Hình tượng nhân vật trẻ em trong văn xuôi nguyễn ngọc tư

Những bài nghiên cứu, cảm nhận về thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư Trong luận văn Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư, Bùi Thị Ngọc Ánh nh



LÊ THỊ THƠM

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN NGỌC TƯ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng – Năm 2013



LÊ THỊ THƠM

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN NGỌC TƯ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS BÙI THANH TRUYỀN

Đà Nẵng – Năm 2013

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS Bùi Thanh Truyền

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Lê Thị Thơm

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Đóng góp của luận văn 7

6 Cấu trúc luận văn 7

CHƯƠNG 1 NGUYỄN NGỌC TƯ - TỪ CUỘC ĐỜI ĐẾN QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI 8

1.1 NHỮNG NHÂN TỐ CHÍNH LÀM NÊN ĐỜI VĂN NGUYỄN NGỌC TƯ 8

1.1.1 Đời riêng nhiều trải nghiệm 8

1.1.2 Môi trường sống “đậm mùi hương thổ” 9

1.1.3 Niềm đam mê, chung thuỷ với văn chương 10

1.1.4 Thiên tính nữ đậm đà 12

1.2 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ 14

1.2.1 Con người sống là để yêu thương 15

1.2.2 Con người “sống là luôn hi vọng” 19

1.2.3 “Tình cảm phải xuất phát từ tấm lòng mới quý” 20

1.2.4 Trẻ em là tấm gương để người lớn soi mình 22

1.3 DẤU ẤN NGUYỄN NGỌC TƯ TRONG VĂN XUÔI THỜI KỲ ĐỔI MỚI 25

CHƯƠNG 2 HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN NGỌC TƯ NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 32

2.1 CHÂN DUNG TRẺ THƠ QUA CÁI NHÌN NGƯỢC SÁNG 32

2.1.1 Những mảnh đời lấm láp, cơ cực 32

2.1.2 Những thân phận “suy dinh dưỡng tinh thần” 46

2.2.2 Trẻ em với sự trong sáng trong quan hệ với con người, thiên nhiên,

môi trường 65

2.2.3 Trẻ em với truyền thống hào hùng của cha ông 73

2.3 TÍNH NHÂN VĂN TỪ THẾ GIỚI TRẺ THƠ TRONG VĂN XUÔI NGUYÊN NGỌC TƯ 77

2.3.1 Cái nhìn toàn diện về thế giới trẻ em hôm nay 77

2.3.2 Những thông điệp khẩn thiết đầy tình yêu thương và trách nhiệm 81

CHƯƠNG 3 HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN NGỌC TƯ NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN 86

3.1 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT 86

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình 86

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lý 90

3.2 NGHỆ THUẬT SỬ DỤNG NGÔN TỪ 95

3.2.1 Sự hòa phối linh hoạt các dạng thức ngôn ngữ 95

3.2.2 Sắc thái địa phương trong lời văn nghệ thuật 103

3.3 NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN 111

3.3.1 Sự song hành giữa cốt truyện sự kiện và cốt truyện tâm lí 111

3.3.2 Sự chi phối của những tình huống “có vấn đề” 112

3.4 NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC ĐIỂM NHÌN VÀ GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT 114

3.4.1 Điểm nhìn nghệ thuật 114

3.4.2 Giọng điệu trần thuật 117

KẾT LUẬN 125

TÀI LIỆU THAM KHẢO 128 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Lịch sử văn học ở một phương diện nào đó, có thể hình dung là cuộc chạy tiếp sức của các thế hệ nhà văn qua các thời kỳ Mỗi thế hệ tùy vào hoàn cảnh sống và điều kiện sáng tác, bằng lao động nghệ thuật và tài năng của mình, đóng góp làm phong phú và giàu có thêm cho nền văn học dân tộc

Từ sau năm 1975, nhất là từ khi văn học nước nhà bước vào đổi mới, một đội ngũ nhà văn trẻ đã hình thành Đó là thế hệ sinh trưởng cùng với niềm hạnh phúc lớn lao của đất nước thống nhất, nhưng đồng thời cũng đứng trước những thách thức mới đầy khắc nghiệt của công cuộc đổi mới để hội nhập cùng nhân loại Trong đó, Nguyễn Ngọc Tư là một gương mặt sáng giá, được nhiều người coi là “đặc sản Miền Nam”, là một trong những “hiện tượng” của văn xuôi nước ta khi bước vào thế kỷ XXI

Là một nhà văn còn rất trẻ, song Nguyễn Ngọc Tư đã sớm gây được

ấn tượng với độc giả bởi giọng văn đậm chất Nam Bộ và lối viết hồn nhiên, chân chất, góp phần đáng kể vào sự phát triển của vùng văn học trước đây vốn bị coi là “dòng chảy trầm lặng” so với Miền Bắc, Miền Trung Nhà văn

đã tự khẳng định mình bằng hệ thống tác phẩm đa dạng, đa diện, đa sắc màu

ở nhiều thể loại: truyện ngắn, ký, tản văn, tạp văn và gần đây nhất là tiểu

thuyết (Sông - năm 2012) Đến với văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư, độc giả được

đắm mình vào những số phận con người đời thường, được phản ánh rất xúc động, những hình ảnh thiên nhiên sông nước miền đất Mũi, những phương ngữ rặt mùi Nam Bộ không thể lẫn với ai…

1.2 Tìm hiểu hình tượng nhân vật cũng là một điểm mấu chốt để khám phá tài năng đích thực của nhà văn và những đóng góp của họ trong nền văn

học Nhân vật là một yếu tố rất quan trọng trong tác phẩm tự sự Nếu không

có nhân vật, nhà văn không thể khái quát được quy luật cuộc sống của con người Một tác phẩm có thể không có cốt truyện nhưng nhân vật thì không thể không có, dù đó là một truyện ý tưởng Thế giới nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư cũng vô cùng phong phú và có chiều sâu nhân bản về

số phận con người: người nông dân, người nghệ sĩ, người sống kiếp thương

hồ, những trẻ thơ sớm bị cuốn vào vòng xoáy mưu sinh

Đã có nhiều công trình, bài viết về Nguyễn Ngọc Tư, song khám phá thế giới trẻ em còn vẫn đang là một khoảng trống mời gọi người nghiên cứu đến với sáng tác của chị Chính vì vậy, chúng tôi đã quyết định chọn đề tài:

“Hình tượng nhân vật trẻ em trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư” để bổ sung một góc nhìn nữa về văn xuôi của cây bút nữ đậm chất Nam Bộ này Từ cái nhìn cận cảnh về thế giới trẻ thơ nhiều lem luốc, thiệt thòi trong trang sách, chúng tôi và cả độc giả, sẽ có được những suy nghĩ, những hành động tích cực, có cách tiếp cận phù hợp trong quá trình dạy học văn học cho trẻ em hôm nay

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Ngọc Tư thử bút và tái tạo được dấu ấn trong nhiều thể loại Mỗi mảng sáng tác đều ít nhiều gợi được sự quan tâm của dư luận Khảo sát hình tượng nhân vật trẻ em trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư, chúng tôi tìm hiểu và sắp xếp các bài viết, bài nghiên cứu của những người đi trước để làm

cơ sở kế thừa và phát triển đề tài theo hai nhóm sau đây:

2.1 Những bài nghiên cứu, cảm nhận về thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư

Trong luận văn Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn

Nguyễn Ngọc Tư, Bùi Thị Ngọc Ánh nhận định: “Cánh đồng cuộc đời sẽ tốt

đẹp và thăng hoa nhờ tình yêu thương của mỗi con người lây lan trải dài

trong cuộc sống” [4, tr 8]

Với bài viết Không gian… của Nguyễn Ngọc Tư in trên Báo Sài Gòn

tiếp thị năm 2008, Nguyên Ngọc đã không ngần ngại khi đánh giá về nữ tác

giả và tập truyện Cánh đồng bất tận như sau: “Với cánh đồng bất tận, văn

chương ta bước vào toàn cầu hóa hôm nay một cách đàng hoàng, cùng và ngang bằng với những giá trị nghệ thuật và nhân văn của toàn cầu, chẳng phải nể ai hết Nó đưa văn chương và con người của ta ra toàn cầu, để cho toàn cầu biết rằng ta cũng là con người chẳng hề thua gì họ” [39 tr 96]

Khi đọc Nguyễn Ngọc Tư qua Cánh đồng bất tận (Báo Văn nghệ số 39

- 24/09/2005), Hoàng Thiên Nga đã khẳng định: “Vẫn bút pháp giản dị gọn ghẽ đầy ắp âm sắc Nam Bộ, cách chọn lọc ngôn ngữ cử chỉ sống động như đẽo như tạc (…) nhưng không cũ mòn, không nhàm chán, mạch văn liên kết chặt chẽ bởi vô số chi tiết hình ảnh thú vị, cốt truyện hình thành theo dòng suy tưởng của nhân vật xưng tôi, nhẫn nhịn lặng lẽ mà xuyên mỗi lúc một sâu phơi mở tận đáy tâm hồn, tính cách, số phận con người” [36, tr 6]

Tìm hiểu Những đặc trưng của không gian nghệ thuật trong hai tập

Cánh đồng bất tận và Gió lẻ, Nguyễn Thị Thủy đã khám phá được thế giới

con người trong văn Nguyễn Ngọc Tư: “Hình ảnh con người trong văn chị

có cuộc sống thường nhật với những suy tư mang màu sắc cá nhân, với nỗi đau, niềm cô đơn và những khát khao bất tận” Người viết cũng không ngần ngại đưa ra ý kiến: “Trong cuộc sống, con người có thể mắc lỗi lầm, cần thấu hiểu và cảm thông hơn, nhất là những số phận không may để cuộc sống bớt

đi những bi kịch không đáng có” [55, tr 116]

Các bài nghiên cứu trên đây, dẫu chưa đầy đủ, nhưng cũng đã cho thấy nhân vật chính là một trong những nhân tố tạo lên sức hút cho những tác phẩm của nhà văn trẻ Nam Bộ này Nhưng phần lớn chúng đều hướng vào số phận người nông dân, người nghệ sĩ, người sống kiếp thương hồ… Thế giới

trẻ em trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư vẫn chưa được quan tâm đúng mức, trong khi đây cũng là một yếu tố quan trọng trong thế giới nghệ thuật của nhà văn

