Giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua truyện cổ tích của andersen

Trong phần này, chúng tôi điểm qua một số công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi nước ngoài nói chung và Truyện cổ tích của Andersen nói riêng.. Truyện ca ngợi lòng nh

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA TIỂU HỌC

- -

NGUYỄN THỊ HOÀI THU

Giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua Truyện

cổ tích của Andersen

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

SƯ PHẠM TIỂU HỌC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học thiếu nhi có vai trò to lớn trong việc giáo dục toàn diện cho thiếu nhi về đạo đức, trí tuệ và thẩm mỹ Tính giáo dục được coi là đặc trưng cơ bản nhất, có tính sống còn của văn học thiếu nhi Võ Quảng - người đã để tâm sức cả

đời để sáng tác cho các em từng quan niệm “ Văn học cho thiếu nhi còn đặt ra

vấn đề chính yếu thứ hai, đó là vấn đề giáo dục: giáo dục cái hay, cái đẹp cho thiếu nhi Người viết cho thiếu nhi phải là một nhà văn nhưng cũng đồng thời là một nhà giáo muốn các em trở nên tốt đẹp Quan điểm sư phạm và văn học thiếu nhi là hai anh em sinh đôi” [11, trang 62]

Bên cạnh các tác phẩm văn học thiếu nhi Việt Nam, văn học nước ngoài với những tác giả và tác phẩm tiêu biểu trong vườn văn học muôn màu muôn

sắc của thế giới, đã bổ sung cho nội dung và nghệ thuật của cho văn học thiếu nhi Việt Nam Đồng thời, góp phần khắc sâu, nâng cao hơn nữa những kiến thức và tình cảm mà văn học có thể đem đến cho thiếu nhi

Ở mỗi dân tộc, văn học viết cho thiếu nhi có những nét riêng, tuy nhiên tất cả đều gặp nhau ở điểm là hướng về mục đích nhân văn, hướng tới cái thiện, cái đẹp trong cuộc sống Một trong những cái đẹp ấy chính là lòng nhân ái - một phẩm chất quan trọng của con người Chính lòng nhân ái tạo cho con người một sức mạnh vô tận Ở đâu và bất cứ dân tộc nào lòng nhân ái cũng đều được coi trọng

Việc giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi có vai trò quan trọng trong việc phát triển đạo đức, nhân cách cho các em Nhà sư phạm người Nga V.A

Xukhôm Linxki đã khẳng định: “ Nếu những đứa trẻ đang dửng dưng với những

điều đang xảy ra trong trái tim người bạn, bố, mẹ hoặc bất cứ người đồng bào nào em gặp Nếu những đứa trẻ không biết đọc trong ánh mắt người khác trong trái tim người đó sẽ không bao giờ trở thành con người chân chính” [14, trang

Đã từ rất lâu, tên tuổi Andersen trở nên gần gũi và quen thuộc với bạn

đọc, đặc biệt là những độc giả nhỏ tuổi Bằng sức mạnh ngôn từ hiếm có, trí

tưởng tượng nhiệm màu và trong sáng, cốt truyện hấp dẫn, lối kể chuyện có duyên, pha giữa bút pháp hiện thực và huyền ảo, Truyện cổ tích của Andersen

đã đi sâu vào thế giới tâm hồn của các bạn nhỏ, ảnh hưởng đến nhận thức và hình thành quan niệm sống tích cực cho các em thiếu nhi [11,trang 123] Hơn

thế nữa, không những thiếu nhi mà người lớn ở mọi lứa tuổi đều đón đọc tác

phẩm một cách say sưa Bởi “Trong mỗi truyện cổ tích cho trẻ con của

Andersen còn có một truyện cổ tích khác mà chỉ có người lớn mới hiểu hết ý nghĩa của nó” ( Pautopxki )

Vì những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua Truyện cổ tích của Andersen” để nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Các tác phẩm văn học thiếu nhi nước ngoài cùng với văn học thiếu nhi Việt Nam đã đóng góp một phần quan trọng trong việc giáo dục đạo đức nhân cách cho thiếu nhi Chính vì vậy, đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu Trong phần này, chúng tôi điểm qua một số công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi nước ngoài nói chung và Truyện cổ tích của Andersen nói riêng

Viết Linh, H.C Andersenngười kể chuyện thiên tài, NXB Hội nhà văn,

2000 Tác giả đã kể lại toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp Andersen, giúp cho chúng tôi có cái nhìn cụ thể về tác giả Andersen và Truyện cổ tích của Andersen

Lã Thị Bắc Lý, Giáo trình Văn học trẻ em, NXB Đại học Sư phạm, 2003

Tác giả đã đề cập đến những đặc điểm, nội dung cơ bản cũng như giá trị hiện

thực được phản ánh trong Truyện cổ tích của Andersen Bên cạnh đó, tác giả đã điểm qua một số tác phẩm có nội dung giáo dục lòng nhân ái như: Bà Chúa

Tuyết, Nữ Thần Băng giá, Cô bé bán diêm, Mụ ấy hư hỏng, Bầy chim thiên nga, Nàng tiên cá, Chim hoạ mi,…

Cao Đức Tiến, Đường Thị Hường - Văn học - Dự án phát triển giáo viên

Tiểu học - Nhà xuất bản Đại học Sư phạm và nhà xuất bản giáo dục, 2007 Trong phần giới thiệu văn học nước ngoài ở chương trình Tiểu học, các tác giả đã giới thiệu một vài nét về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Andersen Bên

cạnh đó, các tác giả cũng đã hướng dẫn phân tích tác phẩm Bà Chúa Tuyết, tác

phẩm tiêu biểu về lòng nhân ái

Lê Thị Hoài Nam, Bài giảng Văn học, NXB Đại học Sư phạm, 2010 Sau

khi trình bày giá trị nội dung của văn học nước ngoài trong chương trình tiểu học, tác giả đã đề cập đến truyện kể của Hans Christian Andersen

Những tuyển tập Truyện cổ tích của Andersen được dịch sang Tiếng Việt, ở lời giới thiệu của mỗi tập truyện đã nêu khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Andersen cũng như giá trị nội dung của tập truyện

Như vây, các tài liệu trên chủ yếu đề cập đến những nội dung quan trọng

và cần thiết về tác giả Andersen cũng như giá trị nội dung và nghệ thuật của

Truyện cổ tích của Andersen mà chưa có tài liệu nào đi sâu vào nghiên cứu về

nội dung giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi trong Truyện cổ tích của Andersen một cách hệ thống Mặc dù vậy, các công trình nghiên cứu trên vẫn là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích cho chúng tôi trong quá trình tiến hành thực hiện đề tài của mình

3 Mục đích, nhiêm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi chọn đề tài “Giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua Truyện cổ tích của Andersen” với mục đích tìm hiểu việc giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi trong tác phẩm Trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp nhằm giáo dục lòng nhân ái cho học sinh Tiểu học

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, đề tài đề ra một số nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu những vấn đề lí thuyết liên quan đến đề tài

- Tìm hiểu nội dung giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua Truyện cổ

tích của Andersen

- Đề xuất một số biện pháp giáo dục lòng nhân ái cho học sinh Tiểu học

4 Đóng góp của đề tài

Tìm hiểu nội dung giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua Truyện cổ tích của Andersen giúp chúng tôi nhận thức rõ ý nghĩa của việc giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi thông qua các tác phẩm văn học Từ đó, đề xuất một số biện pháp giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi nói chung và học sinh Tiểu học nói riêng Đồng thời, giúp sinh viên ngành Tiểu học có ý thức rèn luyện nhân cách cho bản thân Ngoài ra, đề tài cũng là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích cho sinh viên và giáo viên Tiểu học trong quá trình dạy và học môn Tiếng Việt

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua Truyện cổ tích của Andersen

- Phạm vi nghiên cứu: Truyện Cổ tích của Andersen

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

7 Cấu trúc đề tài

Đề tài gồm có 3 phần:

- Phần mở đầu: Gồm có các tiểu mục sau

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4 Đóng góp của đề tài

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phần nội dung: Gồm 3 chương

Chương 1: Những vấn đề chung có liên quan đến đề tài Chương 2: Tìm hiểu nội dung giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua Truyện cổ tích của Andersen

Chương 3: Đề xuất một số biện pháp giáo dục lòng nhân ái cho học sinh Tiểu học

- Phần kết luận: Gồm 2 tiểu mục sau

1 Kết luận

2 Đề xuất

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Khái quát chung về văn học thiếu nhi

1.1.1 Khái niệm văn học thiếu nhi

Văn học thiếu nhi: Theo nghĩa hẹp, gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm những tác phẩm văn học thông thường (cho người

lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi như Đôn Kihôtê của M Xecvantex,

Gulivơ du kí của Gi Xuypt, Túp lều bác Tôm của Bichơ Xtâu…[8, trang 285]

Văn học thiếu nhi bao gồm những tác phẩm văn học được viết cho thiếu nhi với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tích cách cho các em Nhân vật

trung tâm của nó là thiếu nhi, và nhiều khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật hay một đồ vật, một cái cây,… Tác giả văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em, mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi

Văn học thiếu nhi còn là những tác phẩm được thiếu nhi thích thú tìm đọc Bởi vì các em đã tìm thấy ở trong đó cách nghĩ cách cảm cùng những hành động gần gũi với cách nghĩ, cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn thế, các em con tìm thấy ở trong đó một lời nhắc nhở, một lời răn dạy, với những nguồn động viên, khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích,… trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình

Như vậy, văn học thiếu nhi là người bạn thông minh và mẫn cảm của thiếu nhi

Trên thế giới, từ rất lâu đã xuất hiện các tác phẩm viết cho thiếu nhi như

Truyện cổ Andersen, Truyện kể của Pêrôn, Rôbinxơn Cruxô của Đêphô, Không gia đình của Hecto Malô,… Mỗi tác phẩm, mỗi câu chuyện là những số phận

con người mang một tính cách khác nhau,… tuy nhiên những tác phẩm hay đều gặp nhau ở điểm là hướng về mục đích nhân văn, đưa người đọc đến những giá trị chân - thiện - mĩ trong cuộc sống

1.1.2 Chức năng của văn học thiếu nhi

Văn học là “Sách giáo khoa về cuộc sống” - Sécnưsevxki Văn học có ý

nghĩa rất quan trọng đối với cuộc sống tinh thần của con người Bằng việc tái hiện sự sống và khái quát về ý nghĩa giá trị của cuộc sống, văn học giúp con người có ý thức hơn, hiểu nhau hơn, mạnh mẽ hơn

Đứng về phía người tiếp nhận có thể coi văn học có ba chức năng nổi bật sau: Chức năng nhận thức, chức năng giáo dục và chức năng thẩm mĩ Văn học thiếu nhi là một bộ phận của văn học nói chung, là một loại hình nghệ thuật ngôn từ Vì vậy, nó cũng mang đầy đủ các chức năng của văn học

1.1.2.1 Chức năng nhận thức

Văn học phản ánh đời sống xã hội, giúp người đọc hiểu biết về cuộc sống và con người Văn học có thể đem lại cho con người những tri thức về các mặt

lịch sử, địa lí, văn hóa, xã hội, quân sự, ngôn ngữ, phong tục tập quán… Thông qua việc phản ánh hiện thực về con người và cuộc sống trong những mối quan hệ nhân sinh phức tạp, văn học giúp độc giả nhận thức về thế giới tư tưởng, tình cảm và tâm lí của con người Những tác phẩm văn học chân chính có thể giúp người đọc nhận ra những quy luật phát triển tất yếu của cuộc sống con người và vận mệnh của toàn xã hội Văn học là hình thức để tiếp cận chân lí Vì vậy, văn học có chức năng nhận thức

