Ebook chủ tịch hồ chí minh với nước pháp phần 2 phạm hoàng điệp

Cho đến khi qua đòi, cách đây chừng vài năm, bà mẹ vỢ tôi vẫn thưòng nhắc đến Chủ tịch Hồ Chí Minh với lòng kính mến và thân thiết.Ngoài giò làm việc, Chủ tịch thường dắt cháu Giăng Pie

PHÁN THỨHAI

HÌNH ẢNH HỒ CHÍ MINH

TRONG LÒNG NHÂN DÂN PHÁP

T Ô I Đ Ã L À M T H Ư K Ý C H O H ồ C H Ủ T Ị C H

Đalila Caxenli

Trong đòi hoạt động cách mạng của tôi (43 nám), tôi

đã có hạnh phúc được ở gần năm chiến sĩ cộng sản lỗi lạc: Mácxen Casanh Pôn Vayãng Cutưyriê, Môrixơ Tôrê, Giắc Đuyclô và Hồ Chí Minh

Một trưòng học phong phú biết bao đôi với một chiến

Ngiíời hiển hòa, lanh lợ i, rất tế nhị, đồng thòi rất kiên

quyết N^ưìii án cần thăm hỏi sức khỏe của cha mẹ tôi, nhất

là cha tỏi Và mỗi lần như thế, mắt Ngưòi lại tươi cưòi, vì tôi

đã kể một giai thoại về cha tôi cho Ngưòi nghe Thật thế, khi cha tôi làm thợ giầy ở Lôdan, ông đã đ ư Ợ c biết Lênin ông nom thây Lênin bưốc vào cửa hàng của mình với vẻ lo lắng,

vì Lênin đem đên cho ông đôi giầy độc nhắt bị hỏng gần như

không sửa chữa đ ư Ợ c Nhưng Lênin tỏ ra đáng mến và trông Ngưòi thiếu thôn đến nỗi cha tôi - bản chất ông cũng là người tôt ' phải nén một tiếng thở dài và bắt tay vào sửa đôi giầy Câu chuyện đó làm Hồ Chủ tịch cưòi hoài, vì Ngưòi cũng đã trải qua những lúc khó khàn như vậy

Cuộc đàm phán có nhiểu trở ngại, và Hồ Chủ tịch lại râ^t muôn giảm bớt sự đau khổ cho nhân dân nên Người có

ý lo nghĩ

Ngưòi tiếp khách nhiều Một hôm Người cử tôi đến nói

với Ximon Têry ' viết báo N hân đạo - hãy vui lòng tiếp

chuyện Ngưòi Tôi còn nhớ, Ximon Têrv cần dậy sớm - trong khi làm báo bà ta lại ngủ muộn Tuy vậy, việc đó là một niềm hân hoan đối với Ximon Têry

Một hôm khác, Ngưòi cử tôi đến nói với Ilva Erenbua - nhà vãn Xôviết vừa ghé qua Pan - vui lòng gặp Người, nhưng kín đáo một chút, vào một giồ rất sớm

Tôi gặp lại Illya Erenbua trong căn phòng rộng của

khách sạn, thú vỊ vối giò giâc đã được ấn định Ong vui vẻ

cho biết, ông không thể biến thành màu sắc của bức tường, dù là lúc sáng sớm, nhưng ông rất hoan hỉ đến chỗ hẹn Đấy là một chút bí mật mà Hồ Chủ lịch mong muôĩi

Rõ ràng là cần phải thận trọng, Căn nhà này có nhiều bóng người qua lại, những cái tai Lọc mạch lê la khắp mọi nơi, và những cuộc thảo luận về chính trị quan trọng nhất

đã diễn ra trong phòng Người

Tác phẩm mới số 13 tháng 5 và 6-1971 Đỗ Quang dịch.

Trích từ sách: Văn hóa nghệ thuật

củng là một m ặt trận, Nxb Ván

học Hà Nội 1981.

“B Á C H Ồ ”, TẠ I S A O G O I T H Ể ?

J L a Cutuya

“Bác Hồ”, định ngữ này được dùng ở khắp nơi Thòi gian cùng những thử thách làm Cụ thêm uy nẹhiêm, Cùng với năm tháng, khuôn mặt thân thuộc, có thêm một hình ảnh thành kính Năm 1958 đó là hình ảnh một chiến sĩ gần 60 tuổi mà ngưòi ta treo ở kliáp nơi, giữa các tấm ảnh lãnh tụ Liên Xô và Trung Quôc

Từ nửa thê kỷ nay, Cụ đà đào luvện và hướng dẫn cách mạng Việt Nam giành độc lập và thông nhất Trên góc độ Việt Nam, đó là một Lênin đã sông lâu để chiến thắng chủ nghĩa quôc xã, một Gángđi đã ròi bỏ guồng kéo sỢi để xây dựng nhà máy và lãnh đạo phong trào phản kháng

Danh tiếng quốc tế của Chủ tịch Hồ Chí Minh, uy tín của Cụ, sự kính trọng của mọi người đôi với Cụ trong các giới cộng sản ngoài nước và trong phần lớn các nước

‘‘Không liên kết”, đọc thây rõ ràng Một ngưòi như Nêru

đã coi Cụ là bạn Khi Cụ tham gia hội nghị các đảng cộng sản ở Praha năm 1959, Cụ đã được bao quanh bởi một sự cảm phục khiên các chiến sĩ nước ngoài xúc động

Cụ Hồ trước hết là một phong cách và một kiểu quan

hệ với nhân dân Lòi ăn tiếng nói mà Cụ đã dùng để nói chuyện vói thiếu nhi và chiến sĩ; với cán bộ và phụ lão, ngưòi ta dã trích dẫn đủ Đây là một trong những chìa khóa để hiểu được nhân vật, văn chương kỳ diệu, rõ ràng Ngưòi ta không thây giọng vàn nàv ở cả Giôdép Xtalin lẫn Uvnxtơn Sốcsin hoặc Sáclơ Đò Gôn Còn Cụ Hồ thì có

thể vươn tới giọng nói của lịch sử Từ đó có bản chất khác thường của các môi quan hệ giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh

và nhân dân Việt Nam Những môi quan hệ có thể tóm tắt trong hai chữ mà báo chí và bộ máy tuyên truyển của Việt Nam hằng gắn liền với cái tên ông Hồ: “Cụ" và

“Bác” “Bác Hồ” tại sao gọi thế? Ngưòi ta có thể đi tìm sự

giải thích trong sự việc là, đối vối các bạn chiến đâu trẻ

hơn Cụ chừng 20 tuổi thì xưng hô như vậy là thuận hơn

cả Gọi bằng “Ông” thì quá xa Còn chữ “Anh” chỉ dùng cho những ngưòi bằng vai phải lứa Chữ “đồng chí” là dùng với đảng viên Nhưng cũng phải đặt chữ “Bác” vào trong tập tục xã hội Việt Nam xuất thân từ gôc gác Đạo Khổng của nó

“Bác” là tiếng để gọi ngưồi anh của cha, ngưòi trong gia đình có tư cách và uy tín cao hơn cha Khái niệm về tuổi tác là khái niệm rấ t quan trọng trong xã hội Việt Nam cũ Ngưòi già đã và vẫn là nhân vật then chỏt của một tổ chức xã hội lấy ruộng đất, làng mạc và gia đình làm cơ sở Gia đình được sắp xếp thứ bậc xung quanh bàn thò tổ tiên Đây là một di sản tinh thần cực kỳ sinh động

mà cách mạng không hề đụng chạm tới

Việc trìu mến gọi bằng “Bác Hồ” là có tính chất gia đình, biểu thị lòng yêu quý, và càng biểu thị lòng kính trọng Thứ bậc, họ hàng có thể không hoàn toàn còn hiệu lực như trước đây nhưng nó vẫn là sự tham chiếu điển hình

Trích từ sách: Ngưòi là Ho Chí Minh.

(Tập hồi ký), Nxb Hội nhà vàn, HàNội' 1995.

Bác Hồ sang Pháp với tư cách là khách mời của

Chính phủ Pháp để chỉ đạo phái đoàn Việt Nam trong cuộc đàm phán khó khăn tại Phôngtennơblô, một cơ hội lịch sử mà tôi cho rằng người ta đã bỏ lỡ mất Bác Hồ xuông sân bay Boócđô, đến ở Biarít (tây nam nước Pháp) một thời gian rồi về Pari Trong một cuộc chiêu đãi do Việt kiều tổ chức chào mừng Bác tại khu vườn hồng Bagaten (cạnh rừng Bulônhơ, Pari), tôi được các bạn Việt Nam giới thiệu VỚI Bác Bác nắm cánh tay tôi, và vừa đi vừa cảm ơn tôi, năm 1944 đã quan tâm đến đòi sông trong các trại người lao động Đông Dương bị đưa sang Pháp làm việc trong các binh công xưởng và bị tập trung tại Mácxây từ năm 1940 Lúc ấy, tôi được Tướng Đờ Gôn phái về làm "ủy viên Cộng hòa", khi mới giải phóng Là một kỹ sư còn trẻ, tôi rất lúng túng khi nói chuyện với vị Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giữa hàng nghìn quan khách, dù cho là ở giữa các khóm hoa hồng

- Thưa Chủ tịch, ngài có thích Pari không?

- Có chứ, ông bạn Từ nhiều năm, tôi đã là người Pari.Sau một giây yên lặng, tôi lại mạnh dạn hỏi:

- Thưa Chủ tịch, chỗ ăn ở của ngài đã được xếp đặt tốt rồi chứ‘ĩ’

THÁNG 7-1946

R a y m ô n g ô b r ắ c

* T rí thức P h áp , n g u y ê n «là c h iế n sĩ chông p h á t xít, bạn

t h â n của Bác Hồ ở P h áp

- Chính phủ của ông đ ã cho tôi một cán hộ lộng lẫy trong một lâu đài gần quáng trường Ngôi sao 1 oi khôn^ thích thú cho lắm Tôi cần một mảnh vưòn, mà ở đây lại

k h ô n g c ó v ư ò n

- Thưa Chủ tịch, nhà lôi có một khu vưòn rộng, tiôc thay, ngài lại không có điểu kiện sử dụng

- ỏ n g bạn ơi, tôi sẽ rấi sung sướng đên thám khu vưòn

của bạn Thế này nhé thứ ba sau tôi đến uống trà VỚI ông,

có tiện không?