2.2 Những nghiên cứu về thế giới trẻ thơ trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư

Với đề tài Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư, Võ Thị

Anh Đào đã hướng sự quan tâm đến thân phận của những mảnh đời bé dại Theo người nghiên cứu, những nhân vật này đã “phải trải nghiệm quá sớm những điều không mong muốn trong cuộc đời - những điều tưởng chừng bóp nghẹt tuổi thơ non nớt của các em Dù cuộc sống còn quá khắc nghiệt, đớn đau, nhưng các em nhỏ biết vượt lên trên số phận và cảnh ngộ của mình để

mơ ước, khát khao hạnh phúc và tin vào những điều tốt đẹp nhất sẽ đến” [13,

tr 42] Đáng tiếc là người viết mới chỉ điểm qua hình tượng trẻ em ở mức độ cảm nhận mà chưa đi sâu khai thác về thế giới ấu thơ ấy một cách trọn vẹn

và đầy đủ về mặt giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật

Nguyễn Thị Hạnh với luận văn tốt nghiệp Thế giới nghệ thuật trong

truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư cũng viết: “Trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc

Tư, ta thấy thấp thoáng những nhân vật trẻ thơ với số phận bất hạnh, nghèo đói, thất học, là nạn nhân của cuộc hôn nhân không hạnh phúc Viết về những đứa trẻ này, Nguyễn Ngọc Tư như gióng hồi chuông cảnh tỉnh đến những bậc làm cha làm mẹ hãy quan tâm, săn sóc, dành những gì tốt đẹp nhất cho các em – mầm xanh của đất nước” [17, tr 30] Do giới hạn của đề tài, người viết cũng chỉ cảm nhận một cách khái quát chứ chưa đi vào khai thác hình tượng trẻ em trong mối quan hệ đa chiều với hoàn cảnh sống và những diễn biến nội tâm phức tạp của nhân vật

Với đề tài: Đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Thành

Ngọc Bảo nhận xét: “Dẫu nhà văn có cố sức che giấu thì lũ trẻ trong các tác

phẩm của chị cũng không thể đè nén được sự thèm khát tình thương và mái

ấm gia đình Chúng khao khát một cuộc sống bình thường với những sinh hoạt bình thường với một người cha bình thường Chúng thèm được trồng cây, chúng thèm được có nhà, thèm có người để thương để nhớ, nhưng đời sống của chúng buộc chúng phải kiềm lòng không được yêu thương ai hết để khỏi phải ngậm ngùi lúc dứt áo ra đi” [5, tr 41] Ở đây người viết cũng chỉ nêu cảm nhận của mình ở mức sơ lược trong khi hình tượng nhân vật trẻ em

là một đối tượng cần được nghiên cứu rộng

Hình tượng nhân vật trẻ em trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư còn được điểm xuyết trong một số bài báo in và báo mạng như:

- Nguyễn Ngọc Tư - “Đặc sản Miền Nam” (Trần Hữu Dũng; Nguồn:

www.Vietstudies.org /Nguyễn Ngọc Tư, ngày 13/12/2008)

- Nguyễn Ngọc Tư chuyện mới nghe qua (Huỳnh Kim; Báo Doanh

nhân Sài Gòn, 2006)

- Ngày đầu năm đọc Cánh đồng bất tận với sức hút kỳ lạ (Nguyễn Tý;

Báo Công An Thành phố Hồ Chí Minh)

- Nhà văn của những mảnh đời bất hạnh (Yến Nhi; Nguồn:

toàn diện, hệ thống hơn, góp thêm cách nhìn mới về giá trị văn xuôi của chị trong dòng chảy văn học thiếu nhi hiện đại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung tìm hiểu nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật trẻ

em trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Do giới hạn của đề tài, chúng tôi chỉ đi sâu khảo sát một số tác phẩm tiêu biểu trong các tập truyện ngắn, tản văn, tạp văn, tiểu thuyết của Nguyễn Ngọc Tư trực tiếp đề cập đến nhân vật trẻ em như một phương diện quan trọng để nhà văn tiếp cận cuộc sống và bộc lộ tư tưởng thẩm mĩ của mình

* Về truyện ngắn gồm các tập:

1 Ngọn đèn không tắt, NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2000

2 Cánh đồng bất tận, NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2005

3 Gió lẻ và 9 câu chuyện khác, NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2008

4 Khói trời lộng lẫy, NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2010

* Về tản văn, tạp văn gồm các tập:

1 Ngày mai của những ngày mai (Tản văn), NXB Phụ Nữ, 2009

2 Tạp văn, NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2010

3 Yêu người ngóng núi, NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2010

4 Gáy người thì lạnh, NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2011

* Tiểu thuyết: Sông, NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2012

(Danh mục các sáng tác được lựa chọn khảo sát từ những tác phẩm

trên trình bày trong Phụ lục.)

4 Phương pháp nghiên cứu

Khi tiến hành đề tài này, người viết sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

4.1 Phương pháp thống kê, phân loại: để tìm, chọn ra những tác phẩm

có liên quan đến đề tài hình tượng nhân vật trẻ em trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư hướng đến tạo dựng cơ sở các luận điểm trong quá trình nghiên cứu

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp: nhằm tìm ra điểm mới trong cách xây dựng hình tượng trẻ em của Nguyễn Ngọc Tư

4.3 Phương pháp so sánh: so sánh một số tác phẩm của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư với các tác phẩm của các tác giả khác để có cái nhìn đầy

đủ, trọn vẹn hơn về phong cách xây dựng nhân vật nói chung, hình tượng trẻ

em của nhà văn vùng sông nước Cà Mau nói riêng

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn cung cấp cho bạn đọc cái nhìn vừa tổng lược vừa chi tiết về những đặc sắc của hình tượng nhân vật trẻ em trong văn xuôi Nguyễn Ngọc

Tư Qua đó, đề tài sẽ góp phần giúp cho giáo viên Tiểu học, Trung học cơ

sở, Trung học phổ thông và sinh viên có cách tiếp cận phù hợp trong quá trình dạy học, nghiên cứu của bản thân

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Nguyễn Ngọc Tư - từ cuộc đời đến quan niệm nghệ thuật

CHƯƠNG 1

NGUYỄN NGỌC TƯ - TỪ CUỘC ĐỜI ĐẾN QUAN NIỆM

NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI

1.1 NHỮNG NHÂN TỐ CHÍNH LÀM NÊN ĐỜI VĂN NGUYỄN NGỌC TƯ

1.1.1 Đời riêng nhiều trải nghiệm

Nguyễn Ngọc Tư tên thật là Nguyễn Bé Tư, sinh năm 1976 trong một gia đình nông dân nghèo; mẹ là người phụ nữ một nắng hai sương lam lũ, cha

là Nguyễn Thái Thuận - một người “làm báo và yêu thơ” [10, tr 7] Chị lọt lòng ở chốn Bạc Liêu hiền hòa nên thơ Năm lên 4 tuổi, Ngọc Tư được đưa về quê hương của mình là xã Tân Duyệt, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau Là con gái út trong gia đình nhưng chị không được sống trong sự chăm bẵm của cha

mẹ mà ở cùng ông ngoại

Lúc ở trường phổ thông Bé Tư là học sinh giỏi Văn của trường Phan Ngọc Hiển Năm chị học lớp 10 cũng là năm cảnh nhà sa sút, ông ngoại bị tai biến mạch máu não Ngọc Tư phải nghỉ học ở nhà phụ má, chăm sóc ngoại Chín năm đến lớp thế cũng đã đủ, chị tự an ủi và bù đắp cho mình bằng những trang nhật ký Thấy con có khiếu văn chương, cha chị động viên: “Nghĩ gì viết nấy, viết điều gì con đã trải qua Chính những ngày tháng bộn bề lo toan ấy đã đưa nhà văn của tương lai đến gần hơn với người nông dân, với những kiếp người bé mọn Bao suy tư trăn trở chuyện thường ngày, chị trút vào trang nhật kí

Hạnh phúc mỉm cười với Ngọc Tư năm 24 tuổi, chị làm cô dâu và đây cũng là thời gian chị dần bước lên văn đàn văn học hiện đại Việt Nam Dẫu phải đảm nhận nhiều công việc trong cuộc sống nhưng chị vẫn miệt mài dâng hiến cuộc đời của mình cho nghiệp viết Chỉ có Ngọc Tư là thầm cảm

ơn chuỗi ngày nghèo khó đã giúp chị vốn sống, nghị lực để trở thành một

nhà văn trẻ của vùng đất Mũi

1.1.2 Môi trường sống “đậm mùi hương thổ”

Tuổi thơ lam lũ gắn bó với vùng đất Mũi nghèo khổ khiến Ngọc Tư quen với mùi hăng hăng của cỏ khi sa mưa, mùi nồng nồng oi oi của đất, mùi thơm dậy từ nồi mắm chấm rau đồng Chị cũng hiểu và cảm thông hơn nỗi vất vả của những người nông dân “một nắng hai sương” mà vẫn không thoát khỏi cảnh cơ hàn Nỗi trăn trở về cuộc sống và con người cứ theo thế mà lớn thêm mãi Chính những âu lo, trăn trở ấy đã đưa Ngọc Tư đến với nhiều thành công hơn khi viết về người nông dân sau này

Không gian sống của Nguyễn Ngọc Tư là một vùng quê Nam Bộ với sông nước mênh mang, con người tốt bụng, hào sảng, lời ăn tiếng nói, phong tục tập quán mang sắc thái riêng biệt của đất Hậu Giang, của rừng U Minh Nơi ấy có rừng đước, rặng bần, rừng mắm khua động dưới từng nhịp chèo, trong câu hò níu áo người về, từng mái dần bơi xới dòng phù sa ngầu đục, có lau sậy, kinh rạch, có chợ nổi bập bềnh thuyền ghe, có những khu vườn, khoảng sân với mồng gà, vạn thọ, sao nhái rực rỡ mỗi mùa Tết, có những phiên chợ quê với món rau tập tàng, dăm trái bình bát, rổ cá rô đồng, mấy trái nhãn lồng chín cây… Để rồi khi bén duyên với nghiệp viết, một thế giới Đất Mũi “trùng trình trước sóng nước” hiện dần dần nơi ngòi bút của nhà văn trẻ “dữ dội mà nhân tình”

Lớn lên trên mảnh đất quê hương sông nước với chân đất đầu trần, với những ngày mưu sinh cơ cực, với dáng mẹ tảo tần đã giúp nhà văn hiểu và trân trọng nhiều hơn những giá trị chân chính trong cuộc sống như thành quả lao động, như tình người… Vì thế, khi đi ngang qua những mảnh đời, chân chị cứ chậm rãi, chậm rãi, tâm chị trĩu nặng suy tư, trăn trở với từng “chi tiết” Cả khi đứng trước những thử thách tưởng phải bỏ xứ mà đi (vụ “Cánh đồng bất tận”), chị vẫn bám chặt vào mảnh đất quê “Tôi thấy tuyệt, cho đến

bây giờ, tôi yêu nơi này không phải vì một vài người nào đó (và không thể vì một vài người nào đó mà tôi bỏ đi)” [12] Chính tình yêu quê hương làm nên nguồn mạch dồi dào cho nhiều trang viết của chị

Mảnh đất Cà Mau đã là nguồn cảm hứng, là nơi chắp cánh cho một cánh chim sẽ bay cao trên bầu trời văn học Việt Nam - Nguyễn Ngọc Tư Đọc văn của chị, người đọc thấy cảnh, thấy người, thấy tính cách, giọng điệu Nam Bộ tràn đầy câu chữ như một niềm tự hào Chị đích thực là người con của đất Nam Bộ, chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa vùng đất rộng rãi, hào sảng này

1.1.3 Niềm đam mê, chung thuỷ với văn chương

Thuở nhỏ, Nguyễn Ngọc Tư đã học giỏi môn văn nhưng khi các bạn cùng lớp tập tễnh viết văn thì chị không có biểu hiện gì Cuộc đời tưởng cứ thế trôi đi, cô Bé Tư ngày nào sẽ trở thành một cô thôn nữ gắn bó với đồng ruộng, sông nước hay an phận là một cô tạp vụ văn phòng Thế nhưng cuộc sống quả có những bất ngờ, cô Bé Tư ấy giờ lại trở thành một nhà văn đầy triển vọng Văn chương như cái nợ tự ngàn xưa của chị Hay phải chăng chính vì: Quê nghèo lấp lánh cát trưa/Gót chân mẹ bỏng bây giờ còn in mà Nguyễn Ngọc Tư tìm đến văn như để nói hộ bao con người còn lam lũ ở quê mẹ?

