Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết chu lai (qua ăn mày dĩ vãng và ba lần và một lần)

Phan Cự Đệ trong bài viết “Tiểu thuyết Việt Nam những năm đầu thời kỳ Đổi mới” in trong Tạp chí Văn nghệ quân đội số 3/2001 cho rằng: Tiểu thuyết của Chu Lai “không chỉ đa dạng trong cá

KHOA NGỮ VĂN -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

số ít những nhà văn vẫn trung thành tuyệt đối với đề tài chiến tranh và lấy số phận của người lính là vấn đề cốt lõi trong hầu hết các sáng tác của mình Nằm trong dòng chảy văn học sau năm 1975, tiểu thuyết của Chu Lai không chỉ đổi mới về nội dung mà còn có sự cách tân độc đáo về mặt nghệ thuật, nhất là các thủ pháp trần thuật Điều này thu hút được sự quan tâm của độc giả và gây được tiếng vang trong văn đàn Nhìn chung những cách tân của Chu Lai vẫn dựa trên nền chung của sáng tác văn chương truyền thống Đó chính là sự pha trộn chất hình sự vào cái chính thống, sử dụng kĩ thuật dòng ý thức của phương Tây, dùng thủ pháp thời gian đồng hiện hay tạo ra những tình huống - tâm lí cho nhân vật

tự bộc lộ tính cách Các tiểu thuyết của Chu Lai khiến độc giả phải tò mò, chăm chú lần dở từ đầu đến cuối tác phẩm để tìm câu trả lời cho số phận nhân vật Đi sâu thẩm thấu giá trị nghệ thuật qua các yếu tố tự sự sẽ đem đến cái nhìn sâu sắc

và toàn diện hơn về giá trị nội dung và nghệ thuật cho các tiểu thuyết của Chu Lai nói riêng và của các tác giả đương thời nói chung

Trong sự nghiệp sáng tác, tiểu thuyết chính là thể loại để Chu Lai thể hiện

rõ nhất tài năng và phong cách của mình Đặc biệt, đáng chú ý là các tiểu thuyết viết về những người lính thời hậu chiến với những vấn đề mang tính xã hội rõ

rệt Thành công nhất phải kể đến Ăn mày dĩ vãng (1991) và Ba lần và một lần (1999) Với hình thức kể chuyện đặc sắc, sử dụng liệu pháp gây ấn tượng trong

từng chi tiết độc đáo và trần trụi là điều kiện để tác giả miêu tả hiện thực đời sống theo chiều sâu, làm nên thành công cho tác phẩm Các tiểu thuyết kể trên không chỉ đạt giá trị lớn về nội dung tư tưởng, đặt ra nhiều vấn đề mang tính chất thời sự nóng bỏng mà còn góp phần làm nên phong cách trần thuật riêng cho nhà văn

Theo đánh giá của chúng tôi, Chu Lai là một trong số những cây bút tiêu biểu cho mảng văn học chiến tranh Tuy nhiên, việc nghiên cứu về Chu Lai cũng như các sáng tác của ông hiện vẫn còn nhiều vấn đề chưa được đào sâu khai thác, cần có những công trình khoa học đánh giá một cách đầy đủ và toàn diện

về những đóng góp của nhà văn Chu Lai cho nền văn học Việt Nam đương đại Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài “Nghệ

thuật trần thuật trong tiểu thuyết Chu Lai (Qua Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần)”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Chu Lai là nhà văn quân đội được nhiều độc giả yêu mến và được các nhà nghiên cứu, phê bình quan tâm ở mảng đề tài tiểu thuyết chiến tranh Cho đến nay, các công trình nghiên cứu, đánh giá về Chu Lai mặc dù chưa đạt đến số lượng lớn hay quy mô đồ sộ như những tác giả thuộc thế hệ trước đó, nhưng bước đầu cũng đã có được những thành tựu nhất định trong việc khám phá ý nghĩa nội dung và nghệ thuật trong các sáng tác của ông Các công trình nghiên cứu về tác phẩm Chu Lai nói chung và thi pháp tiểu thuyết của ông nói riêng được tìm hiểu, đánh giá ở những mức độ khác nhau Ngoài những bài viết mang tính tổng hợp thì còn khá nhiều bài tập trung vào hai tác phẩm gây được tiếng

vang là: Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần Đó chủ yếu là những bài viết

phân tích, nhận định, các bài báo chuyên khảo in trong các sách lí luận, tạp chí chuyên ngành (Báo Văn nghệ, Tạp chí Nhà văn, Tạp chí Văn nghệ quân đội ), các luận văn thạc sĩ

Trong tiểu thuyết của Chu Lai, vấn đề được các nhà nghiên cứu phê bình đề cập đến nhiều nhất là sự đổi mới về thi pháp tiểu thuyết GS Phan Cự Đệ trong

bài viết “Tiểu thuyết Việt Nam những năm đầu thời kỳ Đổi mới” in trong Tạp chí

Văn nghệ quân đội số 3/2001 cho rằng: Tiểu thuyết của Chu Lai “không chỉ đa dạng trong các phương thức tiếp cận mà cả trong các biện pháp nghệ thuật, kết hợp độc thoại nội tâm, “dòng ý thức”, “nghệ thuật đồng hiện (Nghệ thuật đồng hiện có thể giúp các nhà văn kết hợp dòng suy nghĩ và tâm lý của nhân vật dường như là một hiện tượng phổ biến trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới)” [34, tr.102] Và tác giả cũng cho rằng nhà văn Chu Lai đã đạt được những thành công nhất định khi vận dụng nghệ thuật đồng hiện vào tiểu thuyết của mình

Cũng bàn về nghệ thuật tiểu thuyết, Bùi Việt Thắng có bài "Những biến đổi trong cấu trúc thể loại tiểu thuyết sau 1975" in trong “Bàn về tiểu thuyết”, Nxb

Văn hoá – Thông tin, Hà Nội, 2000 Bài viết có những tìm tòi, đánh giá, nhận định sắc sảo của tác giả về sự thay đổi mô hình cấu trúc của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, trong đó đáng chú ý là các tiểu thuyết gia như Lê Lựu, Bảo Ninh hay Chu Lai Đặc biệt, tác giả bài viết còn có sự đối chiếu giữa hai tác phẩm

Thân phận tình yêu của Bảo Ninh và Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai để thấy rõ

những điểm giống và khác nhau trong việc đổi mới cấu trúc thể loại của hai tác giả cùng viết về một mảng đề tài chiến tranh Bùi Việt Thắng cho rằng, cả hai tác phẩm trên đều "sử dụng kỹ thuật điện ảnh để tạo nên một cấu trúc khả thi - đó là

các thủ pháp lắp ghép, đồng hiện, phối cảnh” [3, tr.409] Nhưng về giọng điệu thì tác giả cho rằng nhịp điệu của Thân phận tình yêu là “nhịp điệu của một con

tàu lầm lũi trong đêm trường, trong đó một người đi tìm thời gian đã mất”, trái

lại trong Ăn mày dĩ vãng lại là “nhịp điệu của một khách bộ hành tìm về mảnh đất năm xưa đã từng gắn bó với số phận mình” Tựu chung lại, tác giả bài viết

đưa ra nhận định; “Sự tìm tòi, cách tân trong nghệ thuật lại chính là ở chổ: Vận dụng sáng tạo truyền thống” [3, tr.410, 411] chính vì thế mà nhà nghiên cứu cứu cho rằng tiểu thuyết của Chu Lai đọc hấp dẫn hơn tiểu thuyết của Bảo Ninh Bên cạnh đó, bài viết còn đề cập đến việc nhà văn Chu Lai đã xây dựng được những

lớp Tình huống - tâm lý được lặp lại nhiều lần, hoặc trùng hợp, hoặc gần giống nhau để tạo ra “Một vòng tròn” dẫn dắt nhân vật trong tiểu thuyết của mình Cấu

trúc tiểu thuyết Chu Lai có nhiều tầng lớp (đa tuyến) nhưng lại mang dáng vẻ gọn nhẹ, linh hoạt “Kiểu cấu trúc dựa vào lịch sử - tâm hồn tạo điều kiện cho

nhà văn miêu tả nghệ thuật đời sông theo chiều sâu” [3, tr.412] Nhìn chung, bài

viết đã có những phân tích, đánh giá sâu sắc về những đổi mới cấu trúc thể loại trong tiểu thuyết của Chu Lai và các tác giả cùng thời Riêng đối với nhà văn

Chu Lai, thì bài viết chỉ tập trung vào tác phẩm nổi tiếng Ăn mày dĩ vãng mà

chưa đề cập đến các tác phẩm đặc sắc khác Và bài viết chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu về cấu trúc chứ chưa tập trung đi sâu khám phá về nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết

Tiếp tục ở bài viết “Phản ánh chân thật một hiện thực cách mạng” được

đăng trên Tạp chí văn nghệ quân đội số 9/ 1992, tác giả Bùi Việt Thắng cho rằng: Phản ánh hiện thực theo chiều sâu là cách thức đạt tới giá trị nghệ thuật cao nhất cho tác phẩm Bài viết cũng phân loại hình tiểu thuyết chiến tranh thành hai

loại cấu trúc, thứ nhất là cấu trúc theo mô hình Lịch sử - sự kiện, loại thứ hai là cấu trúc theo mô hình Lịch sử - tâm hồn Tiểu thuyết của Chu Lai thuộc loại cấu

trúc thứ hai Bài viết còn đi sâu tìm hiểu những biến đổi về chất lượng nghệ thuật trong tiểu thuyết viết về chiến tranh và việc xây dựng hình tượng người lính sau chiến tranh, nhưng về vấn đề nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết nói chung và của nhà văn Chu Lai nói riêng thì vẫn chưa được nói đến

Mới đây nhất là bài viết của Nguyễn Văn Long và Lê Thị Thu Hằng:

“Những cách tân về nghệ thuật tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI”, đăng trên

Tạp chí Văn nghệ quân đội cũng phần nào có cùng quan điểm với tác giả Bùi

Việt Thắng Bài viết đưa ra ý kiến cho rằng: Trong sự đa dạng, phong phú của tiểu thuyết hôm nay, nếu nhìn từ phương diện nghệ thuật có thể tạm nhận ra hai

xu hướng chính: Làm mới tiểu thuyết trên nền truyền thống và hướng cách tân theo tinh thần hiện đại Hai tác giả cũng thống nhất; nhà văn Chu Lai thuộc thế

hệ nhà văn trưởng thành từ kháng chiên chống Mỹ và sau khi kết thúc chiến tranh là cây bút sáng tác theo xu hướng thứ nhất Xu hướng này chủ yếu vẫn bám sát khung thể loại truyền thống nhưng có gia tăng một số yếu tố như sự thay đổi điểm nhìn trần thuật, sử dụng yếu tố huyền ảo, yếu tố trào lộng Và nhìn chung, xu hướng này vẫn thu hút được đông đảo độc giả bởi nó có những cách tân thú vị mà không gây nhiều khó khăn cho sự tiếp nhận của bạn đọc Không chỉ dừng lại ở đó, bài viết còn đưa ra nhận định rất chính xác về nghệ thuật viết tiểu thuyết hiện đại nói chúng: “Tiểu thuyết đã được giải phóng khỏi chức năng phản ánh bức tranh đời sống xã hội, không phụ thuộc vào một cốt truyện có đầy

đủ thành phần Nhà văn quan tâm đến cách kể câu chuyện hơn là nội dung câu chuyện” [28, tr.99] Điều đó cho thấy ý nghĩa quan trọng của yếu tố trần thuật trong việc thể hiện giá trị nội dung tư tưởng cho tác phẩm và đem lại giá trị thẩm

mỹ cao về mặt nghệ thuật tiểu thuyết

Trong tất cả các tiểu thuyết, có lẽ Ăn mày dĩ vãng là tác phẩm thành công

hơn cả của nhà văn Chu Lai Cuốn sách vừa ra đời đã thu hút được sự quan tâm, yêu thích của đông đảo độc giả và giới phê bình Tác giả Lê Tuấn Anh với bài

viết “Chung quanh tác phẩm Ăn mày dĩ vãng” in trong cuốn Cuộc đời và trang viết đã nhận xét: Cuốn sách của Chu Lai là một hiện tượng văn học của năm

