Qua tham khảo những tài liệu nghiên cứu về phương pháp dạy học của một số tác giả nêu trên, tôi đã chọn ra một số phương pháp mà theo tôi là hay nhất để áp dụng trong quá trình giảng dạy[r]
Trang 1PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TÁNH LINH
TRƯỜNG THCS ĐỨC TÂN ******************
ĐỀ TÀI:
Người thực hiện: Phạm Thị Tường Vi
Năm học: 2011-2012
PHẦN MỞ ĐẦU
I/Lý do chọn đề tài:
Là một giáo viên, hơn ai hết, chúng ta đều biết rõ phương pháp dạy học cĩ vai trị hết sức quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục Ngày nay, khi mà khoa học – cơng nghệ đang phát triển với tốc độ vũ bão, tác động mạnh mẽ đến mọi
Trang 2lĩnh vực của đời sống thì việc áp dụng những thành tựu khoa học trong lĩnh vực giáo dục, nhất là trong đổi mới phương pháp dạy học càng trở nên bức xúc
Vào đầu những năm 70 cho đến nay, có rất nhiều nhà nghiên cứu như: James Coleman, Christopher Jencks, Robert Rosenthal, John Hunter, Frank Schmidt,…cho
ra đời những cuốn sách viết về kết quả nghiên cứu tác dụng của phương pháp dạy học trong nhà trường Điều đó có thể nói rằng, từ rất lâu, phương pháp dạy học đã đóng vai trò hàng đầu trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học cũng như trong công tác giảng dạy của nhà trường
Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, có khá nhiều giáo viên trẻ tuổi, chưa có nhiều kinh nghiệm đứng lớp, cho nên việc hướng dẫn học sinh tìm tòi kiến thức mới, giải quyết một vấn đề còn gặp nhiều khó khăn, lúng túng Nguyên nhân là các thầy,
cô ấy chưa áp dụng hiệu quả phương pháp dạy học mà mình lựa chọn, hoặc là có một phương pháp dạy học khác phù hợp với vấn đề đó mà giáo viên chưa thật sự biết đến
Qua tham khảo những tài liệu nghiên cứu về phương pháp dạy học của một số tác giả nêu trên, tôi đã chọn ra một số phương pháp mà theo tôi là hay nhất để áp dụng trong quá trình giảng dạy của mình, và bước đầu đã có những kết quả rất đáng khích
lệ, nay xin được chia sẻ với các thầy, cô đồng nghiệp trong nội dung đề tài này
II Phạm vi và đối tượng của đề tài:
Đối tượng nghiên cứu của tôi là một số phương pháp dạy học hiệu quả, có thể
sử dụng không chỉ cho bộ môn Toán, mà có thể áp dụng rộng rãi cho nhiều môn học
Đề tài được áp dụng cho giáo viên tất cả các bộ môn cấp trung học cơ sở
III Mục đích nghiên cứu:
- Bổ sung thêm trong kho phương pháp dạy học của giáo viên một số phương pháp dạy học có hiệu quả, cụ thể các bước áp dụng một phương pháp dạy học sao cho đạt kết quả cao nhất
- Đề tài cũng quan tâm đến việc giáo dục cách nghĩ của học sinh về việc học tập trong quá trình giáo viên vận dụng các phương pháp dạy học
Trang 3PHẦN NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ:
I.1 Thực trạng của vấn đề:
Năm học 2011-2012 là năm học đầu tiên ngành giáo dục huyện nhà bắt đầu vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy Tuy nhiên, qua quá trình thanh, kiểm tra, dự giờ giáo viên dự thi giáo viên dạy giỏi, tơi nhận thấy đa số giáo viên cĩ sử dụng nhưng chưa hiệu quả phương pháp này, hoặc chưa nắm được cách thức thực hiện, chưa đúng yêu cầu, cịn mang nặng tính hình thức, biểu diễn Một số phương pháp khác cũng chưa được giáo viên quan tâm đề cập đúng mức, như phương pháp
“Nhận ra sự giống nhau và khác nhau”, mặc dù trong một vài tình huống nếu giáo viên sử dụng sẽ thật sự mang lại hiệu quả cao