Văn học giúp con người nhận thức về đời sống, hiểu sâu sắc hơn về những chân lí đời sống, cái thiện cái ác, cái đẹp cái xấu Đặc biệt văn học giúp con người nhận thức về bản thân mình Sự tiếp xúc, thể nghiệm đối với cách trình bày và lí giải những vấn đề của đời sống, sự thâm nhập vào những biến cố, những số phận con người sẽ giúp người đọc nhận rõ vị thế của mình hơn, từ đó tạo ra những chuyển biến về chất để có thể định hướng và điều chỉnh những hoạt động của mình sao cho có ý nghĩa hơn Văn học cũng giúp người ta nhận thức các trạng thái éo le, phức tạp của nhân sinh, cái mà thông thường không dễ nhận thức theo con mắt bên ngoài

Nhận thức trong văn học chủ yếu là nhận thức ý nghĩa, giá trị và sự biểu hiện của ý nghĩa, giá trị của con người Do vậy, nhận thức cũng là đánh giá, phán xét, châm biếm hay ngợi ca

1.1.2.2 Chức năng giáo dục

Chức năng giáo dục của văn học chính là chức năng tác động, cải tạo quan điểm, tư tưởng, đạo đức của con người [2, trang 67]

Văn học có khả năng hướng con người vào mục tiêu nhất định Nó hình thành cho con người một khả năng nhận biết cái đúng, cái sai, cái đẹp, cái xấu, cái thiện, cái ác… trong cuộc sống; bồi dưỡng và nhân lên ở con người một tình yêu tha thiết với thiên nhiên, đất nước, một tấm lòng đồng điệu, cảm thông với những số phận khác nhau trong cuộc đời, đồng thời dạy cho con người biết khinh ghét những thói đời đen bạc, xấu xa, biết khâm phục những con người dám vượt qua những ngang trái, bất công để vươn tới những đỉnh cao của vinh quang, dũng cảm và anh hùng Văn học cũng dạy con người biết sống vị tha, có

lương tâm và trách nhiệm với chính mình, với người thân và với cuộc đời… Đồng thời nó cũng làm cho tâm hồn con người trở nên trong sáng, thánh thiện hơn và ý thức về cuộc sống cũng trở nên tự giác hơn

Như vậy, văn học nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng có tác dụng giáo dục, cải tạo quan điểm tư tưởng đạo đức rất lớn Nhưng văn học giáo dục con người không phải như một nhà thuyết giáo mà như là một người bạn đồng hành, đối thoại, tâm tình với bạn đọc, một tấm gương để người đọc tự soi mình nên đã chuyển quá trình giáo dục, thuyết phục từ bên ngoài thành quá trình tự giáo dục, tự thuyết phục một cách tự giác nhằm hoàn thiện nhân cách của mình

1.1.2.3 Chức năng thẩm mĩ

Khi phản ánh cuộc sống văn học có chức năng làm thỏa mãn những nhu cầu về cái đẹp, trau dồi năng lực và thị hiếu thẩm mĩ cho con người

Sự thưởng thức văn học nghệ thuật là hoạt động tự nguyện, chủ yếu gắn với nhu cầu về cái đẹp muốn vươn tới lí tưởng, vươn tới sự hoàn thiện Văn học

có nhiệm vụ thỏa mãn nhu cầu ấy của con người thông qua sự phản ánh quan hệ thẩm mĩ của con người với hiện thực khách quan, bồi dưỡng cho con người năng lực sáng tạo và cảm thụ thẩm mĩ Chức năng thẩm mĩ của văn học đem lại cho con người sự hưởng thụ thẩm mĩ mà trước hết là sự hưởng thụ tinh thần Trước một vẻ đẹp của thiên nhiên hay con người thì con người luôn được thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ

Văn học làm thỏa mãn những nhu cầu về cái đẹp bằng cách tạo cho con người những rung động sâu sắc về tình cảm, được nếm trải những giây phút lo

âu, hồi hộp, vui sướng,… qua những bước thăng trầm, biến đổi của cuộc đời Cái đẹp do văn học tạo ra là cái đẹp được chọn lọc, có tính chất điển hình, khái quát, có chất lượng cao và mới mẻ hơn cái đẹp trong đời thường, nó có khả năng nuôi dưỡng những cảm xúc thẩm mĩ cho con người và giúp con người phát triển những phẩm chất nghệ sĩ vốn có của mình

Văn học phản ánh đời sống dưới ánh sáng của lí tưởng thẩm mĩ mà trong đời sống, con người luôn hướng tới cái chân, thiện, mĩ nên việc xác lập lại trật

tự thế giới trong văn học thể hiện rõ ước mơ của con người theo nguyên lí hài

hòa Những kẻ ác, đen tối sẽ bị trừng trị, tố cáo Những người bị oan khúc, thiệt hại được dồn cho tình yêu và sự nâng niu Những ai cô đơn sẽ được giải bày, đồng cảm và sẻ chia

Đến với các tác phẩm văn học người đọc không chỉ được hưởng thụ vẻ đẹp hài hòa của cuộc sống như nó phải có mà còn được hưởng thụ vẻ đẹp của nghệ thuật - vẻ đẹp của ngôn từ được trau chuốt, kết cấu độc đáo, cấu tứ mới lạ Trong nghệ thuật, với sự hư cấu tưởng tượng, nghệ sĩ cuốn hút người đọc vào trò chơi của các năng lực tinh thần Tham gia trò chơi nghệ thuật đó người đọc được phát triển các năng lực cảm thụ, thể nghiệm chủ quan, được giả định mình

là nhân vật và thể nghiệm cuộc sống đầy những lo âu, mong đợi của nhân vật Lúc đó chức năng thẩm mĩ có thể coi như là chức năng giải trí có ý nghĩa rất nghiêm túc đối với người đọc Nó làm đầu óc con người nhạy bén, linh hoạt, sắc cạnh trước các biểu hiện phức tạp và pha tạp của cuộc đời

Các chức năng của văn học vốn có quan hệ hữu cơ nội tại, chúng gắn bó với nhau chặt chẽ, không thể xem nhẹ hoặc bỏ đi một chức năng nào Các chức năng ấy thâm nhập vào nhau, tác động lẫn nhau đến mức có thể coi như ba phương diện chính của một chức năng nhận thức - giáo dục - thẩm mĩ Đi sâu vào nhận thức về xã hội, con người, thiên nhiên kích thích con người vươn lên

sự sống có ý thức Miêu tả chân thực sinh động, táo bạo làm cho con người lớn lên về mặt cảm xúc và tâm hồn Hình tượng nhân vật có lí tưởng cao đẹp mới gây được sự ngưỡng mộ cho người đọc Sự gắn bó hữu cơ của các chức năng này tạo cho văn học một sức sống mãnh liệt, dài lâu, có sức tác động sâu xa, bền bỉ và góp phần nuôi dưỡng con người một cách toàn diện

1.2 Đặc điểm tâm lí của học sinh Tiểu học

1.2.1 Đặc điểm của các quá trình nhận thức

1.2.1.1 Tri giác

Tri giác của học sinh Tiểu học mang tính chất đại thể, ít đi sâu vào chi tiết mang tính không chủ động Tri giác của các em thường gắn với hành động, với hoạt động thực tiễn Do đó, các em phân biệt đối tượng còn chưa chính xác, dễ mắc sai lầm, có khi còn lẫn lộn

Tính cảm xúc thể hiện rất rõ khi các em tri giác Tri giác trước hết là những sự vật, những dấu hiệu, những đặc điểm nào trực tiếp gây cho các em những xúc cảm Vì thế, cái trực quan, cái rực rỡ, cái sinh động dễ gây ấn tượng cho các em và được các em tri giác tốt hơn

1.2.1.2 Chú ý

Ở lứa tuổi Tiểu học, chú ý có chủ định của các em còn yếu, khả năng điều chỉnh chú ý một cách có ý chí chưa mạnh Sự chú ý của học sinh đòi hỏi một động cơ gần thúc đẩy Khả năng phát triển của chú ý có chủ định, bền vững, tập trung của học sinh Tiểu học trong quá trình học tập là rất cao

Sự tập trung chú ý của học sinh đầu bậc Tiểu học còn yếu, thiếu bền vững

do quá trình ức chế ở bộ não của các em còn yếu Do vậy, chú ý của các em còn bị phân tán

1.2.1.3 Tưởng tượng

Tưởng tượng là một trong những quá trình nhận thức quan trọng Tưởng tượng của học sinh Tiểu học được hình thành và phát triển trong hoạt động học

và các hoạt động khác của các em

Tưởng tượng của học sinh Tiểu học đã phát triển và phong phú hơn so với trẻ em chưa đến trường Tuy vậy tưởng tượng của các em còn tản mạn, ít có tổ chức

1.2.1.4 Trí nhớ

Do hoạt động của hệ thống tín hiệu thứ nhất ở học sinh Tiểu học tương đối chiếm ưu thế nên trí nhớ trực quan - hình tượng được phát triển hơn trí nhớ từ ngữ - logic Các em ghi nhớ chính xác những sự vật, hiện tượng cụ thể nhanh hơn và tốt hơn những định nghĩa, những lời giải thích dài dòng Ghi nhớ máy móc của các em thường chiếm ưu thế

1.2.2 Đặc điểm nhân cách của học sinh Tiểu học

1.2.2.1 Tính cách

Tính cách của trẻ em thường được hình thành từ rất sớm ở thời kì trước tuổi đi học: có em thì trầm lặng, có em thì sôi nổi, mạnh dạn, có em thì nhút

nhát Song, những nét tính cách của các em mới được hình thành, chưa ổn định,

có thể thay đổi dưới tác động giáo dục của gia đình, nhà trường và xã hội

Ở lứa tuổi học sinh Tiểu học, hành vi của các em dễ có tính tự phát Do sự điều chỉnh của ý chí đối với hành vi của lứa tuổi còn yếu, các em chưa biết đề ra mục đích của hoạt động và theo đuổi mục đích đó đến cùng Tính cách của các

em có nhược điểm thường bướng bỉnh và thất thường

Phần lớn học sinh Tiểu học có nhiều nét tính cách tốt như lòng vị tha, tính ham hiểu biết, tính hồn nhiên, tính chân thực, lòng thương người… Hồn nhiên trong quan hệ với người lớn, với thầy cô giáo, bạn bè Hồn nhiên nên rất dễ tin: tin vào sách vở, tin vào người lớn, tin vào khả năng của bản thân

Tính hay bắt chước cũng là một đặc điểm quan trong ở lứa tuổi Tiểu học Các em thích bắt chước các cử chỉ, lời nói, hành động của các nhân vật trong phim, trong truyện,… Tính bắt chước là “con dao” hai lưỡi Bởi trẻ em bắt chước cái tốt cũng lắm mà cái xấu cũng nhiều Cho nên cần phải xem tính bắt chước như là một điều kiện thuận lợi cho việc giáo dục các em bằng những tấm gương cụ thể nhưng cũng cần chú ý đến khả năng tiêu cực của tính bắt chước

1.2.2.2 Nhu cầu nhận thức

Trong những năm đầu của bậc Tiểu học, nhu cầu nhận thức của học sinh phát triển rất rõ nét, đặc biệt là nhu cầu tìm hiểu thế giới xung quanh, khát vọng hiểu biết Nhu cầu đọc sách được phát triển cùng với sự phát triển của kỹ xảo đọc Ban đầu nhu cầu đọc nói chung, sau đó các em có nhu cầu đọc truyện cổ tích, những câu chuyện viễn tưởng có nhiều tình tiết kỳ dị, phiêu lưu…

Nhu cầu nhận thức là một trong những nhu cầu tinh thần Đối với học sinh Tiểu học, nhu cầu này có ý nghĩ quan trọng đặc biệt đối với sự phát triển của trí tuệ Nhu cầu nhận thức là nguồn năng lượng tinh thần để định hướng và tiến lên trong nhiều tình huống và cảnh ngộ khó khăn, trên con đường khám phá những kho tàng tri thức của nhân loại

1.2.2.3 Tình cảm

Tình cảm là một mặt rất quan trọng trong đời sống tâm lí nói chung và nhân cách nói riêng Đối với học sinh Tiểu học tình cảm còn vó vị trí đặc biệt vì

nó là khâu trọng yếu gắn liền nhận thức với hành động của trẻ em Tình cảm tích cực không chỉ kích thích trẻ em nhận thức mà còn thúc đẩy trẻ em hoạt động