Truyện ngắn Đổi thay – tác phẩm đầu tay được in ở báo Văn Nghệ Cà

Mau, đã làm cho Ngọc Tư cảm thấy rất phấn chấn và mê mẩn Cũng từ đó, chị tin rằng ngoài sự may mắn trời cho, chị đã có duyên nợ với trang viết như là mối duyên tiền định Vừa làm báo, vừa viết văn, Ngọc Tư không ngừng xông xáo đến vùng sâu, vùng xa, để rồi “cảnh làng quê hoang tàn,

cảnh bà cụ khóc con, cuộc sống ngư phủ hẩm hiu”… đã thành ký sự Nỗi

niềm sau cơn bão, tác phẩm đạt giải ba báo chí của tỉnh năm 1997 Đó cũng

là lần đầu tiên Nguyễn Ngọc Tư ý thức hơn hết nỗi trăn trở của một người cầm bút sáng tạo nghệ thuật Giống như người nông dân cần mẫn gieo hạt

trên từng trang viết, sau những ngày khổ cực ươm mầm chăm tưới là một mùa gặt bội thu, nữ văn sĩ đã đạt rất nhiều thành công lớn Đây chính là sự đền bù xứng đáng cho một cây bút không ngừng trăn trở Một số giải thưởng tiêu biểu của Nguyễn Ngọc Tư có thể kể đến như:

- Giải thưởng văn học của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2001 với tập

truyện ngắn Ngọn đèn không tắt Tập sách này đã được chọn in lại trong Tủ

- Đặc biệt năm 2008, Hội Nhà văn Việt Nam đã nhất trí chọn Nguyễn

Ngọc Tư với tập truyện ngắn Cánh đồng bất tận (NXB Trẻ - 2005) là đại diện

từ Việt Nam nhận giải thưởng vàn học Hoàng gia Thái Lan khởi xướng từ năm 1979, được trao tặng hàng năm cho các nhà văn, nhà thơ xuất sắc ở mỗi nước trong cộng đông ASEAN Đây là lần đầu tiên một nhà văn trẻ của Việt Nam được giới thiệu đi nhận giải thưởng cao quý này, còn trước đó, giải chi được trao cho những nhà văn kỳ cựu trong làng văn như: Tố Hữu, Ma Văn Kháng, Hữu Thỉnh, Bằng Việt

Tác phẩm của chị còn là nguồn cảm hứng dồi dào cho nền điện ảnh

trong và ngoài nước Cải ơi cùng với Biển người mênh mông được chuyển thể thành bộ phim Cải ơi dài 90 phút do TFS sản xuất năm 2006 (Đạo diễn Phương Điền; Kịch bản: Hoài Phương) Năm 2010, truyện ngắn Cánh đồng

bất tận cũng được chuyển thể thành bộ phim cùng tên rất ăn khách của đạo

diễn Nguyễn Phan Quang Bình

Ra đời muộn hơn, có khi luân phiên giữa các tập truyện là những kí,

tạp văn, tản văn, tiểu thuyết của chị được in thành các tập: Nước chảy mây

trôi (Tập truyện ngắn và kí), NXB Văn nghệ Tp Hồ Chí Minh, 2004; Sống chậm thời @ (tản văn, in chung với Lê Thiếu Nhơn), NXB Thanh niên,

2006; Ngày mai của những ngày mai (Tản văn), NXB Phụ nữ, 2009; Yêu

người ngóng núi (Tản văn), NXB Trẻ, 2010; Tạp văn Nguyễn Ngọc Tư,

NXB Trẻ, 2010; Gáy người thì lạnh, NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2011 Và gần đây nhất là tiểu thuyết Sông do NXB Trẻ, Tp Hồ Chí Minh phát hành

ngày 17/ 09/2012

Nguyễn Ngọc Tư đã thầm cảm ơn những chuỗi ngày nghèo khó đã giúp chị có vốn sống, nghị lực để trở thành một nhà văn trẻ của vùng đất cực Nam của Tổ quốc Chúng ta có thể hoàn toàn tin tưởng vào một Nguyễn Ngọc Tư của ngày mai trưởng thành và dày dặn kinh nghiệm Chị sẽ còn tiếp tục đi trên con đường duyên nợ ấy để rồi sẽ góp phần không nhỏ cho dòng chảy văn học nước nhà đang cùng đất nước hội nhập

1.1.4 Thiên tính nữ đậm đà

Là một nhà văn nữ, Nguyễn Ngọc Tư cũng mang trong mình những nét hồn hậu, nữ tính vốn có Đó là thiên tính tự nhiên và ý thức phái tính của người phụ nữ hiện đại nhưng vẫn bảo lưu được những giá trị của văn hóa truyền thống Con người văn chương và con người đời thường của chị chẳng

có sự khác biệt là mấy Chị viết gần gũi như chính đời thường, như cách ăn nói, dáng dấp giản dị của chị Cảnh người, cảnh đời, ngôn ngữ đời sống bình

dị hàng ngày cứ thế ùa vào trang viết Vì thế, những trang văn của Ngọc Tư đều đi thẳng vào lòng người đọc bởi chị đang tập sống, nghe, nhìn, trải lòng với miền quê của mình Thủng thẳng, nhỏ nhẹ như người con gái quê vừa hái rau muống vừa kể chuyện, những câu chuyện lúc da diết, lúc hóm hỉnh

Có thể nói, cốt lõi của “nữ tính” chính là tình mẫu tử, là trái tim tha thiết của một người mẹ yêu con Với những trang văn của mình, nhà văn đã khai thác tình mẫu tử theo một góc nhìn riêng từ cảm nhận của một người

mẹ Nguyễn Ngọc Tư cả ngoài đời cũng đầy “tính nữ” Khi được hỏi rằng:

“Sức hấp dẫn của các giải thưởng đã bao giờ làm chị quên mất thiên chức người phụ nữ trong gia đình chưa?”, chị đã không ngần ngại trả lời rằng:

“Phải hy sinh gia đình vì văn chương thì tôi thấy không đáng Tôi vui sướng

vô cùng vì có một truyện ngắn được độc giả yêu mến, nhưng cũng hạnh phúc không kém khi nghe một tiếng gọi mẹ của đứa con trai, hay một lời an ủi động viên của chồng Tôi viết văn mọi lúc, mọi nơi, bất cứ lúc nào có cảm hứng và thời gian rỗi, nhưng vẫn không quên thiên chức của một người phụ

nữ trong gia đình” Tâm sự của chị đã cho chúng ta thấy rằng, để có sự thành công trên bước đường nghệ thuật không hề đơn giản đối với những người phụ nữ nói chung và Nguyễn Ngọc Tư nói riêng Chị phải làm nhiệm vụ, phải sống cho “hai cuộc đời” nên sự thành công của chị không chỉ là tài năng

mà còn là sự cố gắng hết sức mình trong cuộc sống đời thường

Ở Duy đi chợ, tình mẫu tử khiến ta xúc động Người mẹ mười bảy tuổi

sinh con Người ta muốn xin đứa bé làm con nuôi Nhưng chỉ ngủ với con một đêm thôi, người mẹ đó đã quyết định giữ con lại bên mình Chỉ mới mười bảy nhưng tính nữ đã trỗi dậy mạnh mẽ, bản năng làm mẹ, tình yêu thương con đã khiến người mẹ trẻ ấy giữ con lại Dù vẫn còn cái tuổi ham chơi, lông bông với đám bạn ở ngoài hẻm, ăn quà vặt Nhưng người mẹ trẻ

ấy “nhảy cẩng lên mừng rỡ khi thấy con lững đững đi ra cửa đón”

Trong Mẹ, hình ảnh của đứa bé gái vô tư ăn cánh vịt chiên đầu ngõ,

“dầu bết ra tèm nhem ở khóe miệng”, lại sinh con bữa đi hát karaoke với đám bạn, khiến ta chạnh lòng thương xót “Đứa bé cũng chẳng ngủ yên vì

mẹ cứ hôn hít khắp mình, hôn cả lên đuôi mày, cuối mắt, hôn từng lọn tóc mỏng, từng ngón tay non Nó chồm lên choàng qua đứa bé Chẳng còn ai

có thể mang đứa bé ra khỏi vòng tay mẹ-mười- sáu- tuổi” Tình mẫu tử của những người mẹ trẻ này làm chúng ta rơi nước mắt Họ không ý thức rõ

được sau này mình sẽ nuôi con như thế nào, phải làm gì khi chúng khóc, phải thay tã, cho chúng ăn ra sao, nhưng trong giờ phút ấy bản năng của người phụ nữ trỗi dậy - bản năng làm mẹ đã lấn át tất cả những ý nghĩ khác

Họ quyết định giữ con lại Có thể nói “Nguyễn Ngọc Tư, tự bao giờ đến bây giờ vẫn luôn là một cây bút đầy nữ tính, viết như để “trả nợ” những yêu thương và cả những chấp chới, khổ đau mà chị nhận được từ cuộc đời

