Điều tra đánh giá hiện trạng khai thác và sử dụng thực vật rừng làm thực phẩm gia vị tại hai xã thuộc vùng đệm vqg ba bể huyện ba bể tỉnh bắc kạn

Các loài cây rừng giá trị kinh tế thường sử dụng làm thực phẩm đang được gây trồng tại khu vực nghiên cứu .... ít đi, một số hộ dân đã tự mày mò gây trồng với quy mô rất nhỏ lẻ, tự phát

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

-

LÝ VĂN BÍNH

ĐIỀU TRA ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG KHAI THÁC VÀ

SỬ DỤNG THỰC VẬT RỪNG LÀM THỰC PHẨM, GIA VỊ TẠI HAI XÃ THUỘC VÙNG ĐỆM VƯỜN QUỐC GIA BA BỂ -

HUYỆN BA BỂ - TỈNH BẮC KẠN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Lâm nghiệp

Khóa học : 2014 – 2018

Thái Nguyên, năm 2018

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

-

LÝ VĂN BÍNH

ĐIỀU TRA ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG KHAI THÁC VÀ

SỬ DỤNG THỰC VẬT RỪNG LÀM THỰC PHẨM, GIA VỊ TẠI HAI XÃ THUỘC VÙNG ĐỆM VƯỜN QUỐC GIA BA BỂ -

HUYỆN BA BỂ - TỈNH BẮC KẠN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành : Lâm nghiệp

Giảng viên hướng dẫn : TS Nguyễn Thị Thoa

Thái Nguyên, năm 2018

i

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan Khóa luận tốt nghiệp "Điều tra đánh giá hiện trạng khai

thác và sử dụng thực vật rừng làm thực phẩm, gia vị tại hai xã thuộc vùng đệm VQG Ba Bể - Huyện Ba Bể - Tỉnh Bắc Kạn” Là công trình nghiên cứu của bản thân

em, công trình được thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Thoa

Những phần sử dụng tài liệu tham khảo trong khóa luận đã được nêu rõ trong phần tài liệu tham khảo Các số liệu và kết quả nghiên cứu trình bày trong khóa luận là quá trình theo dõi hoàn toàn trung thực, nếu có sai sót gì em xin chịu hoàn toàn trách nhiệm và chịu mọi hình thức kỷ luật của khoa và nhà trường đề ra

Thái Nguyên, ngày tháng 6 năm 2018

Đồng ý cho bảo vệ kết quả

trước hội đồng khoa học

XÁC NHẬN CỦA GV CHẤM PHẢN BIỆN

Giáo viên chấm phản biện xác nhận sinh viên

đã sửa chữa sai sót sau khi Hội đồng chấm yêu cầu

(Ký, họ và tên)

ii

LỜI CẢM ƠN

Thực tập tốt nghiệp là một giai đoạn cần thiết và hết sức quan trọng của mỗi sinh viên, đó là thời gian để sinh viên tiếp cận với thực tế, nhằm củng cố và vận dụng kiến thức mà mình đã học được trong nhà trường Được sự nhất trí của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Lâm Nghiệp - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, em đã tiến hành thực hiện đề tài:

"Điều tra đánh giá hiện trạng khai thác và sử dụng thực vật rừng làm thực phẩm, gia vị tại hai xã thuộc vùng đệm VQG Ba Bể - Huyện Ba Bể - Tỉnh Bắc Kạn” Sau một thời gian nghiên cứu và thực tập tốt nghiệp, bản báo cáo thực

tập tốt nghiệp của em đã hoàn thành

Vậy em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô giáo trong khoa Lâm Nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã giảng dạy và hướng dẫn chúng em

Đặc biệt em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo TS Nguyễn Thị

Thoa đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em trong quá trình thực hiện đề tài

Em xin cảm ơn các ban ngành lãnh đạo của hai xã khang Ning, Quảng Khê

và ban quản lý VQG Ba Bể cùng người dân trong hai xã đã tạo điều kiện giúp đỡ

em trong quá trình thực tập để hoàn thành báo cáo tốt nghiệp này

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2018

Sinh viên

Lý Văn Bính

iii

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 3.1 Dân số và lao động khu vực nghiên cứu 18

Bảng 3.2 Thống kê tỷ lệ hộ nghèo khu vực nghiên cứu 19

Bảng 3.3 Thống kê các loại gia súc gia cầm ở 2 xã 20

Bảng 3.4 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại khu vực nghiên cứu 21

Bảng 4.1 Các loài cây làm thực phẩm và gia vị giá trị kinh tế được thường sử dụng làm thực phẩm có phân bố tự nhiên tại khu vực nghiên cứu 24

Bảng 4.2 Các loài cây rừng giá trị kinh tế thường sử dụng làm thực phẩm đang được gây trồng tại khu vực nghiên cứu 26

Bảng 4.3 Xếp hạng ưu tiên cơ cấu cây trồng dùng làm thực phẩm ở xã Khang Ninh 27

Bảng 4.4 Xếp hạng ưu tiên cơ cấu cây trồng dùng làm thực phẩm ở xã Quảng Khê 28

iv

MỤC LỤC

Trang

TRANG BÌA PHỤ

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC BẢNG iii

MỤC LỤC iv

Phần 1 MỞ ĐẦU 1

1 Đặt vấn đề 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Phạm vi nghiên cứu 3

Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 4

2.1 Tổng quan tài liệu nghiên cứu 4

2.1.1 Cơ sở khoa học 4

2.1.2 Nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam 5

Phần 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 12

3.1 Đối tượng nghiên cứu 12

3.2 Nội dung nghiên cứu 12

3.3 Phương pháp nghiên cứu 12

3.3.1 Quan điểm và cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu 12

3.3.2 Phương pháp nghiên cứu 13

3.4 Điều kiện tự nhiên-kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu 14