I.2
/ Cơ sở lý luận:
Một số phương pháp mà giáo viên thường sử dụng trong quá trình giảng dạy là: phương pháp vấn đáp, gợi mở; phương pháp quy nạp, diễn dịch hay phương pháp tạo tình huống cĩ vấn đề, …Nĩi chung, những phương pháp dạy học này đều phải đảm bảo “lấy học sinh làm trung tâm” Ngồi ra, chúng ta cũng cĩ thể sử dụng một số phương pháp dạy học khác khá hiệu quả như sau:
I.2.1/ Phương pháp “Nhận ra sự giống nhau và khác nhau”:
a/ Cung cấp cho học sinh những hướng dẫn rõ ràng để nhận ra sự giống nhau và khác nhau sẽ mở rộng hiểu biết của học sinh và khả năng dùng những hiểu biết ấy
b/ Yêu cầu học sinh tự nhận ra sự giống nhau và khác nhau sẽ mở rộng hiểu biết của học sinh về nội dung và khả năng sử dụng những kiến thức ấy
Thường thì kết quả hoạt động trực tiếp của giáo viên sẽ đưa ra những kết luận tương đối nhất trí, trong khi đĩ kết quả hoạt động của học sinh lại đa dạng và khơng thống nhất
Trang 4Như vậy, nếu muốn học sinh tập trung ghi nhớ những điểm giống và khác nhau nhất định nào đó, giáo viên nên trực tiếp khái quát lên những điểm đó Nếu mục tiêu bài học là khuyến khích những ý kiến phong phú của học sinh thì giáo viên nên để học sinh tự làm điều đó
c/ Sắp xếp những điểm giống và khác nhau bằng bảng hoặc biểu đồ sẽ giúp học sinh hiểu tốt hơn và sử dụng kiến thức đó tốt hơn
d/ Nhận ra sự giống nhau và khác nhau có thể được thực hiện bằng nhiều cách khác nhau Và đó là một hoạt động đòi hỏi một sự tập trung cao
I.2.2/ Phương pháp “Khích lệ học tập và công nhận những cố gắng”:
Những công trình nghiên cứu được thực hiện bởi Covington và Harter cho thấy ảnh hưởng của niềm tin trong nỗ lực vươn lên của con người là rất lớn Cụ thể hơn, công trình nghiên cứu này cho biết thành công của con người khi thực hiện một công việc nào đó có thể quy cho một trong bốn niềm tin sau:
- Tin vào khả năng của mình
- Tin vào nỗ lực bản thân
- Tin vào sự giúp đỡ của những người khác
- Tin vào vận may
Tuy nhiên, niềm tin vào nỗ lực bản thân là có cơ sở nhất, nó giúp cho bạn có được động cơ để làm việc, học tập Vì thế, nếu giáo viên biết khích lệ, động viên học sinh kịp thời, đúng lúc, chắc chắn sẽ tạo được hiệu quả rất to lớn mà đôi khi chúng ta khó có thể biết hết được Các công trình nghiên cứu đã rút ra hai khái quát về nỗ lực, cho thấy việc giáo viên khích lệ, công nhận những cố gắng của học sinh là hết sức cần thiết:
- Không phải tất cả các học sinh đều nhận ra tầm quan trọng của niềm tin vào
sự cố gắng
- Học sinh cần phải học để thay đổi niềm tin và tập trung vào cố gắng của mình
I.2.3/ Phương pháp: Dùng Bản đồ tư duy (BĐTD):
Trang 5* Ưu điểm của cách ghi chép bằng BĐTD:
- Lôgic, mạch lạc
- Trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ
- Nhìn thấy bức tranh tổng thể mà lại chi tiết
- Kích thích hứng thú học tập, sự sáng tạo của học sinh
- Giúp mở rộng ý tưởng, đào sâu kiến thức
- Giúp hệ thống hóa kiến thức, ôn tập kiến thức
- Giúp ghi nhớ nhanh, nhớ sâu, nhớ lâu kiến thức
* Kiểu ghi chép của BĐTD thể hiện bằng hình ảnh, đường nét, màu sắc được
trải theo các hướng không có tính tuần tự và có độ thoáng, giúp dễ dàng phát triển ý tưởng nhanh hơn so với cách ghi chép thông thường theo kiểu xuống dòng Điểm mạnh nhất của BĐTD là giúp phát triển ý tưởng và không bỏ sót ý tưởng.