Bên cạnh đó, Nguyễn Ngọc Tư còn khai thác phương diện “tính nữ” ở một góc nhìn hoàn toàn mới Cái mới ở đây chính là vấn đề giáo dục giới tính mà xã hội đang quan tâm Tình mẫu tử trong những trang viết của tác giả khiến cho ta phải suy nghĩ, phải trằn trọc về tương lai của những người

mẹ trẻ và cả của những đứa con bất đắc dĩ Số phận chúng sẽ đi về đâu và những đứa trẻ không cha ấy có vượt qua những nỗi đau khổ, bất hạnh ngay

từ khi mới lọt lòng hay không? Viết về tình mẫu tử ở cái độ tuổi nhạy cảm đặc biệt, nhà văn đưa đến cho người đọc cách cảm nhận và một góc nhìn mới

về “thiên tính nữ” trong văn xuôi đương đại

1.2 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ

Mỗi người nghệ sĩ đều tạo ra một thế giới nghệ thuật riêng, với mỗi hoàn cảnh, mỗi cách nhìn và cảm xúc của chính mình Điều làm nên vóc dáng của mỗi nhà văn chính là quan niệm văn chương từ góc nhìn của mỗi người viết vào cuộc sống Nổi bật lên những trang viết của các nhà văn đó là quan niệm nghệ thuật về con người Đây là một vấn đề quan trọng của sáng tạo nghệ thuật, là yếu tính để xác lập bản lĩnh, phong cách người cầm bút

Xét cho cùng, dù ở bất cứ dạng nào, con người khô khan hay con người tình cảm Con người đau khổ bất hạnh hay con người may mắn, hạnh phúc Con người nhàn tản hay con người vất vả với bao nỗi lo toan của cuộc sống thường ngày tất cả đều mang chiều sâu tâm tưởng và hàm chứa nỗi

niềm, tâm sự của nhà văn Thiên chức của nhà văn không chỉ phản ánh cuộc sống vốn có mà phải dẫn con người đến với một cuộc sống như mong đợi bởi nghệ thuật phải hướng con người đến một khát vọng đẹp, cuộc sống đẹp Nhà văn Aimatốp cho rằng: “Văn học thường xuyên nhắc nhở chúng ta: nghĩa vụ hàng đầu của con người là trở thành con người nhân đạo” Nhà văn Nguyễn Ngọc Tư đã đến với văn chương từ khát vọng mãnh liệt đó

1.2.1 Con người sống là để yêu thương

Mỗi nhà văn khi đến với cuộc đời luôn mang trong mình một trái tim phức hợp của cả sự đau khổ và yêu thương Có những lúc nó đau đớn và chông chênh khi chạm tới những sự thực ở đời Nhưng ngay trong lúc đớn đau nhất ấy, trái tim yêu thương lại trỗi dậy mãnh liệt, nó dắt nhà văn đi qua cơn bão táp của đổ vỡ, neo đậu nơi niềm tin cuộc sống, tin vào bản chất tốt đẹp của con người Nguyễn Ngọc Tư cũng không phải là ngoại lệ Ngay trong những trang văn viết về thực tại nhiều trăn trở và mất mát, người ta vẫn thấy ngời sáng trong những con chữ là một niềm tin vào cuộc sống sẽ tái sinh ở một “thì tương lai gần” bằng chính tình yêu thương

Người ta vẫn thường trìu mến gọi Nguyễn Ngọc Tư là nhà văn của người Nam Bộ Đến với tác phẩm của chị, độc giả được một lần thưởng thức trong khung cảnh thiên nhiên miền sông nước trù phú mênh mông và hơn tất

cả là được gặp những người dân mang tính cách trượng nghĩa của một Lục Vân Tiên năm xưa Có thể nói, hầu hết trong thế giới nhân vật của chị không

có sự trả thù bao giờ Dường như họ luôn ý thức được rằng: “Không có một lối thoát nào cho người khép mình vào trong nghèo đói, dốt nát và thù hận Lối thoát chính là khi người ta mở lòng ra tha thứ cho cuộc đời vốn nhiều bất trắc” [76, tr 31], để đi qua nỗi đau bằng chính lòng bao dung tha thứ

Dẫu chân chất, mộc mạc như đất đai, cây cỏ Nam Bộ, nhưng con người trong văn Nguyễn Ngọc Tư đã luôn nhận thức được rằng: Những vết

thương lòng vẫn rịn máu, nếu như người ta không biết cách chữa lành bằng những điều đơn giản kiểu như: “Đem cho tô chè đậu xanh, nửa mục măng tre, phụ giúp nhau lợp mái nhà, cất chòi vó, sẻ nhau vài gánh nước mưa uống trong mùa nắng, mớ củi chụm qua mùa mưa” [49, tr 33]; “Hai bữa trước tòa

án gọi chị lên hỏi có bồi thường gì không, chị chưng hửng, thằng chả nghèo còn hơn tui lấy gì mà bồi thường Thôi, khỏi” [49, tr 21] Những việc làm tưởng chừng giản dị ấy đã làm cho nhân vật của tác giả trở nên lung linh bởi

vẻ đẹp toát ra từ nhân cách Chấp nhận sự thật đã khó, tha thứ cho kẻ thù đã từng hại mình lại càng khó hơn Nhưng điều đáng nói là, nhà văn không chỉ cho ta thấy một sự dũng cảm chấp nhận và tha thứ, mà đó còn là bài học về tình yêu thương ngay ở những con người nghèo khổ, bé nhỏ nhất trong xã hội Quả thật chỉ có tình yêu thương là sức mạnh duy nhất có thể biến một kẻ thù thành một người bạn

Cảm xúc trong văn chị có khi là sự dằn vặt, có khi là sự đồng cảm, khi

ấm ức, bực bội và cũng có khi là sự khâm phục, ngưỡng mộ Lạc bước qua

Công viên chiều nghi ngại, ai mà không day dứt và mãi ám ảnh về cảnh ngộ

của mẹ con cô bé tật nguyền Trong khi nhiều người nhốt con mình trong nhà, giấu biệt trong phòng vì tình thương không đủ mạnh để lấn áp sự mặc cảm, thì người mẹ ở công viên đã vượt lên những ám ảnh tầm thường, bày tỏ

sự yêu thương, nựng nịu với đứa con tật ngụyền trước ánh nhìn của bao người Người xem cũng phải cúi thấp hơn trước hành động “cho đi không nhận lại bao giờ” của cô Nước Bưởi Bởi khi người ta hoài nghi về tất cả thì

cô gái lại “tin vào mắt, vào tai, vào tim mình, chiều nào Nước Bưởi cũng giúp mẹ con họ qua cơn khát” [72, tr 133] Hành động cưu mang, chia sẻ của cô Nước Bưởi xuất phát từ trái tim yêu thương, từ sự cảm thông và từ chính sự tha thứ cho quá khứ bất hạnh của mình: “Hai mươi tám năm trước, một bữa mở cửa nhà ra, người ta thấy Nước Bưởi lạc lõng ngo ngoe nằm đó,

mắt thao láo ngơ ngác giữa đời” [72, tr 133] Hành động cao đẹp ấy không chỉ làm cho mẹ con người ăn xin kia qua cơn khát mà còn cứu vãn một tâm hồn đang bị vụn đi vì những hoài nghi trước cuộc đời: “Tôi sẽ sàng nghe câu chuyện về thân phận bị bỏ rơi, nhưng không bao giờ ngưng tin yêu cuộc đời Tôi lẳng lặng vá lại lòng mình đang có chỗ vừa nát” [72, tr 133] Cuộc đời này cần biết bao những tấm lòng “để gió cuốn đi” ấy

Cũng như, Điệp (Chuyện của Điệp) bị mẹ chối bỏ, phải sống với

ngoại Chỉ vì nhìn thấy em, mẹ như thấy lại bóng hình của người cha phụ bạc Từ lúc lọt lòng đến khi Điệp mười tuổi, cha vẫn đi không quay về Điệp mười hai tuổi thì mẹ bỏ đi làm ăn xa rồi lấy chồng khác Điệp lớn lên trong oán giận và thiếu thốn tình thương, nên em rất thờ ơ với má Mỗi khi gặp mặt, coi như một cách hành hạ má, rồi má con Điệp dần dần lợt lạt, không có tình cảm với nhau Đến khi biết buồn vì phải xa bé Bơ (đứa nhỏ Điệp nhận làm con nuôi) Điệp quyết tâm đi thăm má để coi má xa Điệp có buồn như Điệp xa bé Bơ không? Và câu trả lời cho Điệp là giữa hai má con không có nhiều chuyện để nói với nhau Giữa hai mẹ con có khoảng cách “làm như không có ruột ràng duyên dẻ nhau trong đời” Nhưng rồi Điệp cũng tha thứ cho má vì nó thương má và thương mình bao năm qua đã vì oán giận mà làm

cả hai má con phải đau khổ Câu chuyện bàng bạc một nỗi buồn Bởi những người sống với nhau không trọn vẹn yêu thương, dẫu thương nhau hết lòng

mà nhiều khi không vượt qua được những ngăn cách vô hình Đây không

phải Chuyện của Điệp mà còn là chuyện của mỗi con người Chúng ta phải

biết tha thứ cho nhau để yêu thương và đón nhận yêu thương

Bằng cái nhìn nhân ái về đời sống, tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư dường như gieo cho con người ta một niềm tin nhất định rằng giá trị tinh thần, giá trị văn hóa truyền thống về lòng nhân hậu của người Việt Nam không thể mất đi Đó cũng là một cách để văn học tác động vào nhân cách,

đạo đức con người Cũng bằng cách ấy, văn xuôi của Nguyễn Ngọc Tư lấy lại được cân bằng, niềm tin trong cuộc sống Với sự nhạy cảm, tinh tế khi soi vào những cảnh đời không bình thường, nhà văn phát hiện ra những vẻ đẹp ngời sáng của con người Đúng như nhà văn Dạ Ngân nhận xét: “Nguyễn Ngọc Tư giỏi ở chỗ cái tưởng không có gì mà Ngọc Tư viết được, lại viết rất có duyên, rất nhân hậu Đọc cái nào xong, cũng nhoẻn cười sung sướng, sung sướng

mà lại ứa nước mắt, thấy nước mắt cũng trong trẻo và đẹp đẽ, ấy là cái đáng giá mà Ngọc Tư cho người đọc hôm nay”

Trong quan niệm của Nguyễn Ngọc Tư, yêu thương đã thành lẽ sống, niềm vui, niềm hạnh phúc Chính bởi thế, hầu hết các nhân vật của chị được dành tình yêu thương và luôn khao khát được yêu thương Với chị, viết về cái ác cũng là một cách để tôn vinh cái thiện và ca ngợi tình thương yêu con người, để con người biết sống tốt đẹp, nhân ái hơn Phía sau trang viết của chị, chúng ta còn thấy ẩn sâu nỗi niềm của một người con Đất Mũi như chị

đã từng nói: “Tôi động tới cái ác vì có nó, thì cái thiện, sự yêu thương, sự yếu ớt mong manh của những tình cảm tốt đẹp mới nổi lên được, để cho người ta nhìn thấy rõ hơn Nếu chú ý một chút, người ta sẽ nhận ra ai cũng

có nhu cầu được ấm áp, thương yêu, ngay cả những người tàn nhẫn nhất cũng mong muốn có một ngày được hoàn lương, một mái nhà yên ấm”