1992 Báo Văn nghệ, số 7, tháng 7/1992, có bài “Trao đổi về tiểu thuyết Ăn mày

dĩ vãng của Chu Lai”, trong đó bao gồm rất nhiều ý kiến đánh giá của các nhà

văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu như: Hữu Thỉnh, Hồng Diệu, Cao Tiến Lê, Lê Thành Nghị, Thiếu Mai, Lê Minh Khuê, Nguyễn Trí Huân, Phạm Xuân Nguyên,

Lê Tất Cứ, Bùi Việt Thắng, Nguyễn Kiên…và có cả ý kiến của Chu Lai về chính

tác phẩm của mình Tác giả Hồng Diệu cho rằng Ăn mày dĩ vãng có “cốt truyện

ly kỳ hấp dẫn” Lê Thành Nghị phát biểu: “Nhân vật của Chu Lai quyết không phải là những viên gạch nung ra từ một lò” Thiếu Mai thì cảm nhận: “Thấy rõ một vốn sống dồi dào, phong phú của tác giả trong cuốn sách mới này” [29] Còn Nguyễn Trí Huân cho rằng, thành công của tác phẩm chính là những trang viết thực sự xúc động về chiến tranh và người lính Lê Thành Nghị bổ sung thêm: “vỉa sâu” của tiểu thuyết lại là sự tha hoá của con người trong hiện tại Nhìn chung, bài viết đã có những đánh giá hết sức khách qua và toàn diện về nội dung tác phẩm, giúp cho người đọc có những cảm nhận sâu sắc hơn về cuốn tiểu thuyết nổi tiếng này Tuy nhiên ở mặt nghệ thuật đặt biệt là các thủ pháp trần thuật được nhà văn sử dụng trong tác phẩm thì các tác giả vẫn chưa đề cập đến

Ngoài tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng, bút lực dồi dào của nhà văn Chu Lai còn

thể hiện qua các tác phẩm tiêu biểu khác Khi được hỏi về các sáng tác của mình,

ông đã từng bộc bạch: Nắng đồng bằng là tiểu thuyết viết say đắm nhất, Vòng tròn bội bạc viết day dứt nhất và Ăn mày dĩ vãng là sự tung ra hết mình Nếu Chu Lai viết Nắng đồng bằng là hình ảnh người lính trong chiến cuộc, thì Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần là người lính bước ra sau chiến tranh, người

lính lúc về già Có lẽ đây là những tiểu thuyết thành công nhất của Chu Lai cả về phương diện nội dung lẫn nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật trần thuật trong tác phẩm

Nhìn chung, những vấn đề về tiểu thuyết Chu Lai nói chung và nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết nói riêng đã được các nhà phê bình, nghiên cứu quan tâm, tìm hiểu và đưa ra được những nhận định khách quan, khoa học Tuy nhiên, những công trình kể trên chỉ dừng lại ở việc đánh giá, phân tích một cách tổng quan với những nhận xét mang tính khái quát mà chưa chưa đi sâu vào khám phá một khía cạnh cụ thể nào của thi pháp tiểu thuyết Chu Lai Đặc biệt những

nghiên cứu về đặc điểm trần thuật trong tiểu thuyết Chu Lai hầu như là một lãnh địa còn bỏ ngỏ, chưa được cày xới Những công trình trên đây chính là những tài

liệu quý báu, là tiền đề quan trọng giúp chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài của

mình

3 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu mà đề tài đặt ra, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

* Vận dụng kiến thức lý luận về thi pháp tiểu thuyết đối với các vấn đề: Cốt truyện - kết cấu, Điểm nhìn trần thuật, Người kể chuyện, Ngôn ngữ, giọng điệu trần thuật…

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: Các đặc điểm về nghệ thuật trần thuật

của Chu Lai qua hai tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần Qua đó

thấy được những nét độc đáo, mới lạ trong nghệ thuật tự sự và quá trình nổ lực cách tân hình thức trần thuật của tác giả

Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung vào hai tiểu thuyết có nghệ thuật trần thuật đặc sắc của Chu Lai về đề tài chiến tranh:

- Ăn mày dĩ vãng (1991)

- Ba lần và một lần (1999)

Sự lựa chọn trên của chúng tôi vì những lí do sau:

- Thứ nhất, vì điều kiện thời gian và tư liệu không cho phép nên chúng tôi không thể khảo sát hết tất cả các tiểu thuyết của Chu Lai trong khuôn khổ của khóa luận này

- Thứ hai Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần là hai tác phẩm được đông

đảo độc giả yêu mến và nhận được sự đánh giá tốt về mặt nghệ thuật trong tiểu

thuyết Nó cũng đánh dấu những nỗ lực đổi mới nghệ thuật trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn

5 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết thúc và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn này gồm ba chương chính:

Chương I: Nhà văn Chu Lai và những nổ lực đổi mới tiểu thuyết

Chương II: Quan điểm trần thuật trong Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần

Chương III: Các phương thức trần thuật trong Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần

CHƯƠNG 1 NHÀ VĂN CHU LAI VÀ NHỮNG NỔ LỰC ĐỔI MỚI TIỂU THUYẾT 1.1 Con người và những chặng đường văn

1.1.1 Vài nét về tiểu sử

Chu Lai thuộc thế hệ nhà văn bước ra từ cuộc kháng chiến chống Mỹ oai hùng của dân tộc Ông có tên khai sinh là Chu Ân Lai, họ tên đầy đủ là Chu Văn Lai, sinh ngày 5 tháng 2 năm 1946, ở thôn Tam Nông, xã Hưng Đạo, huyện Phù Tiên nay là huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên, hiện đang sinh sống tại Hà Nội Sinh ra trong gia đình có truyền thống văn nghệ, là con trai của nhà viết kịch nổi tiếng Học Phi, tạo điều kiện thuận lợi ươm mầm cho tài năng văn chương của Chu Lai phát triển Sau khi tốt nghiệp phổ thông, Chu Lai vào học tại Học viện Quân Y, nhưng vừa hết năm thứ nhất, ông từ bỏ giảng đường đại học để lên đường vào Nam tham gia vào cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ của dân tộc Trong thời kỳ ở chiến trường, Chu Lai công tác trong đoàn kịch nói Tổng cục Chính trị rồi trở thành chiến sĩ đặc công hoạt động trong vùng sông Sài Gòn Sau năm 1973, ông về làm trợ lý tuyên huấn Quân khu 7 Đến cuối năm

1974 Chu Lai tham dự trại sáng tác văn học Tổng cục Chính trị và sau đó học tại Trường Viết văn Nguyễn Du khóa 1 Sau khi tốt nghiệp, Chu Lai biên tập và sáng tác cho Tạp chí Văn nghệ Quân đội tại thủ đô Hà Nội

Với Chu Lai, có thể nói rằng điều đáng quý nhất mà cuộc đời đem lại cho ông chính là những năm tháng binh nghiệp Vốn sống, sự từng trải trong chiến tranh đã góp phần không nhỏ trong việc tạo nên một nhà văn Chu Lai như hiện nay chúng ta được biết Cho dù chiến tranh là điều không nên có, vì cuộc chiến tranh nào cũng không tránh khỏi sự tàn phá, chết chóc, nhưng trong những điều kiện lịch sử - xã hội nhất định, chiến tranh là phương tiện để một dân tộc giữ vững độc lập, bảo vệ Tổ quốc Những năm tháng ở chiến trường ác liệt, với tư cách là người lính đặc công, Chu Lai đã chiến đấu hết mình với nhiệm vụ đến khi bước vào thời bình, ông vẫn không thể thoát ra khỏi sức ám ảnh của những

kí ức thời kỳ trận mạc đau thương mà anh dũng Có lẽ kí ức là những gì còn lại, những gì đã nuôi sống và cũng là những gì ám ảnh nhà văn nhất sau những năm tháng cống hiến tuổi trẻ cho đất nước, cho trận mạc Tất cả đã được nhà văn

phơi bày chân thật và day dứt trên từng trang viết của mình, tạo nên sức lôi cuốn mãnh liệt với nhiều thế hệ độc giả

Gắn bó cả đời với nghiệp nhà binh, nên hầu hết các sáng tác của Chu Lai từ truyện ngắn, tiểu thuyết đến kịch bản sân khấu và điện ảnh, truyền hình đều mang hình bóng cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại Sự sung mãn của ngòi bút Chu Lai về đề tài này khiến người ta có cảm giác ông sinh ra là để viết về chiến tranh với bản chất đích thực của nó Bản chất cuộc đời là bi tráng Cuộc chiến qua tâm hồn người lính vừa có cái ác liệt, dữ dội vừa có cái nên thơ, say đắm

Chu Lai đã từng tâm sự rằng: “Cả cuộc đời là những chuyến lãng du và trận mạc Đáng lẽ sau 10 năm cầm súng kiệt sức, kiếm một việc gì đó thật nhàn thân

để sống lai rai nốt quãng đời còn lại Nhưng lại lao vào cầm bút Nhưng bỏ làm sao một khi cái đó đã thành nợ nần, thành nghiệp và cả ân tình” [16] Đối với nghiệp viết văn, Chu lai là một người nghiêm túc, thậm chí khắt khe Trong các sáng tác của mình, nhà văn luôn đặt ra nhiều vấn đề mang tính xã hội rõ rệt Đáng chú ý nhất là sự day dứt về giá trị đạo đức, nhân cách, nhân phẩm con người giữa những xô bồ của cơ chế thị trường thời mở cửa Thể hiện tâm huyết của nhà văn đối với nghề, đối với một nền văn học chân chính, Chu Lai cho rằng: “Văn đàn là nơi thể nghiệm, là nơi các nhà văn dồn tâm tư, uẩn khúc, báo động cho cuộc đời biết thiện, ác, đối kháng thế nào Anh phải đặt đựơc ý tưởng

để tranh luận, nhưng phải là ý tưởng nhân văn chứ không phải bệnh hoạn.” [14] Không chỉ về nội dung, Chu Lai còn không ngừng học hỏi, cách tân tiểu thuyết về mặt nghệ thuật trên tinh thần truyền thống, đặc biệt là những đổi mới

về cấu trúc tự sự Điều đó không chỉ tăng giá trị nghệ thuật của tác phẩm mà còn thu hút được đông đảo bạn đọc, bởi nó có những thay đổi thú vị mà không gây khó khăn cho sự tiếp nhận

Với những đóng góp cho nền văn học nghệ thuật, nhà văn Chu Lai đạt được những giải thưởng lớn như Giải thưởng Hội đồng Văn học chiến tranh Cách

mạng và lực lượng vũ trang (Hội Nhà văn) giành cho tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng

(1993); Giải thưởng Văn học Bộ quốc phòng 1994; giải thưởng tiểu thuyết Nhà xuất bản Hà Nội với tiểu thuyết Phố 1993 và giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật 2007 Trong những năm tháng cầm bút, Chu Lai đã thực sự tạo được cho mình một phong cách riêng, với cá tính sáng tạo độc đáo, tạo được chổ đứng nhất định trong lòng công chúng yêu văn học

1.1.2 Hành trình sáng tác tiểu thuyết

Văn học viết về đề tài chiến tranh luôn gắn liền với các thời kỳ lịch sử của dân tộc, và ở mỗi thời kỳ khác nhau, văn học cũng có sự thay đổi, cách tân để phù hợp với bối cảnh xã hội mới của đất nước Có thể thấy rõ trong khuynh hướng sáng tác văn học của các nhà văn trong và sau cuộc chiến Nếu trong thời

kỳ chiến tranh, văn học được viết theo khuynh hướng sử thi thì sang thời hậu chiến, văn học lại thiên về khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa Không những thế,

về mặt bút pháp nghệ thuật, nhất là nghệ thuật trần thuật cũng có sự cách tân liên tục