Trong giáo dục Tiểu học, nếu quá quan tâm đến sự phát triển của trí tuệ

mà xem nhẹ giáo dục tình cảm thì sẽ làm cho nhân cách của các em phát triển phiến diện

Tình cảm và tri thức gắn bó mật thiết với nhau, hỗ trợ cho nhau Việc dùng các tác phẩm văn học nghệ thuật để tác động đến xúc cảm của học sinh cũng đặc biệt quan trọng Xem tranh ảnh, đọc sách báo, truyện cổ tích, nghe nhạc… có tác động đến xúc cảm và tình cảm của các em, có sức cuốn hút mạnh mẽ, để lại ấn tượng sâu đậm trong tâm hồn các em

Vậy, trong các hoạt động dạy học, muốn tác động đến người học có hiệu quả và đạt được mục đích giáo dục như mong muốn thì đòi hỏi người giáo viên, nhà giáo dục phải nắm vững đặc điểm tâm lý của học sinh

1.3 Vai trò và ý nghĩa của tác phẩm văn học đối với việc phát triển nhân cách cho thiếu nhi

Văn học nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng có vai trò to lớn trong việc giáo dục toàn diện về đạo đức, trí tuệ, tình cảm, thẩm mĩ cho các em Văn học thiếu nhi có tác động cải tạo cách nhìn, cách nghĩ và giáo dục đạo đức cho các em Tô Hoài, một nhà văn có nhiều kinh nghiệm viết cho thiếu nhi cũng đã

khẳng định: “Nội dung một tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi bao giờ cũng

quán triệt vấn đề xây dựng đức tính con người Nói thì thừa, cần nhắc lại và thật giản dị, một tác phẩm chân chính có giá trị đối với tuổi thơ là một tác phẩm tham dự mạnh mẽ vào sự nghiệp nên ngườ của bạn đọc ấy”[ 9, trang 6]

Tác phẩm văn học thiếu nhi không phải hiện ra như một người thầy quen thuyết giáo mà là một người bạn đồng hành, người đối thoại với các em Bằng ngôn ngữ giàu cảm xúc và hình ảnh, bằng giọng văn dí dỏm, thấm đẫm chất thơ,

tác phẩm văn học thiếu nhi ngấm sâu vào thế giới cảm xúc của trẻ thơ, nhen lên trong trái tim non trẻ của các em những tình cảm trong sáng nhân hậu, làm cho các em biết tôn trọng, yêu thương, biết điều hay lẽ phải, biết tin yêu vào cuộc đời, khao khát khám phá hiểu biết, ước mơ đi xa hơn chứ không sớm lụi tàn vì hoài nghi, sợ hãi Bằng cách đó, văn học thiếu nhi đã chuyển quá trình giáo dục thành tự giáo dục

Học sinh Tiểu học là lứa tuổi mà nhận thức cảm tính chiếm ưu thế Các

em tiếp xúc với thế giới bên ngoài và thế giới bên ngoài đi vào trong các em thông qua các giác quan Sự tiếp nhận hoặc cảm thụ văn học của học sinh Tiểu học cũng vậy Cái hay cái đẹp của văn học được các em cảm nhận trước hết, từ những hình ảnh sinh động trực quan đó các em có sự rung động cảm xúc Các tác phẩm văn học đã gieo vào lòng các em sự yêu mến thế giới xung quanh, giúp các em hiểu về truyền thống lao động, mở rộng nhận thức về thiên nhiên cũng như mở rộng nhận thức cho các em về văn hóa, xã hội,…

Các câu chuyện dân gian, các tác phẩm thơ truyện hiện đại đã đi sâu vào thế giới tâm hồn của thiếu nhi, ảnh hưởng đến nhận thức và hình thành quan điểm sống tích cực cho các em Được tiếp xúc với tác phẩm văn học qua các bài tập đọc, kể chuyện, dưới sự hướng dẫn của cô giáo, những ấn tượng mà học sinh thu nhận được sẽ hình thành ở các em những phẩm chất đạo đức bền vững

Không ai có thể phủ nhận vai trň của giáo dục đạo đức bởi “thông qua cái đẹp

vươn tới nhân tính” (Beelinxki) Thông qua cái đẹp trong văn học để khơi gợi

những tình cảm đạo đức, những ý niệm đạo đức cho thiếu nhi Khi đọc tác phẩm văn học, các em biết cảm nhận những vẻ đẹp trong mối quan hệ giữa người với người, vẻ đẹp trong các hành động cao thượng của các nhân vật trong tác phẩm, các em biết cảm thông, lo lắng đối với số phận nhân vật, yêu ghét rõ ràng; các

em đề cao những nhân vật thiện, nhân vật dũng cảm mà các em yêu thích

Như vậy, ngoài vai trò và ý nghĩa rất lớn trong việc phát triển tri thức, hiểu biết về thế giới tự nhiên, văn hóa xã hội cho thiếu nhi, văn học đã góp phần quan trọng trong việc bồi dưỡng phẩm chất, tâm hồn, hình thành nhân cách toàn diện cho các em

1.4 Tác giả Andersen và Truyện cổ tích của Andersen

1.4.1 Vài nét về cuộc đời và sự nghiệp của Andersen

Hans Christian Andersen (1805 - 1875) là nhà văn Đan Mạch thiên tài Ông là con một người thợ giày ở thành phố Ôđenzê cổ kính nổi tiếng với nghề chạm gỗ Năm 1816, cha mất, mẹ tái giá, Andersen phải lo tự lập kiếm sống Ông đã lớn lên trong cảnh bần hàn và đã nhiều lần nếm mùi vị cay đắng Người

ta bịt miệng ông, chế giễu ông và vu khống ông vì trong người ông có máu “dân đen”… Ông đau khổ nhưng không khuất phục, ông tự hào về sự gần gũi máu mủ của mình với những người nghèo khổ, những người dân cày và những người thợ Ông gia nhập “Liên đoàn thợ thuyền” và là nhà văn Đan Mạch đầu tiên đọc cho thợ thuyền nghe những truyện thần tiên của mình

Andersen nổi tiếng là người thông minh, hiếu học Ông làm thơ, viết truyện, nhưng mọi người biết đến tài năng của ông là những pho tượng cổ tích

do ông kể Trước hết, truyện kể của ông bộc lộ một tài năng kì lạ của trí tưởng tượng Ngay từ bé, sau khi nghe người lớn kể chuyện, chú bé Andersen đã biến hóa những câu truyện ấy thông qua trí tưởng tượng nhiệm màu của mình rồi kể

lại cho họ nghe Mọi người đã kinh ngạc gọi Andersen là phù thủy: “Anh có một

khả năng quý báu là trong bất cứ cống rãnh nào cũng tìm ra được ngọc trai”

[16, trang 54] Thế giới xung quanh bước vào truyện kể của ông thật sinh động Từ một chiếc lá rơi, một con kiến tha mồi, một con chim gõ kiến,… đều biết nói năng, đi lại, có hồn, thậm chí cả chiếc bình mực cạn cũng trở thành câu chuyện làm say đắm lòng người Có thể nói trí tưởng tượng của Andersen khó ai sánh nổi Nhờ có trí tưởng tượng phong phú, kì diệu, ông đã tạo ra những cốt truyện hấp dẫn, muôn màu muôn vẻ và những hình tượng có ý nghĩa sâu xa, lay động

tâm hồn người đọc Pautôpxki (nhà văn Nga) đã nhận định: “ Trong mỗi truyện

cổ tích cho trẻ con của Andersen còn có một truyện cổ tích khác mà chỉ có người lớn mới có thể hiểu hết ý nghĩa của nó”

Có lẽ những tia sáng đầu tiên tỏa ấm vào tâm hồn trẻ thơ của Andersen chính là mạch nguồn văn hóa dân gian

Từ thuở bé, Andersen thường theo bà nội đến bệnh viện làm phúc Bà nội vốn là người có tài kể chuyện, đã có ảnh hưởng khá đậm nét trong tuổi thơ Andersen Thỉnh thoảng, cậu còn được nghe các bà già lẩn thẩn trong bệnh viện kể cho nghe những câu chuyện hấp dẫn, quái dị, có khi mất đầu, thiếu đuôi, chẳng mạch lạc gì

Còn ở nhà, người cha của Andersen tuy làm nghề thợ giày nhưng cũng đã từng đêm, ông thức đọc cho con trai nghe những câu chuyện cổ huyền bí trong

Nghìn lẻ một đêm, Ngụ ngôn Laphongten và cả kịch của nhà văn Đan Mạch

Hônbéc

Mười một tuổi, Andersen mồ côi bố và đành phải thôi học Để bù lại vốn kiến thức văn hóa xã hội, Andersen đọc sách rất nhiều Ông rời quê hương lên thủ đô để kiếm sống Sau hai năm lang thang đầy thử thách, khẩn cầu qua nhiều cửa, Andersen may mắn được ngài Gioonat Coolin - một thành viên của Ban lãnh đạo nhà hát Hoàng gia và là một nghệ sĩ giàu có nhận đỡ đầu vì thấy ở Andersen “Một năng khiếu thơ bẩm sinh” Có thể nói, nhờ G Coolin, Andersen về sau mới có đủ vốn kiến thức văn hóa để trở thành văn hào chân chính và vĩ đại

Một trong những điều tạo nên sự hấp dẫn cuốn hút kì lạ của tác phẩm Andersen chính là nhân cách của người cầm bút Ý thức nhân văn sâu sắc khi viết cho thiếu nhi luôn là “ngôi sao Bắc Đẩu” rọi đường cho những trang viết của ông Chính vì vậy mà ông nói về niềm vui, nỗi buồn, về những điều tưởng chừng như đơn giản nhất nhưng lạ có sức lay động lạ thường

Andersen được sánh ngang với những bậc danh nhân văn hóa của nhân loại Tác phẩm của ông được dịch ra 90 thứ ngôn ngữ, xuất bản gần 500 lần với hơn 70 triệu bản Đó là những cuốn sách được xem là bán chạy nhất hành tinh

1.4.2 Truyện cổ tích của Andersen

1.4.2.1 Giá trị nội dung

Qua truyện cổ tích của mình, Adersen đã bày tỏ thái độ tôn trọng với sự tôn nghiêm của con người, sự đồng cảm với tầng lớp dưới đáy xã hội, ca tụng tình yêu chân thành, thuần khiết, ngợi ca những tấm lòng nhân hậu của con

người,… Những nhân tố ấy của truyện đã đi sâu vào thế giới tâm hồn của bạn đọc, ảnh hưởng đến nhận thức và hình thành quan điểm sống tích cực cho các

em

a Truyện phản ánh một xã hội đang tồn tại cái xấu, cái ác ở khắp nơi

Truyện cổ tích của Andersen đã dựng nên bức tranh sinh động về hiện thực của cả xã hội Châu Âu nói chung và Đan Mạch nói riêng vào giữa thế kỉ XIX, một xã hội mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản, số phận con người càng thêm khốn khổ Xã hội tư sản với thế lực của đồng tiền đang huỷ hoại mọi giá trị đạo đức, tinh thần và làm cho con người tha hoá đến cùng cực

Trước hết, đó là Thần Băng giá (Nữ thần Băng giá) - sự hiện thân của cái

ác, thần đã khiến cho Ruyđy một em bé hồn nhiên, vô tư mất hết tính vui vẻ của tuổi thơ và trở thành “ nghiêm nghị hơn một ông già” Hơn thế, thần Băng giá đã phá phách, đè bẹp và nghiền nát mọi vật Không trung là cha mụ, quyền lực của mụ rải lên khắp xứ sở khiến cho mọi người ai ai cũng phải khiếp sợ

Tiếp theo đó, tấm gương của tên Quỷ dữ (Bà Chúa Tuyết), tấm gương ấy

là sự phủ nhận sự thật và chân lí, là hiện thân của cái xấu, cái ác Cái gì soi vào tấm gương ấy cũng bị méo mó đi: cái tốt, cái đẹp trở thành cái xấu, còn cái xấu thì làm cho mọi người khiếp sợ Nguy hại thay, tấm gương lại bị nát vụn ra thành những mảnh nhỏ, lơ lửng khắp không trung và sẵn sàng bắn vào mắt và tim từng người Nếu mảnh vụn ấy bắn vào mắt ai thì người đó có cái nhìn và nhận thức sai lệch: Con người không còn ai tốt, ai cũng đáng sợ và ghê tởm Nếu mảnh vụn bắn vào tim ai người đó trở thành lạnh lùng, dửng dưng với mọi buồn vui nhân thế Trái tim họ trở nên băng giá