Có thể khẳng định, với Ngọc Tư viết là để chia sẻ lòng nhân từ, sự quan tâm, từ chính trái tim mình trước nhất, viết như trút nỗi lòng ra giấy, viết để thổ lộ tình cảm yêu thương: “Tôi rất sợ lòng mình vô cảm Tôi cũng

sợ y như vậy khi thấy những người xung quanh không còn biết thương yêu nữa Nhiều người nhận xét người trẻ giờ đây thực dụng, ít nhân hậu hơn thế hệ đi trước Tôi không tin là vậy Chẳng qua cuộc sống giờ đây bận rộn quá, cấp tập quá, nên tình cảm yêu thương cũng được thổ lộ hơn Chớ thật ra nó vẫn giữ nguyên trữ lượng như thế Thậm chí những biểu hiện của lòng quan tâm, trắc ẩn của người trẻ

còn tìm được những cách bày tỏ mới, sâu sắc và đầy bất ngờ, trong cuộc sống hôm nay” [41] Nét tính cách riêng của Nguyễn Ngọc Tư đã tạo nên những dòng tâm tư trĩu nặng nỗi đời trên trang viết Chị đặt hết niềm tin vào con người và biết tìm trong họ những đốm lửa tinh thần để thắp sáng lên tình yêu

1.2.2 Con người “sống là luôn hi vọng”

Hi vọng chính là liều thuốc tinh thần nâng dậy những niềm đau, hi vọng tạo sức mạnh đưa con người vượt lên trên mọi sự khắc nghiệt của cuộc sống Viết về niềm hi vọng, nỗi khát khao rất đỗi con người của những nhân vật trong văn xuôi, Nguyễn Ngọc Tư không chỉ thể hiện bức tranh cuộc sống

và tâm hồn con người, mà hơn thế nhà văn còn gợi lên trong ta những khát khao cao đẹp, những ước muốn được đấu tranh cho sự sống cao đẹp Các nhân vật của chị vẫn luôn tin rằng cuộc sống sẽ tốt đẹp hơn, bất hạnh, khó khăn sẽ qua đi và hạnh phúc đang đón chờ ở phía trước Chính hi vọng tạo ra thực tại, giúp con người vượt lên khó khăn thực tại để tiếp tục sống và gây dựng tương lai

Khi viết về hình tượng những người dân Nam Bộ, mặc dù họ sống nghèo khổ, gặp nhiều đau đớn, bất hạnh trong cuộc đời Nhưng chị luôn giành cho nhân vật của mình niềm khao khát sống, niềm hi vọng vào một tương lai tốt đẹp hơn Điều đó, được thể hiện trong ước mơ đổi đời của những nông dân nghèo khổ: “Đời tụi nó phải được thay đổi Cái ý nghĩ đó lúc nào cũng ám ảnh sôi réo trong đầu ông Nên ông già bồi hồi biết bao nhiêu khi nghe tin về khu công nghiệp sắp được xây dựng trên vùng đồng rừng heo hút quê mình” [72, tr 26] Cảm xúc “bồi hồi” của ông già là một điều dễ hiểu Bởi cuộc sống hiện tại quá cơ cực nên khao khát, hi vọng một cuộc sống đầy đủ và sung túc hơn cho những đứa con của mình là một lẽ đương nhiên Ta bắt gặp rất nhiều trong văn xuôi của chị hình ảnh những người nông dân như thế Họ háo hức, chờ đợi, hi vọng ở tương lai một cuộc

sống sáng sủa, đủ đầy Dẫu bước đường đi đó còn nhiều chông gai, đau khổ

và giấc mơ đổi đời kia có thể dẫn tới một bi kịch khác, nhưng người ta vẫn thấy ấm lòng, khi những nhân vật trong tác phẩm không bi quan, không buông xuôi mà vẫn khát khao sống

Nếu như những người nông dân nghèo khổ chỉ mong thoát khỏi đói nghèo thì những con người trong cuộc sống hiện đại với đầy đủ vật chất, tiện nghi lại thường khát khao đi tìm vẻ đẹp của tâm hồn Hầu hết các nhân vật trong văn xuôi của chị luôn mang trong mình nỗi day dứt, dằng xé, tự vấn trước thực tại: “Nhưng tôi quên Má, như những người già khác đôi lúc buồn tênh trong ý nghĩ mình đang sống thừa, tàn lụi không tăm tích” [72, tr 38];

“Chỉ đôi lần chạnh nghĩ, một người viết ít nhiều đa cảm như mình mà giả vờ rời bỏ đám đông nhỏ bé ( ) đương nhiên đám đông bị lãng quên, bị đẩy dạt tới bìa trời Tan tác Có thể không bao giờ mình có được niềm vui buông bỏ

và vai bà mẹ mình sẽ đóng đến tàn hơi Nhưng vai diễn đó mình đã hăm hở, hân hoan nhận rồi, mình sẽ diễn hết lòng, vắt máu ra mà diễn” [49, tr 138] Chính sự tự vấn, day dứt và trăn trở ấy đã phần nào làm cho các nhân vật của chị có ý thức nhìn thẳng vào sự thật, soi rọi vào lòng mình, để vươn lên hoàn thiện nhân cách

1.2.3 “Tình cảm phải xuất phát từ tấm lòng mới quý”

Trong quan niệm của Nguyễn Ngọc Tư, tình cảm phải chân thành, không khiên cưỡng, không giả dối Sự giả dối rất đáng sợ, nó khiến cho những người trung thực luôn cảm thấy khổ sở và bất an Các nhân vật của nhà văn, vì thế, đều bộc lộ rõ tính cách của con người Nam Bộ: Thủng thẳng, bộc trực, quý trọng sự thật, ghét sự giả dối, nhất là trong tình cảm Họ luôn thành thật với chính bản thân mình, không vụ lợi, toan tính cho bản thân, luôn nghĩ cho người khác

Đại diện cho kiểu nhân vật này là Diệp và thầy Nhiên trong truyện

ngắn Nước chảy mây trôi Tuy cũng là những con người trí thức và có hoàn

cảnh nghèo như Đoài và Khảm, nhưng họ vẫn giữ được nhân phẩm của mình Diệp - một cô sinh viên mới ra trường vì không muốn thầy Nhiên - là thầy và cũng là chồng sau của mẹ, mất đi cốt cách một nhà giáo, cô đã quyết định cùng thầy Nhiên ôm mớ khô cá sặc rằn trở về nhà dù rằng lúc ấy hai người đang ở cách nhà thầy Vẹn một bờ rào, cùng với dự định nhờ thầy Vẹn phân công một chỗ dạy thuận lợi cho Diệp Diệp thành thật ngay cả trong suy nghĩ: “Muốn hay không khi quay trở lại, trong lòng Diệp sẽ không tròn vẹn như bây giờ Mất mát đó có thể rất mỏng manh, nhẹ như hơi thở, có thể chỉ là cảm giác vậy thôi Thầy trông sẽ hèn hèn đi một chút, ngượng ngập một chút, vẩn đục một chút Diệp muốn giữ vẹn trong lòng mình một hình ảnh đẹp, một người đàn ông lúc nào cũng đầm ấm, đỉnh đạc, thư thái, đầy khí phách và thành thật với con tim” [22, tr 141]

Ở đây, ta có thể nhận ra văn xuôi của Nguyễn Ngọc Tư vẫn có phần giống với truyện ngắn Nam Cao Nhân vật Diệp và thầy Nhiên vẫn có một số

điểm tương đồng với những nhân vật của Nam Cao như Điền trong Trăng

sáng, Hộ trong Đời thừa… ở nhân phẩm tốt đẹp, ở tinh thần trách nhiệm, hết

lòng với mọi người Nhưng Nguyễn Ngọc Tư khác cha đẻ của Chí Phèo ở

chỗ, tuy đều ý thức được nhân phẩm của mình, nhưng các nhân vật trong truyện ngắn của Nam Cao vẫn bị vướng vào nỗi khổ cơm áo gạo tiền, vẫn bị

sa lầy trong cái tội lỗi, để rồi luôn tự dằn vặt, tự đấu tranh mãi mà vẫn không thoát ra được Còn các nhân vật trong văn xuôi của chị thì lại ý thức trước được vấn đề để không bị vướng vào tội lỗi, để không phải dằn vặt trong đau khổ Nhờ thế, họ luôn sống thành thật với chính mình, với mọi người, hết lòng vì người khác mà không cần bất cứ điều kiện hay đòi hỏi gì Con người thường vui trong hạnh phúc của người khác, dù cho mình phải chịu đau khổ

Ông Hai trong Cái nhìn khắc khoải cưu mang cô Út nhưng không

mong cô báo đáp Ông luôn mong muốn cho cô được hạnh phúc Vì vậy, trong những lần cho vịt kiếm ăn trên những cánh đồng, ông luôn dò hỏi về tin tức của chồng cô Út Khi dò hỏi được rồi, ông về nói với cô dù cho biết

nói ra, cô sẽ ra đi Lương trong Bến đò xóm Miễu sống kiếp thương hồ chân

chất, mộc mạc đúng với bản chất của người nông dân miệt vườn Nam Bộ Anh yêu Bông, yêu từ khi cô còn là một đứa bé ngây thơ hàng ngày đi trên chuyến đò của Lương để tới trường Yêu đến khi Bông trở thành một cô gái giang hồ vẫn chưa dám nói Một ngày Bông gặp tai nạn, bị liệt hai chân và không còn khả năng sinh con, lúc này tình yêu của Lương vẫn không thay đổi Anh chấp nhận lấy Bông làm vợ mà không có bất cứ đòi hỏi gì

Con người trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư là vậy, không bao giờ tư lợi cá nhân, luôn nghĩ về người khác, trước khi làm việc gì đều suy nghĩ việc

đó có đáng làm hay không, có mang lại niềm vui và hạnh phúc cho mọi người hay không Với họ tình cảm phải luôn xuất phát từ tấm lòng, không

đầu môi chót lưỡi

1.2.4 Trẻ em là tấm gương để người lớn soi mình

Văn chương chân chính mang lại cho độc giả niềm hạnh phúc lớn lao

là sau khi đọc xong tác phẩm đều muốn tự soi rọi bản thân để nâng mình lên,

đó là hiệu ứng cao cả và thiêng liêng giúp nó luôn đứng vào thứ hạng bậc cao trong đời sống tinh thần nhân loại Văn chương nhiều lúc được xem như

vị cứu tinh trong cuộc đời gian khó Chẳng thế mà khi gặp những trắc trở trong cuộc đời có tác giả đã thốt lên: Tôi vịn câu thơ mà đứng dậy! Có được

vị thế đó là nhờ trực tiếp hay gián tiếp, nó luôn tìm cách khơi dậy những suy cảm của độc giả về cái thiện và cái ác, về nỗi đau và niềm vui trong cuộc sống Nó vừa có sự thuyết phục tức thời, vừa có sự ám ảnh lâu dài đến đời sống tinh thần con người