Tôi hôm đó khi từ Pari trở vể tôi báo cho vỢ tôi, Luyxi, lúc sắp đến ngày sinh nở rằng Chủ tịch Hồ Chí Minh thứ ba sau khoảng 5 giò chiều, sẽ đến thăm vưòn nhà Vợ tôi ngàv ây đang dạv ở trưòng trung học thị xà Ảnggiông và là báo cáo viên tại ủ y ban lịch sử Chiên tranh thế giới thứ hai

Vợ tôi nói; "ĐưỢc thôi tôi sẽ đi kiếm ít trà" Nói cho đúng

ra, xưa nay chúng tôi chưa bao giờ có thói quen dùng trà, đây cũng là một ihay đổi trong sinh hoạt của chúng tôi

Thế là, Chủ t ịc h c ù n g với một sô' người giúp việc, có đoàn xe inôtô đi hộ tông, đã đến tòa nhà cổ của chúng tôi tại Xoadixu Môngmôrăngxi Chủ tịch rất thích khu vườn cỏ hàng cáy cao bao quanh, nhưng có lẽ không ưa chuộng cho lắm món trà của chúng tôi Điều mà Chủ tịch thích thú hơn

cả, theo tôi nghĩ, là được gặp và tiếp chuyện bà mẹ vỢ tôi, một nông dân vùng Buốcgônhơ (đông nưốc Pháp) lên ở với chúng lôi vài luần vì nhà Lôi sắp dên ngàv sinh nỏ

- Nhà ông rộng nhỉ còn có ai ở nữa không? Chúng tôi

đi thăm nhà đưỢc chứ?

Gia đình chúng tôi ở bôn phòng tầng thứ nhất, dưới

nhà (tầng trệt) là nhà bếp phòng án và phòng khách Tầng thứ hai lúc ây vẫn còn bỏ trỏng Còn trên tầng thứ

ba tôi đặt một bàn làm việc nhó Từng đàn bồ câu trắng ]ượn quanh mái nhà

Ba ngày sau Chủ tịch đến ỏ tầng thứ hai cùng với

ba ngưòi bạn của Người Chúng tôi VỘI vả đi mượn thêm

một sô^ bàn ghế, thảm và cả bát dĩa chén tách vì lúc đó chiến tranh vừa kết thúc, mọi cái đểu thiếu thôn

Theo yêu cầu của tôi tổng g]ám đôc công an (vôn là ngưòi kháng chiến, quen biết tôi) chỉ bô^ trí hệ thông an ninh phía ngoài tòa nhà Còn ở bên trong một sô"* đồng đội

kháng chiến của tôi, được trang bị tiểu liên Sten, bảo đảm

việc canh gác, bảo vệ

Những tuần sông chung với Chủ tịch Hồ Chí Minh

th ật đáng ghi nhớ Khi đó tôi phụ trách đôi ngoại trong

Bộ Tái thiết cho nên bận suôt ngày Vợ tôi, Luyxi, được nghỉ để chuẩn bị sinh cháu, hàng ngày có nhiều thời gian tiếp xúc với Chủ tịch Mãi đên tôi, tỏi mới có dịp gặp lại mọi ngưòi

Từ sáng sớm đã có báo đem đến cho Chủ tịch, hàng chồng báo đủ mọi nưốc, mọi thứ tiêng Anh, Pháp, Đức, Nga Chủ tịch ngồi đọc báo ngav trên sân cỏ Đọc như th ế chừng một, hai giò, tay luôn luôn cầm một câv bút chì đỏ

để gạch dưối những đoạn quan trọng Thật là một mùa

hè đẹp

Chủ tịch nói chuyện VỚI bà mẹ của Luyxi cũng thoải

mái như với các bộ trưởng, nhà báo các nguyên thủ quốc g-ia hay bè bạn của Ngưòi, Aì nấv đểu cảm thây dễ chịu, tự nhiên ngay từ phút đầu Trong khi trò chuyện vối mẹ vỢ

tôi Chủ tịch hỏi nhiều về điều kiện canh tác và sinh hoạt của những ngưòi nông dân trồng nho vùng Macông (gần Lyông) và so sánh với điều kiện sinh sông của nông dân Việt Nam Chủ tịch nói: "ở nông thôn Việt Nam, vì còn nghèo khó, phần đông trẻ em "hữu sinh vô dưỡng"" Chủ tịch cũng thưòng hỏi và kể chuyện về điều kiện sinh hoạt trong các chiến khu, Cụ nói: "ở căn cứ du kích đôt lửa ngồi sưởi, thì nóng trước mặt, lạnh sau lưng" Cho đến khi qua đòi, cách đây chừng vài năm, bà mẹ vỢ tôi vẫn thưòng nhắc đến Chủ tịch Hồ Chí Minh với lòng kính mến và thân thiết.

Ngoài giò làm việc, Chủ tịch thường dắt cháu Giăng

Pie, con trai đầu lòng của chúng tôi, lúc đó bảy tuổi đi dạo chơi trong làng, hai ông cháu trò chuyện với nhau "tâm đắc" lắm (Giăng Pie nay là kỹ sư làm việc tại châu Phi)

Có khi hai ông cháu nằm ngủ trưa ngay trong vưòn cỏ

Khi dạo chơi, Chủ tịch thưòng ngày tiếp xúc vối một ông lão làm vưòn, chuyên trồng hoa trong làng Theo ông lão, Chủ tịch rất thích hoa thược dược đỏ và vàng vì đó là

"màu cò của nước tôi" Từ đó, hàng ngày, trong phòng tiếp khách của Chủ tịch luôn luôn có những bông hoa thưỢc dược vàng và đỏ Cho đến năm 1958, khi chúng tôi

đã từ giã Xoadixu Môngmôrăngxi, ông lão làm vưồn vẫn còn hỏi thảm tin tức vị Chủ tịch Việt Nam

Hằng ngày rất nhiều khách đến Xoadi Thưòng là buổi chiều, ông Phạm Văn Đồng và các đại biểu tại Hội nghị Phôngtennơblô đến gặp và ăn cơm với Chủ tịch, lúc

đó xe cộ còn ít cho nên việc giao thông đi lại vùng Pari dễ dàng hơn bây giò Đôi khi Chủ tịch mòi ăn tối, nhiều nhà chính trị Pháp thuộc phe đa sô" hay đối lập Chủ tịch quan

hệ mậl thiết với bà Ảngđrê Viôlít (tác giả cuôn "Đông Dương cấp cứu") Lúc đó, ngân sách gia đình chúng tôi

cũng eo hẹp lôi sinh hoạt đã vượt xa khả năng của mình Chủ tịch vô"n là người ai cũng có thể bày tỏ mọi điều, chỉ thoáng qua đã hiểu tất cả Chủ tịch liền vời một đồng chí già, cụ Nguyễn Viết Ty, nay đã 96 tuổi, cựu Chủ tịch Hội phụ lão Việl kiều, một người nấu ăn tuyệt vòi, đến chiếm lĩnh nhà bếp và nhất quyết không để cho bà mẹ vỢ và vđ tôi được bén mảng tối! Bỗng dưng ngay trong nhà mình, chúng tôi trở thành những quý khách đưỢc mời thưởng thức cái trình độ cao của nghệ thuật nấu ăn Việt Nam Chúng tôi vẫn còn nhớ món bồ câu hầm của cụ Ty

Ngàv 15-8-1946, Luyxi sinh hạ một cháu gái tại nhà

hộ sinh đường Po Roayan (quận 5, Pari) Chủ tịch với đoàn

xe môtô hộ tông, đã đến thăm vỢ tôi 20 năm sau các y sĩ

và các nữ y tá già vẫn còn nhớ tới sự kiện Chủ tịch nước Việt Nam đã phân phát quà cho mọi nhân viên tại nhà hộ sinh Lúc ấy Chủ tịch đã nhận đỡ đầu cho cháu Êlidabét, tức Babét,

Hằng năm, trong chiến tranh chông thực dân Pháp và

cả chiến tranh chống Mỹ, Chủ tịch vẫn tìm cách gửi đến cháu Babét một tín hiệu nào đó vào khoảng 15 tháng 8, thường là thông qua các nhà báo hoặc bạn bè nước ngoài

có dịp đến Việt Nam: khi thì một bức ảnh của Chủ tịch, khi thì những quả cầu nhỏ hoặc một con trâu bằng ngà, một đồng tiền vàng có mang hình của Người

Lần cuô’i cùng tôi đưỢc gặp Chủ tịch là vào tháng 7-1967, trong căn nhà sàn bên hồ cá mà mọi người Việt Nam đểu biết Chủ tịch ôm hôn tôi và trao cho tôi một mảnh lụa màu mỡ gà

để may áo cưới cho Babét, BabéL nay đã có chồng, ba con, và vẫn gìn giữ như một báu vậl mảnh lụa của Bác Hồ.