Đó còn là sự mưu mô, gian trá của mụ hoàng hậu ( Bầy chim thiên nga),

mụ ấy đã làm phép để biến mười một chàng hoàng tử trở thành đàn chim thiên nga Hơn thế, mụ còn liên tục phá hoại cuộc sống của công chúa Lidơ khiến nàng phải chịu khổ đau hết lần này đến lần khác và rời khỏi vua cha, rời khỏi hoàng cung

b Truyện phản ánh đời sống bấp bênh của con người

Đó là cuộc sống bấp bênh luôn bị đe doạ bởi cái đói, cái chết của hai mẹ

con chị thợ giặt và Mactơ (Mụ ấy hư hỏng), số phận bất hạnh, đáng thương của

em bé bán diêm (Cô bé bán diêm),… và đối lập với cuộc sống nghèo khổ của

những người lao động là cuộc sống giàu sang, phú quý của những gia đình quý tộc

Có thể nói, chính vì xuất thân trong cảnh bần hàn và nếm nhiều cay đắng nên ông đã thấu hiểu nỗi thống khổ của những người lao động

c Truyện ca ngợi lòng nhân ái của con người

Truyện cổ tích của Andersen mang tính nhân văn sâu sắc Tính nhân văn ấy thể hiện trước hết ở sự nhìn nhận và phản ánh hiện thực xã hội của tác giả, sự cảm thông với những số phận, kiếp người dưới đáy xã hội

Ngòi bút của Andersen đã rất tôn trọng khi viết đến những con người ấy:

đó là người thợ giặt trong Mụ ấy hư hỏng, em bé đáng thươnng trong Cô bé bán

diêm, người mẹ hiền từ, giàu đức hi sinh trong Một bà mẹ, Giécđa với lòng tốt

kì diệu, can đảm, giàu nghị lực trong Bà chúa Tuyết, Lidơ với tình yêu thương trong sáng, sẵn sàng hi sinh bản thân để cứu mười một người anh trong Bầy

chim thiên nga,

Những trang viết về tình bạn cao quý, tình yêu chân thành, thuần khiết đã làm rung động bao trái tim độc giả Đó là sự hi sinh của Nàng tiên cá cho tình yêu của mình, hay tình cảm chân thành mà Ruyđy phải vượt qua bao gian lao, thử thách để có được trái tim của nàng Babet Những câu chuyện cảm động về tình yêu con vô bờ bến của chị thợ giăt, của người mẹ

Từ những nội dung về lòng nhân ái được thể hiện xuyên suốt trong Truyện cổ tích của Andersen, có thể đúc kết thành những nội dung giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi mà chúng tôi sẽ đề cập ở chương 2

1.4.2.2 Giá trị nghệ thuật

a Kết cấu truyện

Truyện cổ tích của Andersen có kết cấu đơn giản, dễ hiểu Qua mỗi câu

truyện các em được đến với những tình tiết bất ngờ, li kì, phù hợp trí tưởng tượng,phong phú của các em Đặc biệt là cách kết thúc trong Truyện cổ tích của

Anderse, đã để lại cho độc giả rất nhiều suy nghĩ Gấp trang sách lại mà vẫn

miên man suy nghĩ, nghĩ về cuộc sống, về đạo lí, về niềm tin Tuy vậy, Truyện cổ tích của Andersen có điểm chung đó là “ mở ra một thế giới huyền ảo với

những giấc mơ bất tận” Cổ tích vốn là mơ và Truyện cổ tích của Andersen

không nằm ngoài điều đó

Kết cấu truyện cũng làm nổi bật lên lòng nhân ái của con người Lòng nhân ái này thể hiện rất sâu sắc qua hành động của từng nhân vật trong mỗi câu truyện kể, thấm sâu qua từng trang sách làm độc giả xúc động, rung cảm và yêu thương

Chính tình yêu thương, lòng nhân ái đã làm nên chất thơ trong Truyện cổ tích của Andersen, làm cho từng chi tiết trong truyện mang đậm tình yêu thương, đậm tình người, mang nặng cảm xúc

b Hình tượng nhân vật

Truyện cổ tích của Andersen xây dựng hình tượng nhân vật khá rõ nét Những nhân vật chính diện: từ Giec - đa chân thành, dũng cảm, đầy tình yêu

thương, Kay trong sáng hồn nhiên trong Bà Chúa Tuyết; đến em bé bán diêm đáng thương trong Cô bé bán diêm, Ruy - dy can đảm, trung thành, Babet chung tình trong Nữ thần Băng Giá, hay người mẹ giàu đức hy sinh trong Một bà mẹ, bác Sồi già có tấm lòng nhân hậu trong Giấc mơ cuối cùng của cây Sồi

già,…đều là những nhân vật có tính cách rõ ràng Họ rất giống nhau, đều sống

bằng tình yêu thương, lòng tốt kì diệu nhưng lại có những hành động, nhưng biểu hiện rất riêng của mình Những nhân vật phản diện cũng được tác giả mô tả sinh động: Nữ thần Băng giá với tâm địa độc ác, tàn nhẫn, Quỷ Satan xấu xa, xảo quyệt đã chế tạo ra chiếc gương kì lạ, mụ hoàng hậu mưu mô, thủ đoạn ,… các nhân vật trong truyện đã được tác giả khắc hoạ rất sinh động

Tiểu kết

Trên đây là một số cơ sở lí luận liên quan đến đề tài Việc tìm hiểu về văn học thiếu nhi, chức năng của văn học thiếu nhi; đặc điểm tâm lí của học sinh Tiểu học; vai trò và ý nghĩa của tác phẩm văn học đối với việc phát triển nhân

cách cho thiếu nhi; khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của tác giả Andersen; tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật của Truyện cổ tích của Andersen giúp cho chúng tôi có cái nhìn tổng quan và đầy đủ hơn về vấn đề đang nghiên cứu Đây cũng là cơ sở để chúng tôi tìm hiểu nội dung giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua Truyện cổ tích của Andersen ở chương 2

Chương 2

TÌM HIỂU NỘI DUNG GIÁO DỤC LÒNG NHÂN ÁI CHO THIẾU NHI

QUA TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA ANDERSEN

2.1 Khái niệm chung

2.1.1 Khái niệm lòng nhân ái

Theo từ điển Hán - Việt: Nhân ái có nghĩa là ưu ái con người, yêu thương con người [9, trang 231]

Lòng nhân ái là tình yêu thương giữa con người với con người và với muôn vật, là khuynh hướng làm một hành động có ý nghĩa, quên bản thân mình nghĩ đến người khác, một sự quan tâm đến con người nhất là người cô thế, một lòng thổn thức, thương cảm trước nỗi thống khổ của người khác, một lòng

khoan dung không bị dừng trước cái ác của con người, một sự tha thứ vô điều kiện [12,trang 13]

2.1.2 Biểu hiện của lòng nhân ái

Mỗi người sinh ra có một đôi mắt để nhìn, đôi tai để nghe, một bộ óc để suy nghĩ và có một trái tim để yêu thương Con người biết yêu thương, quan tâm

sẻ chia với mọi người là người có lòng nhân ái “Lòng nhân ái là biểu hiện cao

đẹp nhất của con người” (Steve Godier)

Nhà văn Nam Cao đã từng khẳng định “Tình thương là lẽ sống, là tiêu

chuẩn làm người lớn nhất Một con người có lòng nhân ái là phải biết yêu thương, quan tâm, chăm sóc những người thân yêu của mình” [10, trang 46]

Biết yêu thương mình, yêu thương người thân, yêu thương đồng loại đó chính là biểu hiện của lòng nhân ái Tình yêu thương không đơn thuần chỉ biểu hiện ở tấm lòng, lời nói mà còn có những hành động cụ thể: một miếng ăn gửi bạn trong lúc đói khát, một hành động giúp đỡ người khác trong cơn hoạn nạn, một ánh mắt đồng cảm chia sẻ, một cái nắm tay…Đó là cử chỉ bình thường mà cao đẹp của lòng nhân ái

Lòng nhân ái không phải là những gì cao đạo, xa vời càng không phải là lòng thương hại, sự bố thí Lòng nhân ái có thể là một tình yêu, một lòng tốt bình thường nhưng lại có sức mạnh lớn lao có thể làm cải biến con người Lòng nhân ái có thể làm tăng giá trị cuộc sống và tình thân của con người

Biểu hiện cao nhất của lòng nhân ái chính là đức hi sinh Đó là hình ảnh những người mẹ với lòng thương con vô bờ bến, những người quên bản thân mình vì người khác, vì những lí tưởng cao đẹp Họ là những con người dũng

cảm với những trái tim yêu thương

2.2 Nội dung giáo dục lòng nhân ái trong Truyện cổ tích của Andersen

Trong mỗi câu truyện cổ tích của Andersen luôn có hai tầng ý nghĩa Nghĩa đen trong truyện là cuộc phiêu lưu của các em nhỏ đến với xứ sở thần tiên, đến với thế giới của các bà tiên nhiều phép màu, đến với các nàng công

chúa và các chàng hoàng tử,… Nghĩa bóng của truyện là những bài học sâu sắc về tình yêu thương con người, về lòng nhân ái Đó là lòng tốt kì diệu của Giécđa

đã làm tan chảy trái tim băng giá của Kay (Bà Chúa Tuyết), tình yêu thương chân thành của Lidơ đã giúp các anh trai trở về làm người (Bầy chim thiên nga),

sự cảm thông chia sẻ với những số phận bất hạnh (Cô bé bán diêm, Mụ ấy hư

hỏng), sự hi sinh cao cả của nhân vật người mẹ để được gặp thần Chết tìm lại

đứa con (Một bà mẹ),…

Sau khi khảo sát nội dung giáo dục lòng nhân ái cho thiếu nhi qua Truyện

cổ tích của Andersen, chúng tôi nhận thấy trong Truyện cổ tích của Andersen có

những nội dung giáo dục lòng nhân ái cho các em thiếu nhi như sau:

- Tình yêu thương và niềm tin là sức mạnh to lớn để con người vượt qua gian khổ, chiến thắng cái ác, cái xấu

- Sự đồng cảm, sẻ chia với những số phận bất hạnh

- Lòng tốt của con người đã cảm hoá được nhiều người, nhiều vật

- Đức hi sinh cao cả cho tình bạn, tình yêu

Hầu hết các Truyện cổ tích của Andersen đều chứa đựng những nội dung giáo dục lòng nhân ái trên Tuy nhiên, vì thời gian không cho phép nên chúng

tôi sẽ làm rõ các nội dung giáo dục trên qua 7 truyện tiêu biểu Đó là: Bà chúa

Tuyết, Nữ thần Băng giá, Cô bé bán diêm, Mụ ấy hư hỏng, Một bà mẹ, Bầy chim thiên nga, Cô gái giẫm chân lên bánh mì Sau đây, chúng tôi đi vào phân tích c ụ

thể từng nội dung

2.2.1 Tình yêu thương và niềm tin là sức mạnh to lớn để con người vượt qua gian khổ, chiến thắng cái ác, cái xấu

Tình yêu thương gắn kết mọi người trong xã hội với nhau Giáo dục lòng yêu thương, tấm lòng nhân hậu cho học sinh là một trong những nội dung giáo dục lòng nhân ái trong truyện Tình yêu thương là âm điệu chủ đạo xuyên suốt câu chuyện đầy cam go và thử thách của các nhân vật như: Giécđa trong truyện