Nằm chung trong dòng chảy văn học nước nhà, quá trình sáng tác của Chu Lai cũng có sự thay đổi ở từng giai đoạn khác nhau Các sáng tác của Chu Lai bao gồm nhiều thể loại: truyện ngắn, ký sự, kịch bản sân khấu, truyện thiếu nhi, nhưng thành công nhất vẫn là tiểu thuyết Qua quá trình nghiên cứu các sáng tác của Chu Lai từ năm 1978 đến nay, chúng tôi tạm phân chia các tiểu thuyết của ông thành hai giai đoạn:

Giai đoạn thứ nhất: Tiểu thuyết mang khuynh hướng sử thi (1978 - 1985)

Ở chặng đường này, có các tiểu thuyết

- Nắng đồng bằng (1978)

- Đêm tháng hai ( 1982)

- Út Teng (1983)

- Gió không thổi từ biển (1985)

Mô hình tiểu thuyết sử thi hình thành và phát triển rầm rộ nhất ở Việt Nam

từ năm 1945 đến 1975 Các tiểu thuyết của Chu Lai giai đoạn này, lấy cảm hứng

sử thi là cảm hứng chủ đạo, sử dụng lối kết cấu lịch sử - sự kiện là chính và giọng điệu tiểu thuyết mang âm hưởng ngợi ca, hào sảng Kiểu nhân vật trong tác phẩm là hình tượng nhân vật lí tưởng, đó là người anh hùng cách mạng trong chiến đấu và sản xuất Dù mức độ đậm nhạt khác nhau, nhưng thế giới nhân vật

trong các tiểu thuyết Nắng đồng bằng, Đêm tháng hai, Út teng, Gió không thổi

từ biển đều được xây dựng theo nguyên tắc phân tuyến - đối lập một cách tuyệt

đối giữa ta - địch, tốt - xấu, đây là sự khác nhau cơ bản giữ loại hình tiểu thuyết mang khuynh hướng sử thi và tiểu thuyết phi sử thi

Nguyên tắc phân tuyến đối lập đã chia thế giới nhân vật thành “hai nửa” chính diện và phản diện một cách rõ nét Đó là những con người “đơn phiến” mang phẩm chất đạo đức định sẵn và bất biến Cơ sở để phân tuyến là ý thức hệ chính trị, là lập trường giai cấp Bởi vậy, nhân vật chính diện nhất định phải tối đẹp Nhân vật phản diện dứt khoát phải xấu xa Có thể dể dàng nhận thấy điều

này trong tiểu thuyết Nắng đồng bằng, Chu Lai đã vẽ nên một bức tranh hiện

thực với hai mảng Tối - Sáng với các tuyến nhân vật thiện - ác rõ ràng giữa ta và địch Bên địch là những đồn bốt, ấp chiến lược ngột ngạt, tăm tối và thác loạn Trong đó, các nhân vật phản diện xấu xa cả ngoại hình lẫn nhân cách, có một phẩm chất xã hội duy nhất tương ứng với chức năng xã hội và chức năng văn học của chúng: - tên quận trưởng Xầm đen đúa và tàn bạo, bọn lính Mỹ thú vật,

lũ lính Nguỵ hèn nhát, bạc nhược Tất cả đều được xây dựng theo nguyên tắc

“biếm hoạ” để trở thành những con quỷ đội lốt người xấu xa Đây cũng chính là nguyên tắc nghệ thuật rất phổ biến trong tiểu thuyết Việt Nam theo khuynh hướng sử thi giai đoạn 1945 - 1975, một nguyên tắc được sử dụng để lột tả sống động hình tượng các nhân vật phản diện Tương phản với mảng hiện thực đen tối kia là mảng hiện thực bi hùng đang ngày một rực sáng chủ nghĩa anh hùng cách

mạng và niềm tin chiến thắng Đó là căn cứ của trung đội Đặc công vùng ven Sài Gòn, là những cánh rừng Trường Sơn bất khuất: ở đó, những người anh hùng mang vẻ đẹp lí tưởng xuất hiện: Sáu Hoá, Tám Linh, Năm Thuý, Hai Thanh, Út

Cò Ngẳng

Tuy nhiên, ngay trong mô hình thế giới nghệ thuật phân tuyến - đối lập đậm chất sử thi, thì tiểu thuyết Chu Lai ở giai đoạn này cũng đã xuất hiện những dấu hiệu của chất tiểu thuyết đích thực Những dấu hiệu mới hé lộ này sẽ trở thành phổ biến trong các sáng tác ở chặng đường sau của Chu Lai

Giai đoạn thứ hai: Tiểu thuyết mang khuynh hướng phi sử thi (1986 - 2006) Những sáng tác của Chu Lai thời kì này mang hơi thở nóng hổi của cuộc sống đương đại Số phận người lính thời kì hậu chiến trở thành một chủ đề lớn xuyên suốt các sáng tác của nhà văn Hình tượng người lính sau chiến tranh vượt tên trên thử thách và bi kịch mang vẻ đẹp bi tráng, có sức lay động và ám ảnh mạnh mẽ đối với người đọc Có thể kể tên hàng loạt các tiểu thuyết đặc sắc thời

trước Khái niệm Địch và Ta cũng không còn ổn định và bất biến, sự phân tuyến, đối lập xuất hiện giữa các nhóm người (ở bên địch cũng như bên ta) và trong mỗi con người cũng tồn tại hai mặt tốt xấu

Ở chặng đường sáng tác này, Ăn mày dĩ vãng được xem là cuốn tiểu thuyết thành công nhất của Chu Lai, hiện thực chiến tranh thời quá khứ được đan xen,

lồng ghép với bức tranh thực tế thời hậu chiến hiện tại Trong cái hiện thực của hôm nay, ranh giới phân tuyến vừa rõ ràng vừa mong manh: rõ ràng khi đối lập

ta với địch trong quá khứ, người tốt và kẻ xấu trong hiện tại, mong manh khi trong mỗi con người cùng tồn tại cái tốt và cái xấu, không có sự phân chia ranh giới rõ ràng Ngay với nhân vật chính diện Hai Hùng - một mẫu người hùng lí tưởng thời chiến, đằng sau những phẩm chất tốt đẹp sáng ngời, anh cũng từng có lúc yếu lòng, mất niềm tin, muốn tự thương để rời xa cuộc chiến, rút lui như một

kẻ hèn nhát, từng ăn cắp sữa của thương binh Hay nhân vật Ba Sương cũng thế, người con gái kiên trung tuyệt vời trong chiến tranh lại sa ngã ở thời bình Trước những cám dỗ của tiền tài và danh vọng, cô chối bỏ quá khứ, tìm đến với Địch nhưng thực ra là đến với phần “đen đúa” tăm tối trong con người cô Chính Ba Sương cũng thú nhận, từng có những lúc cô bị lối sống xa hoa, sự thăng tiến trong sự nghiệp che mờ mắt, muốn dựa dẫm vào con người tàn ác kia… Tuy nhiên, chính cái nhìn con người ở cả hai phương diện con người công dân và con người cá nhân như thế, nhân vật người anh hùng lí tưởng không còn xa cách, đơn giản một chiều mà gần gũi hơn, người hơn, và cũng thật hơn

Từ cái nhìn sử thi với con người đơn phiến ở giai đoạn trước, các tiểu thuyết của Chu Lai ở giai đoạn này chuyển sang cái nhìn tiểu thuyết với con người mang tính đa diện Có thể dể dàng nhận thấy điều điều này ở hàng loạt các

tiểu thuyết như Ăn mày dĩ vãng, Phố, Ba lần và một lần, Cuộc đời dài lắm cái

nhìn hiện thực đã thay thế cái nhìn sử thi để vẽ lên một thế giới mà trong đó con người mang tính phức tạp, cuộc đời đa sự đầy ắp những điều hợp lí và phi lí Kiểu nhân vật con người lưỡng diện - nhiều mặt xuất hiện như một hệ quả tất

yếu của cái nhìn tiểu thuyết Đó là nhân vật Vũ Nguyên (Cuộc đời dài lắm), là

một nhân vật chính diện mang tính lí tưởng Vậy mà khi Vũ Nguyên còn là một người lính, anh đã làm ngơ cho Bằng thả tự do cho nữ tù binh A Linh Khi đã là một giám đốc, Vũ Nguyên tuy đã có vợ vẫn yêu say đắm Hà Thương Trong loại hình tiểu thuyết sử thi, một cán bộ lãnh đạo cao cấp như Vũ Nguyên không thể

vi phạm kỉ luật quân đội và có những “vi phạm” về đạo đức lối sống như thế

Nhân vật Tám Tính (Ăn mày dĩ vãng) là một chỉ huy dũng cảm lập bao chiến

công Nhưng người anh hùng này lại mắc căn bệnh kỳ cục là hay "vồ" phụ nữ lúc nữa đêm Các nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai giai đoạn này xuất hiện với phẩm chất đạo đức không phải bao giờ cũng trùng khít với chính mình: - Hai

Tính cứa đứt dây võng để hại Sáu Nguyện vì thù hằn (Ba lần và một lần); Huấn giết chết Trung đội trưởng Thành để trả thù riêng (Vòng tròn bội bạc) Những

con người đa diện này hoặc tha hoá trước thử thách hoặc nếm trải thử thách rồi trưởng thành nhờ cuộc đời dạy bảo Chính vì thế, họ trở thành nhân vật đích thực của tiểu thuyết chứ không phải là nhân vật của các “Sử thi mới”

Như vậy, với quá trình chuyển đổi quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người, qua hai chặng đường sáng tác tiểu thuyết của Chu Lai, chúng ta bắt gặp hai thế giới nghệ thuật thuộc hai loại hình tiểu thuyết vừa liệu biến vừa đan xen vào nhau Đó là mô hình thế giới nghệ thuật đậm chất sử thi ở chặng đường sáng tác thứ nhất và mô hình thế giới nghệ thuật đậm chất tiểu thuyết (phi sử thi) ở chặng đường sáng tác thứ hai Sự tiếp biến và tương giao giữa hai mô hình thế giới nghệ thuật này có tính điển hình, vì qua đó, chúng ta nhân ra quá trình vận động và chuyển đổi thi pháp thể loại của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại nói chung Có thể nói, hai chặng đường sáng tác tiểu thuyết của Chu Lai là những minh chứng có tính điển hình cho quá trình chuyển đổi hệ hình tư duy nghệ thuật của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại từ 1945 đến nay

1.1.3 Hiện thực chiến tranh khơi nguồn cảm xúc cho mọi tiểu thuyết Chu Lai

Như chúng tôi đã trình bày ở trên, các sáng tác của Chu Lai gắn liền với đề tài chiến tranh và người lính Có thể nói, hiện thực chiến tranh đã khơi nguồn cảm xúc cho mọi tiểu thuyết của nhà văn

Trong chiến tranh, Chu Lai tham gia đơn vị lính đặc công, giữa những điều

kiện khắc nghiệt quá đỗi của chiến trường, ông vẫn viết văn, có lẽ chính sự cam

go và nỗi cô đơn của chiến cuộc đã đem văn học đến với Chu Lai Với suy nghĩ muốn cầm bút thì phải lao vào giông bão để chiêm nghiệm và trải nghiệm toàn

bộ các thái cực của cuộc sống, nên đang là anh sinh viên Đại học Quân y, đang

là người lính biểu diễn sân khấu, Chu Lai quyết định từ bỏ tất cả để vượt Trường Sơn làm người lính chiến Với suy nghĩ chết thì thôi, còn sống trở về sẽ cầm bút nối nghiệp cha mình; phần khác lớn hơn chính là cái hào khí lịch sử khi nước nhà có biến của ông cha đã thôi thúc Chu Lai lên đường Nhưng vào đến trận mạc rồi thì hóa ra cuộc chiến đấu kinh khủng gấp ngàn lần trong suy nghĩ của nhà văn Kinh khủng đến nỗi Chu Lai đã phải đưa ra một định nghĩa chiết từ máu: “Chiến tranh là ngày nào cũng chôn nhau nhưng chưa đến lượt chôn mình” [14] Tức là đơn vị đặc công vùng ven nơi ông đóng quân cứ chừng sáu tháng, một năm lại bị xóa phiên hiệu một lần Hết quân, còn lại vài người dắt díu nhau lên rừng già chờ quân bổ sung từ ngoài Bắc vào Có thể chờ một tháng, hai tháng Vượn hót, hoẵng kêu, im lặng mênh mang Trong khoảng thời gian này Chu Lai bắt đầu sáng tác Sống trong những tháng ngày u ám giữa những cuộc chiến kéo dài, nhà văn viết về những gì đã chứng kiến, đã trải qua, viết không phải để viết, để được in, mà viết để lấp đầy im lặng, viết để khỏi rơi vào những khoảng tối tuyệt vọng nhất Chính những trang viết đầu tiên này đã khơi nguồn cho các sáng tác về chiến tranh sau này của Chu Lai