Ngày 31-7-1946 Chủ tịch dự sinh nhật của tôi Hôm

đó Chủ tịch tặng tôi một bức họa thể hiện tình thương của ngưòi mẹ Việt Nam Đó là bức họa đẹp nhâ"t của gia đình tôi

Hội nghị Phôngtennơblô không tiến triển, Chủ tịch xuông tàu biển về nước, tôi có nhận được một bức thư của Chủ tịch khi ghé qua cảng Xaít (Ai Cập)

Nhìn lại sáu tuần chung sông VỚ T Chủ tịch Hồ Chí Minh, cảm tưởng nổi bật của vỢ chồng chúng tôi là về một

con ngưòi hết sức giản dị, sông V Ố I chúng tôi như người nhà, dễ dàng tiếp cận vối mọi ngưòi Chúng tôi không bao giờ thây Chủ tịch "ra lệnh" cho ai cả Chủ tịch rất quan tâm đến những ngưòi chung quanh

Bắc Kinh, tháng 7-1955

Tôi đên khách sạn Bắc Kinh, trên quảng trưòng Thiên

An Môn sắp có những cuộc hội đàm không chính thức để nỐì lại quan hệ giữa Pháp và Trung Quôc về mặt thương mại Trên trang nhất tò báo hằng ngày bằng tiếng Anh

dành cho người nưâc ngoài, có dòng tít lớn: Chủ tịch Hồ Chí Minh đang ở Bắc Kinh.

Từ căn phòng khách sạn, tôi gọi dây nói đến Đại sứ quán Việt Nam và đọc bức điện ngắn gửi Chủ tịch:

"Raymông Ôbrắc qua Bắc Kinh, xin kính gửi Chủ tịch

những lòi chào thân ái" Nửa gib trôi qua Chuông điện

thoại reo Chủ tịch dẫn đầu một đoàn đại biểu ngày mai sẽ ròi Bắc Kinh đi Mátxcơva Chủ tịch vui mừng mòi tôi đến dùng trà vào 6 giò sáng hôm sau Sẽ có xe dến đón

Xe hơi đưa tôi tới một biệt thự có vườn rộng bao quanh, ỏ gần ngoại ô, kiên trúc theo kiểu Trung Hoa, mái cong, nhưng đồ đạc bàn ghế trong nhà thì rõ ràng theo kiểu "Đế chê thứ H" của Pháp Đây là nhà riêng của Đại

sứ Pháp trước kia, nay biến thành nhà khách của Chính phủ Trung Quốc

Chủ tịch ôm hôn tôi, trông thì ngày ây Cụ không thay dổi mây Nhưng dẫu sao không còn là con người đôi khi bận tâm căng thẳng của nám 1946 Ngưòi ta nhận thấy một trạng thái tinh thần trọn vẹn hơn, nụ cưòi vẫn luôn ở trên môi Chủ tịch hỏi thăm tin tức gia đình tôi nhất là các cháu mà Chủ tịch vẫn còn nhố từng tên nêng về Babét

Chủ tịch hỏi; "Ong sang Bắc Kinh làm gì vậy?" Tôi thưa chu3^ện để Chủ tịch rõ Chủ tịch lại hỏi; "À ra ông cũng hiểu biết về thương mại quôc tế ư?"

* Một chút thôi, thưa Chủ tịch, nhưng Chủ tịch cần

gì vậy?

- Đáng tiếc lúc này ông không ở Hà Nội Chúng tôi đang tìm cách ký kết một hiệp định thương mại đầu tiên giữa Việt Nam và Pháp Phái đoàn Pháp thì đầy rẫy những thanh tra tài chính quá láu lỉnh Còn các bộ trưởng của chúng tôi thì mới ỏ chiến khu về chưa hiểu gì nhiều

về công việc làm àn, cho nên rất dè dặt Từ nhiều tuần nay, đàm phán tắc nghẽn, ô n g có thể giúp chúng tôi đưỢc

không? Tôi Ún ỏ ông

- Thưa Chủ tịch, tôi rất mong có thể giúp ích đưỢc.

- Thê này nhé, nếu ông có thể hoãn cuộc họp ở Bắc Kinh chừng hai tuần, thì tôi đề nghị ông đi Hà Nội gặp các

bộ trưởng của tôi và các đồng bào của ông để thu xếp việc này cho xong Tôi sẽ không có mặt ở Hà Nội, nhưng tôi sẽ báo cho ông Phạm Văn Đồng.

- Thôi đưỢc rồi, tôi sẽ để thư lại cho Luyxi, vỢ tôi sẽ sang đây với tôi sau khi cho học sinh thi xong tú tài Nhưng,-thưa Chủ tịch, tôi đi Hà Nội bằng cách nào đây?

- Hàng tuần đểu có máy bay Trung Quốc, nhưng khi tròi nhiều mây thì nó không bay Nhanh n h ấ t vẫn là đi bằng xe lửa đến biên giới Sau đó, đường sắt bị gián đoạn sẽ có ôtô đến đón Đi như thế, m ất nám ngày năm đêm, nhưng ông sẽ có dịp thấy phong cảnh đất nước Ngày mai sẽ có người đem vé xe lửa đến khách sạn cho ông Cảm ơn và chúc ông may mắn Nhò ông hôn Luyxi

và các cháu hộ tôi

Tôi đã đến Hà Nội Một giải pháp rất

đơn giản - đã đưa tổỉ một Hiệp định giữa

Việt Nam và Pháp

Hà Nội, tháng 7-1967

Tôi đang ỏ Rôma, tại văn phòng của Tổ chức Nông - Lưdng Liên hỢp quốc (FAO) thì có dây nói gọi về Pari gấp Hội đồng thường trực của Tổ chức các nhà bác học thế giới

mang tên Fugwash (nơi họp đầu tiên của các bác học nổi

tiếng không phân biệt chế độ chính trị nhằm tìm biện pháp

ngăn chặn chiến tranh lan rộng) đang họp ở Pari từ đầu

tháng 6-1967, khi bùng nổ cuộc chiến tranh ở Cận Đông Ngày 29-6-1967, tôi đứng trước những nhân vật quan trọng như: Miliônsicôp, Phó chủ tịch Viện Hàn lâm khoa học

Liên Xô và một nhà vật lý Liên Xô, một chuyên gia vật lý hạt nhân Hoa Kỳ và một giáo sư Đại học Havớt mang tên Henri Kítxinhgiơ một nhà sinh vật học Anh, và ông Phrăngxi Peranh Cao ủy Pháp về năng lượng nguyên tử.Những nhân vật này có trách nhiệm nặng nề về mặt khoa học và cả đạo lý rất mong muôn truyển đạt một thông điệp tới Chủ tịch Hồ Chí Minh Hai, ba năm qua,

mỗi lần Hội đồng Fugwash họp đều thảo luận vấn đề "Việt

Nam", cuộc chiến đâu đang làm rung chuyển th ế giâi Ngưòi ta quyết định tìm một ngưòi Pháp và sau khi xin ý kiến Tướng Đò Gôn, họ đề nghị tôi làm người truyền đạt bức thông điệp đó

Tôi không làm sao từ chôi việc đó được Sau khi giải quyết các thủ tục cần thiết, tôi cùng với ông bạn đồng hành Hécbe Máccôvích, giáo sư về sinh vật học phân tử và

là Giám đôc Viện Paxtơ, Pari lên đưòng sang Việt Nam qua ngả Phnôm Pênh

Đại sứ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Phnôm Pênh lúc ấy sau khi tỏ ra do dự (và điều này cũng rấ t dễ hiểu) đã quyết định, vào khoảng nửa đêm, gửi một bức điện tối Chủ tịch Hồ Chí Minh, đề nghị cấp thị thực nhập cảnh cho hai du khách xin đi Hà Nội (đang bị dội bom) mà không nói một lòi nào về mục đích của chuyên đi Khoảng ba giò sáng, chúng tôi được trả lòi là Hà Nội đồng

ý câ"p thị thực Tám giò sáng, chúng tôi lên máy bay của

ủ y ban quôc tế, qua Viêng Chăn, đi Hà Nội

Chiếc Boeing cổ lỗ từ thời Chiến tranh thế giới thứ hai của Úy ban quốc tế "đình chiến", hạ cánh xuông Hà Nội Hécbe Máccôvích và tôi là những hành khách duy nhâ"t

trôn máy bay Tròi tốĩ đen như mực Chắc là đang có báo động Xuông thang máy bay lóe ánh chớp một máy ảnh Ngưòi ta đưa chúng tôi vào một khoang'nhà đẻ máy bay, mời uông trà Một giò sau, một chiếc xe quân sự trong đêm đen thấp thoáng bóng những chiếc xe đạp đưa chúng lôi vể thành phô" Xe qua cầu mất hơn một giò đồng hồ Xa

xa có tiếng bom nể Đó là chuyên đi kỳ lạ nhất đòi tôi

Sáng hôm sau, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch Bộ trưởng Y

tế (về sau đã qua đòi tại m ặt trận miền Nam), đến gặp chúng tôi tại khách sạn Ong ta có biêt về các công trình của Máccôvích, ông đưa chúng tôi đi thăm các bệnh viện ỏ

Hà Nội Đó là một cảnh tượng mà tôi sẽ không bao giò quên được, cảnh tưỢng các trẻ em bị bom bi do B.52 thả xuông gây thương tích một cách rùng rỢn

Sang ngày thứ hai, một thanh niên đến tìm tôi Xe dừng lại trước cổng một khu vưòn lón Tôi cảm thấy lúng túng khi mang theo mình một chiếc hộp vuông chứa đựng một quả trứng đẽo từ một thứ đá quý, quà của Babét gửi tặng người Cha đõ đầu của mình Dưới bóng cây thấp thoáng những ngưòi lính, họ nhìn tôi và liếc nhìn chiếc hộp

Chủ tịch ngồi trong một chiếc ghê bành bằng mây Ong Phạm Văn Đồng đang nói chuyện VỚI Chủ tịch Chủ tịch đứng dậy, ôm hôn tôi, và vẫn còn nhớ tên các cháu

Cụ nói đùa: "Ong bạn ơi, tại sao giữa đêm khuya lại gọi tôi dậy mà xin thị thực? Ai lại đối xử như vậy một ông lão đang bận trăm thứ việc ",

Đúng là Chủ tịch đã già đi, khuôn mặt hơi bì ra, dáng

đi nặng Nhưng cặp mắt thì không hề thay đổi Nụ cưòi vẫn còn đổ

Tôi thưa:

- Tôi không rõ có nên quấy rầy Chủ tịch hay không? Ch] có Chủ tịch ]à người duy nhất xét việc nàv có cần thiêt hay không

Và tỗi nói vể cuộc họp ở Pari, th ế nào là Fugwash và

bức thông điệp là gì

Chú lịch nói:

- Thôi đưỢc, các vỊ đến đây cũng là tôt Tôi sẽ nói cho các vị biết lập trường của chúng tôi Chủ tịch nói về lịch sử hào hùng của Việt Nam, về nước Việt Nam ở châu A Việt Nam trên thế giới, giải thích vì sao Việt Nam chiến đâ^u quyết tâm và hy sinh của nhân dân, thắng lợi là chắc chắn,

và vêu cầu tuyệt đốì phải ngừng vô điều kiện những vụ ném bom trên lãnh thổ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.Khi n g h e t r ì n h b à y t ô i c ó c ả m g i á c l à Chủ t ị c h v ừ a n ó i

Chủ tịch chậm rãi bước vào nhà và đem ra một gói nhỏ:

- Ông dem cái này ve cho Babét dể may áo cưói

Chủ tịch nắm cánh tay tôi, như cách đây trên 20 năm trong vưòn hồng ở Bagaten Cụ dẫn tôi ra bờ hồ Những con cá quen thuộc kéo đến như những cánh hoa.