Bà chúa Tuyết, Ruyđy trong truyện Nữ thần Băng giá hay Lidơ trong truyện Bầy chim thiên nga,… Giữa muôn vàn khó khăn để đấu tranh, để chống lại cái ác, cái

xấu, lấp lánh những những con người giàu lòng nhân ái như: bà lão nhân hậu,

Công chúa và Hoàng tử, bà lão xứ Lapôli, bà lão người Phần Lan trong truyện

Bà chúa Tuyết, hay các Thiên thần và Công chúa Thái Dương, nhân vật chú,

nàng Babet trong truyện Nữ thần Băng giá,… Đó là những người giàu lòng yêu

thương, có tình yêu thuỷ chung, những con người dù bất cứ hoàn cảnh nào cũng

không thay đổi tấm lòng của họ Tình yêu thương đã tạo cho con người sức

mạnh vô tận, giúp họ vượt qua muôn vàn thử thách và bất hạnh của cuộc đời để tìm đến hạnh phúc

Theo kết quả khảo sát của chúng tôi, nội dung “Tình yêu thương và niềm

tin là sức mạnh to lớn để con người vượt qua gian khổ, chiến thắng cái ác, cái xấu” đã được Andersen gửi gắm trong hầu hết các câu truyện cổ tích của ông

Trong đó, nổi bật hơn hết là các truyện: Bà chúa Tuyết, Nữ thần Băng giá, Bầy

chim thiên nga

Trước hết, đó là tình yêu thương và niềm tin của cô bé Giécđa dành cho

Kay trong truyện Bà chúa Tuyết

Từ lúc Kay bị mảnh gương vỡ của tên Quỷ dữ bắn vào tim, tim em “lạnh

như băng giá” Cái gì dưới mắt nhìn của em cũng trở nên tồi tệ, xấu xí Em còn

chế nhạo cả Giec - đa người mà em rất mực yêu quý Những trò chơi vui trẻ với

em không còn hứng thú nữa

Kay mất tích Giec - đa buồn và nhớ Kay rất nhiều: “Khi Kay đi rồi thì

Giec - đa nghĩ gì nhỉ? Kay đi đâu? Chẳng ai biết, chẳng ai biết mảy may về hướng đi của Kay; chỉ có bọn trẻ con kể lại rằng chúng đã thấy Kay buộc xe của

nó vào một chiếc xe trượt lớn và đã đi ra phía cửa ô Biết bao nhiêu nước mắt chảy, bé Giec -đa cũng khóc mãi không thôi” [3, trang 12]

Niềm tin và tình yêu thương là điều kiện cần có ở một tình bạn chân thành, sâu sắc và vững bền Nhờ có tình thương, niềm tin mà con người trở nên mạnh mẽ hơn, vững vàng hơn trong cuộc sống Nó là nền tảng để con người gắn kết với nhau trong xã hội và cũng chính là sức mạnh vô giá của nhân loại Với một tình bạn chân thành như thế, Giécđa cũng có một tình yêu thương, một niềm

tin mãnh liệt “Kay chưa chết” Và chính những câu hỏi và niềm tin vào tình bạn

ấy cùng tình yêu thương và những giọt nước mắt lại là nguồn động viên, cổ vũ,

thúc giục em lên đường tìm bạn “Trời mới tang tảng sáng Em hôn bà, lúc bấy

giờ đang còn ngủ, xách đôi giày đỏ ra đi một mình, theo lối cửa ra sông” [3,

trang 13]

Trên lộ trình dài dài dằng dặc và vô vọng, người bạn đồng hành và dẫn lối cho em chỉ có ánh sáng của niềm tin và ngọn lửa tình thương Em đã vượt qua nhiều chặng đường gian nan, có lúc gần như đối mặt với cái chết nhưng lòng yêu thương cao cả, chân thành của em đã cảm hoá được tất cả, em đã gặp rất nhiều người có tấm lòng nhân ái, họ đã động viên, khích lệ và giúp đỡ em trên mỗi chặng đường đi để em tìm đến được xứ sở của Bà chúa Tuyết

Đó là lòng tốt của bà lão ở khu vườn có nhiều phép lạ Bà muốn em quên

đi mọi buồn phiền, muốn em thôi đi tìm Kay vì sợ em gặp nhiều đau khổ:

“Trong khi bà chải tóc cho Giécđa, dần dần em quên Kay, bạn thân nhất của em” [3, trang 15] Bà còn cho em thưởng thức những món ăn ngon, dùng lược

vàng chải tóc cho em, uốn chúng thành những búp vàng óng trên khuôn mặt

xinh xắn đáng yêu của em Và để giúp em không hoài thương nhớ Kay “bà ra

vườn lấy nạn trỏ vào đám cây hoa hồng làm cho hoa đang nở đẹp bỗng chui biến ngay vào đất đen, không còn trông thấy vết tích của hoa nữa” [3, trang 15]

Đây là những hành động biểu hiện tấm lòng nhân hậu của bà lão có nhiều phép lạ Bà đã lắng nghe câu chuyện của Giécđa, hiểu được nỗi buồn, nỗi lo sợ trong lòng em khi em phải xa bà, xa ngôi nhà thân yêu, một mình đến những vùng đất xa lạ để tìm Kay - người bạn yêu quý Bà muốn em làm quen với cuộc sống mới trong khu vườn ngập tràn hạnh phúc để không nghĩ về Kay, về sự đau khổ

Chính tình yêu thương của Giécđa đã gõ cửa trái tim hoàng tử và công chúa Em đã làm họ cảm động về tình bạn chân thành, đằm thắm của mình:

“Hoàng tử ngồi dậy và nhường giường cho Giécđa” Hoàng tử và công chúa

cho em ăn mặc toàn nhung gấm, lụa là từ đầu đến chân Họ còn muốn “lưu em

lại trên lâu đài để hưởng vinh hoa phú quý” [3, trang26]

Trên những chặng đường tiếp theo, có lẽ em cảm thấy an tâm hơn, vững tin hơn, bớt lo sợ hơn bởi em không chỉ nhận được sự yêu thương từ hoàng tử và

công chúa, mà còn nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình từ Nai, bà lão xứ Lapôli và bà lão người Phần Lan

Nai đã dành cho em một tình cảm chân thành và sâu sắc, chú còn thề

nguyện: “Dù có mù cả hai mắt tôi cũng có thể đưa đến nơi đến chốn được” [3,

trang 31] Nai đã không ngại gian khổ, vượt qua nhiều chặng đường khó khăn để đưa Giécđa đến gặp bà lão xứ Lapôli và bà lão người Phần Lan rất nhiệt tình Họ đã chỉ cho em con đường đến với lâu đài bà Chúa Tuyết, đến với Kay - người bạn yêu quý Hơn nữa, vì muốn Giécđa có một sức mạnh vô biên để vượt qua

Bà chúa Tuyết, Nai đã “nằn nì” cầu xin bà lão người Phần Lan: “Cụ hãy cho cô

bé này uống một thứ thuốc gì để cô ta có sức mạnh bằng mười hai người, đủ sức vật ngã bà Chúa Tuyết” [3, trang 34]

Nhưng chỉ có sức mạnh từ tình yêu thương, niềm tin mãnh liệt ngự trị trong trái tim mỗi con người là liều thuốc, là bảo bối quan trọng để giúp họ xoá

tan đi nỗi sợ hãi, chiến thắng kẻ xấu xa, ác độc: “Ta không thể cho cô ấy một

quyền lực nào lớn hơn cái quyền lực mà cô ấy đã có sẵn.[…] Chúng ta chẳng cần phải giúp cho cô ta cái sức mạnh mà cô ta đã có sẵn trong trái tim, trong tấm lòng trung hậu và trong trắng của cô ta Nếu cô ta không tự mình đến nơi ở của bà Chúa Tuyết để lấy những mảnh gương quỷ trong mắt và tim của Kay ra thì chẳng có ai làm được việc ấy” [3, trang 35]

Qua bao chặng đường gian lao, vất vả với tình yêu thương chân thành dành cho Kay cùng sự giúp đỡ của những con người có tấm lòng nhân hậu, cuối

cùng em cũng đã gặp được Kay trong lâu đài của bà Chúa Tuyết: “Nhưng Kay

vẫn trơ trơ, cứng nhắc và lạnh lẽo” [4, trang 38]

Phải đốt lên một ánh sáng mới trong trí tuệ và tâm hồn Kay để Kay có thể trở về với bản chất cội rễ ban đầu Đây là một khó khăn rất lớn tưởng chừng như không thể vượt qua, không thể giải quyết nổi Nhưng bằng sức mạnh của tình yêu thương, những giọt nước mắt nóng bỏng của Giécđa đã làm chảy tan băng giá, thấm vào ngực Kay, thấm vào tim Kay, làm tiêu tan mảnh gương độc ác của

Quỷ trong tim Kay, để hai em được trở về bên nhau: “Giécđa oà lên khóc;

những giọt nước mắt nóng hổi rơi trên ngực và thấm vào tận tim Kay Nước mắt

làm tan nước đá và đánh tan cả mảnh gương quỷ” [4, trang 38] Đó chính là

những giọt nước mắt tràn đầy yêu thương, là hiện thân của lòng tốt và sự cảm

thông bạn bè Nước mắt của Giécđa kéo theo nước mắt của Kay: “Bỗng nhiên

Kay ứa nước mắt Em khóc đến nỗi mảnh gương quỷ trôi ra ngoài Em nh ận ra

cô bạn gái, say sưa nhìn Giécđa và vui mừng” [4, trang 39] Chính nhờ điều đó,

lòng tốt của Giécđa đã giúp Kay trở về như xưa, Kay đã biết khóc trở lại, biết xúc động và luyến tiếc những ngày sống đẹp đẽ để có thể biết suy nghĩ biết hành động đúng Trong cuộc đời con người, nguy hiểm nhất chính là không biết khóc, không có cảm xúc

Như vậy, chính cảm xúc chân thành, lòng tốt của Giécđa đã giúp Kay trở về với chính mình hay chính là sức mạnh của tình yêu thương mà Andersen muốn gửi gắm đến độc giả Sức mạnh ấy đã giúp con người chiến thắng mọi cái xấu, cái ác:

“ Giec đa ôm hôn Kay làm đôi má Kay ửng đỏ lên như hoa; em hôn lên mắt Kay, mắt Kay ánh lên như đôi mắt em; em hôn lên chân tay Kay, chân tay Kay trở lại như cũ” [3, trang 39]

Andersen đã khẳng định ánh sáng của lương tri của chân lí sẽ xoá tan xấu

xa, hắc ám, tình yêu thương bao la, chân thành của con người dù có trải qua muôn vàn khó khăn, gian khổ, hi sinh cuối cùng cũng chiến thắng tất cả

Không chỉ dừng lại ở tình yêu thương, niềm tin của các nhân vật trong

truyện Bà Chúa Tuyết, mà nội dung giáo dục này còn được thể hiện sâu sắc qua hành động của các nhân vật trong truyện Nữ thần Băng giá

Ngay từ những trang viết đầu tiên khi tiếp cận với tác phẩm, người đọc đã cảm nhận được tình cảm chân thành của các thiên thần và công chúa Thái Dương dành cho Ruyđy Thần Choáng váng và Nữ thần băng giá ra sức bắt em bởi em là một đứa bé ngây thơ, xinh đẹp, biết trèo cao, chăn dê giỏi và rất dũng

cảm Nhưng cứ mỗi lần chúng định bắt em chợt có tiếng “Không, không

được!”, đó chính là tiếng ngân vang của nhà thờ, chính là bài ca thực sự, là tiếng

đồng ca của các Thiên thần hiền lành và đáng yêu Lại có tiếng “Không, không

được!”, đó là các công chúa Thái Dương chiều nào các nàng cũng dàn thành

vòng tròn trên đỉnh núi Anpơ, đứa con cưng của các nàng chính là Ruyđy Các

nàng đã ca lên rằng: “Mụ sẽ không bắt được chú ấy, mụ sẽ không chiếm được

chú ấy đâu! Hỡi những đứa con của bạo lực, các ngươi đã túm được con người, nhưng các ngươi không giữ được con người đâu Con người khoẻ hơn cả chúng ta, khoẻ hơn cả sức manh của thiên nhiên…” [3, trang 466]

