởi hồn mình vào đá để cuộc sống tương lai sẽ không trở nên khô cằn [1, tr.91]

2.2.3 Bức tranh của những phép màu

Cái kì ảo là một hình thái nhận thức thẩm mĩ đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu văn học thế giới trong vòng mấy thập kỉ trở lại đây Đây không phải là một sự ngẫu nhiên Tưởng chừng như một nghịch lí, càng về những năm cuối thế kỉ XX và đầu thế kỉ XXI này, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật, hơn bao giờ hết nhân loại lại cần đến một hình thái nhận thức thẩm mĩ, một loại hình văn học nghệ thuật của những tưởng tượng kì ảo để tìm lại trạng thái cân bằng cho đời sống tâm linh trong một xã hội mà nhịp độ căng thẳng của nó đã làm “tha hoá” con người và làm

xơ cứng đi nguồn suối tưởng tượng và chất thơ, một bình diện không thể thiếu của đời sống tâm linh Ở Việt Nam, cùng với bối cảnh văn hoá chung của thế giới như vừa nêu trên, sự quan tâm trở lại với cái kì ảo còn có một ý nghĩa riêng: đất nước chuyển từ hoàn cảnh chiến tranh sang cuộc sống bình thường,

có sự dân chủ hoá trong quan niệm từ lập trường nhất nguyên sang cái nhìn đa nguyên về cuộc sống, đồng thời, nhiều vấn đề phức tạp của cuộc sống thường nhật vốn bị xem nhẹ hoặc giản đơn hoá trong xã hội thời chiến nay cần phải xem xét lại, và không dễ gì giải quyết bằng một quan niệm thông thường mà phải dùng đến hình thức đặc biệt của nghệ thuật mới có thể cắt nghĩa được nó… Đó là những lí do cơ bản cho sự lưu tâm đối với cái kì ảo trong đời sống văn học hiện thời Yếu tố kì ảo được đưa vào trong văn học khá dày đặc, trở thành một dòng riêng với những tên tuổi như Võ Thị Hảo, Hòa Vang, Nguyễn Huy Thiệp,…

Không nằm ngoài xu thế chung đó, đặc biệt khi viết cho thiếu nhi, yếu

tố kì ảo được Tạ Duy Anh vận dụng khá phong phú, gia giảm cho phù hợp

với sự tiếp nhận của trẻ em Gần một phần ba truyện ngắn trong tập Bức tranh của em gái tôi có sự xuất hiện của yếu tố kì ảo tạo nên một bức tranh của những phép màu lung linh Phép màu đã tạo nên thế giới kì ảo, nâng cánh cho

con người đến với những giấc mơ Thực tế không được thỏa mãn, hoặc không

có điều kiện để thỏa mãn con người bèn tìm tới một thế giới khác Đây chính

là điểm tựa tâm linh giúp xoa dịu phần nào những u uất, bất mãn, bế tắc ở

thực tại thoả mãn cái lý tưởng đạo đức đang mâu thuẫn với một môi trường

xã hội nhất định Cậu bé Hoàng trong Giấc mơ vàng luôn luôn có cảm giác rằng cậu là người bị số phận hắt hủi Trong khi chúng bạn có đủ bố lẫn mẹ thì cậu chưa bao giờ biết mặt bố và chỉ nghe mẹ kể là bố đã hi sinh Gia đình chúng nó giàu có, nhiều đồ vật sang trọng Trong khi nhà cậu cái gì cũng bé: ngôi nhà bé, chiếc tủ bé, ngay cả con chó cũng bé, sủa nhanh nhách nghe đến

là tức [1, tr.75] Hoàng không ước những thứ của người khác bởi một người chân chính không bao giờ hạ mình làm thế, cậu thường thả hồn mơ mộng lên tận mây xanh.Trên đó, cậu mơ lạc vào một thế giới mà mọi thứ đều bằng vàng Cậu không còn là cậu Hoàng con mẹ Tâm nghèo khó, mà thành một người có tất cả mọi thứ: lâu đài nguy nga, những bộ tách bằng vàng, mũ và giày đính xa-phia Ấn Độ và kim cương [1, tr.76] Câu chuyện của Hoàng lấp

lánh phép màu, giống như vịt hóa thiên nga, Lọ Lem gặp được hoàng tử, cuộc đời cậu bé sang trang mới

Hay như chuyện của bé Tôm trong Quà tặng mẹ cũng đầy kì diệu Tấm

lòng cao đẹp của một đứa trẻ muốn tặng cho mẹ món quà ý nghĩa vào dịp 8/3 nhưng không có tiền Tôm thấy buồn và thất vọng, cậu gục xuống bàn và ngủ

thiếp đi Trong giấc mơ cậu sung sướng đến nghẹt thở vì cậu nhận được tất

cả những gì mình ước Một tòa lâu đài bằng thủy tinh, xanh biếc Toàn bộ đồ