Các sáng tác của Chu Lai hầu hết được viết sau năm 1975, khi tiếng súng của chiến tranh đã lùi xa Tuy nhiên, theo như Chu Lai từng tâm sự: “Ký ức là điều không thay đổi của mỗi người Đối với tuổi già, ký ức lại càng không thể thiếu, nó là bầu bạn, tri kỷ những lúc vui buồn Êm dịu cũng là nó mà giông bão

cũng là nó” [18] Dù có những đau thương, mất mát nhưng nhà văn luôn trân trọng và biết ơn những năm tháng được khoác lên người chiếc áo lính Chính vì thế mà mọi sáng tác của ông đều bắt nguồn từ những cảm xúc thời chiến tranh, viết về những con người đang tham gia chiến đấu hoặc đã đi qua thời khói lửa nhưng vẫn không thoát khỏi duyên nợ với chiến tranh Là một người lính thực sự nên các tiểu thuyết của Chu Lai đều mang đậm “chất lính” như chính con người nhà văn; ngang tàng, vô tư, phóng khoáng nhưng cũng rất day dứt, suy tư

Sau từng bao nhiêu năm rời khỏi cuộc chiến, đã từng nhồi đẫm mùi thuốc

súng vào tuổi thanh xuân, Chu Lai cũng “liều mạng” lao vào khối các mảng đề

tài khác nhau, nhưng dù viết về kinh tế, đời thường hay tuổi trẻ… hình ảnh người lính, hình ảnh những cánh rừng bom đạn vẫn cứ mặc nhiên xen vào các sáng tác của ông một cách vô thức Chiến tranh đã ăn sâu vào trong ý thức sáng tạo của nhà văn, trở thành mạch ngồn cảm xúc vô tận của tiểu thuyết Chu Lai Vì thực chất chiến tranh có nhiều chiều kích rất phức tạp và con người cũng có vô vàn sự rối rắm đan xen trong tâm hồn Người lính đâu chỉ toàn dàn hàng ngang tiến lên như những chiến binh robot không có tâm hồn, không có nội tâm, không

có giằng xé, trăn trở gì cả Cũng như đâu phải ta là hoàn toàn tốt, địch luôn luôn xấu Chính độ lùi về mặt thời gian đã giúp Chu Lai có thể chiêm nghiệm, có cái nhìn khách quan hơn về chiến tranh, không sa vào khối sự kiện mù mịt, để không chỉ chăm chú vào phản ảnh cái nhìn thấy mà không phản ảnh cái nghĩ đến Nếu chỉ sa vào sự trải nghiệm cá nhân thì tiểu thuyết sẽ rất nặng nề nhưng nếu chỉ thiên về những suy tưởng vượt ra ngoài hiện thực thì lại thiếu độ rung chân thực Chiến tranh đòi hỏi người viết về nó như những gì nó vốn có Bôi đen hay tô hồng, trần trụi hay viển vông chắc chắn sẽ bị từ chối Tiểu thuyết của Chu Lai thể hiện rất rõ điều ấy

Vẫn coi trọng mục đích phản ánh cuộc kháng chiến vĩ đại, khẳng định chính nghĩa, khẳng định phẩm giá dân tộc, nhưng các sáng tác của Chu Lai đặc biệt nhấn mạnh hơn vào yêu cầu chân thực Không bằng lòng với cái hiện thực được

lí tưởng hóa một chiều, không chỉ nói đến thắng lợi mà còn cần nói đến tổn thất,

hi sinh, không chỉ nói đến niềm vui mà còn nói đến nỗi đau khổ do quân thù gây nên Có lẽ, Chu Lai là một trong những nhà văn Việt Nam đầu tiên nói về bản chất của chiến tranh khác với quan niệm truyền thống: “Bằng những kiểm nghiệm bản thân, tôi hiểu ra rằng chiến tranh quả thật không vui vẻ gì, đối với bất cứ dân tộc nào, dù là tự vệ hay xâm lược, chiến tranh đều mang ý nghĩa bi kịch” [27] Từ cách nhìn khách quan, tỉnh táo, nghiêm ngặt về chiến tranh, viết

về chiến tranh, Chu Lai luôn đề cao tính chân thực Chu Lai cho rằng: “Viết về chiến tranh, tôi cho rằng quan trọng nhất là phải chân thực ( ) quan trọng nhất là nêu lên được nỗi đau của nhân vật trong chiến tranh, vì chiến tranh là nước mắt” [14]

Viết về chiến tranh ở mỗi giai đoạn khác nhau lại có cách nhìn nhận khác nhau Chính vì vậy, vẫn là đề tài chiến tranh, nhưng các tiểu thuyết của Chu Lai luôn tạo ra sự mới mẻ, hấp dẫn người đọc Có thể thấy từ tác phẩm đầu tiên

Nắng đồng bằng cho đến hàng loạt tiểu thuyết sau này như Ăn mày dĩ vãng, Ba lần và một lần ngòi bút của Chu Lai đã có sự thay đổi rõ rệt Nếu trước kia,

chiến trường là toàn một màu tươi xanh thấm đẫm chất anh hùng ca thì sau này, chất tươi xanh anh hùng đó vẫn còn nhưng bổ sung thêm vào chất bi tráng, cụ thể hơn là chất bi kịch Mười người ra đi, quá nửa không trở về thì sao lại chỉ gọi

nó là sự hoan ca? Con người bước ra từ chiến tranh lại phải gánh chịu bao nổi bi kịch “anh hùng lạc thời” Tiểu thuyết của Chu Lai đã làm rất tốt nhiệm vụ miêu

tả chân thực và sâu sắc nhất những vấn đề đa chiều trong chiến tranh Những người lính chiến năm xưa khi đọc tiểu thuyết của Chu Lai đã không ít lần tìm thấy mình trong đó với những ký ức sâu thẳm một thời trận mạc đau thương và cao đẹp của mình

Có thể nói, Chu Lai đã làm tròn bổn phận của mình với chiến tranh, và chiến tranh dù không phải là điều tốt đẹp nhưng đã đem đến cho nhà văn những trải nghiệm đáng quý, là nguồn vốn dồi dào cho sự nghiệp văn Chu Lai Nói như

Nguyễn Đình Thi “Văn nghệ phụng sự kháng chiến nhưng chính kháng chiến đem đến cho văn nghệ sức sống mới Sắt lửa văn nghệ đang đúc nên nền văn

nghệ mới của chúng ta”

1.2 Đặc điểm thi pháp tiểu thuyết Chu Lai

1.2.1 Sử dụng cấu trúc tâm lí

Sau 1975, văn học viết về chiến tranh không chỉ dừng lại ở phản ánh, ca ngợi mà còn nghiền ngẫm, suy tư về những giá trị hiện thực Nếu trước đây, hoàn cảnh chiến tranh không cho phép các nhà văn đào sâu vào tận cùng sự phức tạp, bề bộn, ngổn ngang của bản chất cuộc chiến, thì bây giờ, từ những yêu cầu của thời đại, nhu cầu tự thân của hoạt động sáng tạo, hiện thực đời sống đi vào văn chương vẹn nguyên sự đa chiều của nó, được soi sáng, cày xới cả những phần khuất lấp, mờ tối Các nhà văn không đi sâu vào những sự kiện của đời sống hằng ngày mà quan tâm tới sự kiện trong tâm hồn nhân vật Đó là những cảm xúc, những suy nghĩ, trăn trở, niềm hy vọng, sự tuyệt vọng và cả nỗi đau đớn Vì thế, để phản ánh rõ nét nhất những vấn đề nhân sinh, con người, văn học giai đoạn này thường thiên về sử dụng kết cấu tâm lý Đó chính là kiểu kết cấu của những tác phẩm có cốt truyện tâm lí nhằm miêu tả những diễn biến tinh

vi, phức tạp của thế giới nội tâm hồn nhân vật Trong những tác phẩm này, chỉ tập trung vào một vài sự kiện quan trọng, còn lại mạch truyện phát triển theo cảm giác, suy nghĩ của nhân vật với những hồi ức, liên tưởng và độc thọai nội tâm Nếu có sự kiện thì sự kiện chỉ đóng vai trò khơi gợi cho dòng chảy tâm lý Chu Lai là một trong những nhà văn tiêu biểu sử dụng thành công kiểu kết cấu

này trong các tiểu thuyết của mình, đặc biệt là Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần

Kết cấu tâm lí có thể chia làm ba loại: loại thứ nhất, lấy sự lưu động bên ngoài của ý thức nhân vật để kết cấu tiểu thuyết; loại thứ hai, lấy tâm lí ý thức nhân vật trong hoàn cảnh đặc biệt nhất định để kết cấu tiểu thuyết; loại thứ ba, lấy sự dằn vặt trong nội tâm nhân vật làm quỹ đạo kết cấu tiểu thuyết Các tiểu

thuyết sử dụng cấu trúc tâm lí của Chu Lai đa số thuộc loại thứ ba

Các tiểu thuyết Chu Lai lấy hoạt động tâm lí, dòng ý thức, quỹ đạo tình cảm của nhân vật làm sợi dây liên kết, lấy nội tâm nhân vật làm điểm thấu thị của kết cấu Kết cấu tâm lí trong tiểu thuyết của nhà văn có tính chủ quan, nó là sự đột phá mãnh liệt quan niệm không gian, thời gian tự nhiên, hồi ức, liên tưởng, ảo giác, ý nghĩ vụt hiện, dục vọng cho đến tiềm ý thức là nội dung chủ yếu; xen kẽ không gian, thời gian, độc thoại nội tâm… là thủ pháp biểu hiện chủ yếu Sử dụng kết cấu tâm lí, các sáng tác của Chu Lai có sự chủ quan hóa về tính cách nhân vật, tình tiết, cảnh vật, hoàn cảnh, điều độc giả thấy trong tác phẩm không phải là hình ảnh trực tiếp của thế giới khách quan mà là hình ảnh của thế giới khách quan trong tâm lí nhân vật

Trong tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng, Chu Lai xây dựng cốt truyện chính là

quá trình nhân vật Hai Hùng đi tìm sự thật đằng sau cái chết trong quá khứ của

cô gái Ba Sương bằng sợi dây ràng buộc vô hình với người đàn bà bí ấn Tư Lan của hiện tại Tuy nhiên, câu chuyện lại không phát triển thông qua các sự kiện

mà trôi theo dòng chảy tâm lí nhân vật Chi tiết, sự kiện kết dính với nhau trong tác phẩm không theo kiểu chi tiết này đòi hỏi sự ra đời của chi tiết kia mà thường

là chúng có cùng một mối ràng buộc, nhằm làm soi sáng, bật nổi một trạng huống nào đó trong đời sống tinh thần của nhân vật Nhân vật Hai Hùng của hiện tại, tự nhận mình là “một con nộm rơm khốn khổ giữa cánh đồng đời đầy giông bão” [4, tr.6], không có gia đình, không quan tâm đến những thứ giá trị vật chất làm xã hội đảo điên, ông ta như một nốt nhạc lạc điệu giữa hiện tại, luôn chìm vào những suy tư riêng của mình Những sự kiện, tình huống xảy ra trong tác phẩm chỉ là cái cớ để nhân vật này thể hiện tâm trạng của mình, câu chuyện bắt đầu từ hiện tại trôi về quá khứ theo dòng hồi ức của những năm tháng chiến tranh, rồi lại ngược dòng trở về hiện tại cứ liên tiếp như vậy từ đầu đến cuối