Đó là bài đồng ca của các Thiên thần Và sáng nào các nàng công chúa Thái dương cũng vuốt ve em như để bảo bọc, che chở, các nàng hôn khắp người

em bằng những cái hôn nồng cháy Chính những cái hôn ấy, đã xoá tan vết tích

“cái hôn giá lạnh” của Nữ thần Băng giá khi em còn nằm trong lòng mẹ dưới

vực sâu

Đây là nốt nhạc đầu tiên trong bản nhạc về lòng yêu thương Ruyđy đã nhận được sự chở che, thương yêu từ các Thiên thần và các nàng công chúa Thái dương Chính lòng nhân hậu ấy đã cho Ruyđy thêm sức mạnh, thêm động lực, là nền móng vững chắc cho Ruyđy trên mỗi chặng đường

Bên cạnh đó, là tình yêu thương của chú đối với Ruyđy Đó là tình yêu thương rất đặc biệt, tình yêu của một nhà giáo dục có lòng nhân từ sâu thẳm Tình yêu thương ấy biểu hiện bằng những điều cụ thể nhất:

Những ngày Ruyđy vào sống trong nhà chú, chú kể cho em nghe thời thơ ấu của chú, thời mà toàn tổng Vale sống cách biệt, nửa dân số là những người

đần độn và tàn tật đáng thương Chú bảo Ruyđy: “Trong ít năm nữa cháu sẽ trở

thành thợ săn giỏi vì cháu sẵn có rất nhiều tài năng” [3, trang 742] Chú đã dạy

cho em cách cầm súng, cách ngắm và bắn Chú cho em theo đi săn trên núi, cho

em uống tiết nai nóng để trừ chứng chóng mặt Chú cũng dạy cho em cách nhìn hướng mặt trời mà biết được núi lở vào buổi trưa hay buổi chiều Chú bày cho

em cách bắt chước những con nai, nhảy sao cho khi xuống đất là đứng vững ngay, không loạng choạng Chú còn dạy em cách thoát khỏi vực sâu khi chẳng may lăn xuống phải tỳ khuỷu tay, dùng bắp chân, dùng cả đến bắp thịt ở gáy để bấu víu vào những cái mấu nhỏ nhất

Có thể nói rằng tình cảm của chú dành cho Ruyđy đó là tình cảm thiêng liêng của một người thầy hết mình vì học trò, điều ấy xuất phát từ tấm lòng cao thượng của một con người

Lòng yêu thương cũng được thể hiện bằng niềm tin, sự san sẻ Ruyđy và Babet đến với nhau bằng tình cảm chân thành và tràn đầy yêu thương Những trang viết về tình yêu cao quý và cảm động đó đã làm rung động lòng người Chính nhờ tình yêu ấy, Ruyđy có thêm sức mạnh nghị lực để vượt qua bao gian lao, thử thách của ông chủ cối xay gió, đến với nàng Babet và chống lại Thần Băng giá:

Một cơn bão tuyết ập đến, gió thổi điên cuồng Ruyđy nghe thấy đằng sau mình có tiếng cười và hát những điều kì dị Anh nghĩ thầm có lẽ phép ma nào đấy của Nữ thần Băng giá, vì anh đang đi ngay kề nơi bà mẹ đáng thương của anh đã cùng với anh ngã xuống địa hạt của mụ nữ thần quái ác Thế nhưng khi

“nghĩ đến đôi mắt xinh xắn của Babet, đến hạnh phúc của mình”, những ý nghĩ

đó “an ủi anh, làm anh quên đi mệt nhọc và giá rét anh vừa trải qua” [3, trang

485]

Ruyđy yêu thương Babet và anh muốn cưới cô ấy về làm vợ: “Tôi yêu cô

ấy; nếu ông thương cô ấy xin ông thương cả tôi nữa” [3, trang 488] Thế nhưng

ông chủ cho rằng con gái của ông cao quý hơn nhiều so với anh và muốn anh đừng nhoi lên cái khối vàng mà con gái ông ngồi trên ấy Vì sao có thể bỏ cuộc

dễ dàng như thế? Bởi “Không có cái gì cao đến nỗi không nhoi tới được khi

người ta muốn nhoi” [3, trang 488] Dù vất vả, dù khó khăn như thế nào đi nữa,

vì tình yêu dành cho Babet anh sẽ cố gắng: “Tôi sẽ nhoi lên cả hai” [3, trang

488] Anh phải lấy cho được tổ chim ưng trên đỉnh núi cao, có như thế mới nhanh chóng cưới được Babet Đó là một công việc hết sức gian nguy, phải đấu tranh nhiều lần với Thần Choáng váng, Nữ thần Băng giá, có thể anh cũng bị gãy cổ, thậm chí là mất mạng Nhưng với những bài học từ chú, từ chú mèo thân yêu anh đã chiến thắng tất cả:

“Thần Choáng váng bay đi bay lại đằng sau, đã nhiều lần giơ tay như con bạch tuộc để nắm lấy tay anh, nhưng Ruyđy cảm thấy như không có hắn

[…] Thần Choáng váng phả cả mùi hôi thối vào mặt anh để là cho anh chóng mặt Dưới đáy vực, Nữ thần Băng giá nhìn anh chằm chằm, mắt long sòng sọc Ruyđy giật mạnh về phía mình, hất cả con vật và sợi thừng qua vai làm cho con chim dữ bị treo và cách xa người anh bằng một đoạn thừng mà anh đã buộc một đầu vào quanh người” [3, trang 492]

Vậy là một bài ca chiến thắng đã vang lên, anh trở về mỏm núi vững chắc, trong tay anh giữ con chim non xinh xắn bị bắt sống Ruyđy đã sẵn sàng làm

mọi việc để được nhận lời chấp thuận của ông chủ cối xay: “Can đảm và may

mắn như thế, có thể nuôi được ba vợ đấy!”

Chính tình yêu thương mãnh liệt mà Ruyđy dành cho Babet đã dẫn lối cho anh, đã giúp anh vượt qua tất cả, tìm đến bến bờ hạnh phúc

Ngòi bút của Andersen tiếp tục dẫn dắt người đọc đến với tình yêu thương

mãnh liệt của công chúa Lidơ trong truyện Bầy chim thiên nga Với tình yêu

thương chân thành, tha thiết dành cho các anh cùng với một niềm tin, một ước

mơ cháy bỏng: “muốn giải thoát cho các anh” đã đem lại cho Lidơ nguồn ánh

sáng, soi đường dẫn lối giúp nàng vượt qua mọi sợ hãi trong lòng, vượt qua mọi khó khăn, hiểm nguy thậm chí đi vào cả nghĩa địa Niềm tin, tình yêu thương vô

bờ bến là nguồn ánh sáng soi đường dẫn lối cho Lidơ: “Ôi! Tay ta có đau đớn

đến mấy chăng nữa cũng không thể so sánh với nỗi lo âu đang đè trĩu trái tim ta! Muốn hi sinh tất cả cho các anh ta Thượng đế sẽ phù hộ cho ta!” [3, trang

222] Chính niềm tin, tình yêu ấy, giúp nàng vượt qua nỗi sợ hãi trong lòng, qua

các thành phố vắng ngắt, lần tới nghĩa địa, vượt qua mọi hiểm nguy: “Gai đâm

vào người bỏng ran, nhưng nàng lại thấy làm thích thú” [3, trang 223] Cuối

cùng nàng cũng đã phá huỷ lời nguyền của mụ hoàng hậu độc ác, giúp cả đàn thiên nga trở thành mười một chàng hoàng tử khôi ngô tuấn tú

Như vậy, tình yêu thương và niềm tin mãnh liệt đã được Andersen khắc hoạ một cách sâu sắc và sinh động qua từng hành động của các nhân vật trong mỗi câu truyện cổ tích Qua đó, tác giả cũng đã khẳng định ánh sáng của lương tri, của tâm hồn thánh thiện, của chân lí sẽ xoá tan mọi cái xấu xa, độc ác Tình yêu thương bao la, niềm tin mãnh liệt ngự trị trong trái tim của con người là sức

mạnh để họ vượt qua mọi khó khăn, gian khổ, hi sinh để cuối cùng chiến thắng tất cả Đây cũng chính là bài học giúp con người biết tránh cái ác, cảnh giác với cái xấu và qua đó như thể cũng ngầm thể hiện ngòi bút nhân đạo của Andersen

2.2.2 Sự đồng cảm, sẻ chia với những số phận bất hạnh

Trước những số phận bất hạnh, những hoàn cảnh khó khăn, con người không thể dửng dưng với những điều đang xảy ra trong trái tim mình Vì như thế, họ sẽ không bao giờ trở thành con người chân chính Andersen đã khắc hoạ chân dung của những người khốn khổ, bần hàn, ông đã đau cùng nỗi đau với họ

và ông mở cánh cửa nhân ái đến tất cả để họ mãi được sống trong tình yêu thương, trong sự quan tâm, chia sẻ

Theo kết quả khảo sát của chúng tôi, nội dung “đồng cảm, sẻ chia với

những số phận bất hạnh” đã được Andersen thể hiện rất rõ qua hầu hết các câu

truyện cổ tích của ông Đây cũng là mạch nguồn cảm hứng, là âm điệu xuyên suốt trong toàn bộ Truyện cổ tích của Andersen Trong 7 câu truyện mà chúng tôi đưa ra phân tích có đến 5 truyện thể hiện rất rõ nội dung giáo dục này Đó là

các câu truyện: Bà Chúa Tuyết, Mụ ấy hư hỏng, Cô bé bán diêm, Bầy chim thiên

nga, Cô gái giẫm chân lên bánh mì

Trước hết, đó là sự cảm thông, sẻ chia của đàn chim trong truyện Bà Chúa

Tuyết Vì thương Giécđa phải đi tìm Kay một mình, vì nghe tiếng khóc oà lên

trong nỗi sợ hãi ngập tràn nhưng chim không thể mang em vào bờ nên:

“Chúng vừa bay dọc hai bên bờ vừa hót như thể an ủi em:

- Có chúng tôi đây! Có chúng tôi đây!” [3, trang 13]

Lời động viên kịp thời luôn làm con người ta mạnh mẽ hơn, vững tin hơn trong những lúc khó khăn, cô độc Nó tiếp thêm cho con người sức mạnh, động viên, an ủi họ, giúp họ vượt qua những chặng đường gian nan tìm đến bến bờ hạnh phúc

Cũng chính từ câu chuyện cảm động về tình bạn, về nỗi lo lắng của Giécđa dành cho Kay đã khiến cho Quạ, hoàng tử và công chúa, con gái quân cướp đường thật sự cảm động Họ đã có những hành động, việc làm cụ thể để

tiếp thêm sức mạnh cho em, giúp em trên mỗi chặng đường đến với lâu đài của

bà Chúa Tuyết tìm gặp Kay

Quạ đã chia sẻ một chiếc bánh nhỏ của cô bạn mình để biếu Giécđa, để

giúp em vượt qua cơn đói khát trên chặng đường dài dằng dặc: “Chắc cô đói

lắm rồi! Cô không có giày dép gì cả nên không thể đến lâu đài được đâu Nhưng chớ có khóc Rồi cô cũng sẽ vào được thôi” [3, trang 24]

Sau khi biết được câu chuyện đời của Giécđa, hoàng tử và công chúa đã

xúc động và thốt lên: “Cô bé đáng thương thay!” Và để động viên em, cổ vũ

em, giúp em băng qua thế giới bao la tìm Kay, hoàng tử và công chúa đã “cho

em một đôi giày và một bao tay rất vừa vặn, một cỗ xe song mã thếp vàng mới tinh Gia huy của công chúa và hoàng tử lấp đầy trên xe [3, trang 26] Họ còn

trấn an em, cầu chúa phù hộ cho em lên đường bình an vô sự

Không những thế, con gái của quân cướp đường cũng đã rung động trái tim của mình trước tình bạn cao quý, tình yêu thương mà Giécđa dành cho Kay