3.4.1 Điều kiện tự nhiên 14

3.4.2 Điều kiện kinh tế- xã hội 18

3.4.3 Tình hình sản xuất kinh doanh 19

3.5 Đánh giá chung về điều kiện cơ bản 22

3.5.1 Những thuận lợi 22

3.5.2 Khó khăn 22

v

Phần 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 24

4.1 Điều tra, đánh giá thực trạng gây trồng và phát triển các loài cây làm thực phẩm và gia vị ở khu vực nghiên cứu 24

4.1.1 Thực trạng gây trồng các loài cây làm thực phẩm và gia vị tại khu vực nghiên cứu 24

4.1.2 Xác định cơ cấu cây trồng làm thực phẩm và gia vị có giá trị và tiềm năng phát triển của các xã nghiên cứu 26

4.1.3 Tình hình khai thác, sử dụng và thị trường cây làm thực phẩm và gia vị ở một số thôn trên địa bàn nghiên cứu 29

4.2 Tình hình về gây trồng các loài cây có giá trị 34

4.2.1 Thực trạng gây trồng một số loài tại địa phương 34

4.2.2 Kiến thức về phân bố sinh thái 39

4.3 Đề xuất những giải pháp để phát triển loài cây có giá trị kinh tế cao có tiềm năng 40

4.3.1 Giải pháp về chính sách 40

4.3.2 Giải pháp về kỹ thuật: 41

4.3.3 Giải pháp thực hiện và quản lý 44

Phần 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 45

1 Kết luận: 45

2 Kiến nghị: 46

TÀI LIỆU THAM KHẢO 47

Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh vật cao với khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao cũng như sự phong phú trong việc sử dụng các lòai cây cỏ vào nhiều mục đích khác nhau trong cuộc sống hàng ngày, đặc biệt là các dân tộc tại những vùng rừng núi Công tác bảo tồn tài nguyên thực vật hoang dại hữu ích đã được quan tâm rất sớm ở Việt Nam, tuy nhiên còn chưa đáp ứng được yêu cầu Thực tế trong nhiều năm qua hầu hết các hoạt động bảo tồn mới chỉ tập trung vào một số vấn đề của khía cạnh tự nhiên như đa dạng sinh học, điều tra phân bố, sinh trưởng, khả năng nhân giống phục vụ công tác bảo tồn, vv…của một

số loài chủ yếu có ý nghĩa trong đa dạng sinh học cũng như phục vụ trong sử dụng làm dược liệu Còn ít các nghiên cứu về điều kiện sinh thái, trữ lượng, khả năng gây trồng của các loài cây hoang dại làm thực phẩm, làm gia vị, nhất là chưa có nhiều quan tâm đến các khía cạnh xã hội, nhân văn, chưa huy động được sự tham gia của các cộng đồng địa phương Về phương pháp nghiên cứu còn cần được tiếp tục tìm tòi và thử nghiệm

Vườn quốc gia (VQG) Ba Bể là một trong những di sản thiên nhiên quý giá ở nước ta, có cảnh đẹp và còn nhiều giá trị bảo tồn lôi cuốn khách du lịch trong và ngoài nước đến thăm ngày càng tăng Hiện trạng tự nhiên là một phức hệ gồm hồ, sông, núi đá vôi từ dốc vừa đến dốc đứng, xen giữa có nhiều núi đất tạo nên cảnh quan đa dạng và phong phú Hồ nằm ở độ cao 150m so với mực nước biển nhưng

Bể luôn vận động khiến cho nước hồ sạch và trong xanh

Cộng đồng dân cư tại những khu phục hồi sinh thái, khu vực vùng đệm của Vườn quốc gia, các khu bảo đã sống ở đây từ rất lâu đời và cuộc sống của họ chủ yếu dựa vào rừng và các nguồn tài nguyên thiên nhiên quanh hồ Phần lớn các hộ gia đình đều thuộc diện đói nghèo (xã Nam Mẫu thuộc diện xã đặc biệt khó khăn nằm trong Chương trình 135 giai đoạn II của chính phủ) Trong những năm qua, một số hoạt động của các cộng đồng đã xâm hại tài nguyên rừng như đốt nương làm rẫy, săn bắn động vật hoang dã, khai thác gỗ trái phép… thường xuyên xảy ra, đe dọa tới công tác bảo tồn của VQG Với nhiều chương trình tuyên truyền, vận động,

hỗ trợ phát triển sản xuất từ chính quyền cũng như các tổ chức địa phương, các cộng đồng đã ý thức được việc làm của mình là vi phạm pháp luật và làm tổn hại tới tài nguyên rừng, nhưng vì cuộc sống khó khăn và những đòi hỏi thực tế vẫn còn là những bất cập khiến họ không có nhiều lựa chọn

Đặc biệt, trong thời gian hiện nay khi cơ cở hạ tầng đã được cải thiện đáng

kể và các dự án có quan tâm hỗ trợ cho phát triển du lịch Bắc Kạn nói chung và du lịch sinh thái khu vực hồ Ba Bể nói riêng như dự án 3PAD, dự án có nguồn vốn GIZ, dự án có nguồn vốn từ ADB…công tác bảo tồn đã được cải thiện nhiều, gìn giữ được môi trường cảnh quan và do đó lượng khách du lịch tăng rõ rệt Cũng chính vì vậy, nhu cầu về thực phẩm sạch, tại chỗ, nhất là đặc sản địa phương ngày càng tăng, đòi hỏi có những thay đổi về khả năng cung cấp và cũng là cơ hội để cải thiện đời sống cho các cộng đồng địa phương

Xuất phát từ thực tế đó, một yêu cầu cấp bách cần đặt ra đối với VQG Ba Bể

là cần tìm ra một lựa chọn, một nguồn sinh kế mới cho người dân, từ đó giảm áp lực

từ người dân vào tài nguyên rừng và góp phần đảm bảo quản lý rừng bền vững

ít đi, một số hộ dân đã tự mày mò gây trồng với quy mô rất nhỏ lẻ, tự phát với nguồn giống, kỹ thuật không phù hợp dẫn tới năng suất thấp, hiệu quả đầu tư chưa cao…