Với quan niệm đó, bằng trái tim nhạy cảm của một nhà văn, một

người mẹ, Nguyễn Ngọc Tư đã đưa vào trang viết của mình hình ảnh những

em bé mồ côi, bất hạnh sống côi cút giữa dòng đời (Vài ba trăng khuyết,

Công viên chiều nghi ngại) Hay những đứa trẻ có tuổi thơ không yên bình,

không hạnh phúc, là nạn nhân của bi kịch đổ vỡ gia đình: Điền và Nương

trong Cánh đồng bất tận, cô bé câm trong Gió lẻ, thằng Củi trong Sầu trên đỉnh

Puvan, nhân vật đứa trẻ trong Một chuyện hẹn hò chính là những hình ảnh nhức

nhối làm bỏng rát trái tim người đọc về số phận tha phương, lắt lay như cỏ dại giữa trời Những nốt trầm sâu lắng trong nhịp đời buồn lặng của các em

bé ở Núi lở, Ấu thơ tươi đẹp cứ đều đều, rồi nhẹ nhàng rơi xuống vùng sâu

thẳm, lắng đọng và ngân nga Những cuộc hành trình bất tận của các em đem người đọc đến những dòng liên tưởng mải miết, hối hả chạy rồi vỡ òa, tan chảy cùng những dòng nước mắt Nguyễn Ngọc Tư không chỉ tìm đến, cảm thông, yêu thương những đứa trẻ đang ngày đêm vật lộn với cái đói, cái nghèo, chị còn đi sâu vào từng ngóc ngách bí ẩn bên trong con người mà kiếm tìm cái chênh vênh trong tâm hồn của chúng

Khi khai thác nội dung về những miền kí ức thẳm sâu của con người,

nữ tác giả có phần giống với Thạch Lam Cả hai tác giả đều dành một tình cảm ưu ái đặc biệt cho những đứa trẻ, đều tập trung vào nỗi hụt hẫng của chúng khi bị cha mẹ bỏ rơi Tuy vậy, nếu như Thạch Lam cho hai đứa trẻ của mình, có những kí ức về những ngày tháng hạnh phúc ở thủ đô Hà Nội thì Nguyễn Ngọc Tư lại cho chúng có những mảng kí ức thật buồn: kí ức về những ngày tháng bị mẹ đánh đập, kí ức về sự ngoại tình của mẹ, về sự trả thù đáng sợ của người cha: “Những gì chúng tôi không biết chúng tôi hỏi Những gì không hiểu chúng tôi chất thành khối trong lòng Nhiều khi thấu đáo một việc gì đó chúng tôi phải trả giá cao” [67, tr 192] Tuổi thơ của các

em là chuỗi ngày lùa bầy vịt đi hết cánh đồng này đến hết cánh đồng khác để tìm kế mưu sinh Cuộc sống cơ cực về vật chất lẫn tinh thần, Nương trong

Cánh đồng bất tận còn phải chịu những trận đòn vô lý của cha vì em giống

mẹ Cuộc đời của hai đứa trẻ trở lên “bất bình thường” bởi gặp quá nhiều thương tổn: “Tôi đọc được những ý nghĩ trong Điền Ở đó đang có bão tơi bời, gió quất điên cuồng vào trái tim nhỏ chi chít vết đau Thằng Điền nổi loạn” [67, tr 200] Cuộc sống khắc nghiệt có thể vùi dập tất cả, nhưng Điền

và Nương đã minh chứng cho thấy giông bão cuộc đời không thể vùi dập được những ước mơ chính đáng của tuổi thơ Nhân vật trẻ em, đã mang tới những cảm xúc, nỗi đau nhưng vẫn le lói những khát khao, ước mơ chắp cánh bay về một nơi xa để không còn bị ám ảnh bởi bất hạnh và đau khổ Thế giới hình tượng ấy thức tỉnh tình yêu thương trong mỗi con người Đâu rồi những ngôi nhà bình yên, đâu rồi những bàn tay ấm, nắm giữ lấy những bàn tay bé nhỏ, bỏng rát của các em - những số phận bơ vơ Tận cùng những khắc khoải - không ai khác chính chúng ta đang rơi những giọt lệ xót

xa khi chứng kiến những vụn vỡ của yêu thương Người đọc vừa đắng lòng, vừa cảm phục bởi ngày ngày những tấm thân nhỏ bé ấy vẫn rong ruổi kiếm tìm hạnh phúc Nhà văn đã ném trẻ em vào vòng xoáy xã hội, vào những biến

cố của đời sống, để từ đó có những thay đổi tâm lí theo thăng trầm, đảo điên của thế thái nhân tình Nhân vật trẻ em của chị luôn vật vã trăn trở với chính

bản thân mình ở cái bản ngã nửa tối, nửa sáng của chúng Em và Sói trong Ấu

thơ tươi đẹp là nạn nhân của cuộc hôn nhân không hạnh phúc Đáng lẽ, ở tuổi

của các em chỉ biết học tập hưởng trọn tình yêu thương của cha mẹ, ngủ ngon cùng những giấc mơ đẹp Nhưng ở đây, các em lại trằn trọc vào những đêm khuya Các em không thể dỗ dành giấc ngủ của mình Vậy các em thức để làm gì? Một câu trả lời nghe nhói trong tim: “Thức để suy nghĩ” [70, tr 68] Trong các em dường như luôn muốn nổi loạn, phản kháng, phá vỡ thực tại

“ chỉ vài ba câu qua lại thì thằng Sói sẽ vặt lại cha nó bằng cái giọng gay gắt, vóng cao” [65, tr 63] Cuộc đời in bóng lên những “mảnh trời trong

biếc” ấy bao nhiêu buồn lo đau đớn, hoài nghi Chúng ám ảnh người đọc, khiến họ day dứt khi gấp sách, đồng thời cũng khơi gợi yêu thương, nhắc nhở người lớn tự cật vấn lòng mình Chúng ta như được gạn lọc tâm hồn bằng những trăn trở rất đời thường, bỗng chốc mỗi con người như lớn thêm lên

Nó khơi dậy trong lòng mình mơ ước giản dị có một chút tình, một chút vấn vương, một niềm tiếc, chút hương bay trong gió có thể giữ lại bằng một bước chân ngừng Để đâu đó trong thế giới này, tình yêu con người sẽ không như làn mây trôi đi chẳng trở lại bao giờ

Đến với văn xuôi của Nguyễn Ngọc Tư trong những phút tĩnh lặng của tâm hồn, chúng ta bàng hoàng nhận ra con người của chính mình ở trong

đó Để rồi, ta được một lần nhìn lại mình, sống chậm lại, mà ngẫm sâu hơn một chút về những gì mình đã đi qua, và tìm cho mình một sự cân bằng nào

đó cho cuộc sống vốn dĩ xô bồ và khắc nghiệt này! Phải chăng, đây chính là giá trị nhân văn sâu sắc mà nhà văn trẻ vùng sông nước Cà Mau muốn gửi gắm qua các tác phẩm Tác giả muốn gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh đến những bậc làm cha làm mẹ hãy quan tâm, chăm sóc, dành những gì tốt đẹp nhất cho trẻ thơ – mầm xanh của đất nước

1.3 DẤU ẤN NGUYỄN NGỌC TƯ TRONG VĂN XUÔI THỜI KỲ ĐỔI MỚI

Khi trải qua một quá trình sáng tạo nghệ thuật rất dài lâu, nhà văn Victor Hugo đã tìm ra được chân lí: “Tầm thường là cái chết của nghệ thuật” Nghệ thuật không chấp nhận những gì trống rỗng, nhạt nhẽo hay sao chép, mô phỏng Bởi vậy, nghệ sĩ khi dấn thân vào con đường này, phải có ý thức cao độ về sự sáng tạo, phải mang đến cho người thưởng lãm những nét độc đáo, mới mẻ, của một phong cách riêng biệt Đó mới thực sự là một nhà văn chân chính đầy tài năng Đọc những trang văn của Nguyễn Ngọc Tư, chúng ta thấy chị thực sự là một nhà văn như thế! Chị đã góp phần thu ngắn

khoảng cách giữa văn học Nam Bộ với văn học hai miền Bắc, Trung trong dòng chảy của văn học đương đại Việt Nam

Nguyễn Ngọc Tư đã từng ví văn của mình như trái sầu riêng, người thích thì nói thơm, người không thích thì chê rằng thối Không ồn ào, mãnh liệt thiêu đốt như Đỗ Hoàng Diệu, cũng không lạnh lùng, sâu cay như Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Ngọc Tư lặng lẽ góp cho đời một giọng văn dung dị, lắng hồn với dòng suy tư bất tận về thân phận con người Chị đã tạo dựng cho mình một thế giới riêng – một thế giới đặc quánh chất miệt vườn Nam

Bộ Tác giả đã sớm gây được ấn tượng trên văn đàn và đạt được nhiều giải thưởng cao quý Với sức viết dồi dào, chị đã ngày càng vươn tới độ “chín” trong nghệ thuật So với những cây bút nữ tiêu biểu của đồng bằng sông Cửu Long như Nguyễn Lập Em, Trầm Nguyên Ý Anh, Nguyễn Thị Diệp Mai, Võ Diệu Thanh,… thì Ngọc Tư Nam Bộ hơn cả Chị viết rất tự nhiên thoải mái, không câu nệ Người đọc thích thú với nồng độ đậm đặc phương ngữ mà chị gieo rất tài tình vào trong tác phẩm của mình Đề tài cũ nhưng cách nhìn mới

về con người đã tạo nên “hiệu ứng” tài năng ở chị

Trước hết là những truyện ngắn về đề tài chiến tranh Ngọc Tư đã biết học hỏi, kế tục những thành công của các thế hệ đàn anh đi trước, đồng thời

biết tự làm mới đề tài cũ với cách nhìn khá tinh tế và sâu sắc Trong Mối tình

năm cũ, người viết đã rất tinh nhạy khi chạm khắc những di chứng nặng nề

của chiến tranh, vẻ đẹp nao lòng của những mối tình người lính thời hậu chiến Hoà bình rồi, đoàn làm phim đến Mỹ Hưng để quay bộ phim về người anh hùng Nguyễn Thọ Trên những tấm hình đen trắng cũ kỹ hiện lên một hình người nằm cạnh cây súng đã gãy Một vuông ngực vỡ toác Đôi mắt và đôi tay bị bọn ác ôn băm nát Cái lồng ngực từng chứa một trái tim đỏ thắm, đôi mắt đã từng nhìn người yêu chan chứa, đôi tay đã từng ấp yêu một đôi tay Dì Thấm run rẩy nhìn những bức hình hức lên một tiếng rồi rũ xuống

như tàu chuối héo Chiến tranh đã lùi xa, nỗi đau vẫn còn đó, nhà văn không

hề muốn gợi lại những nỗi đau thương nhức nhối kia, song bản lĩnh của người nghệ sĩ đã thôi thúc chị nói lên sự thật Từ những đau thương mất mát của mỗi gia đình, mỗi cá nhân, chị lại một lần nữa khẳng định bản chất anh dũng, kiên cường của người dân Cà Mau nói riêng và người dân ở mọi miền đất nước Việt Nam nói chung