"Bác Hồ hôn tôi

Từ đấv tôi không còn gặp lại Bác nữa"

Bài đáng trên hko Nhân đạo, cơ quan

Trung ương của Đảng Cộng sản Pháp,

này, như tất cả mọi nông dân Việt Nam và đầu đội mũ vải,

tay chông gậy nhỏ Giọng nói của Ngưòi yếu hơn những lần trước tôi được gặp hồi 1964-1965, nhưng con mắt vẫn tinh nhanh như xưa, vừa hóm hỉnh, sâu sắc, vừa hiển từ Thấy tôi, Ngưòi nói đùa ngay một câu về mái tóc ngày càng bạc trắng của tôi

Giọng nói của Ngưòi rất tự chủ lúc nào cũng đi thẳng vào vấn để, không một chút nglii Lhức Chúng lôi cùng ngồi xuông bên cạnh nhau trước một cái bàn bày bánh

* Nhà sử học, nhà báo, Chủ tịch Hội Hữu nghị Pháp - Việt

ngọt và cà phê mà tôi không lúc nào thây Ngưòi đụng tới Chúng tôi bắt đầu vào công việc.

Cũng vẫn là con người tôi đã được biết cách đây mây nảm, con ngưòi mà sự có mặt phi thường như choán hết cả gian phòng, có thể nói làm xóa nhòa sự có mặt của những người khác, nhưng sự săn sóc, thái độ ân cần hết sức lịch thiệp và hòa nhã của Ngưòi đôi với khách làm cho ngưòi ta trong những phút đầu thấy đôi chút lúng túng, nhưng sau

đó lại tạo ra một bầu không khí thân mật thoải mái ngay.Nét mặt Hồ Chủ tịch trông có vẻ rât trẻ nếu không có đôi mắt sáng ngòi và chòm râu dài ở Ngưòi, hình hài hình như thu lại đến mức nhỏ nhât chỉ còn toát ra ý chí và trí tuệ, tuy đã thoát ra ngoài thể xác nhưng vẫn hoàn toàn hiện thực Lúc bây giò tôi không thể không nghĩ, "Bác Hồ sẽ

từ giã cõi đời này khi sự thoát xác kia trở nên hoàn toàn"

và tôi nghĩ rằng Ngưòi đã qua đòi theo cách như vậv Nhưng hỡi ơi, cách đây một tháng rưỡi, không gì có thể làm cho ngưòi ta ngò rằng việc ấy lại xảy ra sớm như thế

Giò phút tôi đ ư Ợ c gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh hôm ấy là một trong những giò phút đáng ghi nhớ trong đòi kinh nghiệm của một ngưòi Ngưòi không để lộ với tôi những bí mật nhà nước - chúng tôi nói chuyện về Lênin: không tìm cách dạy tôi một bài học vể đạo đức hay chính trị, Ngưòi

kể lại những chuyện cũ năm xưa - nhưng càng nghe tôi càng thấy Người vừa nói vể một vâVi đê lổn của Nhà nưốc, vừa dạy cho tỏi một bài học luán ]ý và chính trị

Có hai điểm làm tôi chú ý đặc biệt Trong đề cương đưa Ngưòi, đồng chí Hồ Chí Minh dà gạch tâ^t cả những công thức tiêu cực để thay bằng những công thức tích cực

cùng nghĩa: Ngưòi không viết: "Không có chủ nghía xả hội thì các dân tộc không thể đi đến giải phóng hoàn toàn” nià viết: "Chỉ có chủ nghĩa xã hội mới có thể đảm bảo cho các dân tộc đưỢc giải phóng hoàn toàn" Đây không phải là một thói quen trong cách sử dụng ngôn ngữ mà đây chính

là một nếp suy nghĩ của Ngưòi Nếp suy nghĩ ây thể hiện

ra như vậy, làm cho ngưòi ta thây rằng trong tất cả mọi tình huông dù là đen tôi nhất, Ngưòi đã phân biệt rõ cái gi

là tích cực, cái gì hưống về cuộc sống và tương lai

Lại một lúc khác, khi nhắc đến những kỷ niệm củ của Ngưòi ở Đại hội Tua, câu chuyện có đề cập một nghị sĩ thuộc Đảng Xã hội tại Đại hội đã ngắt lòi Ngưòi một cách không nhã nhặn lắm và về sau nghị sĩ ấy không bao giò còn là bạn chính trị của Chủ tịch nữa Bác Hồ nói: Chúng ta chảng nên nhắc đến tên người ta làm gì Hồi tôi mới bước vào cuộc đòi đấu tranh, ông ấy đã có dịp giúp đỡ tôi khi tôi còn ở trong Đảng Xã hội bởi vì chưa có sự phân liệt ở Tua

Chuyện xảy ra cách đây đã 50 năm rồi, th ế mà vỊ đứng đầu Nhà nước này tế nhị tới mức giữ bí m ật tên tuổi một ngưòi khác chính kiến với mình có thái độ không lịch sự.Khi nghe nói đến những dự kiến tổ chức mừng thọ Người 80 tuổi (vào ngày 19 tháng 5 sang nám), Hồ Chủ tịch tỏ ý không tán thành tấ t cả mọi biểu hiện chú ý đặc biệt đến Ngưòi và nói rõ là không đưỢc bày vẽ gì nhân dịp này chừng nào còn cần thêm tiền để làm nhà giữ trẻ, trương học, bệnh viện hay phòng đọc sách, Ngưòi nói mấy câu rất nhanh bằng tiếng Việt với các cán bộ giúp việc Ngưòi, rồi theo phép lịch sự quay lại phía tôi tóm tắ l bằng tiêng Pháp một cách hết sức thoải mái, dễ dàng những lòi

Ngưòi vừa nói bằng tiếng Việt mà tôi cũng đã nắm được ý chính Sau đó chúng tôi lại quay vê công việc.

Một giò sau, Bác Hồ đứng dậy nói mấy lòi thân ái hỏi thàĩĩì CÂC cháu tôi, rồi chông can đi ra, vẫn nhanh nhẹn, để trở vê chỗ làm việc tiêp tục công tác

Bơi vì cho đến phút cuôi cùng, Hồ Chủ tịch vẫn theo dõi công việc của dân tộc Việt Nam mà Ngưòi đòi đòi là biểu tượng sinh động

"Cái cảnh trăng tròn gió mát, hồ lặng tròi xanh của Trung thu lại làm cho các em thêm vui cưòi hớn hở"\

v ẫ n như phong cách của Ngưòi từ trước tới nay, Ngưòi

ra đi mà còn căn dặn: "Sau khi tôi đã qua đòi, chớ nên tổ chức điếu phúng linh đình, để khỏi lãng phí thì giò và tiền bạc của nhân dân"^, 31 triệu ngưòi Việt Nam, không kể họ

Nhà báo, n h à văn, n h à hoạt động xã hội Pháp.

1, 2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, S đ d , t.4, tr l6 ; t.l2 , tr.512.

thuộc khuynh hướng chính trị và tôn giáo nào, đều khóc thương nhà cách mạng khiêm tốn và lẫy lừng uy tín, nhà yêu nước được mọi ngưòi tôn kính tưỢng trưng cho sự đoàn kết và cho cuộc đấu tranh vì độc lập, tự do và thông nhất đất nưốc của dân tộc Việt Nam.