Xuất phát từ những lý do thực tế trên, đề tài ”Điều tra đánh giá hiện trạng

khai thác và sử dụng thực vật rừng dùng làm thực phẩm, gia vị tại hai xã thuộc vùng đệm VQG Ba Bể - Huyện Ba Bể - tỉnh Bắc kạn”được thực hiện và thực sự

cần thiết nhằm lựa chọn được loài cây, kỹ thuật trồng cây thực vật rừng làm thực phẩm và gia vị có triển vọng đối với khu vực đặc biệt này

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Xác định được các loài thực vật rừng làm thực phẩm và gia vị quan trọng

để phát triển nhân rộng và bảo tồn trên cơ sở có sự tham gia của người dân tại VQG

3 Đối tượng nghiên cứu

Các loài cây rừng được dùng làm thức ăn và gia vị phân bố tại VQG Ba Bể

4 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu tình hình phát triển cây rừng sử dụng làm thực phẩm và gia vị trên địa bàn thuộc 2 xã: Khang Ninh, Quảng Khê thuộc Vườn Quốc gia Ba Bể, Tỉnh Bắc Kạn

4

Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

2.1.1 Cơ sở khoa học

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) có giá trị đặc biệt quan trọng trong hệ sinh thái rừng, là một hệ sinh thái mà thành phần chủ yếu là sinh vật rừng (các loài cây gỗ, cây bụi, thảm tươi, dây leo, hệ động vật và vi sinh vật rừng) và môi trường vật lý của chúng (đất đai, nguồn nước, khí hậu,…) Hệ sinh thái rừng như vậy có tính đa dạng sinh học rất cao

LNSG có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với đời sống hang ngày của rất nhiều cộng đồng, đặc biệt là các cây dược liệu và các loài làm thực phẩm, làm gia vị… đã được khai thác, sử dụng nhiều từ thời kỳ cổ đại, trải qua nhiều năm từ thế

hệ này sang thế hệ khác, nhiều loại được coi như sản vật quý của đất nước và có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với nhiều cộng đồng, đặc biệt là các cộng đồng các dân tộc ít người ở miền núi

Một thực tế đặc biệt quan trọng trong thời điểm hiện nay là an toàn thực phẩm, trong đó từ ngữ và khái niệm “rau sạch” đang ngày càng được nhiều người quan tâm và được coi gần như là lẽ sống còn, vì rất nhiều người đang đối mặt hàng ngày vì hệ lụy của “rau không sạch” gây ra Chính vì vậy, những loại rau rừng như

Bồ khai, Rau dớn, Rau sắng, Rau gai…là những loài gần như là đặc hữu có vẻ như rất bình thường trước đây tại các vùng đồi, rừng, ven suối… ở cả vùng đệm và vùng lõi của VQG Ba Bể, thì nay nhiều người coi là đặc sản, nhiều thương lái từ Thái Nguyên và các tỉnh khác sẵn sàng mua từ đây với giá khá cao vì nhu cầu của chúng Nghiên cứu những khía cạnh của bảo tồn và phát triển loại LSNG này có thể không những chỉ là vấn đề đời sống kinh tế mà còn vươn tới những mục tiêu xa hơn như bảo tồn đa dạng sinh học, kiến thức bản địa, quản lý rừng bền vững và những khía cạnh nhân văn như miền núi, dân tộc, truyền thống,văn hóa…

5

2.1.2 Nghiên cứu trên th gi i và ở Việt Nam

2.1.2.1 Nghiên cứu trên th gi i

Cây làm thực phẩm và gia vị đã được người dân gây trồng, khai thác sử dụng cách đây hàng trăm năm, đặc biệt ở một số nước có nhiều rừng nhiệt đới như: Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Indonesia,… Theo Mendelsohn (1989) cho rằng hiện nay các nhà khoa học, các nhà kinh doanh trên thế giới bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến nghiên cứu, gây trồng và phát triển gắn với bảo tồn và phát triển rừng Đây cũng là mốc đánh dấu sự chuyển biến nhận thức về tầm quan trọng, vai trò trong xã hội, nó coi là nguồn tạo thu nhập quan trọng, nâng cao đời sống kinh

tế, đảm bảo an ninh lương thực, ổn định xã hội cho người dân miền núi, vừa góp phần vào quá trình bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng Dưới đây là một số nghiên cứu điển hình theo các vấn đề khác nhau

* Nghiên cứu về chọn giống, nhân giống và kỹ thuật gây trồng cây làm thực phẩm và gia vị

Xiao Jianghua (1996) đã xác định những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình sinh măng, sinh trường và phát triển của thân khí sinh là độ ẩm, nhiệt độ, dinh dưỡng, cấu trúc rừng, biện pháp lâm sinh, sâu bệnh Đây là những nhân tố cần phải được quan tâm khi áp dụng các biện pháp thâm canh tăng năng suất măng và thân khí sinh (dẫn theo Nguyễn Quang Hưng, 2008) [13]

Zhou Fangchun (2000) [17] đã cho thấy nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm có ảnh hưởng khá rõ đến quá trình phát sinh, phát triển măng,… của nhiều loài tre trúc khác nhau, đó là những cơ sở để áp dụng các biện pháp thâm canh nhằm thúc đẩy sinh măng trái vụ ở Trung Quốc

Theo J Dransfield và N.Manokaran, 1998 việc trồng Mây nếp đã phát triển trên quy mô lớn ở Trung Quốc, phổ biến là trồng theo phương thức nông lâm kết hợp, trồng xen trong các khu rừng phục hồi và rừng trồng, cây non được trồng 1 hoặc 2 cây/cụm Tại Quảng Đông, mây nếp được trồng thử nghiệm ở sườn đồi, thu hoạch vào năm thứ 7 cho năng suất khoảng 1,2 tấn/ha (dẫn theo Vũ Văn Dũng và cộng sự, 2002)[3]