II CÁC BIỆN PHÁP TIẾN HÀNH GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
II.1/ Đối với Phương pháp: NHẬN RA SỰ GIỐNG NHAU VÀ KHÁC NHAU
Ví dụ: Yêu cầu học sinh tìm ra điểm giống và khác nhau giữa số nguyên tố và hợp số, cách tìm ƯCLN và BCNN của hai hay nhiều số, tính chất phép cộng các số nguyên và phép cộng phân số, tính chất phép nhân số nguyên và phép nhân phân số (Số học 6); Đoạn thẳng và đường thẳng (Hình học 6); Đại lượng tỉ lệ thuận và đại lượng tỉ lệ nghịch (Đại số 7); Công thức nghiệm và công thức nghiệm thu gọn của phương trình bậc hai một ẩn (Đại số 9); …
Giáo viên có thể giới thiệu quá trình so sánh bằng cách đưa ra những bài tập tương đối phức tạp, giáo viên phải chỉ ra cho học sinh những đối tượng để họ so sánh
và những tiêu chí để họ làm cơ sở so sánh Những bài tập loại này hướng học sinh vào những kết luận mà giáo viên muốn họ phải đạt tới
* Các hình thức trực quan biểu thị phép so sánh:
Có hai cách biểu thị trực quan thường được dùng trong so sánh đó là biểu đồ Venn và bảng so sánh
Trang 6+ Biểu đồ Venn:
+ Bảng so sánh:
Bảng 1: Bảng ma trận so sánh
Đặc tính Vật, sự việc được đem ra so sánh
Khác nhau
+ Trong hai cách nêu trên thì bảng so sánh sẽ cung cấp nhiều chi tiết hơn so với biểu đồ Venn Giáo viên cần hướng dẫn chi tiết để học sinh lập bảng so sánh chi tiết,
rõ ràng
II.2/ Đối với phương pháp: KHÍCH LỆ HỌC TẬP VÀ CÔNG NHẬN NHỮNG CỐ GẮNG
* Dạy học sinh về nỗ lực bản thân:
Để làm được điều này, giáo viên có thể chia sẻ những kinh nghiệm bản thân, họ
đã thành công bằng một nỗ lực không ngừng như thế nào Giáo viên cũng có thể tìm
và truyền đạt lại kinh nghiệm của những vận động viên nổi tiếng, các nhà giáo dục, các chính trị gia hoặc các nhà hoạt động xã hội,…họ đã thành công chính bởi vì họ đã
Điểm khác nhau
Điểm khác nhau
Điểm giống
nhau
Trang 7không chịu bỏ cuộc Các ví dụ cũng có thể là những câu chuyện quen thuộc, gần gũi đối với học sinh
* Làm cho học sinh có niềm tin “Có công mài sắt có ngày nên kim”:
Để có thể duy trì cố gắng, điều quan trọng là học sinh phải hiểu được mối quan
hệ giữa nỗ lực và thành quả Hãy dạy các em về sự nỗ lực Tuy nhiên, có một cách tốt hơn là hãy yêu cầu các em tập trung cố gắng trong một khoảng thời gian nào đó và ghi chép những kết quả mà do cố gắng nên các em đã đạt được Điều này có thể được thực hiện bằng cách cho học sinh sử dụng mẫu phiếu sau:
Bảng 2: Cố gắng và Thành quả
Thang điểm: 4 = xuất sắc; 3 = giỏi; 2 = cần cố gắng; 1= không thể chấp nhận được
A Tiêu chuẩn cố gắng.
4 Tôi sẽ thực hiện nhiệm vụ này cho đến khi nó hoàn thành Tôi sẽ thúc đẩy bản thân mình tiếp tục làm công việc kể cả khi có những khó khăn nảy sinh
3 Tôi sẽ buộc mình phải làm việc này cho đến khi nó hoàn thành Tôi sẽ tiếp tục làm
kể cả khi có những khó khăn nảy sinh
2 Tôi sẽ cố gắng làm việc này, nhưng sẽ dừng lại khi có những khó khăn xuất hiện
1 Tôi chỉ đặt một chút cố gắng vào việc này
B Tiêu chuẩn đạt được.