Cô sẵn sàng tặng cho Giécđa con Nai mà mình yêu quý nhất, cẩn thận nhắc em lên lưng Nai và đặt cho em một cái gối để ngồi lên trên Cô đã quan tâm, yêu

thương Giécđa như một người bạn đã quen, đã thân từ rất lâu: “Đằng ấy đi giày

băng túp lót lông, như vậy sẽ tốt lắm vì trời sẽ rét, nhưng cái bao tay thì tớ lấy Vả chăng, đằng ấy cũng chẳng bị cóng tay đâu Đây là đôi găng tay của mẹ tớ, đằng ấy xỏ vào thì đến tận khuỷu tay đấy” [3, trang 33] Cô không muốn Giécđa

phải khóc, phải đau buồn, phải chết vì đói Cô đã chuẩn bị cho Giécđa cả bánh

mì và một miếng giăm bông để em mang theo, còn dặn dò Nai phải: “Nhớ trông

nom cô bé ấy đấy nhé!” [3, trang 33]

Giúp đỡ người trong lúc hoạn nạn, khó khăn luôn là một cử chỉ, hành động cao đẹp Hành động ấy xuất phát từ một tình yêu thương chân thành, nó không phải là những điều xa vời, đơn giản là sự chia sẻ một miếng ăn, một lời

an ủi động viên, một sự quan tâm sâu sắc Qua đó, giúp con người trở nên ấm lòng, thân thiện, gần gũi nhau hơn

Sự đồng cảm, sẻ chia còn được thể hiện dưới cái nhìn, tình yêu thương

của thượng đế dành cho nàng Lidơ trong truyện Bầy chim thiên nga

Lidơ luôn mang trong mình mình một niềm tin, một ước mơ: “Em cầu xin

Thượng đế cho em mơ thấy phép giải thoát cho các anh” [3, trang 218] Ý nghĩ

ấy không phút giây nào rời xa nàng Nàng ngủ thiếp đi nhưng vẫn luôn nguyện cầu Với niềm tin mãnh liệt ấy Thượng đế đã trải lòng thương, giúp nàng gặp được bà tiên, gặp được phép màu diệu kì:

“Các anh con có thể giải thoát được, nhưng liệu con có đủ can đảm và bền gan để cứu các anh con không? Nước còn mềm hơn đôi bàn tay thanh nhã của con, nhưng nước chảy đá cứng nhất cũng phải mòn Có điều là nước không cảm thấy đau như đôi bàn tay của con sẽ phải chịu đựng Nước không có tim nên không biết đau đớn như con Con sẽ gặp nhiều nỗi gian nguy… Ch ỉ có loài tầm ma mọc ở nghĩa địa mới dùng được Con phải đi hái những cây ấy về và con sẽ bị phồng tay lên, đau đớn vô cùng Con hãy lấy chân giẫm nát cây ra và sẽ được một loại sợi gai mà con sẽ dùng để dệt mười một chiếc áo dài tay… Nhưng con phải nhớ rằng từ lúc bắt đầu dệt cho đến khi dệt xong con không được nói một câu Nếu con chỉ nói một tiếng thôi thì tiếng nói đó như một nhát dao đâm xuyên tim các anh con” [3, trang 218]

Chia sẻ không chỉ đơn thuần là những lời động viên, an ủi mà còn là những phép màu diệu kì, giúp con người tìm ra chân lí, là ánh sáng soi đường cho con người tiêu diệt cái ác đến với hạnh phúc trọn vẹn

Trong tác phẩm văn học, bên cạnh sự đồng cảm, sẻ chia của nhân vật với nhau còn là sự cảm thông, thương yêu của tác giả đối với các nhân vật trong tác phẩm của mình

Ngòi bút nhân đạo của Andersen đã khắc hoạ sinh động chân dung của

một em bé đáng thương trong truyện Cô bé bán diêm Nó làm rung động, xót

thương bao trái tim độc giả Gấp trang sách lại mà người đọc vẫn miên man suy nghĩ, nghĩ về con người, về những số phận bất hạnh

Ấn tượng đậm nét đầu tiên khơi lên mối cảm thương chính là hình ảnh em bé như lọt thỏm giữa cái mênh mông của bóng đêm vào thời khắc sắp giao thừa

Khi “mọi nhà đều sáng rực ánh đèn và trong phố sực nức mùi ngỗng quay”[3,

trang 456], hình ảnh ấy đối lập với một em bé với đôi môi tím tái, bụng đói cồn

cào đang lần từng bước chân trần trên hè phố, trong bóng tối và cái rét cắt gia cắt thịt của xứ sở Đan Mạch

Để nguôi cảm giác lạnh, em đã “ngồi nép trong một góc tường, giữa hai

ngôi nhà, một cái xây lùi vào một chút Em thu đôi chân vào người, nhưng mỗi lúc em càng thấy rét buốt hơn” [3, trang 457] Có lẽ chính nỗi sợ hãi còn mạnh

hơn giá rét đã khiến em càng thấy rét Em không thể về vì biết “nhất định cha

em sẽ đánh em Ở nhà cũng rét thế thôi” [3, trang 457] Điều đáng sợ nhất đối

với em bé không phải là thiếu hơi ấm mà là thiếu tình thương Thật đáng thương khi thân hình bé nhỏ của em phải chống chọi vô vọng với cảm giác giá buốt bên

ngoài và cái lạnh từ trong trái tim khiến “đôi bàn tay em đã cứng đờ ra”[3,

trang 457]

Có lẽ vì vậy, Andersen đã để em thắp lên những que diêm hay chính là thắp lên niềm vui nhỏ nhoi dù chỉ là trong mộng tưởng Để bắt đầu cho một hành trình mộng tưởng vượt lên thực tại khắc nghiệt Giấc mơ của em bắt đầu từ lúc nhìn vào ngọn lửa đầu tiên Ánh sáng ấy đã lấn át đi cảm giác của bóng tối

mênh mông, để hiện lên hình ảnh “một lò sưởi bằng sắt có những hình nổi bằng

đồng bóng nhoáng” [3, trang 457] Đó là ước mơ thật đơn giản trong khi thực tế

lại phũ phàng “tuyết phủ kín mặt đất, gió bấc thổi vun vút… trong đêm đông rét

buốt” [3, trang 457]

Không chỉ phải chống chọi với cái rét, em bé còn phải cầm cự với cơn đói khi cả ngày chưa có miếng nào vào bụng Bởi thế, ánh sáng rực lên của ngọn lửa diêm đã biến bức tường xám xịt thành tấm rèm bằng vải màu Cái hạnh phúc

trong những ngôi nhà ấm áp đã đến với em, khi em nhìn thấy : “Bàn ăn đã dọn,

khăn trải bàn trắng tinh, trên bàn toàn bát đĩa bằng sứ quý giá, và có cả một con ngỗng quay” [3, trang458] Nhưng một lần nữa, ảo ảnh lại vụt biến, em lại

phải đối mặt với “phố xá vắng teo, lạnh buốt, tuyết phủ trắng xoá, gió bấc vi

vu” [3, trang 458] Không những thế, em còn chứng kiến sự thờ ơ ghẻ lạnh của

những người qua đường, hình ảnh tương phản được tác giả khắc họa làm ta nhói đau trước em bé bất hạnh

Và một lần nữa, que diêm tiếp theo lại sáng bừng lên, để em được sống trong những giấc mơ đẹp nhất của một em bé Trong một cuộc sống phải từng phút từng giây vật lộn mưu sinh, em đã phải từ giã những niềm vui được đùa chơi của con trẻ Ánh sáng từ que diêm đã toả ra vầng hào quang lộng lẫy, cho

em một cây thông Nô-en, như đem đến cho em một thiên đường của tuổi thơ:

“Hàng ngàn ngọn nến sáng rực, lấp lánh trên cành lá xanh tươi và rất nhiều bức tranh màu sắc rực rỡ như những bức bày trong tủ hàng” [3, trang 458]

Điều trớ trêu nghiệt ngã là tất cả những hình ảnh tươi đẹp ấy em chỉ kịp nhìn nhưng không thể chạm tay vào, bởi lẽ tất cả chỉ là ảo ảnh, như những ngôi sao trên trời mà em không thể với tới Trái tim độc giả như nghẹn lại cùng lời kể của Andersen, bởi lẽ em bé đang dần kiệt sức và sắp phải gục ngã trước cái lạnh chết người của xứ sở bà chúa Tuyết

Trong giây phút cuối cùng của đời em, có lẽ không muốn độc giả phải chứng kiến một cái chết thảm thương vì rét, vì đói, vì thiếu tình thương và niềm vui trong cuộc đời khốn khổ của em bé, nên tác giả đã cho em rất nhiều ánh lửa

và niềm vui được gặp lại bà nội hiền hậu mà em rất mực kính yêu Hình ảnh bà hiện lên trong những phút cuối cùng của em bé không hẳn là ảo ảnh mà chính là

sự thực đã được nhìn qua tâm hồn thánh thiện của em Bà em hiện ra với nụ cười như ban cho em diễm phúc được sống lại quãng đời ấm áp đầy tình thương thuở trước Tiếng reo của em khi gặp lại bà cũng những lời cầu xin ngây thơ là tiếng nói cuối cùng của một người sắp giã từ trần thế Em được sống với niềm vui trọn vẹn của riêng mình nhưng chúng ta có lẽ khó ai cầm được dòng nước

mắt: “Dạo ấy, bà đã từng nhủ cháu rằng nếu cháu ngoan ngoãn, cháu sẽ được

gặp lại bà, bà ơi! Cháu van bà, bà xin Thượng đế chí nhân cho cháu về với bà Chắc Người không từ chối đâu.” [3, trang 459] Trong lời tâm sự ấy, ta hiểu

được sự thực về cuộc đời nghiệt ngã và bất công mà em đang hứng chịu Điều

em cần chính là tình thương thật sự trong một thế giới bao dung và nhân hậu Bởi thế, cái chết đối với em không còn là một điều đáng sợ

Tác giả đã để chính đôi tay bé nhỏ của em thắp lên Ánh sáng - “diêm nối

nhau chiếu sáng như giữa ban ngày” [3, trang 459]- để em được thấy bà em “to

lớn và đẹp lão” đến đón em cùng bay vào thế giới ước mơ trong ánh sáng huy

hoàng xua hết tối tăm đè nặng cuộc đời em

Andersen nhìn xuống nỗi đau của một em bé bất hạnh, kể cho mọi người nghe câu chuyện cảm động này bằng tất cả tình yêu thương vô bờ bến đối với trẻ thơ và những con người nghèo khổ Ông đã cất lên tiếng nói cảnh tỉnh những trái tim đông cứng như băng giá, gửi bức thông điệp của tình thương sự cảm thông chia sẻ với những số phận bất hạnh đến với mọi người Qua đây, tác giả cũng ngầm phản ánh hiện thực xã hội Pháp lúc bấy giờ: bên cạnh cuộc sống ảm đạm của những người khốn khổ, bất hạnh, đâu đó vẫn có những tấm lòng nhân hậu, cao cả

Sự cảm thông, chia sẻ còn được thể hiện rất rõ với hai mẹ con chị thợ giặt

trong truyện Mụ ấy hư hỏng

Andersen đã xây dựng hình tượng nhân vật hai mẹ con người thợ giặt đầy

ý nghĩa Mở đầu câu truyện, tác giả đã gợi cho bạn đọc hai con người với hai

tầng lớp xã hội khác nhau Một bên là thị trưởng đang đứng ở cửa sổ với “ một

áo sơ mi mỏng thêu hoa, có lá sen bằng đăng ten trước ngực, trên đó lấp lánh một chiếc kim đầu kim bằng kim cương” [3, trang 88] Với một bên là em bé -

con một chị thợ giặt nghèo khổ nhưng rất ngoan:

“Em đã lễ phép ngả mũ chào Cái mũ lưỡi trai đã gập đôi vì em vẫn cuộn

và nhét mũ vào túi Em bé đứng lại với một vẻ lễ độ, khúm núm như đ ứng trước nhà vua Quần áo em tồi tàn nhưng rất sạch sẽ, vá víu cẩn thận Em đi một đôi guốc kết xù” [3, trang 88]

Hình ảnh đối lập ấy đã làm nổi bật lên cậu bé tội nghiệp, đáng thương cần được mọi người tôn trọng, quan tâm, yêu thương và chia sẻ Trong cuộc sống, còn rất nhiều mảnh đời như cậu bé ấy, họ đang rất cần sự chung tay giúp đỡ từ mọi người

Khi người mẹ kiệt sức lăn ra bờ hè, mọi người lại xúm quanh Thị trưởng

và quan khách ra cửa sổ đứng xem Ông chủ tiệc lại nói: “A! Mụ thợ giặt đây

mà, có lẽ mụ ấy uống nhiều rượu quá rồi Mụ ấy là đồ hư hỏng” [3, trang 91]

Trước hiện thực đau đớn của người phụ nữa khốn khổ ấy, dường như tất cả mọi

người đều xa lánh, chỉ trích Duy chỉ có Mactơ thấu hiểu nỗi thống khổ của chị Đây chính là lòng yêu thương sự san sẻ, hoạn nạn cùng nhau của những người

cùng cảnh ngộ Chị chạy vội về nhà bạn gọi người đến giúp:“Trời ơi! Chị bị

cảm thật rồi Cố gắng một tí cho nó qua đi nào! Tốt nhất là tôi dẫn chị vế nhà”

[3, trang 91] Qua đó, ngòi bút của Andersen cũng đã giúp chúng ta nhận ra sự phân biệt giai cấp trong xã hội lúc bấy giờ

Sau này, chị qua đời trong lúc đang giặt ở bờ sông Cái chết của chị thật

đáng thương: “Vừa bước xuống nước lạnh, chị đã rùng mình và rủn người ra

Bị chuột rút, chị giơ tay ra bấu víu, nhưng chỉ chơi vơi trên không thôi Ch ị kêu lên một tiếng và ngã xuống, nằm lăn ra, đầu gối tì lên bờ, chân thõng xuống nước; đôi guốc trong có lót rơm cho đỡ lạnh bị dòng nước cuốn đi” [ 3, trang

95]

Chị thợ giặt không chỉ là tấm gương sáng về tình yêu thương, trách nhiệm

mà còn là tấm gương về lòng cao thượng, đức hi sinh Thế nhưng, mọi người không ai hiểu được điều đó Chỉ có Mactơ và tác giả đã mở lòng nhân ái, cảm

thông, chia sẻ với nhân vật đáng thương này: “Mẹ cháu chính là hiện thân của

đạo đức Ta đã biết điều đó từ lâu và càng biết rõ hơn sau câu chuyện đêm nọ… Mẹ cháu là người ngay thẳng, đức hạnh, và trên kia Thượng đế cũng phán như thế Vậy cháu hãy mặc cho người đời chê bai mẹ cháu là đồ hư hỏng Cháu phải luôn luôn tôn kính hương hồn mẹ cháu” [ 3, trang 96]

Chị thợ giặt qua đời nhưng đứa con của chị lại được thắp lên một niềm tin mới, có được một cuộc sống mới Ngòi bút nhân đạo của Andersen đã giúp nhân vật của mình tiếp tục sống với những ước mơ, lí tưởng cao đẹp Em được hưởng số tiền vàng của em trai ông thị trưởng cho mẹ Em được gửi đến ở các nhà tử tế, sau này em trở thành người thợ khéo và tốt

Truyện cổ tích Andersen đã gõ cửa trái tim độc giả Đặc biệt là tâm hồn

trẻ thơ, sự yêu thương và lòng trắc ẩn đối với những mảnh đời mờ mịt, đáng thương Chính những điều đó mở ra một chiều sâu tư tưởng nhân đạo sáng ngời trên những trang viết của Andersen, là tình yêu thương con người - lòng nhân ái, là tư tưởng cốt lõi trong mỗi câu truyện

Có thể nói, chính vì sống trong cảnh bần hàn, thống khổ mà Andersen đã cảm thông cho những nhân vật trong chính câu chuyện của mình Ông đã gửi đến độc giả bức thông điệp: có những cảnh đời bần hàn, có những con người khốn khổ nhưng họ luôn sống trong sạch, lương thiện Mọi người hay mở rộng lòng nhân ái, cảm thông, sẻ chia đối với những mảnh đời như thế

2.2.3 Lòng tốt kì diệu của con người đã cảm hóa được nhiều người, nhiều vật

Lòng tốt diệu kì của con người xuất phát từ tình yêu thương chân thành, lòng tốt ấy gắn kết giữa con người với con người và với muôn vật Chỉ có lòng tốt thực sự mới có khả năng làm rung động trái tim, chuyển hoá và biến cải mọi vật, giúp cho cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn

Theo kết quả khảo sát của chúng tôi, nội dung “Lòng tốt kì diệu của con

người đã cảm hóa được nhiều người, nhiều vật” thể hiện rất rõ trong hầu hết

Truyện cổ tích của Andersen Nội dung giáo dục này đều được thể hiện trong 7

truyện mà chúng tôi đưa ra phân tích Tuy nhiên, nổi bật hơn cả là 3 truyện: Cô

gái giẫm chân lên bánh mì, Bầy chim thiên nga, Bà Chúa Tuyết

Trước hết, đó là lòng tốt diệu kì của em bé ngây thơ trong truyện Cô gái

giẫm chân lên bánh mì

Sau khi nghe bà lão kể chuyện của Ingle - một cô gái nhà nghèo nhưng rất kiêu ngạo Cô bị chìm xuống địa ngục Bởi vì sợ bẩn đôi giày khi đi qua vũng

bùn mà cô đã “vứt chiếc bánh mì xuống đất và giẫm lên đó để bước qua”[4,

trang 41] Có lẽ đó là hình phạt cho những người có tâm địa độc ác, xấu xa, giẫm đạp lên sức lao động của con người Nghe xong em bé ngây thơ đã oà lên khóc em vừa nức nở vừa nói:

“ - Cháu hi vọng cô ấy được mọi người tha thứ Cháu nguyện cho đi tất cả đồ chơi của mình để cô ấy được lên trần gian” [4, trang 42]

Em bé ngây thơ giờ đây đã trở thành thiên thần Sống trên thiên đường nhưng tình yêu thương và mong muốn giải thoát của em dành cho Ingle vẫn âm

ỉ chảy trong lòng: “cô bé ngày nào vẫn khóc thương cho Ingle” [4, trang 42]

Chính tình yêu thương kéo dài theo năm tháng, tình yêu thương từ thiên đường, những giọt nước mắt xuất phát từ tâm hồn trong sáng, thánh thiện, từ trái

tim giàu lòng tin yêu và lòng tốt diệu kì của em bé ngây thơ đã cảm hoá cô, khiến trái tim cô sống lại:

“Tình yêu thương từ thiên đường, tình yêu thương mà Ingle mà chưa bao giờ dám nghĩ đến đã cảm hoá cô, khiến trái tim của cô sống lại Cô bắt đầu nhớ lại tất cả những gì đã qua Cô run rẩy rồi bật khóc” [4, trang 42]

Lòng tốt diệu kì xuất phát từ trái tim yêu thương, đầy cảm thông, nhân hậu của em bé ngây thơ đã làm Ingle khóc, những giọt nước mắt của cô là giọt nước mắt ân hận, tội lỗi, giọt nước mắt của sự biết ơn chân thành đã giúp cô

nhận ra bản thân mình và mở ra cho cô một lối thoát: “Đúng lúc cô gần như

tuyệt vọng trong niềm ân hận thì một vệt sáng rọi tới Ingle biến thành chú chim nhỏ màu xám, bay về trần gian” [4, trang 43] Hình ảnh chú chim nhỏ màu xám

phải chăng là sự thứ tha một sự giải thoát để giúp cô sửa chữa những tội lỗi, những sai lầm mà mình đã gây ra

Dường như chính lòng tốt diệu kì của em bé đã cảm hoá được Ingle Giúp

em từ một người có đức tính kiêu căng, ngạo mạn và độc ác trở nên lương thiện Bởi giờ đây chú chim màu xám ấy cũng đã học được cách yêu thương đồng loại, yêu thương mọi người xung quanh Và nó đã có những việc làm đầy tình nghĩa để gửi gắm tình yêu ấy đến tất cả như muốn sửa sai những lỗi lầm đã gây ra hay cũng là cảm ơn họ đã cho nó một lối thoát, một cuộc sống mới:

“ Mùa đông đến, nước đóng băng khiến các động vật rất khó tìm thức ăn Chú chim xám nhỏ đi tìm lúa mạch và vụ bánh mì rơi trên đường Nhưng nó ch ỉ

ăn một phần nhỏ, phần còn lại chia cho những chú khác Tổng số vụn bánh mì chia cho mọi người trong suốt mùa đông to bằng chiếc bánh mì mà cô bé Ingle

đã giẫm xuống ngày ấy” [4, trang 43]

Khi chú chim ấy tìm được mẫu vụn bánh mì cuối cùng và chia cho chú

chim khác Cánh của chú chim ấy đã “biến thành màu trắng” và “nó dang rộng

đôi cánh bay về phía biển, bay về nơi có ánh sáng chói loá” [4, trang 43] Mọi

người cho rằng “nó bay về phía mặt trời”[4,trang 43]

Hình ảnh cánh chim biến thành màu trắng và nó bay về phía ánh sáng chói loá, bay về phía mặt trời đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn đọc Đâu

đó trong cuộc đời vẫn tồn tại vòng tay nhân ái, sự cảm thông chia sẻ, sự thứ tha cho những sai lầm, những việc làm bồng bột của cô gái trẻ Ai cũng có lúc phạm sai lầm và không ai là hoàn hảo Giờ đây, không chỉ có em bé ngây thơ mà mọi người đã mở rộng cánh cửa từ bi để cho em bắt đầu lại, cho em một cuộc sống mới tốt đẹp hơn

Andersen lại tiếp tục khẳng định lòng tốt kì diệu của nàng Lidơ trong

truyện Bầy chim thiên nga Với tình yêu thương chân thành, mãnh liệt cùng lòng

tốt diệu kì đã giúp cô vượt qua bao gian nan thử thách và cảm hoá được nhiều người, nhiều vật: từ đức vua, thần dân cho đến dàn hoả thiêu và chim muông,…

Tình cảm trong sáng, thánh thiện của Lidơ đã làm ba con cóc của mụ hoàng hậu độc ác biến thành ba đoá hoa anh túc nổi lềnh bềnh trên mặt nước

Bởi chúng đã “bám vào đầu và tim của nàng Lidơ” [3, trang 209] Và vì nàng rất “ngoan đạo” và có “tâm hồn trong trắng” [3, trang 209] nên dù có dùng ma

thuật nào đi chăng nữa cũng không thể làm gì được nàng

Cùng với tình yêu và sự hi sinh mà nàng dành cho các anh, những chiếc áo được dệt bằng tất cả tấm lòng và nước mắt, được dệt từ chính những cây tầm

ma ở nghĩa địa đã cảm hoá được lời nguyền của mụ hoàng hậu hay chính là phù thuỷ độc ác; giúp mười một con chim thiên nga trở thành các chàng hoàng tử khôi ngô, tuấn tú Và cũng từ đó, nàng đã chứng minh mình không phải là phù

thuỷ, nàng vô tội Khi: “Đao phủ nắm tay Lidơ Nàng tung mười một chiếc áo

lên đàn thiên nga, chúng biến ngay thành mười một chàng hoàng tử trẻ… Giờ thì tôi đã nói được rồi- Tôi vô tội” [3, trang 225]

Khi nghe hoàng tử kể lại đầu đuôi câu chuyện đầy cảm động về nàng

công chúa Lidơ giàu tình yêu thì “một mùi hương toả ra như có hàng triệu đoá

hoa hồng ở đâu đấy Đó là những thanh củi trên giàn thiêu đã bén rễ và mọc thành hoa lá” [3, trang 225] Đến cả những đồ vật tưởng chừng như vô tri, vô

giác lại cảm kích trước tấm lòng nhân ái cao cả của nàng: “Lúc này, dàn thiêu

đã biến thành một khóm hoa hồng, trên cùng là một đoá hồng bạch, lóng lánh như một ngôi sao Nhà vua hái lấy bông hoa cài vào ngực Lidơ, nàng tỉnh dậy, lòng đầy vui sướng và hạnh phúc” [3, trang 225]