6

Những năm gần đây, một số nhà khoa học đã nghiên cứu về đặc điểm sinh thái học, kỹ thuật gây trồng, chế biến và tổng kết đánh giá kết quả trồng một số loài cây làm thực phẩm và gia vị có giá trị ở các nước nhiệt đới như Việt Nam, Trung Quốc, Brazils,… (Peter Zuidema, 2001;… Marinus J.A Werger, 2000; FAO, 2000;…)

Nhìn chung, việc nghiên cứu về phân loại, mô tả hình thái, sinh thái, công dụng, tầm quan trọng cũng như đánh giá các mô hình gây trồng và phát triển trên thế giới đã có nhiều kết quả Các kết quả đều khẳng định việc gây trồng, phát triển,

sử dụng hợp lý và bền vững thì sẽ có vai trò to lớn trong việc tạo thu nhập cho người dân miền núi, nhiều nơi còn làm nguồn thu nhập chính, góp phần xoá đói giảm nghèo, nâng cao đời sống, đảm bảo an ninh lương thực, ổn định xã hội đồng thời đóng góp rất lớn trong quá trình bảo vệ và phát triển rừng

* Nghiên cứu về thị tr ng cây làm thực phẩm và gia vị

Các nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù caaylamf thực phẩm và gia vị có giá trị

to lớn, nhưng nhiều người sản xuất lại thu được hiệu quả rất thấp là do sự hạn chế trong việc tiếp cận thông tin thị trường một cách có tổ chức hoặc thiếu những giải pháp kỹ thuật phù hợp để nâng cao chất lượng sản phẩm theo nhu cầu của thị trường Để góp phần giải quyết những vấn đề trên, vào năm 1992, chương trình rừng, cây và con người (FTPP) đã phát triển các bản hưỡng dẫn cho việc tạo ra các

hệ thống thông tin thị trường ở mức địa phương và giới thiệu một số kinh nghiệm

về kỹ thuật nuôi trồng, canh tác và phát triển thực vật rừng, như phát triển rừng cung cấp dược thảo ở Nepan, rừng cung cấp cây họ dầu, Tanin, cau rừa ở vùng Amazon - Brazil, rừng cung cấp Song Mây ở Malaixia (dẫn theo Vũ Văn Dũng và cộng sự, 2002) [3]

* Các nghiên cứu về vai trò của cây làm thực phẩm và gia vị

Phần lớn cây làm thực phẩm và gia vị đã trở thành sản phẩm hàng hóa nên

đã mở ra triển vọng cho việc quản lý sử dụng bền vững nguồn tài nguyên rừng n Tầm quan trọng củacây làm thực phẩm và gia vị đối với các nước nhiệt đới đã được

7

thừa nhận, như ở Thái Lan, trong năm 1997 đã xuất khẩu đạt giá trị 23 triệu USD và

ở Indonesia cũng trong năm đó đạt tổng giá trị xuất khẩu lên tới 238 triệu USD (FAO, 1997) [16]

* Các nghiên cứu về tiềm năng và giải pháp nâng cao vai trò của cây làm thực phẩm và gia vị

Hệ sinh thái rừng nhiệt đới là một hệ sinh thái hoàn hảo và đầy đủ thực vật phong phú và đa dạng nhất hành tinh (Van Steenis, 1956)

Rừng nhiệt đới tuy chỉ chiếm 7% bề mặt trái đất nhưng trong đó chứa đựng gần 90% tổng số loài thực vật của trái đất (Mc Nell et al, 1990)

Năm 1987, Wilson đã tìm thấy quanh một gốc cây họ đậu ở Peru có tới 43 loài kiến, thuộc 26 giống, bằng toàn bộ khu hệ kiến có mặt ở nước Anh

Tại Đông Nam Á, rừng nhiệt đới và đặc biệt là rừng mưa có mức độ đa dạng sinh học rất cao Tại Malaysia có ít nhất 40.000 loài thực vật, Indonesia có khoảng 20.000 loài, Thái Lan có 12.000 loài, số loài thực vật ở Đông Dương (Việt Nam, Lào, Campuchia) là 15.000 loài

Nhằm nâng cao vai trò một số tổ chức quốc tế tiêu biểu trong hoạt động nghiên cứu như: Tổ chức nông lương thế giới (FAO), Trung tâm nghiên cứu Lâm nghiệp quốc tế (CIFOR), Trung tâm Nông lâm kết hợp quốc tế (ICRAF),… đã tập trung nghiên cứu vào nhóm các nghiên cứu sau:

- Khảo sát tình hình nhằm nắm được những hiểu biết chung về việc sử dụng

và tầm quan trọng của cây làm thực phẩm và gia vị ở các mức độ khác nhau (hộ gia đình, địa phương, quốc gia và quốc tế);

- Phát triển công nghệ để cải thiện quá trình chế biến và sử dụng cây làm thực phẩm và gia vị

- Nghiên cứu về canh tác cây làm thực phẩm và gia vị

- Nghiên cứu về kinh tế, xã hội bao gồm cả nghiên cứu về thị trường cây làm thực phẩm và gia vị

8

Việc quan tâm tới công nghệ sau thu hoạch thường ít ỏi, vì vậy gây lãng phí

cả về số lượng và chất lượng trong quá trình thu hái, vận chuyển và cất trữ sản phẩm (FAO, 1995) [15].kỹ thuật chế biến kém hiệu quả; thiếu các giải pháp điều chỉnh chất lượng; khó khăn về thị trường và thiếu cán bộ được đào tạo,…

Năm 1992 Chương trình Rừng, cây và con người (FTPP) đã phát triển các bản hướng dẫn cho việc tạo ra các hệ thống thôn tin thị trường ở mức địa phương Phương pháp này đã được kiểm nghiệm ở Bangladesh và Uganda năm 1993 và cho thấy tính hiệu quả thiết thực của nó trong việc nắm bắt thông tin về thị trường cây làm thực phẩm và gia vị ở mức địa phương từ đó có kế hoạch lựa chọn, điều chỉnh, gây trồng, khai thác và sử dụng cho phù hợp [14]

