Đặc điểm tiểu thuyết trinh thám của phạm cao củng và phú đức

Đi tìm những đặc điểm tiểu thuyết trinh thám của Phạm Cao Củng và Phú Đức, chúng tôi muốn góp một phần nhỏ trong việc đánh giá, khẳng định lại sự đóng góp của các nhà văn trinh thám Việt

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

LÊ THỊ THANH NHÀN

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT

TRINH THÁM CỦA PHẠM CAO CỦNG VÀ PHÚ ĐỨC

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam

Mã số : 60.22.34

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Người hướng dẫn khoa học: TS TÔN THẤT DỤNG

Đà Nẵng - Năm 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các nội dung trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Lê Thị Thanh Nhàn

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

4 Giá trị khoa học và thực tiễn 11

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Cấu trúc luận văn 12

Chương 1: PHẠM CAO CỦNG VÀ PHÚ ĐỨC TRONG SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TIỂU THUYẾT TRINH THÁM VIỆT NAM 13

1.1 Vài nét về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác của Phạm Cao Củng và

Phú Đức 13

1.1.1 Vài nét về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác của Phạm Cao Củng 13

1.1.2 Vài nét về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác của Phú Đức 16

1.2 Vai trò, vị trí của Phạm Cao Củng và Phú Đức trong sự vận động của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam 20

1.2.1 Vài nét về tiểu thuyết trinh thám 20

1.2.2 Tiểu thuyết trinh thám Việt Nam trước 1954 22

1.2.3 Tiểu thuyết trinh thám Việt Nam sau 1954 26

1.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến tiểu thuyết trinh thám của Phạm Cao Củng và Phú Đức 28

1.3.1 Ảnh hưởng của văn hóa, xã hội 28

1.3.2 Ảnh hưởng của tiểu thuyết trinh thám phương Tây 29

Chương 2: TIỂU THUYẾT TRINH THÁM PHẠM CAO CỦNG VÀ

PHÚ ĐỨC NHÌN TỪ CẢM QUAN HIỆN THỰC 33

2.1 Tiểu thuyết trinh thám Phú Đức phản ánh tâm lý của người dân

Nam Bộ 33

2.1.1 Tình yêu trong tiểu thuyết trinh thám Phú Đức 33

2.1.2 Võ hiệp trong tiểu thuyết trinh thám Phú Đức 40

2.2 Tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng giàu tính suy luận, đậm bối cảnh và tính cách Việt 45

2.2.1 Tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng giàu tính suy luận 45

2.2.2 Tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng mang đậm bối cảnh và tính cách Việt 50

Chương 3: ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT TRINH THÁM PHẠM CAO CỦNG VÀ PHÚ ĐỨC 56

3.1 Tình tiết truyện 56

3.1.1 Tình tiết truyện được triển khai dựa trên sự ngẫu nhiên, tình cờ 56

3.1.2 Tình tiết truyện mang tính suy luận điều tra 59

3.2 Tình huống truyện 62

3.2.1 Tình huống truyện bắt đầu từ sự việc bí ẩn 62

3.2.2 Tình huống truyện bắt đầu từ một vụ án mạng 66

3.3 Nhân vật 69

3.3.1 Nhân vật của Phạm Cao Củng đầy bí ẩn 69

3.3.2 Nhân vật của Phú Đức với tinh thần hiệp nghĩa 73

KẾT LUẬN 79

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học trinh thám chưa đạt được những thành công như các thể loại khác trong nền văn học Việt Nam bởi sự xuất hiện thưa thớt của các tác giả và một thời kỳ bị đứt đoạn Nhưng không phải vì thế mà nó không để lại những thành tựu và những điểm nhấn trên văn đàn Đã có lúc các tiểu thuyết trinh thám gây nên một cơn sốt nhẹ trong lòng bạn đọc, những người yêu thích dòng văn học này Thế nhưng, văn học trinh thám ở nước ta không được coi trọng, không nhận được sự quan tâm chú ý như nhiều thể loại khác Bởi thế, cho đến bây giờ, sẽ là một sự thiếu sót nếu chúng ta không sưu tập và đưa văn học trinh thám trở về đúng vị trí của nó trong nền văn học nước nhà

Đi tìm những đặc điểm tiểu thuyết trinh thám của Phạm Cao Củng và Phú Đức, chúng tôi muốn góp một phần nhỏ trong việc đánh giá, khẳng định lại sự đóng góp của các nhà văn trinh thám Việt Công trình này sẽ giúp cho người đọc có thêm thông tin về tiểu thuyết trinh thám Việt Nam thời kỳ sơ khai, đồng thời giúp độc giả đến gần hơn với thể loại văn học đầy thú vị này Phú Đức được xem là nhà văn thành công về tiểu thuyết trinh thám ở Nam Bộ đương thời Còn Phạm Cao Củng được xem là nhà văn viết thể loại trinh thám thành công nhất ở nước ta Tính đến nay chưa ai vượt qua Phạm Cao Củng Tuy vậy, nhiều nhà nghiên cứu không xem tiểu thuyết Phú Đức là tiểu thuyết trinh thám mà chỉ là tiểu thuyết ái tình, võ hiệp mang màu sắc trinh thám Còn tiểu thuyết Phạm Cao Củng dù được đánh giá tiến gần với tiểu thuyết trinh thám phương Tây nhưng chỉ mới gọi là đọc được chứ chưa hay, chưa thực sự thuyết phục Tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng và Phú Đức còn nhiều hạn chế nhưng trong dòng chảy của thể loại này, đây là hai cái tên không thể không nhắc tới Họ từng một thời có lượng độc giả đông đảo yêu

thích, chờ đón từng trang viết Họ từng để lại những dấu ấn nhất định trong lòng người đọc

Với những ai thích phiêu lưu mạo hiểm thì tiểu thuyết trinh thám luôn có

một sức hấp dẫn lạ lùng Chúng tôi chọn đề tài “Đặc điểm tiểu thuyết trinh

thám của Phạm Cao Củng và Phú Đức” trước hết như một sự hiếu kỳ, một sự

chưa thỏa mãn với những thông tin còn quá ít ỏi; sau là gửi gắm một niềm hy vọng vào tương lai trinh thám Việt Nam Hy vọng rằng, tiểu thuyết trinh thám

ở nước ta không lâu nữa sẽ có một bước chuyển mình mới, với chuyện trinh thám đậm chất Việt, với nhân vật thám tử đậm chất Việt, đáp ứng được thị hiếu của độc giả Đồng thời chúng tôi muốn đưa tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng và Phú Đức đến gần với bạn yêu văn, mong muốn các nhà nghiên cứu đừng bỏ quên thể loại trinh thám trong dòng văn học Việt Nam Chúng tôi cũng mong rằng những đóng góp của các nhà văn như Phạm Cao Củng, Phú Đức được đánh giá thật sự công bằng

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Tiểu thuyết Việt Nam hình thành muộn hơn những thể loại khác và cũng hình thành muộn hơn so với thế giới Không những thế, tiểu thuyết trinh thám nước ta không phát triển xuyên suốt cả thời kỳ văn học mà bị đứt đoạn Kèm theo đó, tư liệu về vấn đề này không có nhiều nên việc nghiên cứu về mảng trinh thám chưa thực sự đầy đủ; có chăng chỉ là những bài nghiên cứu nhỏ Mãi cho đến sau này, một số nhà nghiên cứu mới lật lại lịch sử văn học Việt Nam và mong muốn tìm vị trí xứng đáng cho các nhà văn viết truyện trinh thám trong nền văn học nước nhà

* Về tiểu thuyết trinh thám Việt Nam:

Trần Thanh Hà có bài viết “Thời vàng son của trinh thám Việt Nam” gắn

với các tên tuổi như Phạm Cao Củng, Thế Lữ, Bùi Huy Phồn Đặc biệt, chị dành phần nhiều dung lượng bài viết cho tên tuổi Phạm Cao Củng Phạm Cao

Củng luôn mong muốn bản địa hóa tiểu thuyết trinh thám và thực sự ông đã làm được khi xây dựng nên hai nhân vật thám tử Kỳ Phát, Tám Huỳnh Kỳ với những tính cách của con người Việt Nam:

Tiểu thuyết trinh thám ra đời trong lòng xã hội thị dân phương Tây, hình thức cổ điển của nó nằm ở phương Tây, và các nhà văn Việt Nam khi viết trinh thám đều có ý thức mạnh mẽ về bản địa hóa thể loại Chính Phạm Cao Củng đã bày tỏ mong muốn bản địa hóa tiểu thuyết trinh thám trong cuốn Hồi ký của ông [31]

Bên cạnh bài viết này, Trần Thanh Hà có một công trình nghiên cứu sâu

hơn về tiểu thuyết trinh thám, đó là luận văn thạc sĩ với đề tài “Nhận diện tiểu

thuyết trinh thám Việt Nam” Trần Thanh Hà khái quát về văn học trinh thám

rằng: truyện trinh thám Việt Nam ra đời muộn so với trinh thám phương Tây hẳn một thế kỉ; nó khởi đầu rôm rả với mấy xê – ri của Phạm Cao Củng và Thế Lữ rồi bị đứt đoạn bởi chiến tranh; sau 1975, nó mới có cơ hội phát triển trở lại nhưng chủ yếu ở hình thức tình báo – phản gián Ở công trình này, chị không chỉ đề cập đến dòng văn học trinh thám ở Việt Nam mà còn khái quát

về lịch sử trinh thám thế giới và các hình thức, biến động của nó Cũng trong luận văn này, Trần Thanh Hà đi sâu vào phân tích hai tác giả tiểu thuyết trinh thám Việt Nam, đó là Phạm Cao Củng và Thế Lữ Theo chị, tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng là trinh thám suy luận và mạo hiểm, còn tiểu thuyết trinh thám Thế Lữ là trinh thám lãng mạn

Thy Ngọc với bài viết “Truy tìm truyện trinh thám Việt Nam” cho rằng

không ít người nghi ngại khi nói đến dòng văn học trinh thám Việt Nam bởi

sự xuất hiện thưa thớt và sự đứt đoạn trong một thời kì dài Nhận diện những người đi tiên phong của dòng văn học trinh thám, Thy Ngọc điểm ba ngòi bút

là Thế Lữ, Bùi Huy Phồn và Phạm Cao Củng Trong cái nhìn của tác giả, tiểu thuyết trinh thám Việt Nam so với nước ngoài thực sự còn thiếu vắng và chỉ

là một bức tranh ảm đạm, “văn học trinh thám kinh dị dán mác văn học “nội

100 %” hiện còn quá thiếu”

Trong các nhà văn trinh thám Việt, Thy Ngọc đánh giá cao Phạm Cao Củng:

Hiện tượng Phạm Cao Củng cho thấy nhà văn và bạn đọc trẻ lúc bấy giờ khao khát được thể nghiệm, được đón đọc một thể tiểu thuyết lạ có sự gợi mở về trí tuệ Sau Phạm Cao Củng, đầu những năm 1970 - 1980 của thế

kỷ trước, loại truyện điều tra hình sự, tình báo, gián điệp từ Liên Xô và các nước Đông Âu cũng liên tiếp được dịch ở nước ta Một số nhà văn Việt Nam cầm bút viết nên những tác phẩm của mình Chỉ có điều tiểu thuyết trinh thám theo đúng nghĩa ban đầu của thể loại thì cho đến nay, theo nhiều người nhận xét: vẫn chưa ai vượt qua được Phạm Cao Củng [35]

Hoàng Kim Oanh có công trình nghiên cứu về “Thế Lữ và năm hình mẫu

truyện trinh thám Edgar Poe” Công trình đưa đến những cái nhìn sâu sắc về

tiểu thuyết trinh thám của Thế Lữ Qua đó, độc giả hiểu thêm về những tiếp thu của Thế Lữ từ Edgar Poe và sự chủ động, sáng tạo của nhà văn để viết nên

tiểu thuyết trinh thám với nhân vật chàng thám tử Lê Phong hào hoa “Edgar

Poe thực sự để lại những hình ảnh đậm nét trong sáng tác của Thế Lữ Đặc biệt là trong truyện trinh thám và phiêu lưu” Không chỉ so sánh rất kỹ giữa

Thế Lữ và Edgar Poe, Hoàng Kim Oanh còn phân tích khá đầy đủ về môi trường văn hóa, văn học; môi trường sống thuở ấu thơ; và quan điểm tiếp nhận phương Tây của nhà thơ, nhà văn, nhà báo, nhà phê bình văn học đất Hà thành này Do hoàn cảnh sống, môi trường văn hóa, li ̣ch sử, điều kiê ̣n giáo

dục, yêu cầu nghề nghiê ̣p của mô ̣t nhà báo nên bản thân Thế Lữ cũng có nhiều điều kiện thuâ ̣n lơ ̣i để tiếp nhâ ̣n thể loại trinh thám từ Edgar Poe và nhiều nhà văn phương Tây khác Nhưng có lẽ quan tro ̣ng hơn cả là tâm hồn nghệ sĩ rô ̣ng mở Dù ở thể loa ̣i nào, Thế Lữ cũng viết với tất cả say mê của

mình như người đi tìm Cái Đe ̣p, và muố n đi đến tâ ̣n cùng thế giới thuần khiết

củ a Cái Đe ̣p

Hoàng Kim Oanh kết luận:

Nề n ta ̉ng văn hóa Viê ̣t, Hán và Pháp như một dòng hợp lưu, thấm đẫm trong những sáng tác của Thế Lữ Qua văn bản tiếng Pháp, ảnh hưởng Edgar Poe va ̀ các nhà viết truyê ̣n trinh thám Anh - Pháp như Agatha Christie, Maurice Leblanc… đa ̃ có những dấu ấn đậm nét trong truyê ̣n trinh thám nói riêng va ̀ sáng tác của Thế Lữ nói chung Điều có thể thấy rõ là không phải là

sư ̣ vay mượn nguyên mẫu rập khuôn và ngẫu nhiên mà có quá trình bắt nguồn

tư ̀ ý thức chủ động học tập tư tưởng, văn học Âu Tây để làm giàu văn học dân

tô ̣c của cả một thời đại Chất duy lý khoa học phương Tây được quyê ̣n lẫn với

ti ́nh chất huyền bí ma quái của Bồ Tùng Linh và cái kì ảo hoang đường của truyê ̣n truyền kì dân gian Việt Nam làm thành sắc màu truyện trinh thám của Thế Lư ̃ [37]

Văn học Nam Bộ là một phần máu thịt của văn học Việt Nam Tuy nhiên văn học ở mảnh đất này chưa được chú ý nhiều như ở Bắc Bộ Nhận thức được điều đó nên nhóm những người nghiên cứu do Đoàn Lê Giang chủ

nhiệm đã thực hiện đề tài “Khảo sát, đánh giá, bảo tồn văn học quốc ngữ

Nam Bộ 1930 – 1945” Công trình này là cái nhìn toàn cảnh về văn học Nam

Bộ giai đoạn 1930 – 1945 từ thơ, tiểu thuyết, ký đến phê bình văn học Khi nhắc đến các nhà văn viết truyện trinh thám, tác giả của đề tài nhắc đến những gương mặt như Biến Ngũ Nhi, Phú Đức, Bửu Đình Trong đó, Phú Đức được coi là đại diện tiêu biểu cho tiểu thuyết trinh thám võ hiệp, là nhà văn viết trinh thám thành công nhất

Võ Văn Nhơn với bài viết “Tiểu thuyết hành động vào đầu thế kỉ XX ở

Nam Bộ” đã chia tiểu thuyết hành động thành hai loại võ hiệp và trinh thám

Theo ông, thể loại võ hiệp có đại diện là Nguyễn Chánh Sắt, còn thể loại trinh

thám có đại diện là Biến Ngũ Nhi, Phú Đức, Nam Đình Nguyễn Thế Phương Tuy nhiên, ông cũng cho rằng, thật ra việc phân chia như vậy chỉ là một thao tác để tiện bề nghiên cứu

Thực tế cho thấy có sự trộn lẫn các yếu tố võ hiệp, kiếm hiệp, ái tình, trinh thám trong từng tác giả, trong từng tác phẩm Ở đây có sự kết hợp giữa chất anh hùng, trọng nghĩa khinh tài trong tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa với chất phiêu lưu, mạo hiểm của tiểu thuyết trinh thám phương Tây

[36]

Riêng về tiểu thuyết trinh thám Phú Đức, Võ Văn Nhơn chia sẻ:

Trong tiểu thuyết Phú Đức, yếu tố ái tình và võ hiệp rất đậm đặc, trong khi yếu tố trinh thám còn chưa nổi bật cho lắm.[ ] Những nhân vật chính trong tiểu thuyết của Phú Đức không phải là người thám tử chuyên nghiệp như trong các truyện trinh thám của châu Âu Họ không phải là một Sherlock Homes của Conan Doyle hay ông cò mật thám Maigret nổi tiếng của Georges Simenon [ ] Tuy nhiên những nhân vật của Phú Đức vẫn có thể gây nên những tình huống, những vụ án tạo nên không khí trinh thám cho tác phẩm [36]

Trong bài viết “Văn học trinh thám ở Nam Bộ đầu thế kỉ XX”, Lý Đợi đã

điểm tên những nhà văn Việt Nam viết tiểu thuyết trinh thám trước 1945 Cũng trong bài viết này, Lý Đợi tổng kết những ý kiến nói về tiểu thuyết đầu

tiên của văn học trinh thám Việt Nam Lâu nay người ta vẫn xem “Vết tay

trên trần” (1936) của Phạm Cao Củng là tiểu thuyết đầu tiên của văn học

trinh thám Việt Nam Tuy nhiên điều này đúng nếu chỉ nhìn lịch sử văn học ở

Hà Nội Vì văn học trinh thám Việt Nam hình thành sớm hơn và đa dạng hơn

ở Nam Bộ Theo phát hiện gần đây thì Biến Ngũ Nhi với tác phẩm “Kim thời

dị sử - Ba Lâu ròng nghề đạo tặc” (1917 – 1920) mới là tiểu thuyết trinh

thám đầu tiên

* Về tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng:

Vũ Ngọc Phan trong cuốn “Nhà văn hiện đại” có nhắc đến mảng tiểu thuyết trinh thám Việt Nam Ông nhận định rằng: “Trong các tiểu thuyết trinh

thám của Thế Lữ, Bùi Huy Phồn và Phạm Cao Củng, chỉ có tiểu thuyết của Phạm Cao Củng là có phần đặc sắc hơn” Trong phần tiểu thuyết trinh thám,

Vũ Ngọc Phan cũng chỉ giới thiệu duy nhất tác giả Phạm Cao Củng Ở bài viết này, Vũ Ngọc Phan chỉ ra những cái được và những hạn chế trong tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng Đó là những hạn chế trong lập luận, trong cách hành văn; một số sự việc đôi khi vượt ra ngoài sự thật Phạm Cao Củng chưa chú ý trau chuốt câu văn của mình nên khi đọc lên nghe không hợp lý

Vũ Ngọc Phan phân tích hai tác phẩm “Người một mắt” và “Nhà sư thọt” để

chỉ ra những hạn chế đó

Tuy vậy, Vũ Ngọc Phan nhận ra rằng:

Cái đặc biệt mà người ta thấy ở tiểu thuyết Phạm Cao Củng là những nhân vật và khung cảnh do ông sáng tạo đều có tính chất Việt Nam, hợp với trình độ người Việt Nam hiện thời, không như mấy tiểu thuyết trinh thám khác đi nhặt những mẩu truyện ly kỳ của Tây phương và cố ép vào những khung cảnh lai Việt, lai Pháp [22, tr.403]

Yên Ba trong bài viết “Văn học trinh thám Việt Nam: Từ thám tử Kỳ

Phát đến điệp viên Nguyễn Thành Luân” không nêu lên tất cả các ngòi bút

viết tiểu thuyết trinh thám ở Việt Nam mà chỉ nhắc đến Phạm Cao Củng với nhân vật Kỳ Phát và Nguyễn Trường Thiên Lý nhân vật điệp báo viên Nguyễn Thành Luân Với nhân vật điệp báo viên Nguyễn Thành Luân, Yên

Ba nhận xét:

Nhân vật Nguyễn Thành Luân của Nguyễn Trường Thiên Lý tuy chưa đạt tới một tầm mức quốc tế, nhưng trong lịch sử phát triển của sách trinh thám Việt Nam mà tiểu thuyết tình báo-phản gián là một nhánh không

thể tách rời, nhân vật này và bộ tiểu thuyết “Ván bài lật ngửa” ghi nhận dấu

An Nam, với nhãn hiệu “Trinh thám Kỳ Phát” mà các nhà xuất bản thường in thêm trong các cuốn sách trinh thám về nhân vật này [27]

Về nhà văn Phạm Cao Củng còn có bài viết “Cũng có một thời làm báo

công an” của Minh Huyền Ở bài viết này, Minh Huyền sơ lược về báo công

an, sau đó nêu lên những đóng góp của phạm Cao Củng cho tờ báo này Tác giả bài viết cho chúng ta biết thêm về quá trình học tập, làm việc, những khó khăn cùng những đam mê của nhà văn Theo Minh Huyền, Phạm Cao Củng là

“Nhà báo cần cù bậc nhất” và nghề báo, viết truyện trinh thám là “Nghề riêng sẵn có đam mê suốt đời” “Sức viết của Phạm Cao Củng gần như vô tận: cùng một lúc ông tung hoành trên nhiều tờ báo, vừa là kiếm kế sinh nhai nhưng có lẽ cũng là cho thỏa chí bình sinh của một kẻ say mê nghề viết” [33]

Đối với tiểu thuyết trinh thám, Minh Huyền cho rằng Phạm Cao Củng

đã vượt qua Thế Lữ, người có những thành công nhất định về thể loại này:

Cho tới đầu những năm 40 của thế kỷ trước, Phạm Cao Củng đã có danh tiếng của một nhà văn trinh thám hàng đầu Trên phương diện này, có lẽ ông đã vượt được nhà thơ rất nổi tiếng lúc đó là Thế Lữ (cũng ở Hải Phòng),

người cũng mê viết truyện trinh thám và đã dựng được nhân vật rất duyên dáng và tài trí là thám tử Lê Phong [33].

* Về tiểu thuyết trinh thám Phú Đức:

Nguyễn Thị Thanh Xuân trong bài viết “Phú Đức, một kiểu hình nhà văn

Nam Bộ đặc biệt đầu thế kỉ” tìm hiểu kỹ về Phú Đức, về thân thế gia đình

cũng như sáng tác của ông Theo đó, tác giả đánh giá cao đóng góp cho nền báo chí đương thời:

Chúng ta chưa có điều kiện để trả lời câu hỏi: ai là người đầu tiên đăng tiểu thuyết feuilleton trên báo Việt Nam, nhưng chúng ta có thể khẳng định, Phú Đức là một trong những người thành công nhất với tiểu thuyết feuilleton Vậy nếu không có báo chí, chưa hẳn đã có một Phú Đức Và ngược lại Phú Đức cũng làm sôi động báo chí một thời” [15, tr.207]

Phải chăng Phú Đức đã hội được những điều kiện cần và đủ cho một mẫu hình nhà văn hiện đại bấy giờ

Thời gian sáng tác sung sức nhất của Phú Đức là từ năm 1924 đến 1934; còn từ 1934 đến 1947, tiểu thuyết Phú Đức không còn hấp dẫn nữa Giải thích

về vấn đề này, Nguyễn Thị Thanh Xuân đưa ra một số lý do: Phú Đức càng

về sau ít được độc giả chú ý vì nhà văn viết nhanh, viết vội nên không tránh khỏi việc lặp lại mình; người đọc vì thế cũng dễ thấy nhàm chán khi không tìm được điều gì mới lạ; đời sống văn học chuyển biến, nhiều nhà văn bắt kịp nhịp sống, kịp thời đáp ứng nhu cầu của độc giả; hơn nữa, tư tưởng Mác xít phổ biến, phong trào cách mạng dấy lên, phóng sự và hồi ký đậm chất sống thực có ưu thế hơn tiểu thuyết

Dù tiểu thuyết Phú Đức chỉ một thời làm mưa làm gió, dù cho bây giờ độc giả khó lòng kiên nhẫn ngồi nghe ông kể chuyện và những trang viết của ông nay đã trở thành quá khứ, nhưng cách chọn và cách đi của những nhà văn

như Phú Đức thuở ấy không hề là quá khứ “Bởi vì nó nói với chúng ta nhiều

điều cho văn học hiện tại”

Nói đến tiểu thuyết trinh thám Phú Đức còn có bài viết “Phú Đức, nhà

văn trinh thám tiền phong Việt Nam” của Nguyễn Q Thắng Trong phạm vi

bài viết ngắn, Nguyễn Q Thắng giới thiệu sơ qua về tiểu thuyết trinh thám

Phú Đức mà chủ yếu là về “Châu về hiệp phố” và “Lửa lòng” Theo Nguyễn

Q Thắng:

Phú Đức là một trong hai nhà văn có tác phẩm nhiều nhất (người thứ nhất là Hồ Biểu Chánh) ở miền Nam hồi đầu thế kỷ XX Hồ Biểu Chánh chuyên viết về đề tài xã hội hiện thực; trái lại Phú Đức lại chuyên viết về trinh thám, võ hiệp kỳ tình đậm tính xã hội Và mỗi người đều có một số đông độc giả trong cả nước, nhất là độc giả ở miền Nam rất mến mộ tiểu thuyết Phú Đức Trước ông các nhà văn Biến Ngũ Nhi, Lê Hoằng Mưu, Hồ Văn Hiến (Viên Hoành) cũng có ý hướng trinh thám, võ hiệp như ông, nhưng các

tr.220]

Trước đây, người ta chỉ chú ý nhiều đến văn học trinh thám ở Bắc Bộ mà chưa chú ý đến các nhà văn trinh thám Nam Bộ Nghiên cứu về tiểu thuyết trinh thám chưa được chú ý nhiều, chưa nghiên cứu sâu hoặc là các bài viết nhỏ Việc tìm hiểu về Phạm Cao Củng và Phú Đức như một tác giả trinh thám cũng chưa được nhiều người quan tâm Điều này cho thấy rằng văn học trinh thám đang còn là một mảnh đất thú vị chào mời những ai quan tâm đến trinh thám Việt

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung chủ yếu vào đặc điểm tiểu thuyết trinh thám của Phạm Cao Củng và Phú Đức Do việc tìm tư liệu khó khăn nên chúng tôi không thể nghiên cứu hết các tác phẩm trinh thám của hai nhà văn này Chúng

tôi chỉ tập trung vào nghiên cứu các tác phẩm: “Kỳ Phát giết người”, “Bóng

người áo tím”, “Nhà sư thọt”, “Người một mắt” của Phạm Cao Củng; “Châu

về hiệp phố”, “Bà chúa đền vàng”, “Tôi có tội” của Phú Đức

4 Giá trị khoa học và thực tiễn

Công trình sẽ góp một điểm nhìn mới về đặc điểm tiểu thuyết trinh thám của Phạm Cao Củng và Phú Đức Không những thế, công trình này còn đem lại những thông tin khái quát về tiểu thuyết trinh thám ở cả hai miền Bắc Bộ

và Nam Bộ

Hiện nay, tiểu thuyết trinh thám Việt Nam chưa thực sự để lại một ấn tượng sâu sắc trên diễn đàn văn học Việt Nam Chưa có tác giả nào xây dựng được hình tượng nhân vật thám tử với một xê – ri vụ án như trước đây Phạm Cao Củng đã làm Luận văn này sẽ khơi gợi lại không khí của tiểu thuyết trinh thám một thời, khi mà độc giả hằng ngày chờ đợi chàng thám tử Kỳ Phát, nhằm tiếp thêm lửa cho các nhà văn đã và đang có ý định viết tiểu thuyết trinh thám

Bên cạnh đó, người đọc hiểu thêm về cách viết tiểu thuyết thời kỳ đầu ở Nam Bộ mà đại diện tiêu biểu là Phú Đức Dù tác phẩm của Phú Đức chỉ mới mang màu sắc trinh thám và chất trinh thám chỉ mới thể hiện ở tình huống truyện chứ ở tình tiết truyện chưa rõ nét nhưng nhà văn đã có những đóng góp nhất định cho nền văn học Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

Đây là một đề tài nghiên cứu về tác giả nên chúng tôi sử dụng phương pháp chính là phân tích

Đồng thời khi viết về đặc điểm tiểu thuyết trinh thám của Phạm Cao Củng và Phú Đức, cần thiết có sự so sánh, đối chiếu với tiểu thuyết trinh thám của các nhà văn cùng thời nên chúng tôi sử dụng thêm phương pháp so sánh, đối chiếu

Để khảo sát tiểu thuyết trinh thám của hai tác giả trên, chúng tôi còn sử dụng phương pháp hệ thống

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn có 3 chương chính:

Chương 1: Phạm Cao Củng và Phú Đức trong sự vận động của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam

Chương 2: Tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng và Phú Đức nhìn từ cảm quan hiện thực

Chương 3: Đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng

và Phú Đức

Chương 1 PHẠM CAO CỦNG VÀ PHÚ ĐỨC TRONG SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TIỂU THUYẾT TRINH THÁM VIỆT NAM

1.1 Vài nét về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác của Phạm Cao Củng và Phú Đức

1.1.1 Vài nét về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác của Phạm Cao Củng

Phạm Cao Củng sinh năm 1913 tại Nam Định Từ nhỏ, cậu bé Phạm Cao Củng đã có máu phiêu lưu, thích đọc truyện kiếm hiệp Tàu và truyện trinh thám phương Tây 17 tuổi, chàng thanh niên nhiều hoài bão Phạm Cao Củng

cùng người bạn thân của mình in truyện ngắn đầu tay “Hang gió” rồi mang

lên chợ phiên để bán Ai ngờ, bao kỳ vọng của tuổi trẻ không thành, sách ế chỏng ế chơ Nhưng niềm đam mê văn chương chưa bao giờ bị dập tắt, Phạm Cao Củng đọc nhiều tác phẩm của Edgar Poe, Conan Doyle, Gaston Leroux, Maurice LeBlanc, Georges Simenon Những nhân vật thám tử phương Tây

có ảnh hưởng rất lớn đến sáng tác của nhà văn, gợi cảm hứng cho nhà văn sáng tạo nên nhân vật thám tử Kỳ Phát nổi tiếng sau này

Phạm Cao Củng viết tiểu thuyết trinh thám và thơ Thơ Phạm Cao Củng

thuộc lối trào phúng châm biếm, được đăng trên báo Phong hóa và Ngày nay,

ký tên là Phạm Thị Cả Mốc Thơ Cả Mốc làm theo lối cổ, có giọng châm biếm nhẹ nhàng Hầu hết thơ ông đều là những bài nhắn cho Tú Mỡ Ví dụ

như bài “Nhắn anh Tú Mỡ”:

Thêm ê chề trước bạn má đào,

Phạm Cao Củng là một nhà báo có tác phong chuyên nghiệp Ông viết văn, dịch văn, làm thơ nhưng thể loại thành công nhất và để lại ấn tượng nhất

là tiểu thuyết trinh thám Tác phẩm đầu tay của ông là “Vết tay trên trần”,

được viết vào năm 1936, khi đang còn là chàng sinh viên trường Kỹ nghệ thực hành Hải Phòng Phạm Cao Củng bắt đầu sự nghiệp của một nhà văn

chuyên nghiệp khi làm cho tờ Hải Phòng tuần báo Rồi ông viết bài cho Tiểu

thuyết nhật báo, Phong hóa, Ngày nay Năm 1954, ông di cư vào Sài Gòn

cho đến 1975 thì định cư ở bang Florida, Hoa Kỳ

Phạm Cao Củng có khoảng 20 tiểu thuyết trinh thám, chia làm hai series Series về nhân vật Kỳ Phát và series về nhân vật Tám Huỳnh Kỳ Kỳ Phát khám phá các vụ án bằng phép suy luận, nhìn nhận các sự việc theo logic của

nó Chàng Kỳ Phát mang dáng dấp nhân vật Sherlock Holmes của Conan Doyle Còn Tám Huỳnh Kỳ vốn là thủ lĩnh của băng nhóm trộm cướp nhưng hào hiệp, nghĩa khí nên trong khi khám phá các vụ án không thiếu các pha hành động nguy hiểm Tám Huỳnh Kỳ gợi chúng ta nhớ tới tên trộm hào hoa Arsène Lupin của Maurice Leblanc Hai nhân vật với hai tính cách, hai kiểu điều tra khác nhau nhưng điều giống nhau ở họ là sự thông minh, lòng gan dạ, dũng cảm, sẵn sàng dấn thân vào nơi nguy hiểm để đưa những bí mật trong bóng tối ra ánh sáng

Series về nhân vật Kỳ Phát gồm các tác phẩm: “Vết tay trên trần” (1936), “Người một mắt” (1940), “Kỳ Phát giết người” (1941), “Nhà sư

thọt” (1941), “Đám cưới Kỳ Phát” (1942), “Bóng người áo tím” (1942)

Còn Series về nhân vật Tám Huỳnh Kỳ có: “Máu đỏ lòng son” (1937),

“Người chó sói” (1950), “Bàn tay sáu ngón” (1950), “Chiếc gối đẫm máu”

(1951)

Khi viết nên những tác phẩm, Phạm Cao Củng không có mục đích để lại kiệt tác cho đời hay để thế hệ mai sau nhớ đến mình Với nghề chính là viết văn, làm báo, Phạm Cao Củng còn làm các nghề phụ như chụp ảnh, quay phim, tổ chức đoàn kịch, hội họa, thôi miên, tướng số Nhà văn của những tiểu thuyết trinh thám được mến mộ lúc bấy giờ phải làm đủ mọi nghề để nuôi sống bản thân và gia đình, để trả nợ áo cơm Bởi viết nhiều, viết để kiếm sống nên chính nhà văn không lưu giữ lại tác phẩm của mình và tự mình không nhớ hết những tác phẩm đã sáng tác và xuất bản Viết văn là nghề kiếm sống nhưng không vì thế mà Phạm Cao Củng không ý thức từng trang viết Với tiểu thuyết trinh thám, học tập nhiều từ các nhà văn phương Tây mà Phạm Cao Củng vẫn luôn mong muốn bản địa hóa, mong muốn viết sao cho phù hợp trong bối cảnh Việt Nam, gần gũi với con người Việt Nam Trong hồi ký, nhà văn tâm sự:

Sự thực, viết truyện trinh thám ở nước ta rất khó, vì dân ta vốn bình

dị, ngay trong xã hội ít thấy xảy ra những vụ trộm hay án mạng khả dĩ có thể gọi là ly kỳ , bí mật Phần lớn dân ta chưa hề trông thấy chính mắt một khẩu súng lục bao giờ, hiểu biết rất ít về cơ khí và hóa học, lại rất hiếm ai có được chiếc xe hơi riêng của mình Vì thế cho nên những vai chính trong truyện trinh thám Việt Nam chẳng thể mỗi lúc giơ được khẩu súng lục ra hay bắn nhau, không thể có được những nhà hầm có cơ quan bí mật hay luôn luôn nhảy lên xe hơi theo dõi quân gian như ở trong nhiều truyện trinh thám Âu Tây Chính vì thế mà luôn luôn tôi chỉ ao ước viết được những truyện trinh thám mà việc rất có thể xảy ra được trong xã hội Việt Nam, mà vai chính cần

có được những tính cách hoàn toàn Việt Nam [31]

Tâm sự như thế là nhà văn đã cho chúng ta biết được cái khó khi viết truyện trinh thám ở Việt Nam Phạm Cao Củng ít nhiều đã vượt qua những khó khăn ấy, sáng tác những tác phẩm lấy chất liệu từ cuộc sống Việt, nhân

vật, ngôn ngữ gần gũi với con người Việt Viết nhiều thể loại nhưng Phạm Cao Củng đầu tư tâm huyết cho thể loại trinh thám hơn cả Cho đến nay, người ta nhớ đến ông là nhớ đến tiểu thuyết trinh thám Mặc dù tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng chưa thuộc vào loại tuyệt tác, cũng chưa đạt đến đỉnh cao để người ta ngợi ca nhưng đóng góp của nhà văn cho thể loại văn

học trinh thám còn mới mẻ ở Việt Nam là không thể phủ nhận

1.1.2 Vài nét về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác của Phú Đức

Phú Đức tên thật là Nguyễn Đức Nhuận, sinh năm 1901, mất năm 1970; quê ở xã Bình Hòa, tỉnh Gia Định, nay là quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh Tốt nghiệp trường sư phạm nhưng sau khi đi dạy tại Gia Định được một thời gian thì Phú Đức chuyển sang nghề báo, viết văn Các tờ báo

Phú Đức từng cộng tác là: Trung lập, Công luận, Đuốc nhà Nam Sau đó, ông chủ trương nhật báo Dân Thanh, tuần báo Điện báo

Thời trẻ, Phú Đức sống rất phong lưu:

Người ta nói rằng tuổi đôi mươi chàng công tử con nhà đó bước chân vào môi trường giáo dục, thong dong và rất phong lưu (dạy lớp 3 ở Marc Ferrando, lương 40 đồng/tháng, đi làm bằng mô tô, chiếc mô tô thứ hai

ở Sài Gòn) Nhưng nghề gõ đầu trẻ quá tĩnh với một tính cách ưa hành động, khát phiêu lưu, dù chỉ là phiêu lưu trên phương diện tinh thần Có những ngày chàng để mặc học trò và cắm đầu sáng tác Và thế là thầy giáo Nguyễn Đức Nhuận trở thành tiểu thuyết gia Phú Đức ” [15, tr.205]

Bước vào nghề văn, thầy giáo Nguyễn Đức Nhuận lấy tên là Phú Đức

với ý nghĩa “phú nhuận ốc, đức nhuận thân” Và quả thật, bằng cây bút của

mình, Nguyễn Đức Nhuận đã có một sức sáng tác dồi dào, được độc giả đương thời yêu quý; đồng thời ngòi bút ấy cũng đã giúp nhà văn trang trải cho cuộc sống của mình Phú Đức chủ yếu viết tiểu thuyết trinh thám, võ hiệp

phiêu lưu mạo hiểm Tác phẩm đầu tay của ông là “Câu chuyện đêm trường”

sáng tác năm 1926, in trên tờ Trung Lập Phú Đức được mệnh danh là nhà tiểu thuyết trinh thám, võ hiệp cự phách Đoàn Lê Giang trong “Khảo sát,

đánh giá, bảo tồn văn học quốc ngữ Nam Bộ 1930 – 1945” cũng đánh giá

rằng, ở Nam Bộ, “nhà văn trinh thám thành công nhất, viết truyện mà trở

thành cự phú là Phú Đức” Còn Phan Mạnh Hùng trong “Những vấn đề của văn học đại chúng: so sánh tiểu thuyết Feuilleton ở Nam bộ trước 1945 và tiểu thuyết chương hồi” đã xem Phú Đức như là “kiểu nhà văn chuyên nghiệp của phương Tây” Phú Đức sống bằng nghề báo Ông viết tiểu thuyết theo

yêu cầu của tòa soạn, viết theo nhu cầu của độc giả Tòa soạn bán được nhiều báo, nhà văn cũng sẽ được tăng tiền nhuận bút Đến khi Phú Đức về làm chủ

bút cho tờ Công Luận thì lương của ông “ngang với lương của đốc phủ sứ lúc

bấy giờ” (Vũ Bằng) Có thể nói “nếu không có báo chí, chưa hẳn đã có một Phú Đức, và ngược lại Phú Đức cũng làm sôi động báo chí một thời”

(Nguyễn Thị Thanh Xuân) Xuất thân là một trí thức Tây học, vận dụng những điều mình học được từ nhà trường cùng những kiến thức từ sách vở, nhà văn thoát ra khỏi kiểu ước lệ, tượng trưng của văn chương truyền thống

để hướng về đại chúng Ngôn ngữ cũng nhờ đó mà gần gũi hơn với cuộc sống đời thường

Khoảng năm 1934 đến 1935, Phú Đức sáng chói như một hiện tượng và tác phẩm của ông bán chạy như tôm tươi Tiểu thuyết Phú Đức có một sức cuốn hút mạnh mẽ Ông có một tầng lớp công chúng của riêng mình Tên tuổi Phú Đức lúc bấy giờ gần như một huyền thoại Từ năm 1934 đến 1947, bởi nhiều lý do mà các tác phẩm của Phú Đức không còn cuốn hút nữa Nhưng từ

1948 đến 1954, tiểu thuyết của nhà văn Nam Bộ này được hồi sinh, hơn thế lại càng được phổ biến rộng rãi hơn nhiều, một lúc đăng trên 5, 6 tờ báo Viết không kịp nhu cầu, nhà văn cắt dán lại những tác phẩm của mình Sau 1954,

Phú Đức lại lắng xuống, rồi đến cuối những năm 50, “Châu về hiệp phố” tái xuất hiện trên tờ báo Bình dân

Phú Đức thích chơi tennis và luyện tập võ nghệ Nhờ những ngày luyện tập võ nghệ cùng người bạn thân là Cao Xuân Mộc mà Phú Đức miêu tả các thế võ trong tiểu thuyết của mình rất hấp dẫn, chân thực Thú giải trí của ông

là đọc sách báo Ông đặc biệt thích đọc tiểu thuyết Pháp Nhà văn chuyên viết truyện kiếm hiệp mà Phú Đức yêu thích là Michel Zévaco Cũng bởi một phần yêu thích Michel Zévaco mà ông trở thành nhà văn viết tiểu thuyết trinh

thám võ hiệp

Phú Đức viết 22 tác phẩm, cho đến nay sưu tầm được 19 tác phẩm như:

“Châu về Hiệp Phố” (3 tập, nhà in Xưa Nay, Sài Gòn, 1926, 1927, 1928),

“Lửa lòng” (tiếp theo “Châu về Hiệp Phố”) (nhà in Xưa Nay, Sài Gòn,

1928), “Một mặt hai lòng” (nhà in Xưa Nay, Sài Gòn, 1929), “Non tình biển

bạc” (tiếp theo “Một mặt hai lòng) (nhà in Xưa Nay, Sài Gòn, 1929), “Tiểu anh hùng Võ Kiết” (Quảng Nghĩa tùng thơ xuất bản, nhà in Tín Đức thư xã,

1929), “Tình trường huyết lệ” (Nhà in Xưa Nay, Sài Gòn, 1930), “Chẳng vì

tình” (Quảng Nghĩa tùng thơ xuất bản, nhà in Thạnh Thị Mậu, 1929), “Độc địa trăng già” (tiếp theo “Chẳng vì tình”) (đăng trên Công luận báo 1929 –

1930), “Căn nhà bí mật” (1931), “Tổng đốc Hồ Cường” (1931), “Trai mùi

tân khổ” (1932), “Tôi có tội” (1935), “Bà chúa đền vàng” (1939)

Phú Đức viết tiểu thuyết chủ yếu là để độc giả giải trí nên nhà văn rất nhạy bén trong việc nắm bắt các đề tài ăn khách lúc bấy giờ, đó là đề tài về ái tình, võ hiệp và trinh thám Anh chàng tinh quái không tách riêng từng đề tài

mà đem trộn lẫn chúng vào nhau, làm nên sản phẩm mang thương hiệu Phú Đức Ái tình không có tuổi nên chắc chắn độc giả sẽ mê mẫn trước những câu chuyện tình trắc trở mà không kém phần lãng mạn của cặp đôi trai tài gái sắc Các pha võ thuật của chàng trai tuấn tú, thông minh, chính trực chống lại cái

xấu khiến người ta không thể rời mắt khỏi trang sách Rồi nhà văn thêm vào

đó một chút màu sắc trinh thám kích thích trí tò mò của độc giả Tài năng của Phú Đức chưa phải là xuất chúng nhưng viết được như Phú Đức rõ ràng là không dễ Dù pha trộn ái tình, võ hiệp, trinh thám vào trong một tiểu thuyết

nhưng có tác phẩm thiên về ái tình như “Câu chuyện canh trường”, “Bà chúa

đền vàng”, “Lửa lòng” , có tác phẩm thiên về trinh thám như “Tôi có tội” ,

lại có tác phẩm đậm chất võ hiệp như “Châu về hiệp phố”

Trong các tác phẩm của Phú Đức, “Châu về Hiệp Phố” là ngôi sao sáng nhất, để lại ấn tượng sâu đậm nhất trong lòng độc giả Trước năm 1945, “đây

là bộ tiểu thuyết được độc giả Nam Kỳ say mê nhất, và là bộ tiểu thuyết có độ dài kỷ lục mà chưa tác phẩm nào có thể vượt qua” (Võ Văn Nhơn) Đương

thời, “Châu về Hiệp Phố” là tác phẩm mẫu mực, có sức ảnh hưởng đến các

nhà văn viết truyện trinh thám khác như Sơn Vương, Tô Nguyệt Đình

Đầu tiên “Châu về hiệp phố” được đăng trên tờ Trung lập báo, nửa chừng dừng lại Tác giả cho đăng tiếp trên tờ Công luận báo số 371, ngày 7- 7-1926, với tên mới “Hoàn Ngọc Ẩn” Đến số báo 374, ngày 10 tháng 7 năm

1926, lại đổi tên “Hiệp phố châu hườn” Về sau, khi in thành sách, bộ tiểu thuyết này mang tên là “Châu về hiệp phố” (Nhà in Xưa nay, Sài Gòn, 1926 – 1928) Quảng năm 1952 – 1953, “Châu về hiệp phố” được đăng lại trên tờ Thần Chung của Nguyễn Kỳ Nam Mấy năm sau đó, tác giả cho đăng một lần nữa trên tờ tuần báo Bình dân do chính ông làm chủ nhiệm kiêm chủ bút Đến

1970, “Châu về hiệp phố” còn tái xuất hiện trên tờ báo Đuốc nhà nam của Trần Tấn Quốc [11, tr.6]

Mặc dù tác phẩm được in đi in lại nhiều lần nhưng vẫn được độc giả

quan tâm Điều đó chứng tỏ rằng “Châu về hiệp phố” có một sức lôi cuốn

mạnh mẽ với độc giả Nam Bộ lúc bấy giờ

Phú Đức giành nhiều ưu ái cho kiểu nhân vật trai tài gái sắc Những chàng trai giỏi võ nghệ, giỏi chuyên môn, có hoài bão, có tinh thần trượng nghĩa luôn có những cô gái tuyệt sắc ở bên Tình yêu của họ có thể kết thúc hạnh phúc hay có thể phải rời xa nhưng bao giờ cũng nồng nàn say đắm Nhà văn thường tạo cho nhân vật tiểu sử nổi và tiểu sử chìm và xáo trộn số phận của các nhân vật để làm nên tính ly kỳ cho câu chuyện Đó là cách để Phú Đức khiến độc giả đắm mình trong những trang viết của ông

Sáng tác nên những tiểu thuyết như thế, Phú Đức phần nào nói hộ mơ ước, khát khao của thế hệ thanh niên Nam Bộ lúc bấy giờ và đồng thời là ước

mơ của chính bản thân mình Đó là được tự do thể hiện bản thân, ra tay giúp

đỡ người nghèo, khám phá những điều mới lạ của thế giới bên ngoài và thể hiện lòng tự hào dân tộc

1.2 Vai trò, vị trí của Phạm Cao Củng và Phú Đức trong sự vận động của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam

1.2.1 Vài nét về tiểu thuyết trinh thám

Theo “Từ điển tiếng Việt”, tiểu thuyết trinh thám là tiểu thuyết lấy đề tài

từ những chuyện ly kỳ trong cuộc đấu tranh giữa các nhà trinh sát với kẻ địch Trong buổi sơ khai của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam, chất trinh thám chỉ làm nền cho võ hiệp và ái tình Sau đó, tiểu thuyết trinh thám phát triển hơn khi nhà văn xây dựng những hình ảnh nhân vật thám tử chuyên nghiệp điều tra, khám phá các vụ án

Ở tiểu thuyết trinh thám cổ điển, các nhà văn thường xây dựng theo một hình mẫu nhất định và hình mẫu này trở nên phổ biến Trong bài viết

“Hai mươi nguyên tắc của việc viết truyện trinh thám” của nhà văn Mỹ Van

Dine, đã là tiểu thuyết trinh thám thì bắt buộc phải có một thám tử:

Và một thám tử sẽ không phải là một thám tử nếu anh ta không phá

án Nhiệm vụ của anh ta là tập hợp các manh mối cuối cùng sẽ dẫn tới người

đã tham gia vào hoạt động mờ ám trong chương đầu tiên của cuốn sách; và nếu thám tử không đưa ra được những kết luận của mình thông qua một sự phân tích những manh mối, anh ta sẽ chẳng thể giải quyết được khó khăn của anh ta hơn là một cậu học trò tìm được câu trả lời giấu đằng sau bài tập số học [28].

Tiểu thuyết trinh thám chỉ cần một thám tử và anh ta nhận trách nhiệm phá án, việc tạo ra nhiều thám tử trong một tiểu thuyết sẽ phá vỡ sợi dây logic

và làm câu chuyện thêm rối Nhân vật thám tử là người thông minh, nhạy bén, biết tập hợp mọi manh mối một cách logic để tìm ra thủ phạm Tiểu thuyết trinh thám sẽ không còn sức hấp dẫn nếu thủ phạm tự thú nhận hoặc thám tử chỉ phát hiện thủ phạm một cách tình cờ Cũng theo Van Dine:

thể đó là xác chết đã lâu [không còn manh mối] thì càng tốt Bắt phải đọc đến

ba trăm trang tiểu thuyết trinh thám mà không đưa ra một kẻ giết người nào

là một đòi hỏi quá đáng đối với độc giả tiểu thuyết trinh thám [28]

Những tội ác trong tiểu thuyết trinh thám thường được gây ra bởi một cá nhân nào đó do mâu thuẫn, ganh ghét, hoặc vì quyền lợi, lòng tham Còn những âm mưu mang tầm quốc tế hoặc liên quan đến chính trị thì thuộc về lĩnh vực của tiểu thuyết phản gián Tiểu thuyết trinh thám cũng không có xã hội đen và mafia, những nhân vật kiểu này thuộc địa hạt của tiểu thuyết phiêu lưu hoặc tiểu thuyết phản gián Trong tiểu thuyết trinh thám, tâm lý nhân vật thường không được chú trọng phân tích như tiểu thuyết tình cảm xã hội bởi thể loại này cần tiết tấu nhanh, kịch tính, phân tích tâm lý sẽ làm chậm các hành động, phân tán sự chú ý của độc giả Nhân vật sẽ được miêu tả về ngoại hình, tính cách, thói quen , nói chung là mọi chi tiết có liên quan đến diễn biến cuộc điều tra Ở tiểu thuyết trinh thám không có chỗ cho tưởng tượng và giả khoa học, mọi thứ phải có tính chất suy lý, khoa học và logic của nó Ở

thể loại tiểu thuyết này, độc giả cũng tham gia vào vụ án, họ mong muốn tìm

ra sự thật, tìm ra thủ phạm Đối với những độc giả có đầu óc suy luận thì có khi họ sẽ tìm ra thủ phạm trước nhân vật thám tử, trước khi tác giả vén màn bí mật Đây cũng chính là điều làm nên sức hấp dẫn của tiểu thuyết trinh thám

1.2.2 Tiểu thuyết trinh thám Việt Nam trước 1954

1.2.2.1 Tiểu thuyết trinh thám Nam Bộ

Trước đây, khi nhắc đến văn học trinh thám Việt Nam, người ta chỉ nhắc đến các nhà văn phía Bắc như Bùi Huy Phồn, Thế Lữ, Phạm Cao Củng Tuy nhiên theo những nghiên cứu gần đây, văn học trinh thám đã được hình thành

sớm ở miền Nam Theo đó, tác phẩm “Kim thời dị sử - Ba Lâu ròng nghề

đạo tặc” của Biến Ngũ Nhi, khởi in trên báo Công Luận từ số 80 năm 1917

đến 1920 mới là tác phẩm trinh thám đầu tiên của văn học Việt

Biến Ngũ Nhi (1886 – 1973) giữ mục “Mật thám truyện” trên báo Công

Luận Ông vừa sáng tác vừa dịch các tác phẩm trinh thám nước ngoài ra tiếng

Việt Các tác phẩm dịch được đăng dài kì trên báo như “Chuyện ác lai ác

báo”, “Chúa bọn sở khanh” Tác phẩm trinh thám đầu tay của Biến Ngũ Nhi

cũng chính là tác phẩm trinh thám đầu tiên của văn học Việt Nam So với các

tác phẩm lúc bấy giờ thì kết cấu của tiểu thuyết “Kim thời dị sử - Ba Lâu ròng

nghề đạo tặc” khá hiện đại và đã được giới nhà văn đương thời đánh giá cao

Là tiểu thuyết trinh thám nhưng tác phẩm không đi vào điều tra các vụ án mà chủ yếu nói về nhân vât chính Ba Lâu giỏi võ nghệ, chuyên cướp của người

giàu chia cho người nghèo Đây là “một bổn truyện rất hợp thời nghi”,

“Chiều theo ý muốn của phần nhiều chư vị khán quan của tệ báo gửi thư đến

mà tỏ rằng, coi trong nhựt trình đoạn vậy lấy làm ức lòng, nên tôi mới dốc sức và chung cùng với ngài mà in ra đây đặng giúp cho độc giả những cơn rỗi rảnh” (Phần Tiểu tự của tiểu thuyết do Tổng lý báo Công luận ghi) Tuy

tác phẩm này chưa tiến đến gần với văn học trinh thám phương Tây hiện đại

nhưng là bước khởi đầu cho cuộc hành trình đến với một thể loại mới Biến

Ngũ Nhi còn sáng tác một số tác phẩm trinh thám khác là: “Một người ăn cắp

bạc nhà nước” (1918), “Kim thời dị sử - Chủ nợ bất nhơn” (khởi đăng 1921),

“Vị lai tân truyện – Cái nhục ngàn năm” (khởi đăng 1919) So với “Kim thời

dị sử” thì “Vị lai tân truyện” được đánh giá cao hơn bởi nó có cái nhìn sâu

sắc, hợp thời cuộc hơn trước các vấn đề xã hội Đó là một đóng góp trong quá trình hình thành và phát triển của văn học miền Nam nói riêng và văn học Việt Nam nói chung trong giai đoạn này Thật đáng tiếc là ngày nay chúng ta không có được bản lưu hoàn chỉnh của tác phẩm để có thể đánh giá một cách đầy đủ về sự đóng góp của Biến Ngũ Nhi trong nền văn học

Có một nhà văn mà thân thế của ông rất đặc biệt, Sơn Vương (1907 – 1987) vừa là nhà văn, vừa là tướng cướp, từng bị tù khổ sai nhưng ông đã để lại cho đời nhiều tiểu thuyết trinh thám Người ta vẫn nhắc đến Sơn Vương

với “Bát cơm chan máu” (1929), “Phản bạn vì tình” (1930), “Luật rừng

xanh” (1930), “Tướng cướp hào hoa” (1931), “Ai kén chồng” (1931) Đặc

biệt tác phẩm “Chén cơm lạt của người thất nghiệp” (1931) được nhiều

người tìm đọc ngay khi mới xuất bản

Với “Bó hoa lài” (1932), “Khép cửa phòng thu” (1933), “Giọt lệ má

hồng” (1934) , Nam Đình (1906 – 1978) được xem là “kiện tướng” xét về

cấu trúc và độ dài truyện trinh thám Tác phẩm của Nam Đình hấp dẫn ở chất trinh thám pha lẫn ái tình Những tác phẩm lúc bấy giờ được độc giả chú ý là

“Vô oan trái” (1931), “Huyết lệ hoa”, “Chén thuốc độc”

Bửu Đình (1898 – 1931) cũng là một nhà văn viết tiểu thuyết trinh thám pha lẫn ái tình Màu sắc trinh thám của tiểu thuyết chỉ rõ nét ở tình huống truyện, ở sự xuất hiện của các nhân vật chứ ở tình tiết truyện thì rất mờ nhạt Tình tiết truyện chỉ triển khai dựa trên sự tình cờ chứ không mang tính chất suy luận điều tra Hai tác phẩm mang tính chất trinh thám của Bửu Đình là

“Mảnh trăng thu” (1930) và “Cậu Tám Lọ” (1931) Bửu Đình vốn xuất thân

trong hoàng tộc triều Nguyễn nhưng ông lại thấy sự mục nát của triều Nguyễn

đương thời và quyết tâm xóa bỏ “số phận Hoàng thân” để chống lại triều

đình đang làm tay sai cho Pháp Ông bị bắt tù từ Lao Bảo cho đến Côn Đảo Những tác phẩm trên của ông đều được viết trong lao tù rồi đến với độc giả qua thông qua những chuyến tàu vượt biển

Một số nhà văn khác cũng viết tiểu thuyết dạng trinh thám nhưng số

lượng không nhiều như Ngô Khuyến Sanh với “Lưới trời khó lọt” (1928), Liên Chiểu với “Cười ra nước mắt” (1926), Lê Kim Tiếng với “Lưỡi gươm

tình” (1925), Việt Đông với “Ai có ngờ đâu” (1931)

Nói đến các nhà văn trinh thám ở miền Nam, có một nhà văn chúng ta không thể không nhớ đến, người được gọi một cách đầy mến phục – nhà tiểu thuyết trinh thám, võ hiệp cự phách, đó chính là Phú Đức Trong những tác

phẩm của Phú Đức thì tiểu thuyết trinh thám “Châu về Hiệp Phố” được độc

giả mến mộ và đón đợi nhất Không chỉ lôi cuốn đọc giả mà tác phẩm còn có sức ảnh hưởng đến các nhà văn viết truyện trinh thám đương thời Truyện xây dựng theo kết cấu ái tình pha lẫn trinh thám Không gian trong tác phẩm rộng lớn từ Việt Nam qua Trung Quốc, đến Ấn Độ Tình tiết câu chuyện hấp dẫn, nội tâm của nhân vật được miêu tả hợp lý nên tác phẩm càng thêm cuốn hút

Phú Đức được xem là “nhà văn trinh thám thành công nhất, viết truyện mà

trở thành cự phú” (Đoàn Lê Giang) ở Nam Bộ cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX

Như vậy, khi mà văn học trinh thám manh nha ở miền Nam để rồi có một thời gian phát triển rầm rộ với nhiều nhà văn viết trinh thám thì tác phẩm của Phú Đức vẫn có sức cuốn hút hơn cả Phú Đức không chỉ dẫn đầu về số lượng tác phẩm mà còn dẫn đầu về số độc giả hâm mộ Nói theo ngôn ngữ hiện đại thì cái tên Phú Đức với các nhân vật Hoàn Ngọc Ẩn, Bách Si Ma là những cái tên

“hot” lúc bấy giờ

Tiểu thuyết trinh thám phiêu lưu từng rất được ưa chuộng ở Nam Bộ nhưng vì sao lại không có được sức sống lâu bền? Có phải chăng tiểu thuyết phiêu lưu là loại truyện người ta dễ ham mê mà cũng dễ lãng quên? Có ý kiến

cho rằng “vì khoa học ngày càng tiến bộ, phương tiện thông tin ngày càng

một nhiều, những chi tiết xưa là hấp dẫn nay người ta biết rồi, hiểu rồi thì không còn cuốn hút nữa” Và cũng có lẽ là những tác phẩm này chỉ phù hợp

với tâm lý độc giả đương thời chứ chưa đủ sức vượt thời gian để cuốn hút độc giả của mọi thế hệ

1.2.2.2 Tiểu thuyết trinh thám Bắc Bộ

Các nhà văn trinh thám Bắc Bộ đã tiến xa hơn các nhà văn trinh thám Nam Bộ

Bùi Huy Phồn (1911 – 1990) từng gây sự chú ý với các tác phẩm trinh

thám: “Lá huyết thư” (1931), “Gan dạ đàn bà” (1942), “Mối thù truyền

kiếp” (1942), “Tờ di chúc” (1943) Tuy nhiên, ở tác phẩm của Bùi Huy Phồn,

tính chất trinh thám chưa đậm nét mà chỉ mới dừng lại ở dã sử và vụ án

Thế Lữ (1907-1989) với các tác phẩm như “Lê Phong phóng viên” (1937), “Những nét chữ” (1939), “Lê Phong và Mai Hương” (1939), “Đòn

hẹn” (1939), “Gói thuốc lá” (1940) Thế Lữ là nhà thơ tiêu biểu cho phong

trào Thơ mới Nhưng với niềm đam mê văn học, ông thử sức mình trên nhiều thể loại, trong đó có thể loại trinh thám Thế Lữ tiến bộ hơn các nhà văn trinh thám đương thời khi đã có một series về thám tử Lê Phong Nhân vật chính trong tác phẩm không còn là thám tử nghiệp dư mà là thám tử chuyên nghiệp, chuyên đi điều tra các vụ án Các tình tiết câu chuyện không còn triển khai dựa trên sự tình cờ mà mang tính suy luận điều tra Trinh thám của Thế Lữ là

sự pha trộn giữa suy luận và hành động nhưng cũng không kém phần lãng mạn Chàng Lê Phong hào hoa, thông minh, sắc sảo, chuyên khám phá các vụ

án giết người, các băng nhóm bí mật từng một thời cuốn hút độc giả

Tuy nhiên, nhà văn trinh thám được xem là thành danh đầu tiên của thể loại trinh thám Việt là Phạm Cao Củng Phạm Cao Củng cho ra đời hai series

về hai nhân vật chính: Kỳ Phát và Tám Huỳnh Kỳ Thành công của Phạm Cao Củng là đã mượn kỹ thuật xây dựng truyện trinh thám của phương Tây để sáng tạo ra những nhân vật thám tử với tính cách Việt trong khung cảnh Việt

Tác phẩm đầu tay “Vết tay trên trần” của Phạm Cao Củng được viết vào năm

1936, lúc này ảnh hưởng của văn học phương Tây đã diễn ra sâu rộng Theo

đó, độc giả đã tiếp xúc với các tác phẩm trinh thám nổi tiếng của các tác giả hàng đầu thế giới như Conan Doyle, Georges Simenon hay Maurice Leblanc nên thị hiếu của họ cũng khác Phạm Cao Củng không thể viết theo kiểu trinh thám võ hiệp, trinh thám ái tình với các chàng trai giỏi võ nghệ, yêu lãng mạn như Phú Đức được Cách viết đó đã trở nên lỗi thời Phạm Cao Củng vượt qua các nhà văn trinh thám Nam Bộ, tiến đến gần với trinh thám hiện đại của phương Tây, xây dựng những nhân vật thám tử chuyên nghiệp điều tra các vụ

án bí ẩn Ông cũng vượt qua Thế Lữ, xây dựng bối cảnh, nhân vật thám tử gần gũi hơn với độc giả Việt Nam Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu thì cho đến nay, ở Việt Nam vẫn chưa ai vượt được Phạm Cao Củng trong thể loại văn học trinh thám

1.2.3 Tiểu thuyết trinh thám Việt Nam sau 1954

Tiểu thuyết trinh thám Việt Nam không phát triển liền mạch mà bị gián đoạn bởi đất nước ta trải qua 2 cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ Sau 1945, khi mà cả đất nước dồn toàn tâm toàn lực, quyết hy sinh tất cả để giành lấy độc lập tự do cho Tổ quốc thì câu chuyện về các anh hùng giỏi võ nghệ cướp của người giàu chia cho người nghèo, rồi câu chuyện về những cuộc phiêu lưu không còn phù hợp nữa Lúc này, độc giả đón chờ những nhân vật anh hùng bước ra từ cuộc đấu tranh hào hùng của dân tộc Đó là những con người gan dạ, dũng cảm, trong sáng, sẵn sàng hy sinh, không sờn lòng

trước bom đạn, vững vàng trên cả tiền tuyến lẫn hậu phương để bảo vệ đất nước Việt Nam thân yêu Trong những con người ấy không có quyền lợi riêng của cá nhân mà chỉ có lợi ích của nhân dân, của dân tộc Bây giờ, mẫu con người anh hùng như thế trở thành mẫu nhân vật lý tưởng của văn học

Từ 1954, ở miền Bắc, văn học trinh thám rẽ sang một hướng mới là tiểu thuyết tình báo – phản gián Tuy nhiên, giai đoạn này chưa có tác giả nào thành công và để lại ấn tượng sâu sắc Chỉ đến 1975, khi đất nước hoàn toàn thống nhất nhưng hơi hướng chiến tranh vẫn còn, tiểu thuyết trinh thám tình

báo – phản gián mới có điều kiện phát triển mạnh Dấu ấn đầu tiên là “X 30

phá lưới” của Đặng Thanh, tác phẩm được in dài kỳ trên báo Sài Gòn giải phóng rồi tái bản thành sách vào năm 1976 Tiếp đó là bộ sách gồm nhiều tập:

“Hoa hồng trắng”, “Miền đất lạ”, “Viên đạn ngược chiều”, “Một mình nơi đất khách” của Nguyễn Sơn Tùng và bộ tiểu thuyết “Sao đen” của Triệu

Huấn Nhưng thành công nhất ở thể loại tiểu thuyết trinh thám tình báo –

phản gián này là Nguyễn Trường Thiên Lý với “Ván bài lật ngửa” Lấy

nguyên mẫu từ đại tá – anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Phạm Ngọc Thảo, một tình báo viên của quân đội nhân dân Việt Nam, Nguyễn Trường Thiên Lý đã xây dựng nên bức tranh sinh động, hấp dẫn về cuộc chiến tranh trên mặt trận ngầm, về những hoạt động, hy sinh thầm lặng của chiến sĩ cách mạng Việt Nam

Mặc dù ở một vài thời điểm, thể loại trinh thám gây được sự chú ý trên văn đàn nhưng so với các thể loại khác trong nền văn học Việt Nam thì văn học trinh thám vẫn chưa có được chỗ đứng vững chắc Ngày nay, khi mà văn học trinh thám thế giới đã có những bước tiến dài thì các nhà văn của ta vẫn chưa bắt kịp được nhịp độ đó Có lẽ vì con người Việt Nam thiên về tư duy cảm tính hơn tư duy lý tính nên dù một số nhà văn thử sức mình trên địa hạt trinh thám nhưng chưa thành công Gần đây nhà văn trẻ DiLi gây được tiếng

vang với tiểu thuyết trinh thám kinh dị“Trại Hoa Đỏ” Trong khi các nhà văn

khác chú trọng vào đề tài tình cảm, xã hội thì trường hợp như DiLi là một dấu hiệu đáng mừng

Như vậy xuyên suốt chiều dài lịch sử phát triển từ buổi bình minh cho đến nay của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam, vẫn chưa nhà văn nào có ảnh hưởng lớn đến độc giả như Phú Đức và chưa có nhà văn nào xây dựng được một series về nhân vật thám tử hấp dẫn như Phạm Cao Củng đã làm

1.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến tiểu thuyết trinh thám của Phạm Cao Củng và Phú Đức

1.3.1 Ảnh hưởng của văn hóa, xã hội

Lúc bấy giờ con người ít được đi xa, tầm hiểu biết của họ cũng không thoát khỏi khung trời nhỏ hẹp mà mình đang sống Họ luôn mong muốn được biết về thế giới bên ngoài Mỗi khi con người ta chưa nhìn thấy được thế giới rộng lớn bên ngoài thì trong mắt họ cái thế giới ấy chắc hẳn phải mới lạ và có rất nhiều điều bất ngờ lý thú Bởi vậy, tiểu thuyết trinh thám mang tính chất phiêu lưu luôn được độc giả chào đón nồng nhiệt Những câu chuyện đó mang đến một thế giới thu nhỏ, thỏa mãn được trí tò mò của độc giả Ngoài các tình tiết hấp dẫn, lôi cuốn, nhân vật chính của các tiểu thuyết này là những anh hùng nghĩa hiệp, giỏi võ nghệ, trừ gian, giúp đỡ người nghèo khó; khám phá những âm mưu để đưa cái ác ra ánh sáng, trả lại công bằng cho người lương thiện Kiểu nhân vật anh hùng làm việc nghĩa như vậy rất phù hợp với tâm lý của người dân Nam Bộ Đồng thời, tiểu thuyết trinh thám còn có một sức hấp dẫn đặc biệt trong giới trẻ bởi bên cạnh các chàng trai khôi ngô tuấn

tú, văn võ song toàn là bóng dáng của các mỹ nhân cùng mối tình lãng mạn

Các nhân vật anh hùng như Hoàn Ngọc Ẩn, Đỗ Hiếu Liêm (Châu về hiệp

phố), Bách Si Ma (Lửa Lòng), Quách Điểm (Lưới trời khó lọt), Trần Ái Quốc (Vô oan trái), Trần Thành Trai, Tạ Minh Đường (Mảnh trăng thu), Ái Quốc

Thanh, Huỳnh Nghiêm Anh (Lưỡi gươm tình), Châu Vĩnh Phú (Ai đâu có

ngờ) trở thành mẫu người lý tưởng trong thế hệ thanh niên lúc bấy giờ Hiểu

được nhu cầu, sở thích của độc giả Nam Bộ, tiểu thuyết trinh thám liên tục được xuất bản và có thể nói từng một thời phát triển rầm rộ ở miền Nam

Ở miền Bắc cũng vậy, để đáp ứng thị hiếu của độc giả, các nhà văn đã cho ra đời các tiểu thuyết trinh thám Các nhà văn muốn tác phẩm của mình được độc giả đón nhận thì phải biết được bạn đọc muốn đọc gì, chờ đón điều

gì trong những tác phẩm Ở mỗi nơi và ở mỗi giai đoạn, thị hiếu của độc giả

sẽ khác nhau Tính cách của người dân Bắc Bộ khác với người dân Nam Bộ nên thị hiếu vì thế cũng khác Bên cạnh đó, lúc Thế Lữ, Bùi Huy Phồn, Phạm Cao Củng bắt đầu viết tiểu thuyết trinh thám thì in ấn, dịch thuật, báo chí đã phát triển, bạn đọc tiếp xúc nhiều với văn học phương Tây nên cách viết trinh thám như Biến Ngũ Nhi, Bửu Đình, Phú Đức không còn phù hợp nữa Hiểu được đó, cùng với niềm đam mê học hỏi, sáng tạo, các tác giả Bắc Bộ đã viết nên những câu chuyện trinh thám đầy hấp dẫn Độc giả đã bị cuốn theo những phút giây phá án hồi hộp cùng chàng Lê Phong, Kỳ Phát, Tám Huỳnh Kỳ

1.3.2 Ảnh hưởng của tiểu thuyết trinh thám phương Tây

Cuốn tiểu thuyết trinh “Kim thời dị sử - Ba Lâu ròng nghề đạo tặc” của

Biến Ngũ Nhi được xem là cuốn tiểu thuyết trinh thám đầu tiên của văn học Nam Bộ nói riêng và của văn học Việt Nam nói chung Đây là tác phẩm thể hiện rõ nét cách viết truyện trinh thám ảnh hưởng từ phương Tây Theo Võ Văn Nhơn: Hai nhân vật Ba Lâu và đội Tiền khiến ta liên tưởng đến Arsène

Lupin và Sherlock Homes trong “Arsène Lupin chống Sherlock Homes” hay Arsène Lupin và Beautrelet trong “Arsène Lupin con người bí ẩn” của Maurice Leblanc Nguyễn Huệ Chi cũng đã đánh giá cao tác phẩm này: “Tác

phẩm là cái mốc đánh dấu sự có mặt của một thể loại mà sau này Phú Đức và Bửu Đình ở miền Nam cũng như Thế Lữ và Phạm Cao Củng ở miền Bắc là

những người kế tục” Nghệ thuật miêu tả của Biến Ngũ Nhi đã vượt ra khỏi

tính ước lệ, tượng trưng trong tiểu thuyết truyền thống Nhà văn cũng không

sử dụng kết cấu chương hồi cùng những câu văn biền ngẫu nữa Tiết tấu của câu chuyện diễn ra nhanh hơn, dồn dập hơn; tình tiết hấp dẫn hơn, đầy kịch tính hơn Các nhà văn trinh thám Nam Bộ sau này cũng đã phần nào học tập cách viết của phương Tây để tạo nên những tác phẩm hiện đại hơn, đáp ứng nhu cầu của độc giả Chúng ta thấy thấp thoáng bóng dáng của Arsène Lupin trong truyện của Phú Đức, Sơn Vương

Thế nhưng, tiểu thuyết trinh thám ở Nam Bộ thời kỳ này chỉ mới là thời

kỳ phôi thai; cho nên, dẫu đạt được những thành công nhất định, dẫu học tập, vận dụng cách viết của phương Tây nhưng các nhà văn chưa tạo ra được hình tượng nhân vật thám tử như của Conan Doyle, Georges Simenon hay Maurice Leblanc Ảnh hưởng từ chất phiêu lưu mạo hiểm của trinh thám phương Tây nhưng vẫn nặng về chất anh hùng nghĩa hiệp của tiểu thuyết Trung Quốc, các

vụ án chỉ mang đến cho tiểu thuyết cái không khí trinh thám Tiểu thuyết trinh thám ở Nam Bộ lúc bấy giờ là sự trộn lẫn giữa trinh thám, võ hiệp và ái tình Mỗi nhà văn Việt Nam đều luôn luôn muốn học hỏi và sáng tạo Mặc dù

có ý thức chống Pháp song họ nhận ra rằng văn học Pháp nói riêng và văn học phương Tây tiến nói chung bộ hơn nền văn học ở nước ta lúc bấy giờ và điều cần thiết là phải tiếp thu những sự tiến bộ đó Vượt lên các nhà văn Nam Bộ, Thế Lữ và Phạm Cao Củng là những người đầu tiên chạm tay đến gần với tư

duy trinh thám phương Tây Thế Lữ được xem là người “khởi điểm của

những khởi điểm” (Đỗ Lai Thúy) Ông chủ động học tập phương Tây để đổi

mới nền văn văn học nước nhà và đã có những đóng góp to lớn cho thơ, truyện, báo chí, sân khấu kịch nói, tiểu thuyết trinh thám Ở tiểu thuyết trinh thám, người có ảnh hưởng trước hết đến Thế Lữ là nhà thơ Mỹ Edgar Allan Poe Edgar Allan Poe (1809-1849) là ông tổ của truyê ̣n trinh thám, kinh di ̣

viễn tưở ng, đồ ng thời cũng là mô ̣t nhà báo, nhà phê bình văn ho ̣c nổi tiếng Trong nhà trường Pháp Việt thời ấy, Edgar Poe là nhà văn Mỹ đầu tiên được đưa vào chương trình học Tác phẩm của ông được dịch ra tiếng Việt khoảng

từ năm 1936 Thơ và truyện Edgar Poe đã để lại dấu ấn sâu sắc cho những trí thức Tây học lúc bấy giờ Không chỉ ảnh hưởng từ Edgar Poe, Thế Lữ còn ảnh hưởng từ Conan Doyle, Maurice Leblanc, Agatha Christie Ở truyện của Thế Lữ là sự pha trộn giữa cách xây dựng nhân vật cặp đôi thám tử tài ba của Edgar Poe, cách lập luận của Conan Doyle, chất hào hoa phong nhã của Maurice Leblanc và cách kết thúc câu chuyện của Agatha Christie Nhờ học tập từ lối viết hiện đại của phương Tây, tiểu thuyết trinh thám của Thế Lữ được độc giả đương thời yêu thích Người ta chờ đón tài năng phá án của chàng phóng viên thám tử Lê Phong Người ta dõi theo bước chân anh trong từng vụ án Nhưng tiểu thuyết trinh thám của Thế Lữ chưa được giới nghiên cứu đánh giá cao và chưa tìm được chỗ đứng vững chắc trên văn đàn Phạm

Thế Ngũ nhận xét: “Tiểu thuyết của ông cao quá, lấy làm truyện những điều

lạ quá, làm nhân vật những người hiếm quá Cao quá ở cách viết săn sóc chải chuốt, cách lập luận khoa học tỷ mỷ, vì vậy không phổ biến trong độc giả trung bình.”

Cũng học tập cách xây dựng nhân vật, cốt truyện từ các nhà văn trinh thám hàng đầu thế giới nhưng Phạm Cao Củng đã biết vận dụng một cách phù hợp với tâm lý người Việt để tạo ra chàng thám tử với tính cách Việt, gần gũi với mọi tầng lớp độc giả Phạm Cao Củng có những tiến bộ vượt bậc so với các nhà tiểu thuyết trinh thám đời đầu như Biến Ngũ Nhi, Bửu Đình, Phú Đức Trinh thám của Phạm Cao Củng cũng như của Thế Lữ không còn lấy ái tình hay võ hiệp làm đề tài chủ đạo nữa mà mang dáng dấp phương Tây với các vụ án đầy bí ẩn

Tiểu thuyết trinh thám là thể loại du nhập từ phương Tây vào Việt Nam Ngay từ đầu, các nhà văn Việt Nam nhận ra rằng đây là một thể loại hấp dẫn, cuốn hút độc giả Các nhà văn của ta lúc đầu tiếp nhận thể loại, tiếp nhận không khí vụ án để làm hấp dẫn tác phẩm, rồi sau đó tiếp nhận cách xây dựng cốt truyện, tình tiết, cách lập luận, xây dựng nhân vật để hoàn thiện thể loại tiểu thuyết trinh thám ở Việt Nam Dù bước đầu còn bở ngỡ, dù chưa đạt được những thành tựu thật xuất sắc như các thể loại khác nhưng những đóng góp của Biến Ngũ Nhi, Phú Đức, Thế Lữ, Phạm Cao Củng mang tính chất

mở đường cho thể loại văn học này ở nước ta

Phú Đức là nhà văn viết tiểu thuyết trinh thám ở Nam Bộ vào thời kì thể loại văn học này mới manh nha, mang tính chất thử nghiệm Lúc này, ảnh hưởng của tiểu thuyết kiếm hiệp Trung Quốc còn lớn nên những tác phẩm của ông chủ yếu là võ hiệp, ái tình mang màu sắc trinh thám Bên cạnh đó, là một nhà văn, nhà báo nên Phú Đức chú trọng vào thị hiếu của độc giả, viết sao để tác phẩm được nhiều người đón đọc nhất chứ không chú ý nhiều đến cách thức hay nguyên tắc xây dựng một tiểu thuyết trinh thám Còn nhà Phạm Cao Củng là một nhà văn trinh thám Bắc Bộ, và ông bắt đầu viết tiểu thuyết trinh thám lúc văn học Việt Nam đã có những bước phát triển, điều kiện tiếp xúc với văn học phương Tây thuận lợi hơn Lúc này, Phạm Cao Củng không còn viết theo kiểu tiểu thuyết trinh thám xen lẫn võ hiệp, ái tình như Phú Đức nữa

mà đi sâu vào khám phá các vụ án bí ẩn

Dù là hai nhà văn ở hai miền và hai giai đoạn nhưng cả Phú Đức và Phạm Cao Củng đều là tác giả tiêu biểu và có ảnh hưởng lớn đến tiểu thuyết trinh thám ở Việt Nam Vì vậy, khi nghiên cứu về hai nhà văn này, chúng ta

sẽ thấy được sự phát triển của tiểu thuyết trinh thám Việt, sẽ thấy được từ Phú Đức đến Phạm Cao Củng đã có những sự đổi mới trong cách viết, trong cách xây dựng tác phẩm trinh thám

Chương 2 TIỂU THUYẾT TRINH THÁM PHẠM CAO CỦNG VÀ PHÚ ĐỨC NHÌN TỪ CẢM QUAN HIỆN THỰC

2.1 Tiểu thuyết trinh thám Phú Đức phản ánh tâm lý của người dân Nam Bộ

2.1.1 Tình yêu trong tiểu thuyết trinh thám Phú Đức

Mặc dù được giới thiệu là tiểu thuyết trinh thám nhưng thực ra những tác phẩm thời kỳ manh nha như của Phú Đức chưa phải là tiểu thuyết trinh thám với đúng nghĩa của nó Nếu xét theo hai mươi nguyên tắc về viết truyện trinh thám của nhà văn Mỹ Van Dine thì rõ ràng tiểu thuyết Phú Đức chưa thể xếp vào tiểu thuyết trinh thám Nhà văn không hề xây dựng nhân vật thám tử điều tra các vụ án mạng Cũng như Bửu Đình, Biến Ngũ Nhi, chất trinh thám trong tác phẩm Phú Đức chỉ là nét điểm xuyết tạo thêm sức lôi cuốn, hấp dẫn cho một tiểu thuyết ái tình, võ hiệp

Chính vì thế mà các nhà nghiên cứu không xếp Phú Đức vào nhà văn

trinh thám và xem “Vết tay trên trần” ra đời năm 1936 của Phạm Cao Củng

mới là tác phẩm trinh thám đầu tiên của văn học Việt Nam Nói như thế hẳn mọi người sẽ thắc mắc tại sao chúng tôi lại tìm hiểu các tiểu thuyết của Phú Đức như là các tiểu thuyết trinh thám Ở đây, chúng tôi không hề có ý ca ngợi ông là một nhà văn trinh thám xuất sắc, không ca ngợi tiểu thuyết trinh thám của ông thuộc loại mẫu mực mà tìm hiểu đặc điểm tiểu thuyết trinh thám Phú Đức để chúng ta thấy rằng từng có một thời tiểu thuyết trinh thám Việt Nam được viết như thế Và cũng là để chúng ta không bỏ quên đóng góp của các nhà văn trinh thám thời kỳ đầu như Phú Đức

Nắm bắt được tâm lý của độc giả Nam Bộ, Phú Đức xây dựng nên những chuyện tình lãng mạn, trắc trở của các cặp đôi trai tài gái sắc Nhà văn rất biết cách thu hút độc giả, thu hút ngay từ phút đầu gặp gỡ của các nhân vật Trong

tiểu thuyết “Châu về hiệp phố”, Hoàn Ngọc Ẩn ngay khi vừa nhìn thấy nàng

Lệ Thủy đã thốt lên: “Úy! Cái nàng sao mà sắc lịch Tây Thi thuở trước

chẳng dám bì đa Ý! Cặp mắt của nàng liếc xéo rất hữu tình và sáng rõ tợ sao Thiệt mà! Phong trần có mấy mặt như thế” [9, tr.16] Đêm đó, chàng mơ

bóng tưởng hình nàng Lệ Thủy luôn luôn, lòng thì “thổn thức”, ngực thì nhảy

“thụi thụi”, chàng than rằng:

Có thấu ai ôi! Một tấm tình?

Dở ngồi dở đứng dở làm thinh, Ruột tầm đòi đoạn vì ai đó, Hồn bướm bơ vơ ngán nỗi mình

In gối đoạn trường trăng nửa mảnh, Não người ly biệt gió năm canh

Nước non hai ngã lòng trăm mối

Có thấu ai ôi! Một tấm tình? [11, tr.25]

Còn trong tiểu thuyết “Tôi có tội”, Anh Phong Hiển sau khi tình cờ gặp nàng Xê – xinh Nguyệt về thì vẫn thấy hình ảnh nàng “lảng vảng trước mắt”,

“vẫn thấy gương mặt trái soan sáng rỡ, hé một nụ cười xinh đẹp như hoa”

[tr.156] khiến chàng muốn quên mà không quên được Không chỉ gương mặt, ánh mắt mà cả tiếng hát trong trẻo, thanh tao của Xê – xinh Nguyệt vang lên

trong nhà thờ cũng có mãnh lực khiến Anh Phong Hiển “quên mình đang quỳ

trong nhà thờ và trước cả trăm bổn đạo” [14, tr.157] Chàng nói thầm:

Tiếng hát của Xê – xinh Nguyệt hay thật, thuở nay ta chưa từng nghe tiếng hát của một thiếu nữ ở nhà thờ nào sánh được tiếng hát của nàng Tiếng hát có mãnh lực huyền bí làm rung động tâm hồn ta” [14, tr.158]

Nhà văn khéo sắp xếp những cuộc gặp gỡ tình cờ (Hoàn Ngọc Ẩn gặp Lệ Thủy lúc đi xem kịch ở nhà hát; Anh Phong Hiển gặp Xê – xinh Nguyệt khi cùng cha Phê – rô Hạnh đến nhà nàng chơi) và các chàng trai, cô gái cảm nhau ngay từ cái nhìn đầu tiên Đó là tiếng sét ái tình hay cũng chính là cái duyên tiền định Họ gặp nhau, yêu nhau và một chuỗi những biến cố bắt đầu Thời gian đầu, Phú Đức viết theo kiểu truyền thống với kết thúc có hậu Hoàn Ngọc Ẩn và Lệ Thủy yêu nhau ngay từ phút đầu gặp gỡ Dù có những lúc hiểu lầm nhau nhưng chính lòng tin, chính tình yêu mãnh liệt đã giúp họ vượt qua những khó khăn, hoạn nạn, giữ được lòng thủy chung, son sắt Bên cạnh nàng Lệ Thủy nhan sắc tuyệt trần luôn có những chàng công tử phong lưu, giàu sang sẵn sàng đem mọi của cải, đồ vật quý trao nàng Trần Vô Cương, Huỳnh Bá Hộ, Dương Ái Sắc, Lê Tái Ngộ, Đặng Giao Hoan, Đặng Thất Tình dù có lúc được đầu kề, má ấp cùng Lệ Thủy nhưng chưa ai chiếm được thân thể cũng như trái tim nàng Bên cạnh Hoàn Ngọc Ẩn cũng có nàng Bạch Tuyết yêu chàng hết lòng, ôm ấp trong tim một khối tình thầm lặng, cùng chàng vào sinh ra tử, sẵn sàng hy sinh bản thân để bảo vệ chàng Nhưng

vì Lệ Thủy, Ngọc Ẩn không thể đáp lại tấm chân tình của Bạch Tuyết Vì Lệ Thủy, Ngọc Ẩn phải cải trang thành Hiệp Liệc, lấy tiền của người giàu, chịu mang tiếng là tên cướp, phải đối mặt với các cuộc lùng bắt của cảnh sát, có lúc suýt bỏ mạng tại Ấn Độ Trải qua biết bao nhiêu hiểm nguy, khi bị thương, khi đánh đổi cả tính mạng nhưng chàng vẫn quyết tâm thực hiện ước nguyện của người mình yêu Chuyện tình của Ngọc Ẩn và Lệ Thủy giống như một giấc mơ mà tuổi trẻ, lứa tuổi đang yêu đều mơ tới, anh hùng bên cạnh mỹ nhân, gian nan thử thách có nhiều mà không kém phần lãng mạn Cuối cùng, đôi trai tài gái sắc bước lên thềm hoa hạnh phúc trước sự chứng kiến của mọi người

Nhưng những tác phẩm sau này của Phú Đức không theo khuôn mẫu kết

thúc có hậu của tiểu thuyết truyền thống nữa Trong tiểu thuyết “Tôi có tội”,

Anh Phong Hiển đã có bằng tú tài, thi đậu tham tá nhưng chàng lại từ bỏ con đường quyền chức để đi tu Rung động trước vẻ đẹp cùng giọng hát của Xê – xinh Nguyệt nhưng chàng quyết tâm chiến đấu với trái tim mình, quyết tâm chống lại sự thổn thức nơi con tim, chạy trốn Xê – xinh, chạy trốn ái tình đang trỗi dậy Oái oăm thay, chàng chạy trốn tình yêu mà tình yêu lại đuổi theo chàng Chính trên chuyến tàu rời xa nơi khiến tấm lòng tu hành của Anh Phong Hiển bị lung lay, chàng lại gặp nàng ở đó Không những thế, khi con tàu gặp nạn, nàng quên thân mình dìu chàng giữa dòng nước mênh mông Ái tình chưa kịp dập tắt thì nay lại càng bùng cháy, như than hồng âm ỉ gặp phải ngọn gió kia Chiến đấu với bản thân mình đã khó, chiến đấu với tình yêu lại càng khó hơn Ý chí tu hành của Anh Phong Hiển đã không thắng nổi tình yêu đang nở rộ của tuổi thanh xuân Mặc cho cha Phê – rô Hạnh và ông Trùm Phú (cha của Xê – xinh) ngăn cản, hai người vẫn quyết tâm đến với nhau Anh Phong Hiển và Xê – xinh Nguyệt vượt qua ý muốn tu hành, vượt qua sự ngăn cản của hai người cha nhưng lại không vượt qua được cạm bẫy của cuộc đời

Sự xuất hiện của Phạm Linh – kẻ thứ ba là nguyên nhân khiến hạnh phúc lứa đôi tan vỡ Nhưng thực ra, chính sự không tin tưởng nhau trong tình yêu đã khiến Anh Phong và Xê – xinh phải xa nhau mãi mãi

Thông thường với một tiểu thuyết trinh thám, điều cơ bản là phải có một

vụ án mạng, có một thám tử đi điều tra các vụ án mạng đó Thám tử phải là người tìm ra uẩn khúc, tìm ra bí ẩn của chuyện và kẻ gây tội ác Nhưng ở tiểu thuyết trinh thám Phú Đức, ông không mấy chú ý đến điều đó Đó có lẽ là do Phú Đức là một trong những nhà văn đầu tiên viết thể loại trinh thám mà cũng

có lẽ là do ông là một nhà báo Ông chỉ chú trọng sao cho tác phẩm của mình được nhiều người quan tâm, sao cho bổn báo bán được nhiều nhất chứ không