Chủ tịch Hồ Chí Minh, lần này có th ật là ra đi vĩnh viễn không? Những ai đã từng được gặp Người ở một nơi nào đó trên đất nưốc Việt Nam đang có chiến tranh, đều không tin như vậy Tôi nhớ lại những lúc Ngưòi đến vói khách một cách bất ngò và những lúc đó Ngưòi hiện ra với bóng dáng một con ngưòi mảnh dẻ, mặc bộ áo quần vải màu cát hoặc bộ quần áo bà ba màu nâu kiểu nông dân Từ một cái cửa nào đó, Ngưòi bước vào nhẹ nhàng, chân lúc nào cũng mang đôi dép lôp nhẹ nhàng đến nỗi bao giồ Ngưòi cũng làm cho khách phải ngạc nhiên Chính Ngưòi đã cưòi và nói rằng Ngưòi đến như vậy

"theo kiểu du kích" Nhiều lúc, Ngưòi đi ra lúc nào người

ta cũng không hay

Trong thòi kỳ Mỹ đang leo thang chiến tranh, giữa lúc tôi được phép đến phỏng vấn Thủ tướng Phạm Vãn Đồng thì Ngưòi đi qua văn phòng làm việc của Thủ tướng Thấy tôi, Ngưòi khẽ vẫy tay ra hiệu cho tôi và nói: "Cô cứ tự nhiên, xem như không có tôi ở đây" Bên ngoài, pháo cao

xạ đang gầm thét, hai chiếc máy bay "Mích" lượn vòng trên thành phô, cánh lấp loáng dưới ánh mặt tròi

Trong đòi làm báo của tôi, tôi có cái may mắn rất lân

là được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần Nói cho đúng thì những cuộc gặp gỡ đó không chỉ in sâu vào cuộc đòi làm báo của tôi mà còn in sâu vào cả cuộc đời nói

chung của tôi nữa Bởi vậy đối với tôi thật khó mà phát biểu hết được tâ^t cả những gì cần nói về Người, sau khi Ngưòi từ trần chưa bao lâu Lần đầu tiên tôi được gặp Bác

Hồ là nám 1946, vào thòi kỳ Hội nghị Phôngtennơblô Lúc

đó tôi đ ư Ợ c gặp Ngưòi là nhò có bà Angđrê Viôlít, tác giả

cuốn "Đóng Dương S.O.S"^ giới thiệu sơ lược với Ngưòi về

tiểu sử của tôi, lúc đó là một nhà báo tập sự; trước đây đã từng tham gia du kích Ngưòi nói: "Con gái tôi như vậy là ngoan lắm Sau này, khi con học xong nghề làm báo, con hãy sang thám đất nước của Bác"

Không ai ngò rằng 10 năm sau, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn còn nhớ câu đó khi thấy tôi sang thám Việt Nam, Ngưòi nhắc lại chuyện ấv và gọi tôi là "con gái của Bác", như năm xưa Ngưồi xưng hô vớa tôi sau khi được bà Ảngđrê Viôlít giới thiệu

T rên khu V iêt B ắc

Sau ngày Hiệp định Giơnevơ đưỢc ký kết, tôi sang Việt Nam ở lại đấy trong mấy tháng, và hân hạnh đưỢc Bác Hồ tiếp nhiều lần Ngưòi vừa trải qua tám, chín năm của cuộc

"kháng chiến lâu dài" do Ngưòi lãnh đạo Ngưòi cùng sinh hoạt với Ban Châ"p hành Trung ương Đảng, với Bộ Tổng tư lệnh ở trong những hang đá, giữa vùng rừng núi Việt Bắc, bên cạnh những con suôi Trên khuôn mặt khắc khổ của Người, đôi mắt sáng ngòi như rực lửa, đầy lạc quan và chan chứa nhiệt tình

Bệnh lao phổi, một cán bệnh không bao giò ròi Ngưòi

1 s.o.s có nghĩa là cấp cứu (B.T).

trong hàng mấy chục nám hoạt động cách mạng, khi bí mật, khi tù đày khi học tập, nghiên cứu và chiến đấu không ngừng, càn bệnh đó ra sao rồi? Bao giò Người cũng hết lòng chăm lo đến những ngưòi khác, còn bản thân Người bị sôt rét thì Ngưòi nói; "Rồi tự nhiên sẽ khỏi" Thẽ^ nhưng, hồi ở Việt Bắc xa xôi kia, trong căn nhà sàn bên sưòn núi, bôn bề tốỉ đen và rừng rậm, đã có lần Ngưòi suýt qua đòi Lúc bây giò, Đại tướng Võ Nguyên Giáp luôn luôn

có mặt bên cạnh Bác, đã kể lại vói tôi: "Mỗi lần Bác tỉnh lại, Bác liền hỏi và trao đổi về tình hình thòi sự Lúc đó tôi không tin là Bác nói vối tôi những ý nghĩ CUÔ1 cùng của Bác, nhưng sau đó, tôi tự bảo thầm rằng Bác cảm thấy sức khỏe mình quá yếu rồi chăng nên đã trối tràng cho tôi những lòi CUÔ1 cùng"

Nhưng Ngưòi lại khỏi bệnh Sau này, ngưòi ta ít thấy

Hồ Chủ tịch đến dự các buổi lễ chính thức, đó không phải

vì lý do sức khỏe của Ngưòi Luôn luôn nêu gương cho mọi ngưòi bằng tác phong sinh hoạt của mình, Ngưòi thân hành đến thăm khắp nơi, từ vĩ tuyến 17 đến Cao Bằng, thúc đẩy muôn nghìn công việc mà nước Việt Nam Dân ch-: Cộng hòa phải đương đầu sau 80 năm bị bọn thực dân

và phong kiến thông trị, trước ngày bùng nổ cuộc kháng chiôn Nào công tác thủy lợi, nào đắp các con đê mối, cải cách ruộng dất, táng sản xuâ"t, vệ sinh phòng bệnh, chông nạn mù chữ, V V , nơi nào Bác Hồ cũng đến Tâm trí của Người lúc nào cũxìg hướng về đồng bào của Ngưòi ở miền Nam và luôn luôn mong ước ngày đả^t nước hoàn toàn độc lập, "Nam Bắc sẽ cùng nhau sum họp một nhà".Giữa lúc công việc bề bộn như vậy, nếu Ngưòi có dịp

gặp tôi để chuyện trò dôi câu thì không phải là Ngưòi nhắc lại những nỗi đau khổ mà đế quôc Pháp đã gây ra đôì với nhân dân Việl Nam những nỗi đau khổ không kể xiết mà khi đi thăm Việt Nam tôi đã thấy rõ ở bât cứ nơi nào tôi đến

Chữ "hạnh phúc"

Thòi kỳ đó, Bác Hồ thường tiếp khách vào buổi sáng tinh sương trong những ngôi nhà nhỏ ở khu vưòn Phủ Chủ tịch Những cây hoa hồng trồng làm cảnh, đưỢc chăm sóc cẩn thận, nói lên rằng bât chấp bom đạn, Việt Nam vẫn thách thức (vối kẻ thù) và tm chắc vào thắng lợi của mình

Từ nay tôi không thể nhìn một bông hồng - dùng làm vật trang trí - nào như vậy mà không khỏi nhớ tới Hồ Chủ tịch

Vì rằng cứ sau mỗi cuộc gặp gỡ trong chốc lát như thế, Người lại tặng khách một bông hoa hồng trước khi Người trỏ về với công việc hàng ngày Cho nên chỉ cần nhìn thấy một đại biểu nào đó của nước bạn, trong khi trỏ về khách sạn ở gần hồ Gươm - dành nẽng cho khách nưóc ngoài - mà tay cầm một trong những đóa hoa hồng đó, là tôi có thể đoán biết rằng Hồ Chủ tịch đang có mặt ở Hà Nội

Năm này qua năm khác, hình như bao giò cũng vẫn đóa hoa hồng ấy Điều đó khiên ngưòi ta liên tưởng đến những tiêu ngữ của nền dân chủ nhân dân do Đảng của

Hồ Chủ tịch thành lập, trong đó chữ "hạnh phúc" đưỢc ghi liền sau những chữ "độc lập" và "tự do"

Người muốn hạnh phúc đến V Ớ I tất cả mọi ngưòi Và cũng không ai tha thiết bằng Ngưòi, mong muôn cho hòa

bình trở lại trên đắt nưốc mình Chính vì lẽ đó nên Ngưòi

đã tuyên bô" là nhân dân Việt Nam sẽ không bao giò ngừng đâu tranh chừng nào mà tên lính Mỹ cuôi cùng chưa rút khỏi Việt Nam Hồi tháng 10-1945, Hồ Chủ tịch đã giải thích một cách đơn giản cho những ngưòi Pháp ở Đông Dương như sau:

"Chúng tôi không sỢ chết chính là vì chúng tôi muôn sông Chúng tôi cũng như các bạn, muôn sông tự do không có ai đè đầu bóp

Trong khi ở Việt Nam, hàng triệu ngưòi "xông pha lửa đạn" với tư th ế rất tự nhiên của ngưòi kiên quyết xả thân

vì nước, tham gia sản xuất, chiến đâ^u và học tập dưới hàng tấn chất nổ, bom bi, bom napan, đồng thời tiếp tục xây dựng chủ nghĩa xã hội, thì trong tâm trí Bác Hồ, ngày đêm luôn luôn dâng lên hai làn sóng kích động trong tâm hồn Việt Nam cái tinh thần quyết chiến quyết thắng Hai làn sóng đó là: sự căm thù cao độ đôi vối bọn cưốp nước và lòng yêu nước vô hạn đối vối đồng bào ruột thịt và đối vối nhân dân anh hùng của mình

Các nhà báo nưốc ngoài đến miền Bắc Việt Nam đều lấy làm lạ rằng ở đưòng phố’ không thây treo những bức chân dung của vị lãnh tụ kính yêu, mà trái lại chỉ thấy treo những tấm áp phích, những khẩu hiệu nêu cao gương những vị anh hùng trong quân đội, trên đồng ruộng, trong giao thông vận tải Trong chiến tran h nhân dân, ngưòi chiến thắng tên đế quốc mạnh n hất thế giới, chính là ngưòi dân bình thưòng

Chủ tịch Hồ Chí Minh thưòng nói chuyện với một sô^

1 Hồ Ghí Minh: Toàn tập, S đ d , t.4, tr.67,

râï ít những nhà báo nước ngoài đưỢc Ngưòi tiếp, - về những con ngưòi bình Ihưòng đó nam cũng như nữ, đã quên mình, thông minh, khéo léo, lạc quan cách mạng vượt qua muôn vàn khó khăn Ngưòi đã viết về họ trong những bài báo ngắn gọn, dưới nhiểu bút danh khác nhau, nhưn^ người Hà Nội khi xem báo đều nhận ra ngay dó là vàn phong của Ngưòi Chính là về những con người bình thường đó mà Ngưòi suy nghĩ hoặc trò chuyện với họ.