2.1.2.2 Nghiên cứu ở Việt Nam

Các tư liệu, tài liệu và các công trình nghiên cứu liên quan đến thực vật rưng hiện nay phần lớn giới thiệu về sự đa dạng, khái niệm, phân loại, vai trò, giá trị sử dụng và kỹ thuật gây trồng cho một số loài cây làm thực phẩm và gia vị chủ yếu, điển hình là một số công trình nghiên cứu phân theo các vấn đề sau đây:

* Nghiên cứu về chọn giống, nhân giống và kỹ thuật gây trồng cây làm thực phẩm và gia vị

Nhân giống Hồi bằng phương pháp giâm hom với thuốc kích thích ra rễ là IBA (1%), hom lấy từ cây 2 tuổi có tỷ lệ ra rễ khá cao đạt từ 66 – 69%; Phương pháp ghép nêm và ghép áp cho hồi cũng có tỷ lệ sống khá cao, sau 3 tháng đạt hơn 79%, sau 5 tháng còn gần 74% và sau 14 tháng có thể xuất vườn còn gần 46% Tỷ

lệ sống của cây ghép hầu như không phụ thuộc vào tuổi cây mẹ cho cành ghép mà phục thuộc rất rõ rệt vào từng dòng cây mẹ cho cành ghép (Nguyễn Huy Sơn, Nguyễn Tuấn Hưng – 2003)

Xử lý bằng IBA (1%) trong thời kỳ đầu hè để giâm hom Quế đạt tỷ lệ ra rễ cao và sử dụng phương pháp ghép nêm ngọn Quế cho tỷ lệ sống cao nhất so với ghép mắt và ghép cành (70 – 77%) (Phạm Văn Tuấn, 2005)

Khi nghiên cứu chọn tạo giống Quế có năng suất tinh dầu cao Nguyễn Huy Sơn, Phạm Văn Tuấn (2006) đã chọn được 122 cây trội theo các chỉ tiêu sinh

9

trưởng, 79 cây theo sinh trưởng và hàm lượng tinh dầu, 45 cây theo cả sinh trưởng, hàm lượng và chất lượng tinh dầu ở Yên Bái, Quảng Nam và Quảng Ngãi Về nhân giống, đề tài cũng đã chỉ ra được tuổi cây lấy hom, giá thể và loại hom có ảnh hưởng đến tỷ lệ ra rễ của hom, tốt nhất là lấy hom cành hay hom chồi vượt ở cây dưới 7 năm tuổi, giâm hom trong giá thể cát vào đầu vụ hè là tốt nhất Đối với ghép,

đề tài cũng đưa ra 3 phương pháp nhưng đạt hiệu quả cao nhất vẫn là ghép nêm ngọn, cành ghép tốt nhất là lấy ở cây dưới 7 năm tuổi và nên ghép vào vụ thu Các tác giả đã dùng cây ghép để xây dựng vườn giống kết hợp khảo nghiệm hậu thế đối với loài cây này

Đỗ Văn Bản và các cộng sự (2005) [2] đã tuyển chọn 3 loài tre nhập nội

trồng để lấy măng: Điềm trúc (Dendrocalamus latiflorus), Lục trúc (Bambusa

oldhamii) và Tạp giao với 13,5 ha mô hình thực nghiệm tại Phú Thọ và Thanh Hoá

Đề tài đã đưa ra được một số biện pháp thâm canh cho mô hình trồng thuần loài: Mật độ trồng, phân bón, điều chỉnh cây mẹ, đồng thời đã xây dựng hướng dẫn kỹ thuật trồng thâm canh, kỹ thuật khai thác măng và một số biện pháp sơ chế bảo quản măng

* Nghiên cứu về thị tr ng cây làm thực phẩm và gia vị

Nguyễn Thị Loan (2010) [9] khi nghiên cứu trồng và phát triển cây làm thực phẩm và gia vị tại VQG Tam Đảo đã cho thấy, tại vùng đệm VQG Tam Đảo, có 3 kênh thị trường tiêu thụ phổ biến là:

+ Người dân vùng đệm khai thác bán trực tiếp cho người sản xuất và chế biến + Người dân vùng đệm khai thác bán cho người thu mua trung gian sau đó mới tới tay người sản xuất và chế biến

+ Người dân vùng đệm khai thác bán cho người trung gian, đại lý thu mua và cuối cùng là người sản xuất và chế biến

Qua kết quả nghiên cứu tác giả cho rằng, việc không thông qua sơ chế, chế biến mà bán trực tiếp cây làm thực phẩm và gia vị thô làm giảm nhiều giá trị thu được của người dân Do vậy, cần đẩy mạnh các khâu chế biến và đưa trực tiếp sản phẩm tới tay nhà sản xuất và người tiêu dùng sẽ mang lại hiệu quả cao

10

* Các nghiên cứu về vai trò của cây làm thực phẩm và gia vị

Phan Văn Thắng và cộng sự (2000) khi nghiên cứu đánh giá vai trò của cây làm thực phẩm và gia vị ở tỉnh Cao Bằng và Bắc Kạn cho rằng cây làm thực phẩm

và gia vị ở đây có vai trò rất quan trọng, chúng là nguồn thu nhập quan trọng của nhiều hộ gia đình, chiếm trung bình 20 – 30% tổng thu nhập kinh tế của hộ/năm Đặc biệt một số nơi, người dân sống chủ yếu dựa vào thực vật rưng như ở Nguyên Bình – Cao Bằng

* Các nghiên cứu về tiềm năng và giải pháp nâng cao vai trò của cây làm thực phẩm và gia vị

Phạm Văn Điển trong công trình nghiên cứu “Một số giải pháp kinh t xã hội

phát triển thực vật cho cây làm thực phẩm và gia vị tại vùng hồ thủy điện Hòa Bình” đã đưa ra một số giải pháp chính bao gồm: Quy hoạch sử dụng đất, phát triển

rừng và hoàn thiện chính sách giao đất lâm nghiệp; hỗ trợ gạo cho người dân vùng hồ; thu hút và xác định trách nhiệm của nhà máy thủy điện Hòa Bình trong việc xây dựng và tái tạo vốn rừng; thay đổi phương pháp khuyến lâm,…