Nó không tuân theo trình tự thời gian mà được xây dựng dựa trên trạng thái cảm

xúc của Hai Hùng, nhân vật suy nghĩ, hồi tưởng đến đâu thì mạch truyện chạy

theo đến đấy Vì vậy, trong tác phẩm xuất hiện dày đặc những lời độc thoại nội

tâm của nhân vật khi tự đối diện với mình, hay quan sát thế giới xung quanh Qua đó, người đọc dễ dàng cảm nhận được những nét tính cách độc đáo, tư

tưởng của nhân vật trong tác phẩm Cấu trúc tâm lí trong Ăn mày dĩ vãng còn thể hiện ở chổ Chu Lai cố tình tạo ra những tình huống - tâm lí được lặp lại nhiều

lần, hoặc trùng hợp, hoặc gần giống nhau để tạo ra một vòng tròn dẫn dắt nhân vật Đó là nhân vật Ba Sương trong tác phẩm, chết mà vẫn sống - sống mà vẫn chết Trong quá khứ cô là người đã chết, ở hiện tại cô lại không dám tự nhận là chính mình Đây là nguyên nhân cho hành trình "ăn mày dĩ vãng" của nhân vật Hai Hùng và gợi sự tò mò, lôi cuốn người đọc Giữa Tư Lan và Ba Sương có mối quan hệ gì? Hai Hùng khẳng định Tư Lan chính là Ba Sương, không thể lầm được Nhưng Ba Sương đã chết sao có thể sống lại để làm Tư Lan, còn nếu Tư Lan là Ba Sương thì đã chết năm xưa rồi Chính những tình huống xoay vòng như vậy là yếu tố chính để phát triển mạch truyện từ khi mở đầu đến lúc kết thúc

Hay như trong các tiểu thuyết, Ba lần và một lần, Cuộc đời dài lăm, Phố

Chu Lai cũng rất thành công khi sử dụng cấu trúc tâm lí để chuyển tải nội dung

tư tưởng vào tác phẩm Hiện thực được nói đến trong tiểu thuyết được nhìn qua lăng kính chủ qua của các nhân vật Đó là Sáu Nguyện luôn day dứt bởi những

kí ức chiến tranh, là giám đốc Vũ Nguyên đầy nhiệt huyết nhưng lại thiếu con

mắt hiện thực, là sự lột xác của phố nhà binh qua lối sống của người trong Phố

Chu Lai không miêu tả bối cảnh xã hội, không đi vào những vấn đề cuộc ngổn ngang, mà chỉ tập trung vào khắc họa tâm lý nhân vật, nhưng qua đó, người đọc lại có thể nhì thấy toàn bộ thế giới mà nhân vật đang sống Đây là kiểu kết cấu hiện đại, cho phép nhân vật tự trải nghiệm và dẫn dắt câu chuyện đi theo mạch cảm xúc của mình mà không có sự xuất hiện hay can thiệp của tác giả Kiểu kết cấu này phá vỡ cấu trúc truyện truyền thống, có sự đảo thuật thời gian trần thuật, hiện tại và quá khứ đan xem xuất hiện trong suốt toàn bộ câu chuyện Thay vì

các sự kiện được tạo thành bởi một chuỗi liên kết là dòng chảy bất định của tâm trạng Với kiểu cốt truyện này, các tác giả hướng tới miêu tả, phân tích diễn biến tâm hồn nhân vật với tham vọng khám phá bí ẩn trong tâm hồn con người ở chiều sâu vô thức, tâm linh

Kết cấu tâm lý làm cho tác phẩm mang nhiều tầng lớp (đa tuyến) nhưng lại mang dáng vẻ gọn nhẹ, linh hoạt (đa số các tiểu thuyết của Chu Lai đều từ 400

trang trở lại, trừ tiểu thuyết Cuộc đời dài lắm) Sử dụng kiểu cấu trúc này, Chu

lai có cơ hội miêu tả nghệ thuật đời sống theo chiều sâu Tức là làm cho hình tượng nghệ thuật đạt tới sức khái quát cao nhất trong một số chữ tối thiểu nhất và một cấu trúc hợp lí nhất Thay vì chỉ đi vào miêu tả tâm lí nhân vật, tiểu thuyết Chu Lai còn gợi mở tâm lí ở bạn đọc

Với những tiểu thuyết thành công về đề tài chiến tranh, được xây dựng dựa trên kết cấu tâm lý, Chu Lai được xem là một trong những cây bút đầu tiên, tiêu biểu nhất trong xu hướng đổi mới của văn học sau 1986 Với quan niệm nghệ thuật đích thực không bao giờ rời xa cuộc đời, tác giả không phán truyền, áp đặt

mà đối thoại cùng người đọc suy ngẫm của mình về con người và nghệ thuật

1.2.2 Xây dựng hình tượng “anh hùng-lạc thời”

Một trong những nét nghệ thuật tiêu biểu của Chu Lai là thể hiện đặc sắc

hình tượng người anh hùng lạc thời, kẻ ăn mày dĩ vãng trong tiểu thuyết Mỗi

nhân vật người lính thời hậu chiến trong tiểu thuyết của ông có số phận riêng, mang nhiều dáng vẻ khác nhau Tuy nhiên, ở lĩnh vực cuộc sống nào họ cũng chẳng có nhiều may mắn Phần nhiều những cuộc đời lính chiến trong thời bình đều thất vọng, bất hạnh Khi chiến tranh đã lùi xa, cuộc sống thời bình càng thay

da đổi thịt, nền kinh tế mở với cơ chế thị trường đã làm xáo trộn nhiều giá trị Ranh giới giữa cái cũ - cái mới, truyền thống - hiện đại không còn rạch ròi như trước Cuộc sống của người lính đặt trong cái bộn bề gai góc của đời thường Chu Lai đã rất tinh tế nhận ra cái bỡ ngỡ hụt hẫng của họ trong cuộc sống ấy Bước ra khỏi rừng, không chỉ cởi bỏ màu xanh của bộ quân phục, mà người

lính còn bỏ lại chiến trường tuổi thanh xuân, sức khỏe, ước mơ, lí tưởng và cả tình yêu Cả một thời tuổi trẻ họ chỉ biết cầm súng Trở lại cuộc sống, họ mang theo “nghề đánh giặc” mà không ai cần đến nữa Họ anh hùng, hiên ngang trong chiến đấu bao nhiêu thì nay lại "nhàu nát", lạc lõng giữa thời bình bấy nhiêu Bởi vậy, họ luôn tìm kiếm thời gian đã mất thông qua những kí ức về chiến tranh Nhưng hơi ấm của quá khứ lại ít ỏi, xa vời Hiện tại thì bế tắc cả trong mưu sinh, hạnh phúc cá nhân và đặc biệt là niềm tin Tất cả những điều ấy là xuất hiện một dạng thức bi kịch không chỉ qua một thế hệ người lính mà của bao thế hệ từng đi qua chiến tranh ác liệt Mâu thuẫn xuất hiện để tạo thành xung đột bi kịch từ sự tương phản chua xót: hào quang hôm qua và tủi nhục hôm nay; được trân trọng trong quá khứ và bị coi rẻ trong hiện tại; anh hùng trước đây và “người thừa” hôm nay; khát khao tiếp tục được cống hiến cho đất nước và thực tế bi thải loại

vì không đủ điều kiện, không phù hợp với cơ chế thị trường Tính bi kịch càng sâu thẳm, da diết hơn khi những con người trong bi kịch ấy luôn tự ý thức về bi kịch mang tầm thời đại của mình Kết quả là họ tự tách mình ra khỏi hiện tại, trở thành những người anh hùng-lạc thời

Sáu Nguyện (Ba lần và một lần) là một trong những nhân vật thể hiện rõ nhất tính chất lạc thời của người lính thời hậu chiến Một đại uý Quân báo tài

năng và dũng cảm, thần tượng của bao đồng đội và là nỗi khiếp sợ của kẻ thù

Do sự phi lí của chiến tranh, sự oan sai do chính các đồng đội và cấp trên đem lại, Sáu Nguyện đi ra khỏi chiến tranh với rất nhiều thương tật và hai bàn tay trắng hiểu theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng Tình yêu với Tư Chao bị phản bội

đã là một vết thương lòng sâu hoắm Tình cảm mơ hồ đành cho Út Thêm trở thành một ảo ảnh đẹp đẽ để anh khắc khoải kiếm tìm Phiêu bạt trong hoà bình, tìm đến tình bạn của Tính như tìm một điểm tựa cho niềm tin, Sáu Nguyện lại phải ra đi vì đồng tiền lạnh lẽo đã làm cho Tính tha hoá Về lâm trường cao su, Sáu Nguyện cũng không tìm được bến đỗ cho đời mình vì bị hiểu lầm, bị oan ức lần thứ hai Tìm đến với Ba Đẩu, hi vọng một nhóm đồng đội cũ đều là những

con người thừa sẽ chụm vào nhau xẻ chia hơi ấm của tình đồng chí thiêng liêng, nhưng lệnh cưỡng chế giải toả đất đai thật phi lí lại ập đến hắt anh ra đường để trở lại với cuộc sống phiêu bạt Nhưng đau đớn nhất với Sáu Nguyện là phải đối mặt với Năm Thành - người bạn chiến đấu chí cốt một thời đã ba lần phản bội,

đã chà đạp lên những gì mà anh coi là thiêng liêng, quý giá hơn cả hạnh phúc cá nhân, hơn cả mạng sống của mình Với tính cách ngay thẳng, lối sống trọng tình nghĩa từ trong chiến tranh, Sáu Nguyện không thể chấp nhận những điều mờ ám trong lối làm ăn hại người của Năm Thành, ông quyết tìm hiểu đến cùng để kết thúc bằng cái chết đau đớn Thông qua số phận nhân vật, tiểu thuyết của Chu Lai

là một lời cảnh tỉnh, một lời kêu gọi thỉnh cầu về sự gìn giữ những giá trị cội nguồn Hơn thế, đó là sự cảm thông chia sẻ những nỗi bất hạnh đời thường của người lính, cảm thông với nỗi đau thân phận con người nói chung Và điều đó cũng làm nên giá trị nhân bản sâu sắc cho tác phẩm của Chu Lai

Ở tiểu thuyết Phố, hình tượng người anh hùng lạc thời lại mang một sắc

thái khác Giữa cái ngổn ngang bộn bề của cuộc sống hiện tại, thiên hạ đang tự thoát xác để lao vào làm ăn thì Nam chỉ có thể tính toán từng đồng đồng bằng cách giảm các khoản chi tiêu cho bản thân Khi bạn bè đến mừng nhà mới trong những bộ quần áo sang trọng, đắt tiền thì anh như kẻ “lạc thời” vẫn hồn nhiên mặc bộ quân phục hàng ngày Một con người tốt bụng, hiền lành, giản dị tự cho phép mình đứng ngoài những biến động của cuộc sống Vì thế, Nam đã dần trở nên xa lạ, lạc lõng với chính người vợ của mình Bước ra khỏi chiến tranh vẫn giữ nguyên thói quen và chuẩn mực thời chiến, không quen với sự phức tạp của cuộc sống, khó thích nghi với hoàn cảnh mới trong nền kinh tế thị trường, vì thế Nam đã gạt mình ra khỏi cuộc sống hôm nay

Hay nhân vật Lê Hoàng trong Bãi bờ hoang lạnh lại là bi kịch của của

người tiên phong trong công cuộc cải cách phương thức sản xuất của một lâm trường nhưng lại đang bị dồn đẩy tới đường cùng của bế tắc và tuyệt vọng Qua hình tượng nhân vật, tác phẩm của Chu Lai nhìn thằng vào sự thật, có sức mạnh

lay động, thức tỉnh và giục giã người đọc hướng về cái đẹp cái thiện, tự nhận thức để đi tới những hành động dũng cảm, chống lại những cái cũ kĩ, lạc hậu của chế độ cũ