"Tôi đ a n g n g h e tiế n g n ói của n h â n loại"

Mặc dù có những cuộc ném bom, Hồ Chủ tịch vẫn thưòng cô^ gắng tranh thủ đến thám các đơn vị pháo cao xạ hoặc tới các sân bay để khen ngợi những chiến sĩ lái máy bay "Mích" Thư từ của Ngưòi gửi tới các đơn vị thường viết dưới hình thức thơ, mỗi chiến sĩ đều học thuộc lòng những bài thơ đó Ngưòi nói chuyện vối mỗi chiến sĩ không phải trên cương vị ngưòi đứng đầu Nhà nước mà như một ngưòi cha một ngưòi anh ruột cùng chiến đấu Một đồng chí được sỏng gần Ngưòi, đã kể cho tôi nghe rằng Ngưòi rât ít ngủ và bận lo suv nghĩ tới nạn hạn hán hoặc mưa lũ đang đe dọa đồng ruộng, nghĩ tối những thanh niên xung phong đang sửa đưòng sá dưới bom đạn và mưa bão , Nhiều khi đêm khuya, xong công việc đâu vào đấy, Ngưòi ngả lưng trên giưòng, mở đài bán dẫn nghe những buổi phát thanh của nước ngoài Nếu ai có nhắc nhở Ngưòi đi ngủ thì Ngưòi liền mỉm cưòi và trả lòi: "Tôi đang nghe tiếng nói của nhân loại"

Ngưòi nám đó hôm nay đã ngừng thở rồi, nhưng đôi dép của ngưòi cách mạng vẫn bên mình, tâm trí vẫn còn

nghĩ đi nghĩ lại một cách sáng suô"t và âu yếm về Đảng, về

Tổ quôc mà Người đã từng xây dựng th ành một khối thông nhất; đồng thòi Ngưòi củng thây rõ những khó khăn còn phải vượt qua và thấy rõ cả sự tâ"t thắng sau này

Ngay cả cái chết cũng không thể đến đột ngột đôi vối Ngưòi Ngưòi đã dự kiến đưỢc tất cả mọi việc Vượt lên cái

chết, Ngưòi viết lòi Di chúc từ ngày 10 tháng 5 vừa quaV

Đó là một hành động cách mạng và yêu nước, một hành động đầy trí thông minh, vừa tế nhị, vừa khiêm tôn lại vừa chan chứa mối tình thương yêu đôi với nhân dân trong nước của Ngưòi và đỐì vối những ngiíòi lao động trên th ế giới

Trong lòi Di chúc, Ngưòi đã nói với đồng bào của Ngưòi,

với gia đình loài ngưòi đông đảo, và qua đó ngưòi ta vẫn thấy Bác Hồ luôn luôn như vậy đấy, Ngưòi không bao giò nghĩ tối mình, Ngưòì vẫn là "Ngưòi cùng khổ" mà chung quanh xúm xít những thiếu nhi Việt Nam, những cháu bé rất vui sướng đưỢc leo lên ngồi trên đùi, trên vai Ngưòi

Tất cả những ai được biết Ngưòi đều kính mến Người Ngưòi đã làm cho những kẻ thù giai câ"p tệ hại nhât cũng phải kính trọng Người Toàn bộ con ngưòi của Bác Hồ đã

thể hiện qua lời Di chúc đó - bài học cuối cùng về đạo đức

cách mạng - mà tất cả mọi ngưòi đều cần phải học tập

Từ những thòi kỳ xa xôi n h ất của cách mạng Việt Nam, Bác Hồ, "người soi sáng", ngưòi đã đoàn kết mọi người, vẫn khiêm tôn trước tập thể lãnh đạo do Người giúp

đõ, đào tạo nên ,

1 Đây là quan điểm của tác giả bài viết (B.T)

Bác Hổ sẽ còn làm nên n h ữ n g sự v iệ c v ĩ đại

Chính với tinh thần đó mà bao nhiêu năm qua, những ngưòi yêu nước Việt Nam đã đưỢc đào tạo nên, kết hỢp đấu tranh chính trị với dâu tranh VÜ trang Một hôm, ở vùng giải phóng, một chiến s ĩ của Mặt trận Dân tộc giải phóng đã nói trưóc mặt tôi- với một người trong quân đội Sài Gòn bỏ ngũ trở về với Tổ quôc của mình như sau: "Bác

Hồ, ngưòi đã vùng dậy đấu tran h sớm hơn tất cả, nhưng Ngưòi không bao giò trách ai đến giò phút cuối cùng mói

đi theo kháng chiến"

Chương trình của Chính phủ Cách mạng lâm thòi

Cộng hòa miền Nam Việt Nam kêu gọi tất cả mọi ngưòi,

không kể quá khứ của họ như th ế nào, cùng nhau đoàn kết chông Mỹ xâm lược và kiên quyết đấu tranh cho độc lập, tự do và nền trung lập của miền Nam Việt Nam Điều

đó thể hiện tính chất độ lượng và hiện thực của chủ nghĩa yêu nưốc Việt Nam nó mãi mãi ghi lại tấm gương lịch sử

và những lòi giáo huấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Tình hình hỗn loạn ở Sài Gòn xảy ra trong cái dúm nhỏ bọn phản quốc sông bằng đôla của đế quôc Mỹ xâm lược, lòng kính trọng của các giới tôn giáo và chính trị rộng rãi nhất ở miền Nam Việt Nam cũng như của giới Việt kiều ở nước ngoài đôi vối nhà yêu nưốc đầy uy tín là Chủ tịch Hồ Chí Minh, quyết tâm caơ hơn bao giò hết của

họ trong việc tham gia "chôVig Mỹ, cứu nước" như Chính phủ Cách mạng lâm thòi Cộng hòa miền Nam Việt Nam

đã yêu cầu, ÌRÌ cả những điều đó cho ngưòi ta thây trước

rằng ngay cả sau khi Hồ Chủ tịch từ trần, Ngưòi sẽ còn

làm nên những sự việc vĩ đại cho đoàn kết dân tộc và cho những thắng lợi hoàn toàn của đất nước.

Hồ Chủ tịch hy vọng rằng nước Việt Nam sè ínêp) tục

"góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới",

như Ngưòi đã viết trong câu cuôi cùng của lòi Di chúc.

Cùng với Đảng của Ngưòi, Hồ Chủ tịch đã khéo vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện riêng của nưốc mình, tiến hành một cuộc chiến tranh nhân dân theo kiểu Việt Nam, xây dựng một chủ nghĩa xã hội đúng đắn hoàn toàn phù hỢp vói thực tế của Việt Nam và dựa trước hết vào sức lực của bản thân Nhưng một điểu làm cho nhà cách mạng lão thành - mà tinh thần yêu nước chỉ làm thúc đẩy thêm chủ nghĩa quốc tế vô sản - cho đến lúc lâm chung vẫn còn phải đau buồn sâu sắc Như Ngưòi đã viết

trong lòi Di chúc, Người “đau lòng vì sự bâ^t hòa hiện nay

giữa các đảng anh em”

Ngưòi mong rằng Đảng của Người “sẽ ra sức hoạt động, góp phần đắc lực vào việc khôi phục lại khôl đoàn kết giữa các đảng anh em trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa quốc tế vô sản, có lý, có tình”’ Trước khi từ trần, Ngưòi đã “tin chắc rằng các đảng anh em và các nước anh em nhất định sẽ phải đoàn kết

N hững đ iểu bí m ậ t nhỏ

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mâ"t Đôi vối những ai yêu mến Ngưòi hôm nay cũng cần phải kể lại cho nhau nghe những bí mật nhỏ, và coi đó như là của quý

1, 2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđ d , 1.12, tr.511, 512,

Trước đây có lần Bác Hồ bảo tôi; “Con ơi, nếu con muôn làm V U I lòng Bác thì một hôm nào đó con hãy gửi cho Bác một bộ đĩa thu lại những bài hát mà xưa kia Môrixơ Sơvaliê vần hát, hồi Bác còn ở Pari và lúc con chưa

ra đòi” Mùa hè nám nay tôi đã tìm thấy những đĩa hát đó khi ngưòi ta tái bản tâ^t cả những bài hát của Sơváliê nhân dịp ông nàv thọ 80 tuổi

Nhưng tôi còn ngần ngừ không biết có nên gửi cái món quà kỳ lạ đó tức là những đĩa thu những bài hát như

“Valàngtin” “Mêninmôngtan” đến Bác Hồ hay không? Nếu Bác Hồ quên chuvện đó rồi thì sao? Nếu có ngưòi cho rằng gửi món quà đó cho Ngưòi là bất kính thì th ế nào? Tôi bèn đến hỏi ý kiến một đại biểu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Pari Đại biểu đó trả lòi; “Chắc đồng chí cũng biết đây chứ, không bao giò Bác quên một việc gì

cả Đồng chí cứ gửi những bài hát ấy cho Bác Những bài

h át đó sẽ làm Bác nhớ lại thòi tuổi trẻ của Người và nhớ lại những ngưòi lao động ở Pari mà Bác rất yêu mến”

Chính vì vậy mà trong tuần vừa qua, hai ngày sau khi

Hồ Chủ tịch từ trần tôi nhận đưỢc một bức thư của đồng chí Têô Rôngcô, phóng viên thưòng trú của chúng tôi ỏ Hà Nội Bức thư đó đến tay tôi chậm mất ba tuần, trong thư

viết rằng; “Bác Hồ đã nhận đưỢc các đĩa hát, Bác đã nghe

lại các đìa hát đó một cách thích thú, Bác rất vui lòng”.Nhân dân ta (Pháp) đã mất một người bạn vĩ đại Mọi người trên thế ^ a n này đều mất một ngưòi bạn Tất cả những bức thư từ khắp mọi nơi trên nước Pháp gửi đến

chúng tôi (tòa soạn báo Nhân đạo) đều nói rằng: “Chúng

tôi vô cùng tự hào vê sự trìu mến của Chủ tịch Hồ Chí Minh

đối với nhân dân Pháp Bởi vậy, trước những nỗi đau khổ

vô cùng lớn lao của nhân dân Việt Nam, chúng tôi càng thấy sâu sắc trách nhiệm của chúng tôi Để xứng đáng với tình hữu nghị của một trong những nhà cách mạng vĩ đại nhất trong thòi đại này, chúng tôi xin thê sẽ đem hết sức lực của mình ra chiến đấu bên cạnh nhân dân Việt Nam,

kỳ cho tới khi quân đội Mỹ phải rút không điều kiện và rút hết ra khỏi Việt Nam”

Thật vậy, phải làm việc nhiều hơn nữa và tôt hơn nữa

để cho mau tới ngày toàn thắng, ngày đó sẽ chiếu sáng như “Trăng thu trong đẹp, sáng rọi khắp nơi, từ Nam đến Bắc”\ Hồ Chủ tịch trước khi từ trần, củng như bất cứ ngưòi anh hùng nào của đất nước Việt Nam, đểu nói rằng thắng lợi đó là “một điều hoàn toàn chắc chấn”

Trích từ sách: Người là Hồ Chí Minh,

(Tập hồi ký), Nxb Hội nhà ván, Hà Nội, 1995.