Ở Chuyện vui điện ảnh, chị đã cho nhân vật chú Sa vào vai thằng Cón

để thể hiện lại tội ác dã man của bè lũ tay sai với những người dân vô tội

“Thằng Cón cưỡng hiếp vợ một cán bộ đằng mình đang mang thai Tới chừng biết đứa bé kia không phải con mình, hắn xé đứa nhỏ làm hai ngay trên giường đẻ, trước mặt người mẹ cầm bằng giết chết chị ta” Hình ảnh trên phim gợi lại sự tàn khốc của cuộc chiến, trong mắt bà con, chú Sa tưởng đã trở thành thằng Cón thật Vậy là, chú bị người dân xóm Cựa Gà xa lánh, bọn trẻ con thấy chú thiếu đường vãi đái ra quần Biết trách ai bây giờ? Lỗi tại chiến tranh, mặc dù chiến tranh đi qua mấy mươi năm rồi, thế nhưng sức ám ảnh của nó quá kinh hoàng đối với mỗi chúng ta

Đề tài đời tư, đời thường cũng là một “mảng độc” trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư Với văn phong tưng tửng, chị đã chọn cho mình một lối đi riêng Chị khơi được một “mỏ quặng” (chữ dùng của nhà văn Dạ Ngân) văn chương mà người đời lãng quên Tác phẩm hiện lên với nhiều cung bậc tình cảm, những cái ngỡ rằng chẳng có gì, chị cũng viết thành truyện được Trong

tác phẩm Đời như ý, chị đã tạo ra một tình huống đối lập mang tính chất bi

hài kịch về số phận nổi trôi của những kiếp nghèo Tên truyện chứa đựng niềm hạnh phúc tột cùng - đó là ước mơ của chú Đời về một ngày mai tươi sáng Nhưng sự đời lại chẳng “như ý” chút nào Một người cha mù lòa cộng thêm một bà vợ tâm thần cùng với hai đứa con xấu xí Cả gia đình họ vẫn cứ trôi nổi dắt nhau đi hát rong xin tiền, lấy bầu trời làm nhà, lấy đất làm chiếu

Truyện khép lại với sự ngậm ngùi đau xót: Chú Đời đã lìa đời trong lời ru miên man của người vợ khờ, tiếng khóc ngậm ngùi đau khổ của con Như, còn con Ý thì vô tăm tích

Đói, nghèo, mù chữ là những vấn đề luôn được chị quan tâm, khai thác để đưa vào các trang viết của mình Từng thân phận, kiếp người nghèo khổ cứ thế hiện dần lên, bần cùng nhất phải kể đến những người dân vạn đò Mỗi gia đình gói gọn trên một chiếc đò nan, trôi dạt hôm đây mai đó, nó vừa

là nguồn sống, vừa là nơi sinh hoạt Cảnh này chị chứng kiến tường tận Có

lẽ, chị vừa là nhà văn - nhà báo nên nỗi đau trong truyện phô ra rất thật, cứ thấm dần, làm day dứt không nguôi cõi lòng bạn đọc Với tấm lòng nhân hậu

và sự cảm thông sâu sắc, Nguyễn Ngọc Tư kêu gọi các cấp, ngành có những giải pháp quan tâm tới số phận của người dân vạn đò, bởi vì, họ cần có một cuộc sống yên ổn, con cái họ cần được đến trường để có một tương lai tươi sáng hơn

Một góc nữa, riêng nhỏ, âm thầm nhưng có sức níu giữ hồn người rất lớn trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư, đó là những sáng tác về tình yêu ở mọi lứa tuổi, mọi cảnh đời Đến với sáng tác của chị, ta bắt gặp những mối tình già, những mối tình tay ba Thế nên, khi đọc truyện, chúng ta nhận thấy nó như một bài ca cải lương, âm hưởng của truyện cực kì buồn Họ yêu nhau say đắm nhưng không thể đến được với nhau vì những rào cản vô hình ngăn cách Tình yêu ấy như một hành trình “rượt đuổi”, người này nhìn thấy người kia nhưng người kia lại đi tìm nửa khác

Đến với, Nước chảy mây trôi, thoạt đầu người đọc lo lắng cho mối tình

bế tắc của cô học trò với thầy giáo, sau này trở thành bố dượng mình Nhưng chị lại rất tài tình khi biết lách đi cái đoạn khúc mắc nhất Người đọc thấy dịu lòng vì sức lôi cuốn, thuyết phục của tình yêu và nhận biết đau khổ cũng chỉ là một mặt của cuộc sống mà thôi

Điều đó, còn thể hiện trong Chiều vắng, sau khi người mẹ chia tách

mối tình của dì Thu Lê và cậu Tư Nhớ, cậu ở vậy chờ dì, nghe bảo lúc nào dì chết dì sẽ về nằm trên đất quê nhà Vì vậy, cậu Tư Nhớ xin vào đội đưa ma

để sau này tiễn đưa người vợ cũ một đoạn đường cuối cùng Câu chuyện thật

sự cảm động nhưng sao vẫn cứ nghẹn ngào, day dứt khôn nguôi Đặc biệt,

chị viết rất thành công về những mối tình già, già đến tận “Cuối mùa nhan

sắc” Đề tài cũ nhưng qua lời văn của chị, nó sáng lấp lánh như một viên

ngọc vì thế có thể lay động lòng người đến cao độ

Tính đến nay, qua chặng đường sáng tác gần 15 năm, Nguyễn Ngọc

Tư gặt hái nhiều thành công hơn cả ở mảng đề tài nông thôn Nam Bộ Trong các tác phẩm của chị, một không gian Nam Bộ với đầy ắp những tên người nghe quen thuộc, dân dã: Hai, Ba, Tư, Chín, út, Năm, Sáu Tất cả sống bằng những nghề gắn liền với sông nước: nghề nuôi vịt chạy đồng, nghề theo gánh

hát Họ mang trong mình những tâm sự, ước mơ nhỏ bé, đời thường Cánh

đồng bất tận, Cải ơi là những tên ấp, tên làng gần gũi, thân quen: Rạch

Mũi, Rạch Ráng, kinh Mười Hai, kinh Thợ Rèn Những người dân quê miền Nam đôn hậu, và gắn bó với cuộc sống sông nước đi vào tác phẩm của chị lại càng sống động hơn Cuộc sống với những mảnh đời lam lũ, chân chất, cái nghèo buộc họ phải rời bỏ quê hương để đi tìm chốn mưu sinh Trước những tác động, những bon chen của cuộc đời, đôi lúc bị đẩy sâu xuống những hố thẳm tối tăm của xã hội, nhưng thật may mắn, họ đã biết vật lộn để giữ được cái bản ngã của chính mình Trong khó khăn, họ luôn nuôi dưỡng ước mơ, khát vọng vươn tới những điều tốt đẹp, lương thiện, tránh xa cái xấu xa, độc ác, biết vượt qua những cám dỗ để tìm lấy hạnh phúc đời thường cho mình

Dẫu chưa nổi trội nhưng hình tượng nhân vật trẻ em cũng là một đề tài được Nguyễn Ngọc Tư dành nhiều tâm huyết Đây là một đề tài quen thuộc

được rất nhiều nhà văn khai thác Ở Côi cút giữa cảnh đời, Ma Văn Kháng

đã đứng ở vị trí cậu bé Duy khi 15 tuổi nhìn lại mười năm tuổi thơ của mình Ngây thơ, bé bỏng, vụng dại mà trí tuệ, thông minh, sắc sảo, với một bản năng tự nhiên hướng về cái thiện mà trường đời là thầy Duy cho ta hình ảnh

về một sự chống chọi để vượt lên bao đau khổ, oan khiên mà không hề cường điệu, giả tạo Xa hơi một chút, những cảm xúc đó cũng đã từng được

thể hiện trong Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, Hai đứa trẻ của Thạch Lam, Chuyện người hàng xóm của Nam Cao, Cỏ dại của Tô Hoài, Quê nội,

Tảng sáng của Võ Quảng, Nguyễn Ngọc Tư cũng đã rất thành công khi

hướng bút vào mảng đề tài này với Ấu thơ tươi đẹp, Vết chim trời, Cánh đồng

bất tận, Duy đi chợ, Ba bé Ngoan về Những số phận trẻ em bất hạnh, đau khổ

và cô độc trong trang viết của chị, có sức mạnh đánh động lương tri, cảm hoá người đọc rất lớn Ở đây, cái thiện, tình người đã thắng, đã vượt lên được cái

ác, đã đè bẹp được những tâm địa tối tăm Dấu ấn của mảng sáng tác này cũng là một xác tín về cái tầm và cái tâm của tác giả

Cái mới trong văn xuôi của Nguyễn Ngọc Tư là, từ những cảnh tượng rất bình thường chị đã biến chúng thành châu báu, mở ra những sinh hoạt thân thuộc trước mắt, để người đọc khám phá mọi ngõ ngách của tâm hồn Nhờ biết tự làm mới mình, tác giả đã đưa truyện ngắn Nam Bộ tiến một bước dài về tương lai, khẳng định tính hiện đại, hoà nhập trong kỹ thuật viết văn xuôi đương đại, nhưng vẫn không hòa tan đặc trưng vùng miền của mình

Là một nhà văn trẻ, Nguyễn ngọc Tư có những đóng góp đáng kể cho văn học đồng bằng sông Cửu Long nói riêng và văn học dân tộc nói chung

Sự gắn bó máu thịt của chị với quê hương, gia đình, sự chân chất mộc mạc

đã tạo ra chiều sâu và sức hút cho văn xuôi của chị Xuất phát từ sự đồng cảm, đồng tình và trân trọng một tấm lòng biết neo đậu vào nền tảng văn hóa cội nguồn của người Việt, đặc biệt biết tôn vinh nét đẹp bình dị của đời sống

quê kiểng chân phương, độc giả đánh giá cao trang viết của nhà văn Công bằng mà nói, không phải mảng sáng tác nào của tác giả cũng hay nhưng không thể phủ nhận được những đóng góp lớn của chị cho thể loại văn xuôi trong văn học nước nhà đầu thế kỉ XXI

Vượt qua những gương mặt lão làng và trở thành một gương mặt sáng giá, đầy triển vọng của văn học đương đại Việt Nam, Nguyễn Ngọc Tư mang đến một luồng gió mới, mạnh mẽ, ấm áp, chân tình cho văn học Nam Bộ nói riêng và văn học Việt Nam nói chung Với chất giọng rất riêng, chị xứng đáng được mệnh danh là “đặc sản” Nam Bộ như lời giáo sư kinh tế Trần Hữu Dũng, một Việt Kiều Mỹ - người đã lập website riêng về Nguyễn Ngọc

Tư để giới thiệu chị với đông đảo bạn đọc trên khắp thế giới

CHƯƠNG 2

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM TRONG VĂN XUÔI NGUYỄN NGỌC TƯ NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 CHÂN DUNG TRẺ THƠ QUA CÁI NHÌN NGƯỢC SÁNG

Nhắc đến Nguyễn Ngọc Tư, chúng ta không chỉ nghĩ ngay đến cái làng quê Nam Bộ nghèo thời kì đổi mới, bạn đọc còn nhớ đến một nhà văn luôn canh cánh với những đau thương của con người “Chút tình sông nước” của chị sao mà nhân văn và cần thiết đến thế! Vả chăng, Nguyễn Ngọc Tư,

tự bao giờ đến bây giờ vẫn luôn là một cây bút đầy nữ tính, viết như để trả nợ những yêu thương và cả những chấp chới khổ đau mà chị nhận được từ cuộc đời, viết như để trả nghĩa với quê hương đồng đất, với bà con xóm rau bèo?