Cùng với việc viết về người lính trong hành trình nhập cuộc vất vả, tiểu thuyết Chu Lai còn hướng vào khai thác góc độ đời tư, khám phá hành trình tìm kiếm hạnh phúc, tình yêu của họ Ở phương diện này, những người lính dù đã từng có những tình yêu đẹp trong quá khứ, nhưng hiện tại họ không thể nắm lấy hạnh phúc, tình yêu Dường như nỗi ám ảnh quá khứ thiêng liêng cùng tình yêu dang dở khiến họ khó tìm được sự yên ổn trong đời tư của mình Hai Hùng, Vũ Nguyên bị vợ bỏ chỉ vì họ “không có chất đàn ông năng nổ” [7, tr.73] Hay nhân vật Sáu Nguyện mãi không tìm được hạnh phúc vì ám ảnh bởi sự phản bội của

Tư Chao; hai mươi năm đã trôi qua dù cố tìm cách quên đi nhưng Ba Thành không thể gạt bỏ hình bóng Hai Hợi, Út Thêm thành đạt nhưng cô đơn, Linh lận đận trong tình yêu, Nam vĩnh viễn mất đi người vợ mà anh yêu quý

Thông qua các hình tượng nhân vật anh hùng lạc thời trong tiểu thuyết, Chu Lai không chỉ biểu hiện quan niệm nghệ thuật về hiện thực và con người mà còn nói lên những vấn đề bức xúc, nổi cộm trong đời sống xã hội của đất nước Cuộc đời người anh hùng trong thời bình còn não nuột hơn rất nhiều lần những người chưa từng là lính Quá khứ và hiện tại là một sự đối lập trớ trêu Ngày xưa, cuộc đời không có sự bon chen, không có tham nhũng Hôm nay, giá trị thời chiến hầu như đã bị đánh cắp, cuộc sống lại quá bề bộn, không chịu yên tĩnh Người lính chỉ còn một phương thuốc duy nhất để chữa căn bệnh tinh thần là ru mình trong

kí ức của cái thời ngọt ngào ấy Nhân vật Hai Hùng (Ăn mày dĩ vãng) tìm về cội

nguồn của sự thủy chung, của lòng nhân ái Nhưng bi kịch nặng nề hơn là ở chỗ nơi ngày xưa nhân ái, bây giờ là chỗ ẩn náu của sự bất nhân, người ngày xưa thủy chung thì bây giờ là kẻ trở mặt Hai Hùng trở thành kẻ “lẩn thẩn”, đi bên lề cuộc sống ồn ào, phức tạp

Hình tượng nhân vật anh hùng-lạc thời trong sáng tác của Chu lai, là dấu

hiệu của sự chuyển đổi hướng quan tâm của nhà văn từ xã hội, tập thể, từ tính quy luật lịch sử đến cá nhân, tâm lý và số phận con người Sự chuyển đổi này là dấu hiệu tích cực cho sự đổi mới thể loại tiểu thuyết Đặc biệt, sự giản lượt nhân vật làm cho tiểu thuyết có những thay đổi quan trọng về cấu trúc; từ dạng cấu trúc lịch sử - sự kiện tới cấu trúc lịch sử - tâm hồn Thế giới được nhìn nhận qua

cá nhân, lịch sử được tái hiện trong tâm hồn nhân vật Đó chính là cơ sở thẫm

mỹ để tạo nên một kiểu tiểu thuyết mà hiện nay được các nhà văn sử dụng rộng rãi trong các sản phẩm tinh thần của mình

CHƯƠNG 2

QUAN ĐIỂM TRẦN THUẬT TRONG ĂN MÀY DĨ VÃNG VÀ

BA LẦN VÀ MỘT LẦN

2.1 Những cách tân về nghệ thuật trần thuật

Trong quá trình sáng tác tiểu thuyết của mình, từ tác phẩm đầu tiên là Nắng đồng bằng viết năm 1977 đến tiểu thuyết gần đây nhất là Chỉ còn một lần xuất

bản năm 2006, Chu Lai đã có những cách tân đáng kể về mặt nghệ thuật trần thuật Nhà văn không ngừng đổi mới các thủ pháp nghệ thuật, có sự chuyển biến mạnh mẽ trong cấu trúc tự sự để tăng giá trị thẩm mỹ cho tác phẩm và phù hợp với thị hiếu tiếp nhận của độc giả ở mỗi thời kỳ khác nhau Nhìn từ phương diện nghệ thuật, các tác phẩm của Chu Lai được cách tân theo xu hướng làm mới tiểu

thuyết trên nền truyền thống, tiểu biểu nhất chính là hai tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần

Với xu hướng này, những cách tân của Chu Lai chủ yếu vẫn bám sát khung thể loại truyền thống nhưng có gia tăng một số yếu tố như sự thay đổi điểm nhìn trần thuật, sử dụng cấu trúc tâm lí, đảo trật tự không gian, thời gian Những thay đổi này đem lại một làn gió mới cho các tiểu thuyết chiên tranh thời hậu chiến mà lại không gây nhiều khó khắn cho sự tiếp nhận của độc giả

Để thấy rõ hơn về những nổ lực đổi mới tiểu thuyết ở phương diện tự sự học của nhà văn Chu Lai, chúng tôi đã tiến hành khảo sát nghệ thuật trần thuật

trong Nắng đồng bằng, là tác phẩm xuất sắc đưa tên tuổi của Chu Lai đến với độc giả, với Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần, hai tiểu thuyết gây được tiếng

vang khi ra đời, khẳng định tài năng của tác giả Có thể thấy, tuy cùng viết về một đề tài chiến tranh, nhưng ba tiểu thuyết lại được tác giả xây dựng trên những cấu trúc tự sự khác nhau, tuy vậy các tác phẩm đều đạt được những thành công

về mặt nội dung lẫn nghệ thuật và tạo được dấu ấn sâu sắc trong lòng công chúng yêu văn học, khẳng định bút lực dồi dào của Chu Lai

Tác phẩm Nắng đồng bằng là tiểu thuyết mở đầu cho hành trình sáng tác về

chiến tranh của Chu Lai Tiểu thuyết được viết theo kết cấu trình tự thời gian tuyến tính Câu chuyện được kể theo trình tự phát triển trước sau của thời gian Các sự kiện xoay quanh cuộc chiến đấu của nhân vật Linh và các đồng đội bên sông Sài Gòn được tác giả sắp xếp, xâu chuỗi lại và lần lượt xuất hiện một cách mạch lạc, không bị đứt quãng Đây là kiểu kết cấu truyền thống trong văn học theo khuynh hướng sử thi, tiểu thuyết được chia thành nhiều chương, theo sự phân bố về mặt hành động và sự kiện của cốt truyện Mỗi chương gắn liền với một giai đoạn của cốt truyện, với kết cấu này người đọc dễ theo dõi câu chuyện nhưng nhiều khi lại đơn điệu

Ngược lại, Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần lại sử dụng kết cấu tâm lí,

là hình thức kết cấu dựa theo quy luật phát triển tâm lí của các nhân vật trong tác

phẩm Kết cấu này dựa vào trạng thái tâm lí của nhân vật chính: Hai Hùng (Ăn mày dĩ vãng), Sáu Nguyện (Ba lần và một lần) trên hành trình tìm về quá khứ để

sắp xếp các sự kiện, nhân vật, cốt truyện phù hợp Sử dụng kiểu kết cấu này, Chu Lai đã linh động hơn trong việc thể hiện những tầng bậc tâm trạng vô cùng

phức tạp của nhân vật Cả Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần đều không tuân

theo trình tự thời gian lý tính mà có sự đan xen giữa quá khứ và hiện tại, câu chuyện diễn biến theo dòng hồi ức của nhân vật chính Thời gian, không gian nghệ thuật trong tác phẩm được tổ chức một cách đa tuyến, nhiều chiều, làm cho quá khứ, hiện tại, tương lai luôn đồng hiện Đây là cách tân nổi bậc của nhà văn Chu Lai trong quá trình sáng tác, điều này không chỉ đem đến thành công cho tác phẩm mà còn góp phần tạo nên diện mạo mới cho đề tài tiểu thuyết viết về chiến tranh sau năm 1975

Cùng với sự khác nhau về kết cấu thì các tiểu thuyết trên còn có sự khác

nhau về điểm nhìn trần thuật, người kể chuyện, ngôi kể Nếu Nắng đồng bằng

được kể theo ngôi thứ ba, người kể giấu mình và câu chuyện được kể dưới góc

nhìn của nhân vật Tám Linh, thì Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần lại có sự

đa thanh trong điểm nhìn và người kể chuyện Câu chuyện không được kể đơn

thuần dưới góc nhìn nhân vật hay người kể chuyện giấu mình, mà có sự đan xen, thay đổi điểm nhìn Ngôi kể cũng luân phiên thay đổi từ ngôi thứ nhất nhân vật chính xưng tôi, đến ngôi thứ ba người kể chuyện ẩn mình, theo đó, là sự đan cài, phối hợp nhiều giọng điệu trần thuật khác nhau trong một tác phẩm Bên cạnh

đó, với tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng, nhân vật còn được xây dựng theo kỹ thuật

"dòng ý thức" của phương Tây, mặc dù không đến mức triệt để nhưng cũng gây được những hiệu ứng thú vị trong tác phẩm Nói một cách khách quan, so với

Nắng đồng bằng thì Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần có sự phức tạp hơn

trong nghệ thuật trần thuật, tác giả đã sử dụng nhiều yếu tố trần thuật và kĩ thuật hiện đại vào trong một tác phẩm Điều này không chỉ thể hiện tài năng của nhà văn mà còn đặt ra yêu cầu trình độ tiếp nhận đối với độc giả

Có thể nói từ Nắng đồng bằng đến Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần,

nhà văn Chu Lai đã có những nổ lực không ngừng để thay đổi, cách tân nghệ

thuật trần thuật trong tiểu thuyết Nếu Nắng đồng bằng là tác phẩm tạo dấu ấn của nhà văn trong lòng bạn đọc thì Ăn mày dĩ vãng là tiểu thuyết khẳng định tên tuổi tác giả trên văn đàn và Ba lần và một lần thể hiện nội lực mạnh mẽ của tác

giả với đề tài chiến tranh

2.2 Nét đặc sắc trong điểm nhìn trần thuật của Chu Lai qua hai tiểu thuyết

Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần

2.2.1 Trần thuật từ nhiều điểm nhìn

Với Chu Lai, văn chương là duyên nợ, là cuộc sống, là tình yêu Tác phẩm

là sự cộng hưởng thăng hoa của tình yêu nghề, của lương tâm, trách nhiệm với ngòi bút và khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ Chu Lai luôn đặt cái tâm sáng tạo của người cầm bút lên hàng đầu Trong nghề văn, ông luôn quan niệm văn chương không nên quá trau chuốt mà cốt lõi là nắm bắt được cái “thần” của nó Nhà văn đặc biệt chú trọng trong việc tổ chức điểm nhìn, thể hiện sự sáng tạo cao độ trong quá trình phản ánh hiện thực Sự đa dạng hóa điểm nhìn trần thuật

và luân phiên thay đổi điểm nhìn là một đặc điểm cách tân nổi rõ trong nghệ

thuật tự sự của tiểu thuyết Chu Lai theo hướng hiện đại

Ở giai đoạn sáng tác trước, các tiểu thuyết của Chu Lai viết về chiến tranh chủ yếu để khẳng định và ngợi ca hình tượng người anh hùng cầm vũ khí vì độc lập tự do của Tổ quốc Các tác phẩm này thường được trần thuật từ một điểm nhìn cố định của người kể chuyện Sau 1986, Chu Lai đã thể hiện sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về hiện thực, hướng đến phản ánh hiện thực đa diện, nhiều chiều kích, theo đó, hệ thống điểm nhìn trần thuật trong tác phẩm cũng trở nên đa dạng, có sự luân phiên phối hợp của nhiều điểm nhìn trong cùng một tác

phẩm Tiêu biểu là hai tiểu thuyết nổi tiếng: Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần, qua hệ hình thức trần thuật từ đa điểm nhìn, tác phẩm đi vào phản ánh hiện

thực ở chiều sâu Tác giả không còn bằng lòng với cái hiện thực được lí tưởng hóa một chiều, viết về chiến tranh không chỉ nói đến thắng lợi mà còn cần nói đến tổn thất, hi sinh, không chỉ nói đến niềm vui mà còn nói đến nỗi đau khổ do quân thù gây nên Chiến tranh hiện lên như một bức tranh đa sắc màu, vừa bi kịch nhưng cũng rất bi tráng