B Á C H Ồ C Ũ N G N H Ư M Ô I D Ơ *

Phrăngxoa Phôngviây Anriể"

Dù ngưòi ta thân mật gọi Cụ là Bác Hồ hoặc kính cẩn gọi Cụ là Chủ tịch Hồ Chí Minh thì con ngưòi vừa mới qua

1 Hồ Chí Minh, Sđ d , t 7, tr 352.

* Một nhân vật truyền thuyết trong Kinh Cựu ước, người đã có công trong việc lãnh đạo dán tộc Do Thái đấu tran h để thoát khỏi ách thông trị của đế quốc Ai Cập thòi cổ.

** N hà báo Pháp.

đòi vẫn là một trong những ngưòi đã để lại dấu vết đậm nét nhất trong th ế kỷ chúng ta ngày nav Dù ta có tìm xem ở Cụ, phần cộng sản hay phần quỗc gia phần nào nhiều hơn, hoặc cho rằng chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa quốc gia đều ngang nhau ở Cụ, thì trong cương vị một nhà hoạt động chính trị và ngưòi đứng đầu nhà nước, - Cụ vẫn

là "nhà cách mạng chuyên nghiệp" đã trước hết đánh đuổi Pháp khỏi đất nước Cụ và sau đó lại không một chút nao núng đương đầu với lực lượng quân sự hùng mạnh nhất của thòi đại ngày nay là Mỹ

Trong tuần vừa qua, trên báo chí và các làn sóng điện Pháp, đã vang lên một bản hòa tấu gồm những lời ca ngợi hầu như hoàn toàn nhâ"t trí Chỉ trừ có thái độ lô" bịch của (ỉioócgiơ Biđôn là tỏ vẻ hằn học bực tức còn thì tất cả các lãnh tụ chính trị đều ca ngợi đức tính của Cụ như: trí thông minh, thái độ lịch thiệp, tài khéo léo, chí kiên quyết và không khoan nhượng, lòng thủy chung không gì lay chuyển nổi đôì với lý tưỏng mà Cụ hằng ôm ấp từ thòi niên thiếu Ngưòi ta tưởng hầu như quên hẳn Bác Hồ đã mở một đột phá khẩu đầu tiên "trong đế quôc thực dân của chúng ta"

và là bàn tay đắc lực nhât trong việc làm cho diện tích nước Pháp thu hẹp lại chỉ còn cái bình sáu cạnh

Những bưóc đầu học tập của Cụ là ỏ trên đât nước chúng ta, nơi mà giới cách mạng còn giữ mãi hình ảnh Cụ hồi đó là một chàng thanh niên Đông Dương, dáng mảnh khảnh, vẻ rụt rè và khiêm tôn, đã từng dến Đại hội Tua năm 1920 nhắc nhở các đảng viên Đảng Xã hội Pháp, ngay

trước ngày phân liệt của Đảng này rằng; một dãn tộc đi đàn áp một dãn tộc khác thỉ không thể có tự do

Tiểu sử của Cụ Hồ Chí Minh cho ta thấy khi trong tâm hồn và trái tim đã chứa đựng một ý chí kiên quyết, một tư tưởng mãnh liệt, một mục tiêu làm nức lòng ngưòi, thì không có thử thách nào mà ngưòi ta không dám vượt qua, không có hy sinh nào mà ngưòi ta không dám chịu đựng Mọi cô^ gắng cũng như mọi tư tưởng của ngưòi ta đều hướng về cùng một mục đích, và đối với Cụ Hồ Chí Minh, mục đích đó là nền độc lập của đất nước, là việc thiết lập một chế độ nhân dân nhằm châ^m dứt tình trạng bóc lột và suy đồi do chế độ thực dân nuôi dưỡng Để hoàn thành nhiệm vụ mà Ngưòi tự đặt ra cho mình, Cụ Hồ Chí Minh đã làm hầu như đủ mọi nghề Nhà nho uyên thâm

đó, xuất thân từ một gia đình quan lại, đã làm phụ bếp trên một chiếc tàu thủy để đưỢc đi khắp th ế giối Cụ đà làm phu quét đưòng ở Luân Đôn, làm thợ ảnh ở Pari Ngưòi đã trải qua cảnh lao tù, và sông những ngày gian nan nguy hiểm của thòi kỳ bí mật Sinh nhai bằng những nghề tầm thưòng, Cụ đã quen với lốì sông thanh đạm Nếp sông thanh đạm đến mức khắc khổ này kết hỢp với phong cách các nhà hiền triết phương Đông, đã tạo nên một thiên thần thoại chung quanh Bác Hồ và khiến Cụ trở thành như một nhà tiên tri của châu Á, báo hiệu công cuộc giải phóng của các dân tộc bị áp bức Vinh quang đến tột đỉnh, nhưng con ngưòi Cụ vẫn như trưóc kia, nghĩa là vẫn ghét

xa hoa hào nhoáng, vẫn giản dị về ăn mặc cũng như trong tác phong sinh hoạt Khi Cụ để cho các em học sinh vuốt râu mình lúc đến thăm trưòng, hoặc khi Cụ đi đôi dép bằng lôp cao su, thì đều không có chút gì là mị dân hoặc giả tạo cả

Đôi với Cụ muốn đánh thắng chủ nghĩa thực dân thì phải hỢp lực với những người lao động và dân chủ Pháp

Sự có mặt của Cụ ỏ Đại hội Tua là một tưỢng trưng Cụ muôn rằng chính bản thân nhân dân Pháp sẽ giúp đỡ Cụ trong cuộc chiến đấu "chông kẻ thù chung" Điều đó đã đưỢc thực hiện trong cuộc chiến tranh V Ớ I Pháp Tuy cuộc chiến tranh vối Mỹ rõ ràng là khó hơn, nhưng không phải là không thể thực hiện đưỢc Thê rồi Cụ Hồ Chí Minh qua đòi trước khi đưỢc nhìn thây nển hòa bình mà Cụ biết bao mong ước Cụ cũng giông như Môidơ đứng trưóc ngưỡng cửa "đất hứa hẹn*' (trong Kinh thánh, chỉ đâ"t Sanaang (Palextin) phì nhiêu mà Thượng đế hứa cho ngiíòi Do Thái Chính Môidơ sau khi giải phóng dân Do Thái khỏi ách thông trị của đế quốc Ai Cập, đã đưa họ đến ngưỡng cửa của đất này, nhưng Môidơ kiệt sức và chết trên núi Xinai, điểm cao nhìn xuống Sanaang - B.T) mà chưa kịp bước chân vào Nhưng chiến thắng vể tinh thần, chiến thắng của

ý chí và lòng dũng cảm thì Cụ đã giành đưỢc

Trích bài đán g trê n tu ầ n báo

B ằ n g chứng T hiên chúa giáo, số

ra ngày 11-9-1996.

N G Ư Ờ I B Ạ N T Ố T C Ủ A C Á C D Â N T Ộ C T H U Ộ C Đ Ị A

Mắc Clanhvin Blôngcua

Chiến tranh th ế giới thứ nhât bùng nổ, Chính phủ

* Luật sư, hoạt động trong Hội Liẽn hiệp các dân tộc thuộc

địa, th am gia B an biên tậ p báo Người cùng khổ.

Pháp ra sức bóc lột, đàn áp nhân dân thuộc địa và đẩy họ

đi làm bia đỡ đạn trên chiến trường châu Âu Những người dân thuộc địa đi lính cho Pháp hồi đó bị đưa đi đánh quân Đức và phải chịu nhiều nỗi khổ cực Chiến tranh kết thúc, nhân dân các thuộc địa Pháp đưỢc giác ngộ hơn và nhiều phong trào chông thực dân Pháp đã diễn ra khắp nơi Trong hoàn cảnh đó, những ngưòi dân thuộc địa cư trú ỏ Pháp đã tập hỢp lại và tổ chức ra "Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc địa" Hội này thu hút những ngưòi Mađagaxca, Đahômây, Xênêgan, Ghinê, Ảngtin, Goađơlúp Mactiních, Haiti, Angiêri, Đông Dương

Và tôi đã gặp anh Nguyễn Ái Quốc trong buổi thành lập Hội đó Đấy là vào năm 1922 ở Pari Tôi nhớ rõ lần đầu tiên quen biết anh trong buổi họp của Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc địa, tôi thấy anh ngưòi gày gò, mảnh khảnh, với một giọng nói nhỏ nhẹ, anh tự giới thiệu là ngưòi Việt Nam, làm nghề thợ ảnh đã đến ỏ Pari trước tôi ba nám, hiện ngụ ở ngõ Côngpoanh Anh nói tiêng Pháp thạo và tiếp xúc với anh, tôi thấy ngay là một ngưòi đáng mến

Trụ sở Hội của chúng tôi hồi đó ở sô" nhà 3 phô^ Mácsê

đê Patriácsơ Đấy là một cửa hàng nhỏ bé, cũ kỹ có hai gian, một gian nhìn ra phô" và một gian ở phía sau Hội viên của Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc địa hội họp ở trong nhà đó Tất cả có khoảng 100 hội viên Đứng đầu Hội là ông Monnécvin, ngưòi đảo Ảngtin, giữ chức Tổng Thư ký Hội, về sau tôi gánh trách nhiệm đó một thòi gian Tôi là ngưòi Goađơlúp Hội không tổ chức thành nhóm tổ hay chi bộ mà chỉ có hội họp chung Đi vào trụ sở Hội ngưòi ta qua cửa ngách bên cạnh cửa hàng Nhưng mỗi

lần có cuộc họp bao giò chúng tôi cũng thấy cảnh sát đứng canh gác ơ phía ngoài cửa trụ sở của chúng tôi và bọn mật tháĩTi Pháp đứng điểm mặt Chúng tôi hoạt động như thế cũng không phải dễ dàng và luôn luôn có sự uy hiếp.