Trong những trang văn của mình, Nguyễn Ngọc Tư luôn dành một phần ưu ái để viết về trẻ thơ Chị không miêu tả cái bề nổi hay những hạnh phúc, niềm vui trong những ngôi nhà cao tầng ở phố thị mà hướng đến trẻ thơ với những phận đời không hoàn hảo, đã sớm phải nhuốm nỗi buồn Giá như nơi nào các em cũng được sống trong đủ đầy hạnh phúc thì cuộc đời này

đã bớt biết bao phần khổ đau Song, vẫn còn đấy, đâu đó những đứa trẻ tội nghiệp Chúng lớn lên không nhà, không cửa, không hoặc thiếu thốn tình cảm gia đình, lam lũ, lang thang giữa đường đời Tác giả như một nhà nhiếp ảnh tài ba, đã “chụp” và mải miết ghi lại những “lát cắt nhàu nát” không tên tuổi ấy của cuộc sống, để rồi khơi gợi nơi lòng ta một khoảng lặng buồn Trang viết của chị đã khiến những ai vô tình nhất cũng phải nghẹn ngào và chợt lắng lại để suy nghĩ và chiêm nghiệm về cuộc sống, về kiếp người 2.1.1 Những mảnh đời lấm láp, cơ cực

Đa phần trẻ em trong văn xuôi của Nguyễn Ngọc Tư thường có cuộc sống nghèo đói, bần cùng và lạc hậu Chúng phải bươn bả, trải nghiệm với

cuộc đời, lênh đênh trên sông nước, giãi dầm mưa nắng để kiếm miếng cơm manh áo Trong tâm hồn các em cũng luôn chất chứa những khát khao, ước

mơ về một cuộc sống đổi thay, một cuộc đời khác lạ Nhưng cái đói, cái nghèo vẫn luôn nhấn chìm các em xuống đáy sâu của sự bần cùng Càng khao khát bứt khỏi vòng đời u hoài, chúng càng chấp chới, chênh chao Ngày mai của những ngày mai không biết rồi sẽ ra sao, rồi sẽ phiêu dạt về đâu khi bóng chiều ập xuống Cái bâng quơ, hờ hững của người lớn đã cuốn các em vào dòng đời ngược xuôi, để rồi một ngày bất chợt ứa nước mắt nghẹn ngào

vì thân phận éo le của mình Mỗi trang văn của chị làm ta day dứt khôn nguôi và đọng lại trong ta nỗi niềm xót xa, thương cảm Ở đó, bên trong những làng quê khổ nghèo, tù đọng, đã có không ít những cuộc đi của những đứa trẻ Chính những “cuộc đi” ấy đã tạo nên những khoảng trống trong tâm hồn non nớt Một cái gì đó cứ cựa quậy, vẫy vùng và đầy bất an

Trong Duy đi chợ, Nguyễn Ngọc Tư bắt đầu câu chuyện một cách rất

nhẹ nhàng: “Câu chuyện của tôi xin được bắt đầu từ một sáng chợ đông, bắt đầu từ cái bóng người bé nhỏ đang lon ton luồn lách giữa các lối đi chật hẹp

và tăm tối Cậu bé mua ít thịt nạc, khoai tây và một ít tép bạc, loại nhỏ” Cuộc đời Duy gắn với người mẹ “trẻ mười bảy tuổi, hay vắng nhà, la cà bạn

bè, tụm năm tụm ba ăn vặt ngoài đầu hẻm” Nó là kết quả của một bi kịch hay đúng hơn là một cuộc chơi quá đà giữa mẹ nó và cậu ấm con nhà thầu công trình giao thông đình đám ở Cà Mau “Một đứa bé đẹp như thiên thần, như trong lịch tết, đẹp đến ngạt thở Đẹp đến nỗi tôi phải vịn cái bụng đã đội

áo của mình, một cách tuyệt vọng, kêu thầm, trời ơi, giá con mình mà đẹp như vầy” Nhưng chỉ hai tháng sau, “mẹ Duy lại lông bông với đám bạn đầu ngõ, ném trả bọn con trai chọc ghẹo mình bằng những câu mắng mỏ vu vơ, ánh mắt nguýt dài”

Duy lên sáu tuổi, mẹ nó lại lao vào những cuộc tình và những chuyến

đi với đủ thứ nghề như: làm móng tay, làm nhân viên matxa Duy ở nhà với

bà ngoại mù cô độc, không chồng, cuộc đời cũng lắm truân chuyên Đáng lẽ

ở cái tuổi của Duy, em phải được sống trong tình yêu thương, được che chở bằng sự bình yên của mái ấm gia đình nhưng tấm thân nhỏ bé ấy cứ lầm lũi sống như một “gã giang hồ” Đối với Duy, tự mình xoay xở, tự chăm sóc và

tự có trách nhiệm với bản thân dường như đã trở thành bản năng và cứ thế

em hồn nhiên lớn lên như cỏ mọc giữa rừng Từ nét bút phác họa hình ảnh của Duy, người đọc không kìm được nỗi xót xa trước sự nhỏ nhoi, côi cút, đơn độc của em “Hay ra cửa nhìn bên đường”, ánh mắt của Duy đượm một nỗi u buồn, mênh mông Giá như mẹ không ra đi, giá như thời gian ngưng đọng để mẹ về bên em, để em không phải chịu đựng cái cảm giác bị bỏ rơi này Ước ao mong manh về tình mẫu tử, mơ ước có một mái nhà bình yên cứ đau đáu mãi trong ánh mắt ngây thơ, khát khao của một đứa trẻ lên sáu Chuyển đến nhà mới, Duy giúp bà ngoại làm quen với mọi thứ bằng đôi mắt của mình: “Nó dắt ngoại đi khắp cái nơi xa lạ mà cánh cửa, cái bậc thềm, bộ bàn ghế đều là cái bẫy với người khiếm thị” Duy phải chăm sóc bà ngoại

mù lòa nhưng không phải vì thế mà đôi môi em tắt đi nụ cười: “Cái miệng nhỏ và đôi môi đó vẫn hay cười, mỗi lúc gọi Duy ơi” Số phận của Duy phản ánh rõ nét một góc nhìn về cuộc sống trẻ em nghèo, khiến độc giả thương cảm pha lẫn nỗi xót xa

Thế giới trẻ thơ trong văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư thường không phải là màu hồng mơ mộng mà là màu của suy tư và trăn trở Dường như dưới ngòi bút của chị, mỗi đứa trẻ đều “người lớn” hơn so với độ tuổi của mình Chúng luôn ngập ngừng, chênh chao trong những suy nghĩ khiến cho ta phải ngậm ngùi, thương xót Có lẽ số phận của Duy sẽ không khổ nếu mẹ nó không phải

là đứa con gái mười bảy còn tuổi ăn, tuổi chơi, sống bằng những mối tình chớp nhoáng, bỏ rồi lại yêu, để lại Duy bơ vơ với bà ngoại mù lòa

Cũng là một đứa trẻ bị cha mẹ bỏ rơi sống với ngoại từ nhỏ, Phi (Biển

người mênh mông) lớn lên đã không có ba, năm rưỡi tuổi, má Phi cũng theo

chồng ra chợ sống Em là đứa con không mong muốn của người mẹ, là kết quả của lần người mẹ bị cưỡng bức Mẹ không muốn em có mặt ở trên đời này, bởi vì em là hiện thân của nỗi đau, của nghiệp chướng dù em chẳng có lỗi lầm gì Chỉ có bà ngoại là thương và hiểu em Em sống quanh quẩn bên chân bà như gà mẹ gà con Rồi ngoại mất, lớn lên, Phi làm một kiếp cầm ca

“hát để vơi nỗi lòng chứ không hẳn vì đôi ba chục ngàn bồi dưỡng mỗi đêm”

và luôn luôn cảm thấy đau ở trong tâm, sống cô đơn, lăn lộn giữa cuộc đời

Em sống không nề nếp, bê bối dáng hình, đem lời ca tiếng hát làm cần câu cơm, tự xoay xở để tồn tại giữa “biển người mênh mông”, giống như một kiếp lục bình, có người trọng, có người khinh Nhưng tuyệt nhiên không ai quan tâm đến Phi sống chết ra sao, kể cả mẹ em Cho đến khi gặp được ông Sáu Đèo, Phi mới cảm nhận được ở ông già một tình thương ấm áp, bởi ông già là người đầu tiên thương và lo cho Phi như ngoại Ông cũng là người trân trọng Phi như một người nghệ sĩ Và rồi, khi dứt áo ra đi ông đã tin tưởng giao cho anh “đứa con” của mình là con bìm bịp đen thui có những tiếng kêu nghe buồn não ruột Hai mảnh đời lưu lạc ấy một lần gặp nhau rồi vội vã rời

xa, nhưng tình cảm giữa họ thì còn đọng lại mãi Bởi vì, dù sao giữa biển người mênh mông này họ cũng đã một lần cảm nhận được tình cảm yêu thương và sự quan tâm đằm thắm của người khác dành cho mình

Ngòi bút của chị giản dị, không trau chuốt mà góc cạnh, sâu sắc đến

lạ Người đọc khựng lại, bắt đầu suy ngẫm với từng con chữ mộc mạc mà vẫn làm day dứt tâm hồn Đối với những đứa trẻ “ở trần, gầy nhom, lem luốc, hai xương vai bén ngót, nhô lên cao, môi nẻ ra, bong những cái vẩy

nhỏ”[70, tr 46], như thằng Củi (Sầu trên đỉnh Puvan), thì việc bông sầu nở

chẳng có ý nghĩa gì để nó đợi, bởi trong mắt nó “bông sầu còn tệ hơn bông