Về điểm nhìn trần thuật, có thể hiểu một cách khái quát nhất chính là vị trí, điểm quan sát mà người kể chuyện lựa chọn để kể lại câu chuyện của mình cho độc giả Nếu một tác phẩm văn học bao gồm nhiều yếu tố như tác giả, người kể chuyện, nội dung tự sự, người nghe chuyện, người đọc thì điểm nhìn chính là yếu tố then chốt liên kết tất cả các yếu tố kia thành một hệ thống chặt chẽ Điểm nhìn trần thuật có thể từ bên ngoài, từ bên trong, có cái nhìn từ một phía, có cái nhìn từ nhiều phía Với Chu Lai, tiểu thuyết được tổ chức như một cấu trúc đa thanh với sự di chuyển qua nhiều điểm nhìn khác nhau Nhân vật của ông vừa được nhìn từ bên ngoài, vừa được soi rọi từ bên trong, từ người khác và từ chính mình Di chuyển điểm nhìn liên tục từ người trần thuật sang nhân vật, nhân vật này sang nhân vật khác mở ra những cánh cửa nhỏ để từ cái nhìn bên ngoài bước vào vào thế giới nội tâm bí ẩn, hé mở những trạng thái cảm xúc của từng nhân vật, mặt khác làm cho mạch truyện biến hóa không ngừng, mở rộng khả năng

bao quát toàn bộ nội dung câu chuyện, làm cuốn hút người đọc

Ăn mày dĩ văng và Ba lần và một lần, là hai sáng tác tiêu biểu cho nghệ

thuật trần thuật đặc sắc của nhà văn Chu Lai Cả hai tác phẩm đều được trần thuật từ nhiều điểm nhìn khác nhau, đem lại hiệu quả nghệ thuật đặc sắc, tạo cái nhìn đa chiều về hiện thực cần phản ánh

Trong Ăn mày dĩ vãng, Chu Lai đã sử dụng luân phiên các điểm nhìn, khi

thì điểm nhìn nhân vật ở hiện tại, khi lại là điểm nhìn người kể chuyện toàn tri ở quá khứ Việc sử dụng luân phiên các điểm nhìn như vậy đã tạo ra sự đa dạng các bình diện miêu tả Điểm nhìn trong quá khứ luôn có sự lãng mạn, êm ái, ngọt ngào cùng nỗi đau của những mất mát mà người lính phải gánh chịu Còn điểm nhìn của hiện tại là nỗi xót xa, là vị mặn chát của cuộc đời, với bao vỏ bọc nghiệt ngã, giả dối… Điểm nhìn người kể chuyện tạo ra cái nhìn chung, bao quát các sự kiện, điều khiển, sắp xếp các chi tiết, hành động, còn khi nhà văn trao điểm nhìn trần thuật cho nhân vật tức là hướng ngòi bút theo cái nhìn của nhân vật, đi sâu vào đời sống bên trong của nhân vật, để nhân vật tự giãi bày nội tâm mình, con người nhân vật hiện lên đúng với bản chất của chính họ

Ăn mày dĩ vãng mở đầu bằng sự xuất hiện của chính nhân vật Hai Hùng trong vai trò người kể chuyện cùng với lối dẫn dắt hấp dẫn như dụ dỗ người đọc

tham gia vào cuộc trinh thám đầy bí ẩn, lôi cuốn Câu chuyện từ điểm nhìn của chính người trong cuộc trở nên rõ ràng, sinh động và “có thực” hơn: “Tôi bốn chín tuổi và đang thất nghiệp, đúng hơn là vừa mới thất nghiệp Tôi, một kẻ dư thừa vùa bị bắn ra khỏi lề đường”, “Tôi đang muôn kể về người đàn bà đã chết mười mươi mà đột nhiên sống lại kia mà” [4, tr.6-7] Với điểm nhìn nhân vật ở hiện tại, Chu Lai đã để cho Hai Hùng tự độc thoại nội tâm theo dòng ý thức của mình Qua đó mà độc giả cảm nhận được tâm trạng của nhân vật sau khi chiến tranh kết thúc, khi mà thế hệ những người cầm súng như anh lúc nào cũng đăm đắm nhớ về mảnh đất đã từng sống trong quá khứ: “Tránh nhìn vào khuôn mặt phấn chấn có đôi nét thơ ngây của bạn, tôi chán nản đứng dậy, bỏ ra vườn Chiến

tranh mới đó với đó, hơn chục năm chứ có nhiều nhặn gì đâu mà sao cả người ngoài lẫn người trong cuộc đều chóng vánh quên đi quá thể vậy? Sao cái miệng lưỡi của thằng cha tốt bụng kia nhắc đến mọi kỷ niệm đau thương lại ráo hoảnh như nhắc đến cuộc chiến tranh của người khác, của quốc gia khác? Hay là chính tôi lẩm cẩm, cứ vô duyên lội ngược dòng đời tìm về quá khứ mà thiên hạ quên

đi, cố quên đi, để tôi lội đến đâu thì lại chỉ nghe tiếng chân mình kêu lõm bõm đến đó” [4, tr.113] Cách nhân vật tự mình nhảy vào dẫn chuyện của người kể chuyện cũng không phải là mới trong tiểu thuyết nhưng lại đạt được hiệu quả nghệ thuật cao Sự có mặt của người kể để dẫn bạn đọc vào thế giới của sự kiện

và nội tâm nhân vật mang hiệu quả lưỡng tính Nó rút ngắn khoảng cách trần thuật giữa người kể và sự kiện, cố gắng che mờ khoảng cách thời gian giữa hiện tại và quá khứ tạo nên tính thời sự nóng hổi của tác phẩm Người đọc có cảm giác như câu chuyện vừa mới xảy ra hôm qua Bên cạnh đó còn cho phép người

kể chuyện đưa ra những lời bình chủ quan, khi thì với tư cách người kể, khi lại với tư cách người đọc Tác giả và người đọc bình đẳng trong việc tiếp nhận, bình giá Đây cũng là cách kéo người đọc vào mạch của sự kiện, đồng thời thể hiện sự

tôn trọng người đọc, của người kể Bên cạnh đó, Ăn mày dĩ vãng còn có sự luân

phiên điểm nhìn của nhân vật “tôi” ở cuối câu chuyện khi tác giả giao quyền kể chuyện cho nhân vật khác Nó không chỉ tạo nên hiệu ứng nghệ thuật mà còn giúp câu chuyện được kể sống động và chân thực hơn

Lùi về những kí ức trong chiến tranh, câu chuyện của Hai Hùng lại được kể

ở ngôi thứ ba với người kể chuyện đứng ngoài cuộc, mang điểm nhìn toàn tri, quan sát, biết hết mọi sự việc, cuộc đời của các nhân vật Có lúc, điểm nhìn người kể chuyện có sự chuyển hóa sang nhân vật, thể hiện sự sinh động, chân thật của câu chuyện trong sự cảm thấy, suy tư của nhân vật Nhà văn vừa có thể miêu tả, dẫn dắt câu chuyện vừa có điều kiện đi sâu vào thế giới tâm hồn của nhân vật, khơi mở những suy tư, trăn trở, những cảm xúc chân thật của nhân vật Cách tổ chức điểm nhìn này cũng được Chu Lai sử dụng trong tiểu thuyết

Ba lần và một lần Mở đầu và kết thúc câu chuyện cũng có một nhân vật xưng

“tôi” đứng ra tường thuật lại toàn bộ sự việc Nhưng nhân vật này chỉ đóng vai người kể chuyện chứ không hề tham gia vào câu chuyện: “Tức là tôi muốn nói cái con người kia, cái con người đang đóng vai trò nhân vật chính của câu chuyện ấy lúc này đang ngồi trước mặt chị, một nhân vật chính thứ hai Trông anh ta nhàu nát, lầm lì và hiện rõ vẻ bất cần; cái vẻ mà, gần hai chục năm làm công việc này hầu như không một kẻ nào, một khi đã buộc phải ngồi trước chị lại có thể dám hỗn hào ngang nhiên bộc lộ ra như thế” [5, tr.5] Với điểm nhìn toàn tri, người kể chuyện chứng kiến, tái hiện một cách đầy đủ những biến cố xảy ra trong cuộc đời nhân vật chính Sáu Nguyện Người kể chuyện thể hiện vai trò qua những lời giới thiệu nhân vật, dẫn dắt câu chuyện, ở những câu luận đề, đánh giá, bình luận về nhân vật, sự việc Chu Lai sử dụng sử dụng điểm nhìn người kể chuyện trong tác phẩm của mình, giúp cho chủ thể kể chuyện có thể linh động dịch chuyển điểm nhìn đến những không gian, sự kiện, nhân vật khác nhau

Có thể nói, việc việc trần thuật từ nhiều điểm nhìn khác nhau và có sự luân phiên các điểm nhìn của Chu Lai trong tiểu thuyết, đã cho phép nhà văn khai thác tối đa sức mạnh của tinh thần dân chủ trong tư duy tiểu thuyết, giúp người đọc khám phá được thế giới bên trong của nhân vật một cách sâu sắc hơn

2.2.2 Trần thuật từ “nhãn quan thế sự” và triết luận

Theo trào lưu văn học sau 1975, tiểu thuyết chiến tranh của Chu Lai cũng mang khuynh hướng thế sự và triết luận, đặc biệt là với hai tiểu thuyết mà chúng tôi khảo sát ở đây Thật ra, đây không phải là đặc tính nổi bậc nhất tạo nên phong cách riêng cho tiểu thuyết Chu Lai so với các tác phẩm triết luận tiêu biểu

đương thời như: Miền cháy (Nguyễn Minh Châu), Không phải trò đùa (Khuất Quang Thụy), Cõi đời hư thực (Bùi Thanh Minh), Sống khó hơn là chết (Trung

Trung Đỉnh) Tuy nhiên, việc trần thuật từ nhãn quan thế sự và triết luận trong tiểu thuyết Chu Lai không chỉ đáp ứng kịp thời xu hướng tiếp nhận của của độc

giả, đem lại chiều sâu cho hiện thực được phản ánh, mà qua đó người đọc còn thấy được thái độ, quan điểm của nhà văn với những vấn đề nhân sinh, xã hội ở giai đoạn đầy biến động của đất nước

Không phải ngẫu nhiên mà Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần được

xem là hai tiểu thuyết đặc sắc nhất của Chu Lai ở giai đoạn sáng tác thứ hai Được viết sau khi chiến tranh kết thúc, với độ lùi của thời gian, cảm hứng sáng tạo của Chu Lai về có sự từng trải, thấu đáo và đa dạng hơn Nhà văn tái hiện chiến tranh và người lính trên những bình diện mới, cấp độ mới thông qua “nhãn quan thế sự”, đi sâu vào bi kịch cá nhân của con người

Chiến tranh vượt quá sức chịu đựng của con người nói chung, không riêng bất cứ ai Có đận tới sáu tháng trời những người lính không có một miếng thịt

Ăn chỉ rau tàu bay, củ chụp củ mài Đồng đội thay nhau cúi xuống đào củ dưới lớp đất sâu, kiệt sức chết luôn, bạn bè tìm đến chỉ thấy hai bàn chân vàng khè chuồi lên mặt đất Trong chiến tranh, nhiều khi cái chết chịu được nhưng cái cực cái khổ thì không chịu nổi Nhưng tự thương thì sợ nhục mà tự sát thì sợ chết thế rồi cùng với năm tháng dạn dày dần, được hơi ấm đồng đội tiếp sức, con người lại trở về thế cân bằng, chịu đựng Với kinh nghiệm của một người lính từng trải qua chiến trận, những nỗi khổ cực, những trạng thái tinh thần bất ổn của người lính đi vào tác phẩm dưới cái nhìn thấu hiểu và cảm thông của nhà văn

Có một sự thật mà bất cứ ai trải qua chiến tranh đều biết, nhưng không phải ai cũng dám nói Đó là khi tham gia chiến tranh, những năm tháng gian khổ