4 Tôi vượt quá cả những mục tiêu đề ra
3 Tôi đạt được mục tiêu của bài học hoặc hoàn thành nhiệm vụ
2 Tôi đạt được vài mục tiêu nhưng vẫn còn những mục tiêu khác chưa đạt được
1 Tôi không đạt được bất cứ mục tiêu nào
Học sinh có thể dùng tiêu chuẩn Cố gắng và Thành quả để duy trì nỗ lực với mục tiêu đạt được điểm số tốt trong vòng một tuần Học sinh cần ghi chép lại mối quan hệ giữa cố gắng và những kết quả đạt được như trong ví dụ sau:
Bảng 3: Chỉ tiêu cố gắng
Trang 8cố gắng đạt được
Thứ hai
Thứ ba
Thứ tư
Một số nghiên cứu cho rằng, hiện nay, giáo viên chỉ đưa ra khoảng 10% lời khen ngợi đối với những bài làm đúng của học sinh.Và lời khen không phải thực hiện như thế nào cũng có hiệu quả Sau đây là một số hướng dẫn về lời khen:
Bảng 4: Hướng dẫn về lời khen hiệu quả
1 Lời khen đưa ra phụ thuộc vào mức độ
thành công
2 Nhận xét chi tiết việc hoàn thành
nhiệm vụ
3 Khen một cách tự nhiên, đa dạng là
biểu hiện thái độ tin cậy với sự quan tâm
đầy đủ về việc làm của học sinh
4 Phần thưởng dựa trên những tiêu chí
đánh giá cụ thể
5 So sánh với kết quả việc làm lần trước
để học sinh thấy mình có tiến bộ
6 Đánh giá cao nỗ lực vượt bậc hoặc việc
học sinh đã hoàn thành trong hoàn cảnh
khó khăn
7 Bồi dưỡng một sự đánh giá, một sự
cống hiến về hành vi liên quan đến công
việc
1 Khen một cách tùy hứng, tùy tiện
2 Hạn chế những ảnh hưởng tích cực nói chung
3 Khen với thái độ người khen không chú
ý lắm đến công việc và kết quả
4 Không có tiêu chí rõ ràng, không quan tâm đến công việc, tiến triển và hậu quả
5 So sánh kết quả thực hiện của người được khen với người khác
6 Không đánh giá nỗ lực của học sinh hoặc nêu ý nghĩa của việc hoàn thành nhiệm vụ đối với học sinh
7 Can thiệp vào quá trình hoàn thành công việc, làm xao lãng sự tập trung khỏi hành vi liên quan đến công việc
Trang 9Ta có thể đi đến một số kết luận:
- Phần thưởng sẽ có tác dụng tốt khi đánh giá việc hoàn thành dựa trên một chuẩn mực đã cho
- Một sự công nhận tượng trưng có ảnh hưởng tích cực hơn là phần thưởng vật chất
* Đối với bài tập về nhà và thực hành trên lớp trong phương pháp này:
Bài tập về nhà và thực hành là hai phần trong công việc giảng dạy vốn rất quen thuộc đối với giáo viên Cả hai việc làm này đều tạo cho học sinh những cơ hội để có thể đào sâu kiến thức và thực hành thành thục những kĩ năng liên quan đến nội dung bài học đã được giới thiệu cho học sinh trước đó
Khi giáo viên thiết kế hoặc dặn dò bài tập về nhà cho học sinh có thể theo một
số hướng dẫn sau:
a/ Lượng bài tập về nhà giao cho học sinh phải có sự phân biệt giữa học sinh trung bình, yếu với học sinh khá, giỏi
b/ Mục đích của bài tập về nhà phải được xác định và diễn đạt một cách rõ ràng:
Không phải tất cả các bài tập đều giống nhau Điều đó nghĩa là bài tập về nhà cần có những mục đích khác nhau và phụ thuộc vào mục đích ấy, hình thức của nó cũng như cách chấm điểm và nhận xét về nó cũng phải khác
Có hai mục đích thường thấy trong việc giao bài tập về nhà đó là: thực hành hoặc chuẩn bị bài mới Khi bài tập về nhà được giao với mục đích thực hành, nó phải được cấu trúc xung quanh những nội dung có mức độ quen thuộc cao đối với học sinh Ví dụ nếu học sinh được yêu cầu thực hành thuần thục một kĩ năng mới vừa được học, thì học sinh phải quen với kĩ năng này Thực hành một kĩ năng mà học sinh chưa quen, không những không có tác dụng gì mà còn góp phần tạo ra thói quen làm