2.1.2.3 Nhận xét và đánh giá chung

Điểm qua các công trình nghiên cứu ở cả trên thế giới và ở Việt Nam đều có thể nhận thấy, giá trị từ rừng mang lại rất được quan tâm nghiên cứu Các công trình nghiên cứu đi sâu vào nhiều lĩnh vực, từ việc phân loại thực vật rừng, chọn giống, nhân giống và kỹ thuật gây trồng nhiều loài cây làm thực phẩm và gia vị, thị trường tiêu thụ, xác định tiềm năng, vai trò đối với cộng đồng đặc biệt là cộng đồng dân cư sống gần rừng Các kết quả nghiên cứu là cơ sở quan trọng để xác định được giá trị

và là căn cứ để phát triển các loài cây làm thực phẩm và gia vị Mặc dù ở Việt Nam, các nghiên cứu được thực hiện khá muộn so với thế giới, tuy nhiên các nghiên cứu cũng đã đạt được những thành tựu đáng kể

Ở Việt Nam, tiềm năng cây làm thực phẩm và gia vị là rất lớn, đa dạng cả về chủng loại, số lượng lẫn phân bố Tuy nhiên, do chỉ chú ý tới khâu khai thác tự nhiên nên tới nay hầu hết rừng tự nhiên của nước ta chỉ còn rất ít cây có giá trị, người dân sinh sống gần rừng bắt đầu khai thác và xâm lấn trái phép tài nguyên ở

11

các khu rừng quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên để phục vụ cho sử dụng tại chỗ và

sử dụng làm hàng hóa buôn bán gây tác động nghiêm trọng tới công tác bảo tồn và phát triển rừng đặc biệt là hiện nay, nhu cầu của thị trường trong và ngoài nước đối với nhiều loại cây quý, hiếm như Hà thủ ô, Như vậy, để có thể giảm áp lực vào tài nguyên rừng tự nhiên của nước ta, đồng thời tạo sinh kế, phát triển kinh tế địa phương thì việc tìm kiếm loài cây, biện pháp kỹ thuật để xây dựng các mô hình có giá trị là hết sức cần thiết đặc biệt đối với cộng đồng dân cư sống quanh vùng đệm của các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên

Nghiên cứu nhằm giải quyết sinh kế cho cộng đồng các xã vùng đệm là Khang Ninh, Quảng Khê thuộc Vườn quốc gia Ba Bể - huyện Ba Bể - tỉnh Bắc Kạn, từ đó giảm áp lực từ người dân vào tài nguyên rừng và góp phần đảm bảo quản lý rừng bền vững, trong đó nghiên cứu phát triển các loài cây thực vật rừng

có giá trị kinh tế cao sử dụng làm thực phẩm và gia vị đang là hướng đi đúng đắn

và có triển vọng

12

Phần 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Các loài cây rừng được dùng làm thực phẩm và gia vị phân bố địa điểm tại hai vùng VQG Ba Bể

3.2 N i dung nghiên cứu

- Thống kê thành phần các loài thực vật rừng làm thực phẩm và gia vị tại VQG Ba Bể;

- Hiện trạng khai thác và sử dụng các loài thực vật rừng làm thực phẩm và gia vị tại VQG Ba Bể;

- Thực trạng gây trồng các loài thực vật rừng làm thực phẩm và gia vị chủ yếu tại VQG Ba Bể;

- Đề xuất những giải pháp để phát triển loài cây rừng được sử dụng làm thực phẩm và gia vị có giá trị kinh tế cao có tiềm năng

3.3 Phư ng pháp nghiên cứu

3.3.1 Quan điểm và cách ti p cận vấn đề nghiên cứu

3.3.1.1 Quan điểm nghiên cứu

Nghiên cứu phát triển cây rừng trong vùng Vườn quốc gia Ba Bể cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với đời sống thường ngày của người dân địa phương như các hoạt động khai thác, sử dụng, gây trồng và phát triển,

Chú trọng nghiên cứu, tổng kết các biện pháp kỹ thuật đã có, các giống mới, chuyển giao công nghệ, kết hợp với nghiên cứu nhu cầu thị trường, khả năng tiếp nhận của người dân (chú trọng cả yếu tố kinh tế và kỹ thuật)

Cây làm thực phẩm và gia vị cần được coi là một giải pháp quan trọng và có hiệu quả cao trong việc cải thiện sinh kế người dân địa phương, hướng tới công tác

quản l‎ý rừng bền vững của VQG Ba Bể

Phát triển kỹ thuật có sự tham gia (PTD): Lấy người dân làm trung tâm

13

3.3.1.2 Cách ti p cận của đề tài

- Nghiên cứu phát triển cây rừng sử dụng làm thực phẩm và gia vị nhằm góp

phần cải thiện đời sống của người dân sống trong và ngoài VQG Ba Bể cần có cách tiếp cận tổng hợp

- Cách tiếp cận có sự tham gia của các đối tượng khác nhau: người dân, cán

bộ thôn, xã, huyện, thị trường, vườn quốc gia, các chương trình, dự án

3.3.2 Ph ơng pháp nghiên cứu

3.3.2.1 Phương pháp k thừa số liệu, tài liệu

Từ các tài liệu đã có của VQG Ba Bể, UBND các xã, các loài cây đã triển khai để thu thập các thông tin, số liệu có liên quan

Các tài liệu thu thập gồm:

- Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu, trong đó chú trọng đến các số liệu về kinh tế - xã hội như dân số, lao động, thu nhập, tình hình sản xuất nông lâm nghiệp

- Đặc điểm tài nguyên rừng VQG Ba Bể, đặc biệt là các tài liệu điều tra về tài nguyên rừng, tài liệu về các loài cây rừng trên địa bàn; phân bố, diện tích các loại rừng, công tác tổ chức quản lý bảo vệ rừng, tình hình giao khoán bảo vệ rừng,

- Định hướng quản lý rừng của VQG Ba Bể ở khu vực các xã vùng dự án gồm: Khang Ninh, Quảng Khê

- Các chương trình, dự án có liên quan đến cây làm thực phẩm và gia vị và cải thiện sinh kế người dân đã thực hiện tại 2 xã: Khang Ninh, Quảng Khê

3.3.2.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể

a Phương pháp đánh giá tiềm năng và triển vọng gây trồng cây làm thực phẩm và gia vị tại vùng lõi và vùng đệm Vườn quốc gia Ba Bể

Tiềm năng phát triển gây trồng cây làm thực phẩm và gia vị tại VQG Ba Bể được đề tài đưa ra đánh giá bao gồm: tiềm năng về đất đai, tiềm năng về lao động, nguồn vốn, kỹ thuật, nguồn giống, thị trường, kinh nghiệm gây trồng và sử dụng,

và đặc biệt là sự chấp thuận của cộng đồng Trên cơ sở đánh giá những tiềm năng cho từng loài, tiến hành tổng kết và xác định những loài cây có tiềm năng nhất cho khu vực thì đó chính là loài cây có triển vọng nhất cho khu vực

14

- Đối tượng phỏng vấn trực tiếp được chia thành 2 nhóm sau:

+ Người dân thuộc hai xã Khang Ninh, Quảng Khê Nội dung phỏng vấn chủ yếu là đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã; tình hình phân bố, khai thác, sử dụng, hoạt động mua bán và trữ lượng các loại cây làm thực phẩm và gia vị trên địa bàn, mô hình, thị trường đã được đầu tư xây dựng trong thời gian qua, định hướng phát triển loài cây của các xã, Dự kiến mỗi xã sẽ phỏng vấn

10 người

+ Hộ gia đình: Các hộ gia đình được lựa chọn ngẫu nhiên ở mỗi xã theo nguyên tắc có đủ các thành phần dân tộc, nghề nghiệp, mức sống, Nội dung phỏng vấn tập trung vào hoạt động kinh tế, thu nhập và mức sống của các hộ gia đình, những hoạt động liên quan đến tài nguyên rừng tại địa phương đặc biệt là các hoạt động có liên quan đến cây làm thực phẩm và gia vị như gây trồng, thu hái, mùa

vụ, sử dụng, buôn bán, và nguyện vọng phát triển của người dân Dự kiến phỏng vấn 10 người/xã

b Phương pháp đánh giá các biện pháp kỹ thuật gây trồng một số loài cây làm thực phẩm va gia vị có giá trị kinh t

Phỏng vấn và quan sát: Sử dụng các câu hỏi phỏng vấn và quan sát thực tế tại hiện trường để thu thập các thông tin về kỹ thuật gây trồng đã và đang được áp dụng tại địa phương, đối tượng phỏng vấn là các cán bộ kỹ thuật, người dân đã và đang gây trồng cây

Điều tra tại thực địa để thu thập các thông tin về loài cây trồng, phương thức trồng, mật độ trồng, kích thước hố, phát dọn thực bì, và các thông tin về kỹ thuật khai thác, chế biến và bảo quản,…

Đánh giá kỹ thuật gây trồng, khai thác, chế biến và bảo quản sử dụng phương pháp so sánh thông qua năng suất, chất lượng sản phẩm và các tiến bộ kỹ thuật hiện có

3.4 Điều kiện tự nhiên-kinh tế xã h i khu vực nghiên cứu

3.4.1 Điều kiện tự nhiên

3.4.1.1 Vị trí địa lý

15

+ Phía Bắc giáp xã Cao Thượng

+ Phía Đông giáp xã

Khang Ninh, Cao Trĩ

+ Phía Nam giáp xã

Quảng Khê

+ Phía Tây giáp xã

Nam Cường, Xuân Lạc

(huyện chợ Đồn- Bắc Kạn),

xã Đà Vĩ (huyện Na Hang-

Tuyên Quang)

Tổng diện tích tự

nhiên 7.610 ha, trong đó:

+ Khu bảo vệ nghiêm

Toàn bộ khu vực VQG Ba Bể là núi đá vôi hiểm trở, một phần nhỏ là các thung lũng núi đất xen kẽ nhỏ và hẹp

VQG Ba Bể nằm trên độ cao từ khoảng 150 đến 1089m so với mặt nước biển Về cấu trúc địa chất, chiếm ưu thế là đá vôi với nhiều đỉnh cao lởm chởm, độ phân cắt lớn, nhiều sườn đồi dốc bao quanh các thung lũng, sông suối Địa hình núi

Hình 3.1: Bản đồ hành chính VQG Ba Bể

16

đá vôi có nhiều hang động, lớn nhất là động Puông dài 300m, có sông Năng chảy qua, tạo nên cảnh quan thiên nhiên đầy vẻ ngoạn mục

VQG Ba Bể có diện tích là 7610ha,trong đó diện tích rừng chiếm 85%, gồm

3 phân khu chức năng, với các hệ sinh thái và cảnh quan thiên nhiên rất đa dang Trung tâm vườn là Hồ Ba Bể, mặt hồ rộng gần 500ha, chiều dài 8km, nằm trên độ cao 150m và có độ sâu 35m Nối với hồ là hệ thống sông suối bao quanh cùng các khu rừng thường xanh phủ kín hệ núi đá vôi trùng điệp, tạo nên nét đẹp kỳ vĩ cho khung cảnh thiên nhiên trong vùng

3.4.1.3 Điều kiện thổ nhưỡng

Đất trong khu vực nghiên cứu được hình thành chủ yếu trên 3 loại đá mẹ chính là đá sét, đá phiến thạch sét và đá vôi Các loại đất chính trong khu vực bao gồm:

- Đất Fralit nâu vàng phát triển trên đá sét và phiến thạch sét, phân bố phần sườn và đỉnh Loại đất này có tầng dày thích hợp với trồng cây lâm nghiệp

- Đất Feralit vàng đỏ hoặc vàng xám phát triển trên đá Macma chua, phân bổ chủ yếu ở các thung lũng, chân núi đá vôi, thoát nước tốt và có hàm lượng mùn cao, tầng đất khá dầy thích hợp cho canh tác nông nghiệp và cây công nghiệp ngắn ngày

- Đất Rangin (hay đất hình thành trong vùng núi đá vôi) - R: Đá vôi là loại

đá cứng, khó phong hoá, địa hình lại dốc đứng nên khi phong hoá đến đâu lại bị rửa trôi đến đó, đất chỉ hình thành trong các hang hốc hoặc chân núi đá

Nhìn chung, đất đai ở khu vực còn khá tốt tầng đất từ trung bình đến khá dầy thích hợp với nhiều loại cây trồng

Nhiệt độ trung bình năm: 220C

Nhiệt độ cao nhất là 390C Nhưng vào các tháng mùa đông nhiệt độ ở đây rất thấp có thể xuống tới 60C, đặc biệt có thời điểm -0,60

Hồ Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên có diện tích 500ha, tốc độ dòng chảy là 0,5m/s nước hồ trong xanh quanh năm Hồ có chức năng phân lũ cho sông Năng, sông Gâm

Về mùa lũ, mực nước có thể dao đọng lên xuống từ 2,5-3m so với mức bình thường hồ có độ sâu trung bình từ 20-25m, nơi sâu nhất là 35m, nơi nông nhất từ 5-10m Đáy hồ không bằng phẳng mà có nhiều núi ngầm hang động

3.4.1.6 Tài nguyên thực vật

VQG Ba Bể có 1.281 loài thực vật thuộc 162 họ, 672 chi, trong đó có nhiều loài thực vật quí hiếm có giá trị được ghi vào Sách Đỏ của Việt Nam và Thế giới Các loài cây gỗ quý, hiếm như: Nghiến, Đinh, Lim, Trúc dây…trong đó, Trúc dây

là một loài tre đặc hữu của Ba Bể thường mọc tại các vách núi, thân của chúng thả mành mành xuống hồ tạo nên những bức mành xung quanh hồ

Trong khu vực có tổ thành loài cây được sử dụng làm thực phẩm, làm thuốc phong phú, đặc biệt là sự có mặt của cây Giảo cổ lam, cây rau sắng Những loài cây này không chỉ có ý nghĩa đối với đời sống sức khỏe của người dân trong vùng

3.4.2 Điều kiện kinh t - xã hội

3.4.2.1 Dân số, lao động

Hiện trạng dân số và lao động 2 xã Khang Ninh,Quảng Khê tại thời điểm điều tra được tổng hợp trong bảng 3.1

Bảng 3.1 Dân số và lao đ ng khu vực nghiên cứu

Các dân tộc chính sinh sống trên địa bàn gồm người Tày, người Nùng, người Dao; người Mông và người Kinh với những đặc điểm sinh sống và phong tục tập quán rất khác nhau

Người Tày chiếm số lượng trên 60%, là dân tộc bản địa có số lượng lớn, tổ chức làng xã người Tày khá chặt chẽ do trưởng thôn đứng đầu

Người doa chiếm khoảng 25% tập trung ở xã Khang Ninh, với nhiều phong tục sinh hoạt và sản xuất lạc hậu

Người Mông chiếm khoảng 15% Số còn lại là dân tộc Kinh và một số dân tộc khác

3.4.2.2 Đặc điểm kinh t

Hiện trạng về tỷ lệ hộ nghèo trên địa bàn 2 xã nghiên cứu được tổng hợp trong bảng 3.2.:

Bảng 3.2 Thống kê tỷ lệ h nghèo khu vực nghiên cứu

số hộ

3.4.3 Tình hình sản xuất kinh doanh

3.4.3.1 Sản xuất nông nghiệp

Mặc dù nông nghiệp là ngành sản xuất chính trên địa bàn 2 xã nghiên cứu, song diện tích canh tác nông nghiệp ở đây lại rất ít Trung bình mỗi xã có hơn 238

ha đất nông nghiệp

Sản xuất nông nghiệp của 2 xã chủ yếu là tập trung vào các cây ngắn ngày, cây hàng năm như Lúa, Đậu, Lạc, Ngô… Phương thức canh tác chủ yếu là quảng canh nhưng lại phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết nên năng suất thấp Trong sản xuất nông nghiệp cây ngô, lúa đóng vai trò chủ đạo và là nguồn thu nhập chính của các

hộ dân trong khu vực

20

3.4.3.2 Sản xuất lâm nghiệp

Phần lớn rừng và đất rừng ở đây được quy hoạch là rừng đặc dụng và phòng

hộ của vườn Quốc gia nên nguồn thu chủ yếu từ rừng là khai thác lâm sản ngoài gỗ Rừng tự nhiên phòng hộ chưa được đầu tư để khai thác hưởng lợi từ rừng Hơn nữa, rừng ở đây chủ yếu là rừng núi đá khó có thể vạch định danh giới quản lý một cách rõ ràng Mặt khác, người dân chưa có cơ chế hưởng lợi thoả đáng nên chưa có ý thức đầy đủ trong bảo vệ rừng Qua phỏng vấn trong các hộ gia đình có tới 80% số hộ cho rằng rừng là của Nhà nước nên họ ít quan tâm đến việc quản lý và bảo vệ rừng

3.4.3.3 Chăn nuôi

Hầu hết các hộ trong xã đều chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà… Phương thức chăn nuôi vẫn mang tính chát thả rông tự nhiên, thiếu đầu tư giống và phòng dịch nên gia súc phát triển chậm, hiệu quả đem lại chưa cao

Bảng 3.3 Thống kê các loại gia súc gia cầm ở 2 xã

3.4.3.4 Hiện trạng sử dụng đất nông-lâm nghiệp khu vực nghiên cứu

Để làm rõ vai trò và nhu cầu cần phát triển cây rừng sử dụng làm thực phẩm

và gia vị đối với đời sống kinh tế của các hộ dân 2 xã vùng đệm Khang Ninh,quảng