ở rừng, sống xa nhà, thiếu thốn tình cảm người lính dễ mắc phải một căn bệnh phổ biến gọi tên Tây là Histeria Trong dân gian, người ta gọi căn bệnh này bằng một cái tên khó hiểu, với một thái độ giễu cợt, không mấy thiện cảm: “bệnh cà hước” Tiểu thuyết của Chu Lai cũng đề cập đến vấn đề này, nhưng không vì thế

mà làm mất đi hình tượng người lính anh dũng, hiên ngang, ngược lại còn gợi lên lòng thương cảm cho số phận các nhân vật trong lòng độc giả Nhân vật Bảy

Thu ở tiểu thuyết Ba lần và một lần là một ví dụ điển hình Cô là một nữ pháo

thủ gan góc, mới ngoài hai mươi tuổi, khá đẹp nhưng sau mối tình tan vỡ với đại đội trưởng trinh sát đẹp trai Năm Thành, cô lại mắc phải căn bệnh quái ác ấy Lúc lên cơn, toàn thân cô co giật, sùi bọt mép, tay chân đạp bấn loạn, quần áo

lõa lồ, nhưng khi tỉnh lại dường như chưa có chuyện gì xảy ra Hay như trong Ăn mày dĩ vãng, nhân vật Tám Tính là một tiểu đoàn trưởng anh hùng, là thần tượng

của các cánh rừng ven sông, được kẻ thù treo giải lấy đầu, thế nhưng khi đêm xuống chỉ cần thấy bóng dáng phụ nữ là mất hết kiểm soát Cách anh ta thể hiện rất dữ dội, mạnh mẽ khác người, nữ giao liên, du kích nào đi ngang qua là lại lên cơn và lừ lừ tiến đến Mười lần lừ lừ thì chín lần ăn tát nhưng thật kỳ lạ, sáng hôm sau mặt trời lên, những cô gái tát anh ta lại nhìn lên anh ta như một người anh hùng bởi, thước đo phẩm giá của người lính lúc đó là có dám phanh ngực ra

ăn thua đủ với kẻ thù để giữ từng thước đất ông cha hay không, còn ba cái chuyện kia… tầm phào, chiến tranh ấy mà Ở một nhân vật khác (nhân vật Khiển), Chu Lai cũng không ngần ngại khi đặt ống kính quay cận cảnh người chiến sĩ trẻ lâm vào bi kịch tình dục của những người ở rừng, anh ta tự thỏa mãn nhu cầu sinh lý trước khi vào trận đánh Tám Tính hay Khiển đều không có tội,

có chăng họ chỉ là những người đáng tội nghiệp mà thôi Tính chất phi lý của cuộc chiến thể hiện rõ qua các nhân vật Chiến tranh đã bị kìm hãm con người về mọi mặt, kể cả những nhu cầu cá nhân Với cái nhìn đậm tính nhân văn, tiểu thuyết Chu Lai đem đến cho người đọc cái nhìn mới về cuộc chiến, những day dứt về số phận con người chịu nhiều bất hạnh kéo dài từ thời chiến bước sang thời bình

Tính thời sự cũng thể hiện rõ trong Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần

Bước ra khỏi cuộc chiến với tư cách người thắng cuộc, vẫn chưa hết hứng khởi,

tự hào thì cả nước phải đối mặt với nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu bị vắt kiệt trong chiến tranh Nền kinh tế xuất hiện hàng loạt những vấn đề nhứt nhối khi bước vào thời kỳ bao cấp tù túng, thất bại và giai đoạn đầu đầu thời kỳ Đổi Mới đầy khó khăn và thử thách Bức tranh xã hội hiện lên rõ nét thông qua cuộc đời

một con người Dấu ấn của một thời bao cấp in hằn trên hình hài tổ quốc, trên da thịt mỗi cá nhân “Đó là vào những năm 1980 của đất nước Những năm mà mọi

sự vẫn chìm trong cái màu sắc chung hết sức u ám Vết tử thương của chiến tranh chưa kéo da non, những khuyết tật thời hậu chiến lại không ngừng nảy sinh

và lộng hành Tiếng gào của chiếc dạ dày rỗng đang át đi nhịp đập ân tình trong lồng ngực Các giá trị tinh thần đang có nguy cơ bị đảo lộn Lòng người nổi nênh Đức tin bị gặm nham nhở Đi đâu, ở đâu cũng chỉ nghe được cái âm thanh choàm ngoặp của một cuộc mưu sinh quá đỗi vất vả, nhọc nhằn Bế tắc Buồn nản Cái đen cái trắng, điều xấu điều ác lộn sòng Sự trắng trong trung thực bổng trở thành món hàng xa xỉ Thói ăn người, hại người, thói quen thực dụng có chiều hướng lên ngôi Chửi đổng, chửi ác, vị kỷ, múa gậy trong bị, mũi ni che tai đang biến thành thói quen, thành lối sống thời thượng của một số không ít người [5, tr.126] Chu Lai đã không ngại ngần, che giấu hiện thực xô bồ, bát nháo khi đời sống xã hội, giá trị đạo đức bị những sức mạnh vật chất làm điên đảo Thông qua hình tượng người lính thời hậu chiến, tiểu thuyết Chu Lai đã thể hiện đầy đủ và sinh động những vấn đề xã hội nóng hổi, mang tính thời sự lúc bấy giờ

Trong hành trình đua nhau chạy theo giá trị kim tiền, thì những người cả đời chỉ biết cầm súng lại không dễ dàng kiếm kế sinh nhai Sáu Nguyện anh hùng một thời, giờ đây lăn lộn với rừng cao su mãi nhưng mảnh đất này không bao bọc che chở anh như rừng thời chiến Anh gần như bị đào thải vì không thể thích nghi Lãnh đạo cơ quan không thể cùng hội cùng thuyền Quần chúng cũng không hiểu anh, tẩy chay anh Anh nghiệm ra rằng: “Trong mọi cuộc sinh tồn, người ta có thể tìm được lý do tồn tại nếu biết đứng hẳn về một bên, nhưng một khi cả hai bên đều ngỏ ý không chấp nhận mình thì có nghĩa là hết” [5, tr.125] Một lần nữa, Sáu Nguyện lại lên đường rong ruổi Tuy nhiên, gặp một thời bao cấp nhọc nhằn, cuộc sống của anh nhiều lúc khốn khó khôn lường

Từ những vấn đề xã hội mang tính thời sự, các nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai mang những suy nghĩ, chiêm nghiệm, triết lý về cuộc đời, về quá khứ

của một thế hệ người lính bước ra từ trận mạc Tính triết luận về chiến tranh được nhà văn thể hiện qua điểm nhìn của chính những người trong cuộc Với họ, bản chất cuộc đời là bi tráng

Cuộc sống thời kinh tế thị trường với nhiều biến động, đổi thay, từ chính những biến cố xảy ra trong đời mình, người lính của Chu Lai mang những suy

tư, cay đắng riêng: “Rốt cuộc, cuộc đời là gì nhỉ? Sau chiến tranh mỗi người đeo theo mình một phận số, kẻ lên người xuống, kẻ gặp hên người thiếu may mắn nhưng chắc cũng đều chả sung sướng gì.” [5, tr.169] Họ lạc lõng trước cảnh đời ngỗn ngang, phức tạp nên tìm về với những kí ức chiến tranh để thỏa mãn tâm hồn Bởi chiến tranh dù đau thương, mất mát nhưng đấy lại là khoảng thời gian cao đẹp nhất, sâu lắng nhất, tinh khiết nhất của kiếp người Con người chỉ sống trong một cảm xúc, cảm hứng duy nhất là nghĩa cả Bản năng tồn tại của con người không có chỗ cho dục vọng đời thường vặt vãnh len vào, khái niệm vật chất tiền bạc không tồn tại Chỉ có sống và chết Tình người đẹp tuyệt hảo, con người yêu nhau như một thành lũy chống lại cái chết đang đến Điều này thể hiện rõ qua nhân vật Hai Hùng – kẻ cả đời “ăn mày dĩ vãng”: “Cuộc đời một thằng lính già còn có gì khác là không nguôi hướng về dĩ vãng và cầu mong cho cái dĩ vãng đó luôn trong lành, chân thật” [4, tr.87]

Từ điểm nhìn của người trong cuộc, Chu Lai đưa ra những triết lí khá sắc sảo về chiến tranh: “Có một thời, giá trị nhân phẩm của một con người không phụ thuộc vào những khuyết tật lặt vặt, những cá tính khó xài, những khôn ngoan học lõi, mà chỉ phụ thuộc vào chuyện anh có dám hết mình thủy chung với cách mạng, với bạn bè, có dám xả thân ăn thua đủ với kẻ thù đang ở thế mạnh không Đó là hạt nhân của nhân cách, của lòng cao thượng và vị tha” [4, tr.72] Bởi, con người dù vĩ đại đến bao nhiêu cũng là con người Có lúc nản lòng, có lúc vị kỉ cũng là một điều không khó hiểu Hình ảnh nhân vật Tuấn hay Hai Hùng đã từng có phút yếu long muốn tự thương mình để được rời khỏi cuộc chiến, vừa phản ánh bộ mặt thảm khốc của chiến tranh vừa thể hiện được chân

dung con người tinh thần của lính thời chiến Có lẽ, ngày hôm nay chúng ta đã

đủ bình tâm để nhìn nhận về phẩm chất của họ Khoảnh khắc đáng thương, đáng nhỏ lệ như trường hợp của Tuấn hay Hai Hùng hoàn toàn không phải là sự hạ thấp danh dự người lính Điều quan trọng là sau khi bình tâm trở lại, những con người ấy biết vượt qua thử thách, để vẹn toàn đạo lý làm người, làm một chiến sĩ trung kiên của Đảng, của nhân dân Triết lý của nhân vật Hai Hùng là hoàn toàn khách quan và chính xác, không phải là sự tự biện minh cho một phút yếu lòng như một thời chúng ta đã nói quá lên Hùng nói: “Chẳng thằng nào đẻ ra đã là anh hùng Mà anh hùng không biết sợ chết, không biết chao đảo, không biết đôi lúc ngã lòng rồi cắn răng gượng lại thì không phải là anh hùng Tôi không có trái tim dã thú trong lồng ngực.” [4, tr.23] Qua những lời người đàn ông “lạnh lùng”

và mạnh mẽ ấy tâm sự với ngưòi yêu, phần nào ta cũng hiểu được sự đa chiều của cuộc sống, sự phong phú trong suynghĩ và tình cảm của con người

Bước ra khỏi cuộc chiến, số phận người lính hiện lên ở nhiều góc độ, nhiều dáng vẻ khác nhau Tuy nhiên, ở lĩnh vực cuộc sống nào họ cũng chẳng có nhiều may mắn Phần đa những cuộc đời lính chiến trong thời bình đều thất vọng, bất hạnh Chu Lai không trực tiếp cắt nghĩa điều này, nhưng qua cách thể hiện, nhà văn lại làm bật nổi một tầng nghĩa thứ hai đó chính là tiếng kêu về cơn lốc xoáy mòn quá khứ, “chảy máu quá khứ” của thời đại Thông điệp quan trọng nhất mà nhà văn muốn gửi tới người đọc đó chính là hãy tiếp tục tôn vinh những giá trị được hun đúc từ chiến thắng, hãy trân trọng những số phận đã đi qua chiến tranh

Qua Ăn mày dĩ vãng và Ba lần và một lần, Chu Lai đã thể hiện thấm thía sự

tác động ghê gớm của chiến tranh đến tính cách, số phận con người Hai tiểu thuyết đã đem đến cho độc giả cái nhìn ngỡ ngàng và sửng sốt trước những sự thật quá đỗi tàn khốc cùng những vấn đề hết sức nhạy cảm trong chiến tranh mà văn học cách mạng xưa nay hầu như ít đề cập đến Làm được điều đó, tác giả

hẳn là người biết đau đời, những vấn đề thể hiện trong con chữ không chỉ là bề

mặt mà đi xuống tận bề sâu, không chỉ ca khúc vui tự hào mà cả sự đồng cảm