ra nhiều lỗi và gây nên những hiểu lầm Mục tiêu thứ hai của bài tập về nhà là cung cấp cho học sinh một nội dung kiến thức mới hoặc yêu cầu học sinh giải thích một nội
Trang 10dung đã được học Trong cả hai trường hợp trên, học sinh không nhất thiết phải hiểu sâu, kĩ nội dung của bài học
c/ Để bài tập về nhà có tác dụng tốt, giáo viên cũng đồng thời phải chấm và ghi lời phê chi tiết
* VIỆC GIAO BÀI TẬP VỀ NHÀ:
- Giáo viên cần quy định và trao đổi để thống nhất về chủ trương giao bài về nhà với phụ huynh học sinh Tạo được sự thống nhất giữa giáo viên, phụ huynh học sinh, học sinh sẽ là cách làm gia tăng hiệu quả của bài tập về nhà đối với kết quả học tập của học sinh
- Bài tập về nhà phải dễ hiểu, có mục đích rõ ràng và vừa sức: giáo viên cần làm cho học sinh hiểu rằng bài tập về nhà có hai mục đích: Thứ nhất là dành thời gian
và điều kiện cho học sinh thực tập những điều vừa học trên lớp; thứ hai là chuẩn bị những thông tin, dữ liệu và những đánh giá về các thông tin đã được học Đôi khi học sinh không phân biệt được hai mục tiêu này, một số em thậm chí còn nghĩ rằng điều
mà cô (thầy) giáo thực sự quan tâm chỉ đơn giản là chúng có hoàn thành bài tập về nhà hay không Vì thế việc quan trọng là xác định rõ ràng mục tiêu của bài tập về nhà
và làm cách nào để đạt được mục tiêu đó
II.3/ Đối với phương pháp: DÙNG BẢN ĐỒ TƯ DUY
II.3.1/ Cách thiết kế bản đồ tư duy (BĐTD):
* BĐTD sẽ giúp học sinh phát triển ý tưởng, nhớ nhanh, nhớ lâu, hiểu sâu kiến thức Tuy nhiên, chỉ khi nào các em học sinh tự mình thiết lập BĐTD và sử dụng nó trong học tập các bộ môn thì mới thấy rõ được hiệu quả mà khó có thể diễn tả được bằng lời của BĐTD, các em sẽ thích học hơn và đặc biệt là cảm nhận được niềm vui của việc học
* Để vận dụng BĐTD vào dạy – học, trước hết cần phải học về BĐTD giúp hiểu vai trò, sự cần thiết của BĐTD trong dạy học và sau đó là biết tự thiết kế nó, sử dụng sao cho có hiệu quả nhất
Trang 111/ Làm quen và tập “đọc hiểu” BĐTD:
- Giáo viên giới thiệu một số BĐTD đã thiết kế sẵn cùng với dẫn dắt của giáo viên để các em nhận biết
- Tập đọc hiểu BĐTD, nghĩa là tập cho học sinh thuyết trình, diễn giải mạch nội dung kiến thức hàm chứa trong BĐTD đó Khi các em đã thành thạo thì chỉ cần nhìn vào BĐTD, bất kì một học sinh nào cũng thuyết minh được một cách lôgic
2/ Học sinh tập vẽ BĐTD bằng cách hoàn thiện các BĐTD do giáo viên đã vẽ sẵn nhưng còn thiếu nhánh, thiếu nội dung.
- Học sinh dùng bút chì, bút màu để vẽ thêm nhánh, điền thêm kiến thức, vẽ thêm hình ảnh liên tưởng,…
- Học sinh có thể vẽ thoải mái sao cho “tác phẩm” của mình có bố cục vừa gọn, vừa đẹp mắt
- Giáo viên có thể giao việc cho học sinh dưới dạng phiếu học tập một số BĐTD chưa đầy đủ để học sinh vẽ tiếp, viết tiếp hoặc có thể vẽ lên bìa, hay bảng cho các nhóm học sinh hoàn thiện
3 Thực hành vẽ BĐTD trên giấy:
Có thể vận dụng “phương pháp ghi chép hiệu quả” của tác giả Stella Cottrell:
- Dùng từ khóa và ý chính
- Viết cụm từ, không viết thành câu
- Dùng các từ viết tắt
- Có tiêu đề
- Đánh số các ý
- Liên kết ý nên dùng nét đứt, mũi tên, số, màu sắc,…
- Ghi chép nguốn gốc thông tin để có thể tra cứu lại dễ dàng
- Sử dụng màu sắc để ghi
II.3.2/ Các bước thiết kế BĐTD:
- Bước 1: Chọn từ trung tâm
- Bước 2: Vẽ nhánh cấp 1