Tôi gặp anh Nguyễn luôn trong các buổi họp của Hội {'Ó khì họp ỏ trụ sở Hội, có khi chúng tôi tổ chức mít tinh ở phòng họp của Hội phổ biến kiến thức và phòng họp của Nhà Cóng đoàn ở phô^ Ôguýt Blăngki Anh Nguyễn đi họp

và đi dự các buổi mít tinh của Hội T ấ t đều Anh nghèo nhưng ăn mặc chỉnh tề Hoạt động với anh, tôi thây anh là một ngưòi hăng hái đấu tranh cho việc giải phóng các dân tộc thuộc địa không riêng dân tộc Việt Nam của anh mà tât cả các dân tộc bị áp bức trên toàn th ế giối Anh có lòng tin mãnh liệt ở thắng lợi cuối cùng và anh cho rằng muôn giải phóng dân tộc phải làm cách mạng, không có con dưòng nào khác Tôi có cảm tưởng: ở anh ý nghĩ đấu tranh giải phóng dân tộc luôn luôn khắc sâu trong tâm trí anh và quán triệt suôt cuộc đòi của anh Một lần nghe tin thực dân Pháp khủng bô" tàn sát nhân dân ở Đahômây, tôi thâV anh cám phẫn, xúc động, đau đớn như chính việc đó xảy ra đôi với nhân dân Việt Nam của anh Anh là một con ngưòi đầy tình nhân đạo và tinh thần quôc tế Không bao giờ thấv ở anh một nét nhỏ nào của sự ích kỷ Và càng hoạt động chúng tôi càng yêu thương nhau, càng thấv các (lân tộc thuộc địa phải đoàn kết vói nhau chông kẻ thù chung Anh đã trở thành bạn thân và tin cậy của tôi

Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc địa sông bằng tiền dóng góp của hội viên Mỗi hội viên đóng cho Hội mỗi tháng 3 phràng Pháp, ngoài ra có những ngưòi hảo tâm

ủng hộ tiền cho Hội Một hôm chúng tôi, trong đó có anh Nguyễn Ái Quôc, nảy ra ý kiến nên ra một tò báo của Hội Một sáng kiến táo bạo nhưng cũng đẻ ra nhiều vấn đê khó khăn cần giải quyết Sau chúng tôi quyết định cứ ra báo Chúng tôi thảo luận, đặt cho báo một cái tên; N gười cùng

khổ Đấy là bưốc phát triển mới của Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc địa

Chúng tôi phải thu xếp rất nhiều việc để ra được tò báo Tôi lúc đó làm nghể trạng sư ở Pari, tôi hiểu pháp luật Nhà nước Pháp, cho nên anh em cử tôi làm giấy tò xin phép ra báo Tôi phải đến toà án và các bàn giây của Pháp để làm mọi thủ tục cần thiết và cuối cùng thì xin đưỢc phép ra báo Người cùng khổ Hội không có nhiều tiền

để ra báo Chúng tôi giao ước với nhau khi nào có tiền thì

ra báo, cứ đủ tiển thì ra, có khi nửa tháng một kỳ có khi một tháng một kỳ, không nhâ^t thiết phải ra đều kỳ Nghĩa

là báo chúng tôi không có ngân sách riêng Chúng tôi tìm được chỗ in báo Đấy là một nhà in tư nhỏ bé ở phô^ Croátxăng Và sung sướng biết bao, tò báo của chúng tôi

đã ra đòi Đấy là một tò báo khổ to, tên báo bằng chữ Pháp đặt ỏ giữa, tên báo bằng chữ Arập đặt bên trái và bên phải

là tên báo bằng chữ Hán do anh Nguyễn viết Giá báo là

25 xu một sô Địa chỉ lúc đầu của báo là nhà sô^ 16 đưòng Giắc Canlô, sau đổi về nhà số^ 3 phô" Mácsê đê Patriácsơ, nơi đóng trụ sở của Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc địa

Cách làm việc của toà soạn báo Người cùng khỏ r ả t

tập thể Chúng tôi không có ban biên tập làm việc thường xuyên vì mọi người chúng tôi đều phải sinh sông hàng ngày hoặc bận hoạt động nhiều việc khác Mỗi kỳ ra báo,

mỗi người đem bài viết của mình đến Chúng tôi họp nhau ]ại, đọc chung, sửa chung rồi bàn nội dung cho sô" sau Sau khi đã chọn bài một cách tập thể, chúng tôi phân công ngưòi chịu trách nhiệm sắp xếp lại và lo lắng việc xuất bản, đem bài đi nhà in chẳng hạn Nhiểu lần anh Nguyễn được cử phụ trách chữa bài vở và xuất bản nhiều số' báo Anh tôt và có tinh thần tương trỢ, cho nên có những lần đến lượt chúng tôi phải đi trông nom việc ra báo, nhưng thấy chúng tôi bận việc hoặc mắc chuyện gia đình, anh Nguvễn đã xụng phong đi làm thay cho chúng tôi Đây là

một người bạn tốt, dịu dàng, đáng mến, lo xa, yèu thương

đồng đội, chịu khó giúp đỡ ngưòi khác

Báo Người cũng khổ xuất bản từ năm 1922 đến 1924,

tấ t cả đưỢc 38 sô' Anh Nguyễn Ái Quốc đã đóng góp rất nhiều cho tò báo Anh viết khoẻ có sô^ viết tới hai, ba bài Toàn bộ những bài báo của anh là bản án chủ nghĩa thực dân Pháp và là nguyện vọng giành độc lập tự do cho nhân dân Việt Nam và nhân dân các nưốc thuộc địa Lòi vản anh sắc bén, tư tưởng anh rõ ràng và mạnh mẽ: đấu tranh đến cùng chông chủ nghĩa thực dân Pháp, ở nhiều sô", không những anh viết bài mà anh còn vẽ tranh châm biếm nữa để

đả kích chế độ thực dân Tất cả những bài và tranh ký tên Nguvễn Ai Quốc trên báo Người cùng khổ mang một màu

sắc đặc biệt; đó là tinh thẩn đấu tranh cách mạng triệt để

và quvết tâm chống chủ nghĩa thực dân Xem và đọc những bài và tranh đó ngưòi ta thấy rõ tác giả có một tinh thần tiến công rất chủ động và râ't thông minh

Dạo ấy, anh Nguyễn là ngưòi không có gia đình Còn lôi thì đã lập gia đình Tôi lúc đó có bàn giấy trạng sư ở sô"

nhà lOb phô^ Po Roayan, Pari, và cả gia đình tôi ở đAy Anh Nguyễn thưòng lại chơi thăm gia đình tôi Chúng tôi coi anh như người thân trong nhà và nhiều lần giữ anh lại

ăn cdm Anh giản dị, tự nhiên, vui tính Anh gọi vỢ lôi:

"Bà chị của tôi" Anh gọi con gái tôi - Elian là "cháu" Anh

ăn uông ít và tôi có cảm tưởng là một người không đòi hỏi

gì nhiều trong sinh hoạt Một hôm anh đưa đến nhà tặn^ gia đình tôi một cái chiêng bằng đồng, đưòng kính chừn^

50 xăngtimét và một lư hương cũng bằng đồng Những vậl

kỷ niệm quý giá đó tôi để ở nhà Nhưng năm 1927 tôi vố Goađơlúp^ 13 nám sau mới trở sang Pari thì những vật đó

đã mất Tôi T ấ t tiếc Cả nhà tôi hết sức quý mến anh Nguyễn Duy có điều chúng tôi không bao giò thây anh nói chuyện về gia đình, làng mạc quê hương của anh Chúnp: tôi cũng tránh hỏi vì biết anh là một ngưòi hoạt động cách mạng, đòi sông luôn luôn bị uy hiếp, có thể bị bắt bớ bất cứ lúc nào

Bỗng một hôm vào nám 1923, anh Nguyễn đến nhà chúng tôi và nói bằng một giọng lưu luyến:

- Hôm nay tôi đến chào anh chị Tôi sẽ đi xa một thòi gian và không có dịp đưỢc gặp anh chị nữa Xin chào anh chị và cháu ở lại mạnh khoẻ và anh cho lôi gửi lòi chào các' đồng chí trong Hội Liên hiệp

Chúng tôi sửng sôt, bùi ngùi vì sắp phải xa một ngưòi thân Lúc anh Nguyễn sắp sửa ra về, con gái Elian của tôi, lúc đó nó lên 10 tuổi, chạy ra níu lấy anh Nguyễn hỏi:

- Chú Nguyễn! Chú Nguyễn! Chú sắp đi xa đâV à? Chú

bỏ đi đây à?

Tôi thấy anh Nguyễn tươi cười xoa đầu Elian và nói: