Bi kịch gia đình trong gia đình bé mọn (dạ ngân) và tiểu thuyết đàn bà

Nhà văn Triệu Xuân nói lên cảm tưởng của mình khi đọc cuốn Tiểu thuyết đàn bà: “Đọc Tiểu thuyết đàn bà ngay từ vòng sơ khảo rồi chung khảo tôi cảm nhận được sự cuốn hút người đọc mà tá

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

ĐỖ THỊ NGÁT

BI KỊCH GIA ĐÌNH TRONG

“GIA ĐÌNH BÉ MỌN” (DẠ NGÂN) VÀ

“TIỂU THUYẾT ĐÀN BÀ” (LÝ LAN)

Chuyên ngành: Văn ho ̣c Viê ̣t Nam

Mã số : 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ THỊ HƯỜNG

Đà Nẵng - Năm 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, chưa

từng được ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Họ tên tác giả

Đỗ Thị Ngát

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của đề tài 8

6 Cấu trúc luận văn 8

CHƯƠNG 1: ĐỀ TÀI GIA ĐÌNH TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 9

1.1 Khái luợc diện mạo tiểu thuyết viết về gia đình trong văn học Việt Nam hiện đại 9

1.1.1 Trước đổi mới (1986) 9

1.1.2 Sau đổi mới (1986) 10

1.2 Đóng góp của Dạ Ngân, Lý Lan trong sự đa dạng hoá đề tài 13

1.2.1 Hành trình sáng tạo và quan niệm văn chương của Dạ Ngân 13

1.2.2 Hành trình sáng tạo và quan niệm văn chương của Lý Lan 22

CHƯƠNG 2: BI KỊCH GIA ĐÌNH TRONG GIA ĐÌNH BÉ MỌN (DẠ NGÂN) VÀ TIỂU THUYẾT ĐÀN BÀ (LÝ LAN) – TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 33 2.1 Bi kịch giữa đời thường 33

2.1.1 Bi kịch mất mát và sự đổ vỡ trong tâm hồn 34

2.1.2 Bi kịch vỡ mộng 43

2.2 Bi kịch lựa chọn 52

2.2.1 Tình yêu và tình mẫu tử 53

2.2.2 Khát vọng bản năng và nghĩa vụ gia đình 59

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN BI KỊCH GIA ĐÌNH QUA GIA ĐÌNH BÉ MỌN (DẠ NGÂN) VÀ TIỂU THUYẾT ĐÀN BÀ (LÝ LAN) 69

3.1 Kết cấu 69

3.1.1 Kết cấu trùng phức 69

3.1.2 Kết cấu đảo tuyến 72

3.2 Không – thời gian nghệ thuật 74

3.2.1 Không gian nghệ thuật 74

3.2.2 Thời gian nghệ thuật 79

3.3 Ngôn ngữ 84

3.3.1 Ngôn ngữ người kể chuyện 84

3.3.2 Ngôn ngữ nhân vật 86

3.4 Giọng điệu 91

3.4.1 Giọng triết lý, chiêm nghiệm 92

3.4.2 Giọng trữ tình mượt mà 94

3.4.3 Giọng mỉa mai, chua chát 98

KẾT LUẬN 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ sau thời kỳ đổi mới (1986) nền văn học Việt Nam đã có những chuyển biến đáng ghi nhận ở hầu hết các thể loại, trong đó phải kể đến là tiểu thuyết Trong sự vận động chung của nền văn học, tiểu thuyết – được coi là thể loại “cái”, đã và đang

nỗ lực chuyển mình, đổi mới để đáp ứng mọi yêu cầu của đời sống văn học cũng như đông đảo độc giả Chính không khí dân chủ đã tạo luồng gió mới cho các nhà văn ý thức sâu sắc hơn về nghề nghiệp của mình Nhiều cây bút tiểu thuyết đã phải đối diện với những đòi hỏi nghiệt ngã với chính nghề nghiệp của mình, là phải làm mới, làm hấp dẫn văn chương nói chung và tiểu thuyết nói riêng Trong sự phát triển đa dạng của tiểu thuyết, đáng kể là sự góp mặt của các nhà văn nữ như Võ Thị Hảo, Dạ Ngân, Y Ban, Đoàn Lê, Lý Lan v.v… Trong đó, hai tác giả Dạ Ngân, Lý Lan gây ấn tượng ở mảng đề tài gia đình và số phận, bi kịch của người phụ nữ Tiểu thuyết Việt Nam từ những năm đầu của thời kỳ đổi mới trải qua một chặng đường tuy chưa được coi là dài nhưng đã có “thay da đổi thịt” Các nhà văn

có những cách tân trong việc thay đổi đề tài và hệ chủ đề sao cho phù hợp với hoàn cảnh của đất nước Cũng chính điều đó mà hàng loạt tác phẩm ra đời mang được hơi thở của thời đại Một trong những vấn đề được coi là “bức xúc và nóng hổi” –

đó là gia đình thời hậu chiến, nhất là trong cuộc sống ngổn ngang, bề bộn hôm nay

Sự rạn vỡ các mối quan hệ trong gia đình, những thành kiến nặng nề đè nặng lên cuộc đời người phụ nữ, sự chắp vá hạnh phúc… là những vấn đề được các nhà văn nữ quan tâm Đều là “những người nữ viết văn”, Dạ Ngân và Lý Lan viết về bi kịch gia đình như một lời tự thuật, qua đó nói lên được những vấn đề nhức nhối của

xã hội Khi tác phẩm Gia đình bé mọn (Dạ Ngân) và Tiểu thuyết đàn bà (Lý Lan) ra

đời, các tác giả đã “lột trần mặt nhau, lột trần mặt mình, lột trần mặt đời” và cao hơn là “bóc trần thế giới” dẫn đến bi kịch gia đình của chính bản thân họ Từ bi kịch

đó tác giả của hai cuốn tiểu thuyết này luôn ý thức hướng tới “chất lượng cuộc sống”, sống sao cho đúng với cuộc sống của con người đã thẩm thấu các tầng nghĩa cuộc đời, mang đậm tính nhân văn

Chọn đề tài: Bi kịch gia đình trong “Gia đình bé mọn” (Dạ Ngân) và “Tiểu thuyết đàn bà” (Lý Lan) để nghiên cứu, chúng tôi muốn góp thêm một góc nhìn

mới về tiểu thuyết của Dạ Ngân và Lý Lan cũng như đóng góp của các nhà văn nữ vào thành tựu đa dạng của tiểu thuyết nói riêng và văn xuôi đương đại Việt Nam nói chung

* Những bài viết về Lý Lan và Tiểu thuyết đàn bà

Trên báo Phụ nữ thành phố Hồ Chí Minh, số 24, ra ngày 15 - 06 - 1985, Nguyễn Thị Thanh Xuân có bài Về những cây bút nữ thành phố Hồ Chí Minh Tác

giả đã đặt Lý Lan bên cạnh những cây bút nữ trẻ của thành phố, và có đã nhận xét

về phong cách của nhà văn: “Lý Lan là cây bút sớm được dư luận chú ý Với cách viết giản dị mà linh hoạt, đậm đà chất Nam Bộ, Lý Lan thể hiện phong cách của mình ngay từ tác phẩm đầu tay” [71]

Năm 2002, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh ra mắt bạn đọc công trình

Thơ văn nữ Nam Bộ thế kỉ XX do nhóm nghiên cứu Nguyễn Kim Anh, Vũ Ngọc, Hà

Thanh Vân và Hoàng Tùng sưu tầm, tuyển chọn và giới thiệu Nhóm tác giả công trình này đã nhận xét: Lý Lan “viết nhiều về người Hoa, về con cháu của một dân tộc đã sinh sống gắn bó, hòa nhập với mảnh đất này từ bao đời nay…nhưng không thấy hiển hiện nỗi niềm xa xứ, nỗi sầu mênh mang của một người xa lạ, “thiếu quê hương” (chữ dùng của Nguyễn Tuân), hay u trầm, huyền bí, chia sẻ và cảm thông.” [2] Trong phần giới thiệu, nhóm tác giả đã khái quát về phong cách Lý Lan: Nhà văn “không chủ tâm đi tìm một sự “lạ hóa” trong cả nội dung và hình thức tác phẩm của mình Chị viết dung dị, không gọt giũa, không trau chuốt, không cầu kì chữ nghĩa Đọc văn chị, chúng ta có cảm tưởng như xem một người cầm bút thờ ơ ghi lại những mẩu chuyện đời Nhưng đằng sau vẻ thờ ơ ấy là một sự sắc sảo, thông

minh thầm lặng, phải chăng đó là phong cách viết riêng vốn có của Lý Lan, khiến cho độc giả không dễ lẫn lộn chị với những giọng văn khác” [2]

Trên trang http:

http://vietbao.vn/Van-hoa/Nha-van-Ly-Lan-16-nam-cho-Tieu-thuyet-Dan-ba/75177637/105/ có bài viết Nhà văn Lý Lan: 16 năm cho Tiểu thuyết đàn bà Trong bài phỏng vấn này tác giả Lý Lan cho rằng cuốn tiểu thuyết ấy ra đời

là “sự trải nghiệm từ chính cuộc đời tôi Trong chiến tranh, tôi nhìn làng xóm, dòng

họ thấy nhiều người bị thất lạc, cả tôi cũng bị đánh dạt ra khỏi làng quê của mình

Và cho đến bây giờ, hòa bình hơn 30 năm, vẫn còn nhiều người đi tìm thân nhân, tìm trong vô vọng Trong ngòi bút của tôi, nỗi ám ảnh thất lạc, đánh mất xuất hiện…” [34] Có thể nói tiểu thuyết này là nỗi lòng của nhà văn khắc khoải bấy lâu

Cũng bàn về Tiểu thuyết đàn bà trên trang http://afamily.vn có bài “Tiểu

thuyết đàn bà” – Hãy đưa tay nắm lấy số phận! Tác giả Hải Hoàng đây được xem

là một cuốn tiểu thuyết, và không gì khác, nó viết về đàn bà, bằng một ngòi bút “rất đàn bà” Nội dung của nó nói về “đề tài chiến tranh, ở một mặt trận không có tiếng súng, đó là thành phố, nhưng thực chất là chiến tranh vẫn diễn ra hết sức khắc nghiệt… Trong cuộc chiến tranh đó, những nhân vật của tôi chỉ là những con người hết sức bình thường Họ là đàn bà con gái nhưng không than thân trách phận, cũng không so bì, than vãn, biện bạch… Họ cứ sống giữa cuộc đời như vậy thật bình thường…” [19]

Ngay sau khi cuốn Tiểu thuyết đàn bà xuất bản đã có rất nhiều ý kiến bàn luận những vấn đề xung quanh của tiểu thuyết này và tác giả Xuân Viên có bài “Đàn

bà” - thêm một sự bứt phá của nhà văn Lý Lan được đăng trên trang

http://www.baocantho.com.vn Xuân Viên nhận định: sau hai mươi năm gắn bó với thể loại truyện ngắn và cũng gặt hái nhiều thành công, khi thử nghiệm đầu tay cuốn

Tiểu thuyết đàn bà – cho thấy sự bức phá mạnh mẽ của Lý Lan Và điều đặc biệt

nhất trong cuốn tiểu thuyết này phải kể đến “Đàn bà là dù nhiều nhân vật – nhưng

mỗi nhân vật đều được khắc họa sắc nét, có những mối quan hệ chồng chéo Nhà văn Lý Lan đã để cho hầu hết nhân vật xuất hiện qua những hồi tưởng của Thoa như những lát cắt sinh động” [29]

Nói về cuốn Tiểu thuyết đàn bà nhà văn Ngô Thị Kim Cúc nhận xét: “Với tên

gọi tiểu thuyết đàn bà, tác phẩm mới nhất của Lý Lan chất chứa nỗi niềm và thân phận của nhiều thế hệ đàn bà trong cũng một dòng họ” [44]

Nhà văn Triệu Xuân nói lên cảm tưởng của mình khi đọc cuốn Tiểu thuyết đàn

bà: “Đọc Tiểu thuyết đàn bà ngay từ vòng sơ khảo rồi chung khảo tôi cảm nhận

được sự cuốn hút người đọc mà tác giả đạt tới chính là nhờ sự diễn đạt theo cách riêng về thân phận đàn bà, ý chí đam mê của họ cũng như sự yếu mềm của phụ nữ ở

một đất nước liên tục có chiến tranh dai dẳng Tiểu thuyết đàn bà viết trong hơn

chục năm ở Việt Nam, ở Mỹ và sau cùng về Việt Nam viết lại là tác phẩm khá nhất của Lý Lan so với những tác phẩm chị đã xuất bản ở Mỹ” [72]

Mặc Lâm trong bài viết: “Nhà văn nữ Lý Lan – một cây viết có sức sáng tác đa

dạng” nhận xét: “Lý Lan là một cây viết có sức sáng tác đa dạng và đang được độc

giả trong nước ái mộ qua nhiều tác phẩm”; “Có lẽ cái tên Lý Lan đã quá quen thuộc với fan Việt Nam hâm mộ Harry Potter Nhưng không ít người vẫn chưa biết hay còn chưa đọc những tác phẩm do chính tay chị viết Với lối viết văn độc đáo và mang đậm phong cách riêng Lý Lan thực sự là cây viết của dòng văn học mới” [45]

Cũng thể hiện mối quan tâm của mình khi Tiểu thuyết đàn bà xuất hiện trên văn đàn, tác giả Việt Quê có bài “Lý Lan và chuyện "bé mọn" của thế giới đàn bà”

trên trang http://tuoitre.vn/Van-hoa-Giai-tri/Van-hoc/ Cuốn tiểu thuyết đầu tay này

“cũng là cột mốc đánh dấu sự trở lại hay tiếp tục chuyển động rất “lên tay” của nhà

văn Lý Lan” [33]

* Những bài viết về Gia đình bé mọn của Dạ Ngân

Gia đình bé mọn là cuốn tiểu thuyết thứ hai trong văn nghiệp của Dạ Ngân

(sau “Miệt vườn xa lắm”) được nhận liền hai giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội (2005) và Hội Nhà văn Việt Nam (2006) Với những thành công nhất định như trên

và con số năm lần tái bản ở Việt Nam là minh chứng đầy thuyết phục cho sức hấp dẫn mạnh mẽ của tác phẩm đối với công chúng, một lần nữa khẳng định chắc chắn hơn độ chín cũng như sức bền của ngòi bút Dạ Ngân

Trên báo Văn nghệ tuổi trẻ (số 48 ngày 18/11/2006) có bài viết Gia đình bé

mọn và sự khác nhau giữa tự truyện và tiểu thuyết của Phan Quý Bích Tác giả bài

báo đưa ra những lí lẽ dẫn chứng đâu là tự truyện và đâu là tiểu thuyết và trong Gia

đình bé mọn của Dạ Ngân để thấy được cách tác giả triển khai hoàn toàn hợp lí

Theo tác giả bài báo: “Nếu bút pháp của Dạ Ngân có chỗ nào còn xa với tiểu thuyết thì chúng ta cũng chẳng phải ngạc nhiên Theo sức đọc của tôi, chúng ta chưa có cuốn tiểu thuyết nào thật sự là tiểu thuyết Dường như tất cả tiểu thuyết hiện đại của chúng ta đều được viết theo bút pháp tự truyện (dù nó mang hình hài tiểu thuyết)….Trong bối cảnh như thế, cuốn sách của Dạ Ngân đáng được đọc với con mắt thiện cảm” [3]

Trần Thiện Đạo với bài “Gia đình bé mọn” đăng trên Báo Lao động cuối tuần

số 14 ngày 12/11/2006, cũng khẳng định: “Tiêu biểu cho các giọng nói lạ này là bốn nhà văn nữ Ba thuộc thế hệ đàn em là Nguyễn Ngọc Tư với Cánh đồng bất tận, Thuận với Paris 11 tháng 8, Đỗ Hoàng Diệu với tập truyện đầu tay Bóng đè và thuộc một thể hệ đàn chị là Dạ Ngân, tác giả cuốn tiểu thuyết Gia đình bé mọn” Và điều đáng nói là “Tác giả Gia đình bé mọn không ấp ủ cao vọng cách tân, đổi mới hình thức hay ẩn chứa ý tưởng cao sang và cũng không đảo lộn trình tự diễn biến sự việc tường thuật – có chăng thì cũng chỉ là để làm rõ sự việc đang tường thuật, cho

nên thiên truyện hóa ra dễ đọc, dễ hiểu, tình tiết cũng dễ theo dõi….” [11]

Bài viết Gia đình bé mọn” và câu chuyện về tình yêu của nhà văn Dạ Ngân

đăng tải trên trang “http://ca.cand.com.vn/vi-VN/xahoi/2008/8/67329.cand qua lời

trò chuyện giữa phóng viên và Dạ Ngân, tác giả cuốn tiểu thuyết một lần nữa khẳng

định: Tôi không nghĩ đây là một cuốn sách về tình yêu Gia đình bé mọn là cuốn

tiểu thuyết về đề tài hậu chiến Sống trong đất nước của những cuộc chiến kéo dài, thân phận người Việt nào cũng có một quá khứ chung là chiến tranh, chiến tranh ảnh hưởng đến rất nhiều thế hệ, còn dấu vết cho tới tận bây giờ… [28]

Tôi viết “Gia đình bé mọn” với tâm thế ấy, chứ không phải ca ngợi hay lý giải cho một chuyện tình Khung xã hội trong tiểu thuyết này khá rộng Câu chuyện tình

yêu xuyên suốt tập sách là chuyện tình của một đôi tình nhân luống tuổi Thân phận, quá khứ và các tâm trạng của họ đều trĩu nặng những thế sự… [28]

Tác giả Lê Văn với bài viết Tình yêu – tình mẫu tử trong “Gia đình bé mọn”

đăng tải trên trang http://vank35.blogtiengviet.net, tác giả bài viết một lần nữa

khẳng định đề tài tình yêu, hạnh phúc gia đình đang được xem là mối quan tâm đặc

biệt đối với nhà văn trẻ lúc bấy giờ Và “viết Gia đình bé mọn Dạ Ngân muốn

khẳng định chân lý: hôn nhân không tình yêu là hôn nhân cằn cỗi, sớm muộn cũng tan vỡ và sức mạnh tình yêu có thể giúp người phụ nữ vượt qua mọi phong ba bão tố…” [35]

Trên trang http://yume.vn có bài Nhà văn Dạ Ngân – Hãy viết như mình

muốn!, chính nhà văn tâm sự chị đã không chọn con đường bằng phẳng mà lại đeo

đuổi sự cô độc, ghẻ lạnh như một kẻ khổ sai trên con đường văn chương đá ghềnh cũng chính vì thể mà gặp không ít thăng trầm Chính miền quê tỉnh lẻ ấy đã cho chị không gian, cảm xúc, tâm hồn và tình cảm yêu mến quê hương là hành trang sáng tác của chị

Nhà văn Nhật Tuấn đã viết Chủ nghĩa hiện thực nghiêm ngặt trong Gia đình

bé mọn và cho rằng: “Gia đình bé mọn của Dạ Ngân thật ra chẳng bé mọn chút nào,

nó chứa đựng một dung lượng đồ sộ về đời sống xã hội Việt Nam đương đại…là một cuốn tiểu thuyết được diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ chắt lọc, nhịp điệu nhanh với lượng thông tin nén chặt… Khác hẳn chiều hướng lảng tránh hiện thực tạo nên một thứ văn chương tào lao đầy rẫy trên văn đàn hiện nay, nhà văn Dạ Ngân thực sự đã dũng cảm rọi đèn vào góc tối, khuất tất của cuộc sống, làm hiện rõ toàn cảnh bức tranh xã hội đầy nhức nhối hiện nay”

Nguyễn Thị Minh Huyền trong Luận văn Thạc sỹ về Thi pháp truyện ngắn Dạ

Ngân đã góp cái nhìn toàn diện hơn về những bình diện thi pháp truyện ngắn của

Dạ Ngân qua các tập truyện ngắn tiêu biểu Đó là cơ sở đánh giá và xác định được

vị trí của Dạ Ngân trong đời sống văn xuôi Việt Nam từ dấu mốc năm 1986 – thời

kỳ của văn học đổi mới đến tận bây giờ

Còn Hoàng Thị Quỳnh Nga trong bài Cảm ơn Dạ Ngân nhận xét: “Đề tài về

người đà bà nổi loạn theo quan niệm đạo đức không có gì mới, cốt truyện khá đơn giản Nhưng có lẽ, điều thành công của Dạ Ngân ở cuốn sách này là khả năng miêu

tả sâu sắc, tinh tế những cảm giác, cảm xúc rất phụ nữ của Tiệp…cũng như tâm trạng dằn vặt đến quặt thắt của một người mẹ luôn mặc cảm không sống hết mình

cho con…Ngoài những trang văn tinh tế xúc động về cảm giác và sự giằng xé, Gia

đình bé mọn còn hấp dẫn người đọc bởi bức tranh xã hội thời kỳ bao cấp” [32]

Tóm lại, trên đây chúng tôi đã điểm lại những nội dung chính của những bài

viết liên quan đến Tiểu thuyết đàn bà của Lý Lan và Gia đình bé mọn của Dạ Ngân

Từ đó có thể thấy rằng, những nghiên cứu về tiểu thuyết của Lý Lan và Dạ Ngân vẫn còn rất ít, đa số chỉ dừng lại ở những bài báo lẻ, những bài giới thiệu thay cho lời tựa hoặc một vài nhận xét chung, chưa có một công trình nào nghiên cứu công phu, toàn diện và hệ thống

Cho đến nay, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về Bi kịch gia đình trong “Gia đình bé mọn” (Dạ Ngân) và “Tiểu thuyết đàn bà” (Lý Lan) Luận văn đi sâu vào nghiên cứu hai tiểu thuyết để làm rõ những nét chung

cũng như phong cách riêng của từng tác giả; qua đó thấy được đời sống gia đình đang được xem là vấn đề nóng nhất là đời sống các nhà văn nữ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hai tiểu thuyết của Lý Lan và Dạ Ngân:

- Gia đình bé mọn, Nhà xuất bản Thanh niên, Tp Hồ Chí Minh, 2010

- Tiểu thuyết đàn bà, Nhà xuất bản Văn hóa – nghệ thuật, 2011

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Ở luận văn này, người viết tập trung đi vào tìm hiểu bi kịch gia đình trong hai cuốn tiểu thuyết cùng đề tài, thể hiện ở hai phương diện nội dung và nghệ thuật

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình triển khai đề tài, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

4.1 Phương pháp hệ thống

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để đặt đề tài của luận văn trong hệ thống những tác phẩm viết về gia đình Từ đó xem xét và đánh giá và phát hiện ra những nét riêng của các nhà văn nữ

4.2 Phương pháp so sánh

So sánh, đối chiếu đồng đại và lịch đại giúp chúng tôi có điều kiện thấy được

bi kịch về hạnh phúc gia đình trong “Gia đình bé mọn” (Dạ Ngân) và “Tiểu thuyết đàn bà” (Lý Lan) với sự tương quan của các giả khác khi đề cập tới đề tài

viết về gia đình trước và sau đó

Ngoài ra, luận văn sử dụng một số thao tác cần thiết trong nghiên cứu văn học như phân tích, tổng hợp, thống kê…

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Đề tài gia đình trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Chương 2: Bi kịch gia đình trong Gia đình bé mọn (Dạ Ngân) và Tiểu thuyết

đàn bà (Lý Lan) – nhìn từ phương diện nội dung

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện bi kịch gia đình trong Gia đình bé mọn (Dạ Ngân) và Tiểu thuyết đàn bà (Lý Lan)

CHƯƠNG 1

ĐỀ TÀI GIA ĐÌNH TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 1.1 Khái luợc diện mạo tiểu thuyết viết về gia đình trong văn học Việt Nam hiện đại

1.1.1 Trước đổi mới (1986)

Đề tài gia đình được xem là đề tài quen thuộc trong văn học Việt Nam hiện đại Từ những năm 30 của thế kỷ XX, các nhà văn Tự lực văn đoàn đã đề cập vấn

đề gia đình và thu nhiều thành công Hầu hết các tác phẩm của Tự lực văn đoàn đã đấu tranh giải phóng quyền cá nhân, đấu tranh tự do cho hôn nhân, cho quyền sống của người phụ nữ chịu nhiều định kiến trong xã hội cũ

Từ sau cách mạng tháng Tám, đất nước phải trải qua 30 năm chiến tranh Lúc này vận mệnh đất nước, vận mệnh dân tộc luôn đặt lên hàng đầu Chính vì thế hình ảnh những con người cá nhân, vấn đề về hôn nhân gia đình hay vấn đề giới không được quan tâm đúng mực trong giai đoạn cam go lịch sử của dân tộc

Sau 1975, đất nước ta hoàn toàn độc lập nối liền hai miền Nam Bắc, nhân dân phấn khởi trong ngày vui lớn của dân tộc, từ đây đất nước ta đã bước sang một trang mới Hòa chung với không khí vui tươi của ngày độc lập, các văn nghệ sỹ cùng hân hoan ca ngợi chủ nghĩa anh hùng, ca ngợi những con người trong ngày đầu làm chủ đất nước, là cảm hứng chủ đạo trong gia đoạn văn học này Ngòi bút của các nhà văn vẫn hướng về cuộc kháng chiến đã qua của dân tộc, trở thành định hướng chung cho tất cả các nhà văn Sức hấp dẫn của cuộc chiến tranh vẫn là nguồn cảm hứng vô tận cho các nhà văn, hàng loạt các cuốn tiểu thuyết ra đời viết về chiến tranh trong những năm cuối thập niên 70 Ở giai đoạn văn học này các nhà văn chưa

đi sâu khai thác vào vấn đề đời tư thế sự… vì thế mảng đề tài viết về gia đình có phần bị chìm đi

1.1.2 Sau đổi mới (1986)

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986), đòi hỏi phải đổi mới trên mọi lĩnh vực, đã tác động mạnh mẽ trên tất cả các lĩnh vực trong đó có văn học nghệ thuật Văn nghệ sỹ đã được tự do sáng tác Họ trăn trở nhiều về nghề nghiệp của mình và trách nhiệm của người cầm bút trong sự nghiệp đổi mới nên văn học Khuynh hướng sử thi, lãng mạn trong văn học 1945 – 1975 được thay thế bằng khuynh hướng đời tư – thế sự Con người “sử thi” trong văn học 1945 – 1975 được thay thế bằng con người “cá thể” Vì vậy các tác phẩm viết về cuộc sống hiện đại cũng trăn trở và trầm tư hơn, như vấn đề cá nhân, tình yêu hôn nhân, tình dục… được đưa vào trong các trang văn Những tác phẩm ra đời trong gia đoạn này đã đáp ứng phần đông nhu cầu của độc giả, qua những tác phẩm đó họ nhìn thấy cuộc đời thật của mình đang hiện lên trong trang viết

Đề tài gia đình có phần chìm lấp trong giai đoạn văn học trước thì đến đây được khơi nguồn tạo thành dòng chảy chính và thu được nhiều thành tựu Có thể nói chưa bao giờ đề tài gia đình giành được sự quan tâm đông đảo của các nhà văn Hàng loạt các nhà văn thành danh trong giai đoạn 45 – 75 đến thế hệ các nhà văn trẻ trưởng thành sau 1975 đều viết về đề tài gia đình hoặc liên quan đến vấn đề gia đình Đề tài gia đình xuất hiện trên hàng loạt các thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn,

tản văn…, xuất hiện với mật độ dày đặc như: Mùa lá rụng trong vườn, Côi cút giữa

cảnh đời, Trung du, chiều mưa, Mẹ già, Mẹ và con, Cỏ dại…(Ma Văn Kháng), Thượng đế thì cười (Nguyễn Khải), Thời xa vắng (Lê Lựu), Bến không chồng

(Dương Hướng), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Tướng về

hưu (Nguyễn Huy Thiệp), Hậu thiên đường (Nguyễn Thị Thu Huệ), Hồn trinh nữ

(Võ Thị Hảo), Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh), Gia đình bé mọn (Dạ Ngân), Tiểu

thuyết đàn bà (Lý Lan), Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư) … Trong đó phải kể

đến sự đóng góp của các tác giả nữ

Các tác phẩm viết về đề tài gia đình trong giai đoạn này chủ yếu đi vào khai thác các mối quan hệ phức tạp, đa chiều của gia đình Việt Nam trong thời mở cửa Các nhà văn tập trung phản ánh cuộc sống cá nhân trong mối quan hệ gia đình và xã

hội Vấn đề được khá nhiều nhà văn quan tâm đó là gia đình trước thách thức của thời mở cửa Liệu gia đình ấy tồn tại như thế nào? Sẽ đảo lộn ra sao? Những lối sống thực dụng, chạy theo đồng tiền, coi trọng vật chất đang từng ngày, từng giờ luồn lách khắp hang cùng ngõ hẻm của xã hội Việt Nam được các nhà văn tận dụng khai thác như thế nào?

Tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng được coi là tác phẩm

“tiền trạm” của đổi mới mà ở đó chứa đựng nhiều dự báo sáng suốt, Mùa lá rụng

trong vườn khi mới xuất hiện được độc giả đón nhận một cách nhiệt tình Mùa lá rụng trong vườn kể về câu chuyện một gia đình trí thức trước cơn lốc vấn đề thị

trường Có thể nói đây là gia đình được xếp vào kiểu “tam đại đồng đường”, bởi vậy trong gia đình lớn đó có sự tồn tại của các gia đình nhỏ Bề ngoài đây là một gia đình hết sức gia giáo, mẫu mực với năm anh con trai, anh là liệt sỹ, anh là trung tá, anh làm nhà báo, anh đi học nước ngoài…anh nào cũng đẹp người đẹp nết, cùng với những cô con dâu cán bộ nhà nước, đảm đang… cái gia đình đó là niềm mơ ước của bao người Vậy mà cuộc sống khó khăn, đầy biến động của đất nước sau chiến tranh

đã đẩy gia đình “mẫu mực” ấy vào một bước ngoặt với những dấu hiệu rạn nứt rõ ràng, không thể khắc phục Qua tác phẩm, Ma Văn Kháng muốn dùng hình ảnh ẩn

dụ mùa lá rụng để nói lên quy luật sinh tồn của tự nhiên mọi loài cây trong vườn vào mùa thay lá đều biến đổi, chúng sẽ trút bỏ không thương tiếc những lá cũ kỹ vàng nua thay vào đó lá những lá xanh non để nói vấn đề xem nhẹ việc xây dựng con người, xây dựng cá nhân…trong xã hội mới…đó là lối sống ích kỷ, buông thả theo dục vọng cái nhân, coi đồng tiền là trên hết, bất chấp những nguyên tắc luật lệ của đạo đức xã hội có nguy cơ xâm nhập vào từng gia đình, làm đảo lộn những gì

trước đây được coi là thiêng liêng cao cả Mùa lá rụng trong vườn như một hồi

chuông báo động cảnh báo về xã hội đầy biến động đang diễn ra

Bến không chồng là cái tên được nhắc tới khá nhiều trong giới nghiên cứu phê

bình Trong Bến không chồng, Dương Hướng cho người đọc thấy được những mặt

trái của chiến tranh và gia đình Tác phẩm không nói nhiều về chiến trường, về sự hi sinh mất mát của người người lính mà chủ yếu nói về nỗi đau của người mẹ, người

vợ…Đọc Bến không chồng, ta thấy thật xót xa cho nỗi đau của con người, về thân

phận người phụ nữ Hạnh là một thiếu nữ đáng yêu, đáng trân trọng, cô dám chống lại lời nguyền để yêu thương Nghĩa Hạnh hi sinh cả tuổi xuân chờ chồng, nuôi mẹ Nhưng cô cũng sẵn sàng xa chồng để chồng và mẹ chồng có con nối dõi Hạnh dám làm tất cả để khẳng định người phụ nữ có đủ khả năng làm vợ, là mẹ Chính những

cá tính đó của Hạnh đã giúp gia đình bỏ được lời nguyền năm xưa, nhờ có Hạnh mà cuộc đời Nghĩa trở nên tươi sáng hơn Mặc dù tác phẩm có tố cáo, có phê phán nhưng nổi bật lên vẫn là ngợi ca lòng nhân ái, ngợi ca phẩm chất cao cả của con người, nhất là của những người mẹ, người vợ, người phụ nữ Việt Nam trước và sau chiến tranh

Gia đình bé mọn là tác phẩm đề cập đến vấn đề gia đình, nhưng qua tác phẩm

Dạ Ngân muốn khẳng định chân lý: hôn nhân không tình yêu là hôn nhân cằn cỗi, sớm muộn cũng tan vỡ và sức mạnh tình yêu có thể giúp người phụ nữ vượt qua mọi phong ba bão tố Tiệp nhân vật chính trong tác phẩm có một cuộc hôn nhân đưa đẩy bởi chiến tranh, ngay trong những ngày đầu sau khi cưới Tiệp đã nhận ra rằng

“con tim nàng không chịu rung động, nó cứ lên tiếng rằng đây không phải là người đàn ông của mình, đây là cuộc xô đẩy của chiến tranh, của bom đạn giặc giã nước lụt cây sạp suồng” [51, tr.55] Nhận ra bi kịch trong cuộc hôn nhân này Tiệp đã dám chia tay với Tuyên và bắt đầu một tình yêu đích thực ở Đính mặc dù mối tình đó chịu bao điều tiếng không chỉ những người trong gia đình, mà cả dư luận…Với cá tính của Tiệp, chị dám làm tất cả để được hạnh phúc trong tình yêu nhưng trên hành trình kiếm tìm tình yêu đó Tiệp luôn phải sống trong tâm trạng giằng xé giữa tình yêu và tình mẫu tử Cuối cùng “vượt lên trên tất cả những cái đó, nhà văn cho thấy

một mẫu hình phụ nữ chủ động lèo lái con thuyền cuộc đời mình, một phụ nữ kiên

nhẫn tới mức “lì lợm” để sống thật và sống đẹp với chính nhu cầu tinh thần của mình” [50]

Cùng là nhà văn nữ Lý Lan cũng có nhiều điểm tương đồng với cách nghĩ,

cách viết của Dạ Ngân Gia đình bé mọn không chỉ kể về số phận một nữ sĩ có cá

tính, có nhan sắc và khát vọng yêu đương mãnh liệt mà bên cạnh đó là nỗi đau xé

lòng của những người phụ nữ đang hàng ngày hàng giờ chịu những đau thương mất mát do chiến tranh để lại, họ trở thành nạn nhân của chiến tranh, những người mẹ

góa, cô góa, chị góa, em góa… Tiểu thuyết đàn bà của Lý Lan “là một cuốn tiểu

thuyết nói về chiến tranh, ở một mặt trận không tiếng súng, đó là thành phố, nhưng thực chất là chiến tranh vẫn diễn ra hết sức khắc nghiệt…” – đó là góc nhìn của người phụ nữ về hậu quả chiến tranh lên số phận của những người phụ nữ qua nhiều thế hệ Lý Lan cũng đã khai thác được những nghiệt ngã, đắng cay nhất cho thân phận của người phụ nữ trong chiến tranh Và xa hơn nữa, nhà văn cũng cho thấy một hiện thực không kém phần nghiệt ngã của thân phận những người phụ nữ tha hương, sống lạc loài trong môi trường văn hóa hoàn toàn cách biệt với văn hóa dân tộc Nhưng trong sự khác lạ ấy, Lý Lan vẫn cố gắng để khắc họa những vẻ đẹp truyền thống của người phụ nữ Việt Nam qua các nhân vật nữ

Có thể nói tiểu thuyết viết về đề tài gia đình sau năm 1986 có bước ngoặc mới, các vấn đề xoay quanh “gia đình” được các tác giả tận dụng khai thác để đã tạo nên nét mới cho tác phẩm Cũng qua việc khai thác đề tài này một số cây bút đã có dịp

khẳng định vị trí, tên tuổi của mình trong dòng văn học đương đại

1.2 Đóng góp của Dạ Ngân, Lý Lan trong sự đa dạng hoá đề tài

1.2.1 Hành trình sáng tạo và quan niệm văn chương của Dạ Ngân

Tuổi thơ của Dạ Ngân được bao bọc bằng nghề vườn, cây vườn và nhà nội, người có vai trò ảnh hưởng lớn đến cuộc đời của nhà văn chính là bà cô – người đàn

bà góa ở vậy suốt đời để chăm bẵm cho bầy cháu thay cho anh trai đi kháng chiến

Từ khi cha bị tù đầy khổ sai ở Côn Đảo và mất trong ngục tù thì hình ảnh người cô

có ý nghĩa rất lớn quyết định tư chất cho nhà văn

Trong những tháng ngày cả gia đình Dạ Ngân chuyển vào ở cứ tham gia đánh giặc, ở Dạ Ngân đã len lỏi niềm ham mê đọc sách Chính nhà văn cũng không ngờ rằng những lời đoán trước về nghiệp viết văn của người lớn tuổi lại trở thành hiện thực Năm 1978, Dạ Ngân bắt đầu cầm bút để thỏa mãn nội tâm của mình, và tác phẩm đầu tay ấy là được in trên Tạp chí Văn nghệ Tỉnh Cũng từ đó cuộc đời nhà văn chuyển sang trang khác Từ bộ phận làm tin thuộc Sở văn hóa thông tin tỉnh

Hậu Giang, Dạ Ngân được chuyển sang Hội Văn nghệ tỉnh Đầu 1982, truyện ngắn của Dạ Ngân được in trên tuần báo Văn nghệ của Hội nhà văn và tháng 4/1982 Dạ Ngân được mời tham gia Trại sáng tác của Hội Vũng Tàu Tại đây, Dạ Ngân có cơ hội tiếp xúc với các tác giả như: Nguyên Ngọc, Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Thành Long, Nguyễn Mạnh Tuân… cũng từ buổi gặp gỡ ấy đã tạo nên mối lương duyên giữa Dạ Ngân với nhà văn Nguyễn Quang Thân Bước sang ngang đó chính

Dạ Ngân tâm sự: “Cũng từ đây, cuộc đời rồng rắn đưa tôi bước xuống con đò khác Đời tư của tôi đóng vai trò rất lớn trong công việc của tôi, ngược lại văn chương cũng không rời tôi trong mọi chặng đường do chính tôi thiết kế và xả thân cho nó Tôi viết nhiều, viết đều dặn trong tâm trạng bị người đời đàm tiếu kỳ thị, nhiều lúc,

dư luận chính giới xem tôi như cô Anna trong mắt họ, đó là lúc tôi thấy rõ giá trị của cô đơn và niềm đau khổ đích thực của nghệ sĩ” [32]

Năm 1987, Dạ Ngân được kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam được là dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp viết văn của mình Rời xa miệt vườn xanh ngắt để đến với hành trình mới dù biết nó đầy chông gai đòi hỏi phải có một bản lĩnh lớn Không phụ quyết tâm của người con gái miệt vườn ấy, bốn năm là khoảng thời gian không phải là dài nhưng cũng đủ độ thấm cho một tâm hồn yêu văn chương như chị

có cơ hội học tập trau dồi khả năng viết của mình tại trường viết văn Nguyễn Du, và cùng được sống trong bầu không khí của văn hóa cội nguồn của thủ đô, nơi đã cưu mang hai con người khốn khó đi tìm một chỗ dừng chân để tồn tại với văn chương Chính đòi hỏi nghiệt ngã của văn chương, đã nuôi lớn cho nhà văn một tâm hồn và nhiệt huyết của tuổi trẻ tràn đầy sung sức, và nhiều lúc Dạ Ngân suy nghĩ về nghề văn mà chị dấn thân bằng tất cả trái tim, trí tuệ và tâm hồn: “Là một nghề khổ nhọc và cao quý Trong xã hội nhiều biến động của Việt Nam, nhân cách nhà văn đôi khi quan trọng hơn cả các tài năng và các giải thưởng Tôi biết mình có thể mưu sinh bằng nghề dạy học, làm vườn, chăn nuôi, bán hàng… nhưng nghề văn cho tôi

sự giác ngộ” [37]

1.2.1.1 Hành trình sáng tạo

Dạ Ngân có thể được ví như “người lạ mà quen” trong bức tranh văn chương

đương đại nước ta Nói “lạ” cũng đúng bởi Dạ Ngân âm thầm và lặng lẽ xuất hiện như một kẻ không mấy bận tâm mang những “đứa con tinh thần” của mình bày ra trên những “bữa tiệc văn chương” ồn ào náo động Nói “quen” bởi người đọc biết

đến chị như là một nhà văn nữ Nam Bộ và là tác giả cuốn tiểu thuyết Gia đình bé

mọn được dịch giả Rosamely Nguyễn dịch ra bản tiếng Anh Nhưng dù “quen” hay

“lạ” thì Dạ Ngân vẫn miệt mài trên con đường văn chương, nhà văn lặng lẽ xuất hiện và âm thầm cống hiến và đem dâng tặng cho đời những tác phẩm được chắt chiu, lắng đọng và chưng cất của “một người đàn bà chánh gốc miệt vườn cổ Cao Lãnh sông Tiền”

Năm 1986, tập truyện ngắn Quãng đời ấm áp của Dạ Ngân ra mắt bạn đọc, tập

truyện gồm 12 truyện ngắn với mảng đề tài khác nhau, ở những thời gian và không

gian khác nhau Trong Quãng đời ấm áp, Dạ Ngân hướng người đọc tìm đến cội

nguồn trực tiếp hoặc gián tiếp, từ những tình cảm trong sáng, mãnh liệt, từ những nền tảng tư tưởng không bao giờ phai của những năm chiến tranh giải phóng đầy hi sinh gian khổ mà rất đỗi hào hùng Trong truyện ngắn đầu tay này Dạ Ngân chứng

tỏ ưu thế của cây viết khá sành về tâm lý nhân vật nữ Nhà phê bình Nguyễn Văn Lưu đã nhận định: “Trong số những cây bút nữ viết văn xuôi hiện nay, Dạ Ngân là một tác giả trẻ đang được chú ý Truyện của chị đậm đà tâm tình của một người phụ

nữ Nam Bộ giàu tình cảm luôn suy tư luôn trăn trở về cuộc sống của cá nhân mình

và đồng đội, bạn bè và gia đình, quê hương, với lý tưởng và nghĩa vụ, khát khao nồng cháy của trái tim thiếu nữ trước cuộc đời…Chị viết về chiến tranh nhưng không nặng về mô tả chiến trận hay sự kiện Qua trang sách của chị hiện lên những người cao cả, anh hùng nhưng gần gũi giản dị, chân thực và thiết thực, những con người, những cảnh ngộ, những sự việc tưởng như nhỏ mọn vụn vặt nhưng thực ra lại là những biểu hiện phẩm chất của con người”

Truyện ngắn Trên mái nhà người phụ nữ (được giải nhì Tạp chí Văn nghệ

quân đội năm 1987), đã được giới phê bình đánh giá cao bởi thứ văn xuôi giàu chất

thơ Truyện ngắn ấy của Dạ Ngân thành công bởi: “Ở đó hình ảnh, màu sắc, âm thanh… được khai thác một cách triệt để làm trang viết trở nên thi vị, thực sự có

hồn, khiến người đọc, có thể trực tiếp tri giác như được bước vào một thế giới sinh động tồn tại dưới dạng vật chất” (lời của Nguyễn Trọng Hoành)

Đến năm 1990, tập truyện ngắn Con chó và vụ ly hôn gồm 9 tập truyện ngắn

viết từ năm 1985 đến 1989 ra đời khẳng định thêm chỗ đứng của Dạ Ngân giữa làng văn Sau khi đọc tập truyện ngắn này của Dạ Ngân, nhà văn Ngô Ngọc Bội đã nhận

ra rằng: “Trong những năm 1985 – 1990, một thời văn chương có nhiều biến động: Tìm tòi – Trăn trở - Xô bồ thì Dạ Ngân vẫn bình tĩnh đi theo hướng đã chọn Vốn là một cây bút từng trải, dày dặn vốn sống, biết khai thác sự uyên thâm của văn chương bác học, biết chắc lọc từ cuộc sống thực của đồng bằng sông Cửu Long – một cuộc sống đa dạng, vừa ấm áp đôn hậu, vừa dữ dằn cay đắng rất Nam Bộ để rồi hướng tới cái thiện” Ngô Ngọc Bội còn cho rằng “cái mạnh nhất, quý nhất của Dạ Ngân là nghệ thuật khắc họa: cách nhìn của chị góc cạnh Khai thác tâm lý nhân vật, tình tiết, chi tiết và sử dụng ngôn ngữ thật tài hoa Cái đặc thù của chị là khai thác chiều sâu, truy kích đến cùng Có thể cũng là tình huống ấy, bối cảnh ấy người khác viết sẽ rất nhạt Dạ Ngân đặt đúng chỗ, điểm đúng huyệt, bằng những nét nhỏ tinh

vi, có thể nói là tọc mạch – nét riêng của phụ nữ, làm cho văn của Dạ Ngân chói lên, người đọc phải sửng sốt ngơ ngác”

Miệt vườn xa lắm (Nhà xuất bản Kim Đồng, 1992) là tác phẩm viết cho thiếu

nhi của Dạ Ngân Đây không chỉ là câu chuyện gian nan của một nhà đi vào phương Nam mở cõi mà còn là câu chuyện về giữ nếp nhà, nếp vườn cũng là nếp sống, nếp

văn hóa của một gia đình văn hóa Trong Miệt vườn xa lắm, Dạ Ngân không chú

trọng vào lối kể chuyện bởi cái cốt như thế thì có quá nhiều chuyện để kể Nhà văn

đã chú trọng vào phân tích và khéo léo sử dụng chi tiết để khắc họa tính cách nhân vật… chính điều đó làm nên nét riêng trong sáng tác của Dạ Ngân

Cuốn tiểu thuyết gần đây nhất Gia đình bé mọn (Nhà xuất bản Phụ Nữ tháng

7/2005) đã nhận được nhiều ý kiến phản hồi từ phía độc giả, các nhà văn, nhà phê

bình Gia đình bé mọn là cuốn tiểu thuyết viết về đề tài gia đình và đạt giải thưởng Hội nhà văn Hà Nội 2005 và Giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam 2006 “Gia đình bé

mọn kể về số phận một nhà văn có cá tính, có nhan sắc và khát vọng yêu đương

mãnh liệt Không thoả mãn cuộc sống với người chồng tầm thường, đầy tham vọng quyền lực, chị đã sẵn sàng từ bỏ gia đình ấy để đến với người mình yêu xây nên gia đình bé mọn Tuy nhiên, hành trình tìm hạnh phúc của Tiệp trải qua biết bao chông gai, khổ ải Chị phải đối mặt với những rào cản của gia đình, dòng tộc đến búa rìu

dư luận và giới chức sắc trong tỉnh Nhưng đau đớn và day dứt hơn cả là sự giằng

xé và níu kéo của tình mẫu tử, mặc cảm của một người mẹ không thể đem lại cho các con mái nhà êm ấm” [35] Thông qua cuốn tiểu thuyết này Dạ Ngân muốn khẳng định chân lý: hôn nhân không tình yêu là hôn nhân cằn cỗi sớm muộn cũng tan vỡ và sức mạnh của tình yêu có thế giúp người phụ nữ vượt qua tất cả

Trên đây là một số tác phẩm tiêu biểu trong sự nghiệp sáng tác của Dạ Ngân, ngoài ra còn một số truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản phim khác Có thể nói luôn miệt mài trên hành trình sáng tạo văn chương, Dạ Ngân đã đem đến cho bạn đọc với nhiều tác phẩm có ý nghĩa, mỗi câu chuyện trong tác phẩm của mình như là lời giãi bày chân thành của tác giả đến với bạn đọc Mặc dù với số lượng sáng tác không nhiều nhưng đủ đem lại dư âm cho bạn đọc

1.2.1.2 Quan điểm nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Quan điểm nghệ thuật là nguyên tắc cắt

nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật đảm bảo cho nó có khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn liền với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật và là thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật” [16, tr.273 – 274], định nghĩa đã

lí giải, cắt nghĩa thế giới và con nguời nhưng được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện thế giới và con người trong tác phẩm tạo nên giá trị cho toàn bộ tác phẩm Bất cứ nhà văn nào đặc biệt là các nhà văn lớn khi sáng tác cũng có một quan niệm văn chương cho riêng mình, và nó trở thành vấn đề quan trọng đối với đời sống văn nghệ Quan niệm đó gắn liền với cách nghĩ, cách viết, cách nhìn nhận, đánh giá của nhà văn nhưng nó lại bị chi phối bởi hoàn cảnh lịch sử xã hội

Quan niệm về nhà văn, nghề văn

Dạ Ngân bước chân vào nghề tương đối muộn từ những năm của thập kỷ 70, từng tham gia kháng chiến nhưng Dạ Ngân không chọn cho mình con đường bằng phẳng đó mà lại đuổi theo sự cô độc, ghẻ lạnh như một kẻ khổ sai trên con đường văn chương đá ghềnh ấy Nghiệp văn ấy đối với Dạ Ngân “thăng thì ít mà trầm thì quá lớn khiến cho nhà văn nghiệm ra rằng đời là bể khổ, ai sống trên đời cũng có nỗi khổ của riêng mình và tùy vào khả năng và bản lĩnh của từng người mà có thể vượt qua bể khổ đó” [31]

Là dân tỉnh lẻ khiến cho Dạ Ngân gặp rất nhiều khó khăn Nhưng tỉnh lẻ lại cho Dạ Ngân cả một không gian văn học, cho nhà văn cả một trời cảm xúc để yêu thương mà không ai lấy đi được, chính điều đó là một sự ưu ái mà thiên nhiên đã dành tặng cho nhà văn trong hành trang sáng tác của mình “Hình ảnh con sông Hậu nuôi Dạ Ngân lớn lên và nuôi chị một chặng đường văn chương dài Đời người đàn

bà viết văn như gió trên dòng sông, hun hút thổi những đam mê mà đôi khi người ta cũng cần một nơi neo giữ lại Chị nặng tình với con sông Hậu bởi nó mang một phần máu thịt của chị Ở cuối dòng sông đó, chị còn hai đứa con đã trưởng thành và

biết hiểu cho mẹ” [63]

Gặp trắc trở trong cuộc hôn nhân thứ nhất, Dạ Ngân nhận ra điểm khác biệt giữa chị và người chồng thứ nhất như hai đường thẳng song song khi chị đến với văn chương Sau lần trắc trở ấy chị đã tìm được bên neo đậu mới nhưng lại là nơi khác xa với chị Một lần nữa thử thách ấy như thách đố nhà văn trước hạnh phúc của cuộc đời Dẫu biết rằng con đường phía trước nhiều chông gai, nhưng tình yêu

đã giúp Dạ Ngân có nghị lực để bước tiếp dám đương đầu với búa rìu của dư luận

và hơn nữa tình yêu với văn chương luôn cháy bỏng Rời xa con sông Hậu, Dạ Ngân ngược dòng ra Hà Nội – cuộc sống dữ dằn, luôn thách thức tính cách động đậy và trung thực đến mức chua chát của chị Chị phải đối đầu với những khó khăn

để thích nghi với hoàn cảnh, công việc ở một môi trường mới, chị luôn được coi là

“trung tâm của nhạy cảm và phức tạp”, chị luôn phải gồng mình lên để sống và viết kiếm tiền bươn chải cho những chuyến ngược chiều Bắc Nam ấy Tất cả điều đó

làm nên một Dạ Ngân hoàn toàn khác, nhà văn chiếm cảm tình của bạn đọc bằng một trái tim chân thành chứ không bằng kỹ thuật cầu kỳ hay những ý tưởng đao to búa lớn, chị viết những gì mình muốn, những gì mình nghĩ, những gì đang diễn ra xung quanh cuộc sống mà chính nhà văn đã gặp

Chính Dạ Ngân đã từng tâm sự người viết văn đã khổ mà là phụ nữ viết văn,

ấy là sự khổ sai khi cần không gian để dẫn đến sự cô độc mà sự cô độc ấy lại không cho phép đối với trách nhiệm của người phụ nữ trong gia đình Và cái nghề văn có một sức hút mãnh liệt làm con người say đắm Mà người phụ nữ viết văn lại cần cả hai, Dạ Ngân quyết tâm bảo vệ quan niệm của mình và luôn cho là đúng, và quyết tâm đi đến tận cùng của sự cô độc Và nhà văn luôn quan niệm rằng hãy viết không

sợ hãi, phải viết cho thật dũng cảm, dũng cảm hơn cả sự cô độc viết như mình muốn không vì bất cứ ai hay vì bất của lý do gì, luôn thắp sáng ngọn lửa của đam mê Chính chị đã khẳng định: “Viết văn là viết lại những gì mình đã trải qua, mà có được cái chân thực nghệ thuật (ít nhất là không giả dối, không phân bua, khoe mẽ)

là phải can đảm lắm Nó đụng chạm đến nhiều chuyện, nhiều người, nhất là đụng đến những nỗi đau của chính mình” [30]

Quan niệm về văn chương của Dạ Ngân còn thể hiện rất rõ trong một bài

phỏng vấn Truyện trò với nhà văn Dạ Ngân về những người viết tiểu thuyết hiện

nay: “Tôi thì tôi thích dùng chữ yếu tố thời đại hơn Trong truyện ngắn hiện nay tôi

thấy các tác giả rất có ý thức về yếu tố thời đại, nhưng là ý thức khác với thế hệ trước Tức là sự nhập cuộc của họ có tỉnh hơn, họ hay dùng cái tôi như một thứ lăng kính Họ quan niệm văn chương là phải có độ lùi Vì vậy tôi thấy họ chín chắn hơn,

họ không muốn minh họa hay là họ từ chối sự kêu gọi minh họa như văn chương thời bao cấp mắc phải Bởi vì văn chương bao giờ cũng phải để thấm qua mười, hai mươi, ba mươi năm… thì người ta viết mới hay được, tất cả mới thành máu thịt, thành quặng vỉa trong con người để rút tỉa ra được Độ lùi thời gian của người viết

là thuộc tính của văn chương Nó khác báo chí ở chỗ đó Báo chí đi tiên phong phía trước Văn chương bao giờ cũng là người thu dọn phía sau Truyện ngắn hôm nay

cũng viết về những vấn đề như mở cửa, vấn đề số phận của con người trong thời kỳ kinh tế thị trường… nhưng có cách thể hiện rất chững chạc” [36]

Dẫu biết rằng văn chương không chỉ là nghề của mọi nghề mà còn là con đường khổ ải cho những người đàn bà cầm bút nhưng dù vậy vẫn hơn, vì con đường

ấy cho người ta sự cô độc, niềm tin dai dẳng và có thể khóc cười thoải mái trên những trang văn của mình Gắn bó với văn chương Dạ Ngân có thể hiểu hơn về cuộc sống và quan niệm nghệ thuật của nhà văn: “Tôi không dung hòa được những

gì nhè nhẹ, thoang thoáng, đèm đẹp Tận cùng, đó là phương châm sống, phương châm viết của tôi và tôi không lùi bước khi phải trả giá” [32] Ta luôn bắt gặp một hình ảnh Dạ Ngân luôn dấn thân hết mình cả ngoài đời cũng như trong trang viết của mình Mặc dù gặp khó khăn của chiến tranh, của thời bao cấp, hạnh phúc gia đình nhưng trong sâu thẳm của trái tim vẫn cháy lên khát vọng được yêu thương, được hạnh phúc, được sống là chính mình, được viết với tất cả nhiệt huyết của bản thân Cá tính ấy đã phản vào trong từng trang viết của nhà văn, cũng cá tính và nhà văn sống giữa đời thường Vì thế tạo nên nét riêng trong cách nghĩ và cách viết của nhà văn Dạ Ngân

Quan niệm về con người

Quan niệm về con người là một vấn đề rất quan trọng của sáng tác nghệ thuật, nếu không có quan niệm về con người thì không có tác phẩm nghệ thuật Sau năm

1975 đất nước đổi mới trên nhiều phương diện trong đó có đời sống văn hóa, tư tưởng Bên cạnh truyện ngắn, thơ, kịch… thì tiểu thuyết đã trở thành một thể loại không thể thiếu được của văn học Việt Nam sau 1975 với sự góp mặt của các cây bút nữ tên tuổi như: Dạ Ngân, Phạm Thị Hoài, Đoàn Minh Phương, Thuận, Lý Lan,… Ngòi bút của các nhà văn có thay đổi trên nhiều phương diện trong đó đặc biệt chú ý nhất là thay đổi quan niệm về con người Ở mỗi nhà văn thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người nhiều chiều kích khác nhau, nhìn con người bằng cái nhìn đa chiều hơn Nhà văn chuyển hướng cách nhìn nhận, cách cảm và cách đánh giá con người được coi là tự làm mới mình về mặt nhận thức, tư duy bản thể con người Con người luôn phải tự đấu tranh, tự dò dẫm trong muôn ngàn ngã rẽ của xã

hội hiện đại Nhà văn là người đau đời nhất, vì thiên chức của nhà văn làm con người trở nên người hơn, bởi trong mỗi con người bao giờ cũng tồn tại hai mặt: đẹp – xấu, thiện – ác, cao cả - thấp hèn, yêu – ghét, vui – buồn, trong sáng – tối tăm, hạnh phúc – khổ đau, tự nhiên – xã hội Ở đó, con người đứng trên ranh giới nhỏ nhoi nếu không khéo sẽ bị nghiêng về phía con người tự nhiên, ngược lại con người hướng về phía con người xã hội

Là nhà văn trưởng thành trong giai đoạn cựa mình ấy, Dạ Ngân đã nhanh chóng phát huy sự nhạy bén trong tư duy và sắc sảo trong bút nghiệp Con người có mặt trong những tiểu thuyết của Dạ Ngân luôn là những gương mặt mới với những tính cách mới, phản ánh đời sống thực tại và có chút hơi hướng của dự cảm về thời đại tương lai Với “quan niệm văn học về con người chính là dấu hiệu nhận biết sự thay đổi đầu tiên của một thời đại hay của một tác giả”, xét một vài sáng tác của Dạ Ngân ta thấy đằng sau mỗi trang văn của chỉ đều ẩn chứa một quan niệm mới về

con người Với Con chó và vụ ly hôn đó là quan niệm nhận dạng con người bi kịch,

có là những bi kịch xảy ra trong mối quan hệ với gia đình những mắc xích ràng

buộc như cha mẹ với con cái, vợ và chồng, mẹ chồng và nàng dâu… Hay trong Cõi

nhà, Nhìn từ phía khác – đó là nhận thức con người suy ngẫm, hầu hết mọi trang

văn trong tác phẩm là kiểu con người cứ triền miên với suy ngẫm Tiếp đến Gia

đình bé mọn ta bắt gặp Dạ Ngân đang thể nghiệm với bi kịch của người phụ nữ

trước hạnh phúc gia đình…

Khi viết về con người Dạ Ngân luôn có cái nhìn quan tâm tới người phụ nữ và

là vai trò trung tâm, chiếm số lượng lớn trong mọi tác phẩm Nhà văn luôn có cái nhìn ưu ái và biệt đãi đối với họ, đặc biệt là những người phụ nữ có cuộc sống không may mắn, hôn nhân dang dở không hạnh phúc Hình tượng người phụ nữ hiện lên với đầy đủ vẻ đẹp nữ tính bởi vóc dáng cũng như vẻ đẹp tâm hồn Cùng là giới nữ với nhau và cùng chung cảnh ngộ không tròn trịa viên mãn trong hạnh phúc gia đình nên hơn ai hết Dạ Ngân thấu hiểu được những tình cảnh của người phụ nữ trong mỗi câu chuyện tác giả viết Dạ Ngân viết về họ như chính nhà văn đang trải lòng và cúi xuống nỗi đau cùng họ, viết về những người phụ nữ bất hạnh đó cũng

chính như tác giả viết về cuộc đời mình Mỗi câu chuyện là một bản dập về cuộc đời của tác giả để người đọc cùng lắng nghe, thấu tỏ và chia sẻ với những số phận bất hạnh đó Mỗi tác phẩm của Dạ Ngân giống như cuốn tự truyện, bởi Dạ Ngân từng tâm sự: “Tôi cũng như những người đàn bà cầm bút khác, viết bằng sự chân thành, bằng những cái đã đi qua mình Cái gì phải thấm vào trong người mới khiến tôi cầm bút viết lên” [13] Có trải qua được hạnh phúc mới cảm nhận được dư vị của nó ngọt ngào đến thế nào, có nếm thử đau khổ mới thấm thía được cái đắng cay của nó ra sao Điều này nhà văn đã lấy chính mình ra để thử nghiệm thể hiện trên mỗi trang văn của mình Dù viết về người phụ nữ trong hoàn cảnh nào đi chăng nữa thì Dạ Ngân luôn đứng đằng sau ủng hộ động viên và tiếp sức cho họ trên mỗi bước đường của tương lai Vẻ đẹp của người phụ nữ là luôn luôn phải tự đấu tranh và hoàn hiện mình trong cuộc đời ngắn ngủi này Đấy là thông điệp Dạ Ngân muốn thông qua nhân vật nữ trong tác phẩm của mình gửi tới bạn đọc

Tóm lại dù trong tiểu thuyết hay truyện ngắn ta có thể thấy kiểu nhân vật hiện lên với đầy đủ tính cách cũng như cuộc đời và số phận Thông qua mỗi nhân vật nhà văn muốn gửi thông điệp tới bạn đọc và mỗi nhân vật trong tác phẩm là chìa khóa

để thâm nhận vào thế giới văn chương đa dạng, phong phú và riêng biệt của cây bút

nữ ấy

1.2.2 Hành trình sáng tạo và quan niệm văn chương của Lý Lan

Lý Lan mồ côi mẹ từ lúc năm tuổi, sống với bà ngoại ít lâu sau đó theo cha lên Chợ Lớn Có thể nói cuộc đời nhà văn chịu ảnh hưởng của cha và bà ngoại Hình ảnh bà ngoại và vùng quê Lái Thiêu với những vườn cây trái đặc trưng Nam Bộ là nguồn nuôi dưỡng những tình cảm thiêng liêng cho tâm hồn Lý Lan và trở thành nguồn cảm hứng xuyên suốt trong các tác phẩm của Lý Lan Còn Cha người đã dạy cho Lý Lan tinh thần tự lập và quyết chí học hành Hình ảnh lam lũ cực khổ nhọc nhằn mà tằn tiện của người cha luôn “thương con và quý trọng việc học hành”, sẵn sàng “chấp nhận hy sinh đời mình cho con cái, đặt kỳ vọng vào chúng, mong sao chúng là cái hạt gieo đất này sẽ lớn lên đơm hoa kết trái ở đất này” là tấm gương cho Lý Lan soi chiếu vào để phấn đấu trên con đường học vấn của mình

Lý Lan học khoảng một năm ở trường làng, thì theo cha về Chợ Lớn từ đây cuộc đời Lý Lan gắn với thành phố thân yêu này Những mái trường mà tuổi học trò của bà đã đi qua: nửa năm ở trường Trung Chánh, và học hết tiểu học ở trường Chợ Quán, trung học ở trường Gia Long, đại học ở Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh Có thể nói mảnh đất này đã nuôi tâm hồn Lý Lan và tạo nên miền ký ức đẹp mỗi khi Lý Lan nhớ về nó Sau này nhà văn qua Mỹ học, đi xa Lý Lan nhớ về chợ Lớn, nơi nhà văn có những ngày sống nhọc nhằn, đi học, lớn lên, trưởng thành bên người cha kính yêu của mình, chính Lý Lan đã nói mặc dù “quê cha ở Quảng Đông, quê mẹ ở Bình Dương, mà nỗi niềm hoài cố hương ấy trong tôi toàn màu sắc hương

Từ năm 2000 đến 2003, Lý Lan học tập và nghiên cứu tại trường Đại học Wake Forest (Mỹ) theo diện học bổng Từ đó đến nay, Lý Lan chuyên tâm với công việc của người cầm bút Không dừng lại ở đó, cả cuộc đời nhà văn là sự không ngừng phấn đấu để trau dồi tri thức, Lý Lan luôn ý thức được rằng “không thể chỉ trông cậy vào sự may mắn của cuộc đời” và mỗi ngày cần “cố gắng học hỏi càng nhiều càng tốt, đọc càng nhiều càng tốt” đã trở thành quan niệm sống của nhà văn Tìm hiểu cuộc đời Lý Lan, dễ nhận thấy ở nhà văn có niềm đam mê với văn chương Ngày từ bé, Lý Lan say mê đọc sách, có những cuốn sách nhà văn đã đọc thuộc lòng, chính điều này giúp cho Lý Lan có nguồn văn hóa dồi dào thấm đẫm tâm hồn từ khi bé thơ Hơn nữa Lý Lan còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ nhà văn Sơn Nam, “cây gạo cội của văn học Nam Bộ” Chính ý thức luôn muốn tìm tòi để hiểu cội nguồn bản sắc văn hóa của mỗi vùng miền, mỗi dân tộc mà chị gắn bó và có dịp

được đến, được viếng thăm như quê mẹ Long An, mảnh đất Sài Gòn nơi nhà văn lớn lên, hay vùng U Minh nhiều kỷ niệm Có lẽ vì thế, trong nhiều trang văn của Lý Lan thấm đậm nét văn hóa, mang dấu ấn phong cách riêng của mình Sau hơn ba mươi năm tâm huyết, trăn trở với nghề văn, Lý Lan đã dần khẳng định được vị trí của mình trong làng văn học hiện đại Khi nhắc đến Lý Lan nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn từng nói: “Một phong cách đã hình thành, một mạch văn đã khơi nguồn và đang chảy xiết, chứ không phải một sự viết cho vui hoặc ghé qua nghề nghiệp chốc lát rồi lại bỏ”

1.2.2.1 Hành trình sáng tạo

Lý Lan được người đọc biết đến trước tiên với tư cách là một dịch giả Năm

2000, chị đã giới thiệu đến bạn đọc trong nước tập đầu tiên của cuốn Harry Porter

và sau đó là các tập còn lại, qua đó giúp cho đông đảo người hâm mộ Việt Nam biết đến cậu bé phù thủy Harry Porter và những trang văn của nhà viết truyện người Anh

J k Rowling Nhưng phần đông độc giả Việt Nam chỉ biết Lý Lan là một dịch giả

mà không hề biết trước khi là dịch giả của cuốn truyện nổi tiếng ấy, Lý Lan đã và đang là một nhà văn có sự nghiệp văn chương phong phú ở nhiều thể loại:

Ngay từ tập truyện ngắn Chàng nghệ sỹ – tác phẩm đầu tay đã được đăng trên

báo và đoạt giải khuyến khích cuộc thi văn học do Thành đoàn thành phố Hồ Chí Minh và báo Tuổi trẻ tổ chức năm 1978, đã mở ra con đường mới cho sự nghiệp sáng tác văn chương của Lý Lan Cho đến nay, Lý Lan đã có 33 năm cầm bút số lượng các tập truyện ngắn của nhà văn ngày càng nhiều và đã gặt hát được nhiều thành công nhất định

Truyện ngắn Cỏ hát nhận giải nhì trong cuộc thi văn xuôi của báo Văn nghệ

thành phố Hồ Chí Minh, 1981

Tập truyện Ngôi nhà trong cỏ được trao giải thưởng văn học thiếu nhi của Hội

nhà văn Việt Nam, 1984

Truyện Đêm không chiến tranh, đoạt giải nhì cuộc thi văn xuôi của báo Văn

nghệ thành phố Hồ Chí Minh, 1985

Tập truyện ngắn Cần Giuộc, nhận giải nhì cuộc thi văn xuôi của báo Văn nghệ

thành phố Hồ Chí Minh, 1989

Tập truyện ngắn Ngựa ô, giải nhì cuộc thi truyện ngắn – thơ của Tạp chí Văn

nghệ quân đội năm 1989 – 1990

Truyện ngắn của Lý Lan chủ yếu tập trung vào các đề tài: tuổi trẻ dấn thân, người phụ nữ, người Hoa hội nhập, người già và trẻ nhỏ Có thể nói đây là mảng sáng tác đạt nhiều thành công nhất của Lý Lan, góp phần làm nên vị trí của Lý Lan trong nền văn học đương đại

Miên man tùy bút, có thể nói đây là tản văn với cảm xúc thật nhất, gần như là

tự truyện, hướng độc giả say sưa lang thang theo đôi chân trần của những người thân và của chính Lý Lan đi khắp các nẻo đường từ miền quê ngoại lên Sài Gòn kiếm sống rồi sang tận nước Mỹ Bằng hình thức “miên man” tự do cảm xúc, Lý Lan đã thể hiện khả năng quan sát, ghi nhận đời sống sâu sắc Ký của Lý Lan là những suy nghĩ thâm trầm sâu sắc rút ra từ những sự việc bình thường, tưởng chừng rất riêng tư Từ những trang văn ăm ắp hơi thở đời thường, nhà văn bọc lộ những cảm nhận của mình về con người và thân phận con người trong xã hội, về lịch sử văn hóa dân tộc và sự hướng thiện của mỗi cá nhân Chính điều đó đã tạo nên nét riêng trong cách viết của Lý Lan làm cho các tác phẩm có giá trị lâu bền trong lòng người đọc

Về tiểu thuyết, Lý Lan với thành công của hai tác phẩm Lệ Mai và Tiểu thuyết

đàn bà Đến với Lệ Mai ta thấy Lý Lan đã dựng lại chân dung của người Hoa ở Chợ

Lớn, đặc biệt là giai đoạn đất nước mở cửa Nhà văn đã góp phần thể hiện vào bức tranh văn học miền Nam hình ảnh tích cực của cộng đồng người Hoa hòa nhập cùng

đất nước Nhưng có lẽ Lệ Mai chưa được coi là đặc sắc về nghệ thuật, chỉ là cuốn

tiểu thuyết thể nghiệm ban đầu khi Lý Lan vừa cầm bút

Cột mốc đánh dấu sự bức phá mạnh mẽ về đổi mới của Lí Lan là cuốn Tiểu

thuyết đàn bà ra đời năm 2008, có thể nói đây là cả một quá trình hơn mươi năm

thai nghén với nhiều thay đổi trong cuộc đời của nhà văn Vẫn viết về chiến tranh

và số phận con người nhưng Lý Lan lại viết về hành trình của người đàn bà đi tìm

chính mình, của những người đàn bà thất lạc nhau trên cái nền đất nước Việt Nam

từ chiến tranh sang hòa bình và đổi mới Chính vì thế mà ngay khi mới ra đời tác phẩm được độc giả Báo Người lao động bình chọn là một trong những cuốn sách hay nhất của năm (2008) Đây cũng là một trong top 10 tựa sách bán chạy nhất tại Hội chợ nhà sách thành phố Hồ Chí Minh Thành công của tác phẩm này đã khẳng định sự đồng hành của Lý Lan với thể loại tiểu thuyết Việt Nam đương đại

1.2.2.2 Quan niệm văn chương

Cũng giống như các nhà văn khác, Lý Lan tìm cho mình một lối đi riêng và có quan niệm rất tiến bộ về văn chương nghệ thuật Quan niệm của nhà văn dựa trên ba

cơ sở chính: thứ nhất là sự trải nghiệm đời sống, những kinh nghiệm cảm xúc nhà văn

có được khi tiếp xúc hiện thực, thứ hai là hoàn cảnh lịch sử xã hội, những xu hướng, trào lưu nghệ thuật chủ đạo trong thời đại nhà văn đang sống, và cuối cùng là những ảnh hưởng từ quan niệm nghệ thuật và tác phẩm của các thế hệ nhà văn tiền bối mà

Lý Lan yêu mến, ngưỡng mộ Quan niệm ấy thể hiện trong phát ngôn, qua những lời đối thoại trong trả lời phỏng vấn và cả trong sáng tác Song dù bằng cách nào đi nữa người đọc cũng nhận ra đó là những quan niệm có tính nhân văn sâu sắc

Viết văn là để giãi bày trải nghiệm cá nhân

Đối với Lý Lan, viết văn là một phần của cuộc đời nhà văn, là hành trình sáng tạo không ngừng mệt mỏi, ở đó có khát vọng được chia sẻ những suy nghĩ, những trải nghiệm mà bản thân mình đã trải qua Viết văn còn là cơ hội để nhà văn bộc lộ những khám phá vô tận về con người và cuộc đời này bằng nghệ thuật ngôn từ Có

lẽ thế mà bà luôn cảm ơn nghề văn đã cho bà bến đậu yên ổn trong tâm hồn Văn học là tiếng nói của cái tôi cá nhân, là sự thể hiện tâm tư tình cảm của nguời nghệ sỹ trước cuộc sống, con người và vạn vật, Lý Lan đã đi chung dòng chảy và chọn cho mình một cách viết: “Tôi viết bằng kinh nghiệm và tâm tình của một người đàn bà

đã sống tận tình trong nửa thế kỷ đầy biến động, đầy bão tố và thăng trầm của đời mình và cộng đồng xã hội mình Tôi nghĩ như vậy mới may ra thú vị và hữu ích cho người xung quanh đang sống cùng tôi những ngày này Tính hư cấu của văn chương khác với sự lừa mị hay giờ “Viết như là mình” – là châm ngôn của tôi Vì tôi biết

người đọc tôi đâu phải là kẻ dễ bị lừa” [65] Có lẽ vì thế mà Lý Lan chỉ viết những

gì nằm trong sở trường của mình, nhà văn không thể viết những gì mà người ta ép buộc, cái gì nằm ngoài khả năng của mình thì mình không làm được Chính sự thẳng thắn trong nghề nghiệp đã định hình nên phong cách riêng của nhà văn Trong những cuộc trả lời phỏng vấn, Lý Lan đã nói rõ quan niệm viết văn của mình: “Khi viết, tâm tình ý tưởng phải xuất phát từ bản thân mình Không thể vay mượn và tưởng tượng được” [9] Lý Lan luôn đặt sự chân thành của người nghệ sỹ

là gốc, làm thước đo của sự thành công trong mỗi tác phẩm của mình Muốn làm nên một tác phẩm hay không hẳn người nghệ sỹ chỉ cần trí tưởng tượng phong phú,

hư cấu được cốt truyện nếu vậy thì tác phẩm văn chương ấy chỉ tồn tại trong một trạng thái ảo mà thôi Một tác phẩm hay còn đòi hỏi người nghệ sỹ phải có những trải nghiệm trong đời sống, chính những trải nghiệm đó mới là cái thực để đi vào trang văn gắn liền với từng cuộc đời và số phận của các nhân vật “Người ta tưởng nhà văn là bậc cái thế muốn nặn tròn, nặn méo nhân vật, hay tác phẩm cũng được Không phải vậy đâu mình viết bị giới hạn nhiều thứ trong đó có sức lực, tài năng, não trạng Lúc viết phải tự tạo hay tìm ra một thế giới cho tác phẩm phát triển trong đó có việc mình phải phần nào sống trong môi trường đó” [9] Sáng tác văn chương theo Lý Lan là quá trình người nghệ sỹ trải nghiệm trên từng trang viết Nhà văn quan niệm khi người nghệ sỹ cầm bút sáng tác thì đó chính là một sự trải nghiệm mới đồng thời là một trắc nghiệm của bản thân Nhiều khi sáng tác Lý Lan muốn chia sẻ với bạn đọc những chiêm nghiệm về cuộc đời, về mỗi câu chuyện mà

Lý Lan từng chứng kiến hay có mặt trong đó: “Tôi viết tiểu thuyết không để giải quyết, giải thích, giải tỏa, giải đáp gì cả mà chỉ để chia sẻ suy nghĩ và chiêm nghiệm cuộc đời”; “Đến một lúc nào đó con người ta sẽ nghĩ đến cái siêu hình một chút Nói chung là sẽ bị ám ảnh bởi cái chết, sự hủy diệt, sự vô nghĩa của cuộc sống hay vô nghĩa của những nỗ lực Tất cả những chuyện đó đề có bản thân tôi trong đó” [9]

Lý Lan ý thức rất rõ văn chương là một nghề đòi hỏi sự nghiêm túc và cái tâm của người nghệ sỹ Nhà văn đã từng nói: “Trước đây, tôi đã phạm phải một sai lầm trong đời là làm gì cũng tài tử, không coi viết văn như một nghề nghiêm túc hay

như là một sứ mệnh mà chỉ để chơi chơi” Một nguời nghệ sỹ chân chính không phải là một nguời tài tử thích khoa trương múa bút mà nguời nghệ sỹ chân chính là người phải nghiêm túc trong từng câu từng chữ mình viết ra, nguời nghệ sỹ chân chính ấy phải cống hiến hết mình cho nghiệp đã chọn Không chỉ Lý Lan nhận ra rằng con đường văn chương đầy ghềnh đá ấy luôn cần người nghệ sỹ phải nghiêm túc trong nghề nghiệp của mình, mà cũng ý thức đó cũng được phần đông các nhà văn nữ cùng thời với Lý Lan hưởng ứng Nhà văn Thuận: “Tôi nghĩ chuyên nghiệp trong bất cứ ngành nghề gì cũng là làm việc không phụ thuộc vào cảm hứng ”, hay Đoàn Minh Phượng: “Tôi có lối viết khá lạnh Khi viết tôi luôn tự kiểm soát tình cảm của mình ” Ở đây, ta thấy có một sự gặp gỡ trong việc định hình nghề nghiệp của lớp nhà văn cùng thời với Lý Lan

Văn chương cần phải viết bằng kỹ thuật

Đổi mới nghệ thuật văn chương là sự thay đổi tư duy nghệ thuật, thay đổi cả về nội dung lẫn hình thức Là một nhà văn truởng thành sau ngày đất nước hòa bình, Lý

Lan đã nhận thức rất rõ vai trò của văn chương trong giai đoạn mới “Thiên sứ” của

Phạm Thị Hoài là tác phẩm mở đầu, đã đặt ra vấn đề “viết như thế nào” khiến dư luận

hết sức quan tâm Thiên sứ đã buộc những nhà văn phải trăn trở và suy nghĩ lại cách

viết của mình để tạo được “một cái gì đó còn lắng đọng lại” trong lòng độc giả Và khi cầm bút Lý Lan đã ý thức sâu sắc về nghề của mình, tác giả cho rằng: “Viết văn là nghề nghiệp nên cũng có những chức năng riêng Người viết cần có ý thức rằng công việc của họ có ảnh hưởng như thế nào đối với xã hội, với độc giả của họ, có thế không chỉ hôm nay mà cả ngày mai” Nhà văn luôn tâm niệm một điều: “Viết một cách có trách nhiệm với những độc giả tin cậy mình có trách nhiệm với đất nước, với dân tộc của mình, một đất nước đang phát triển” Mỗi trang văn của Lý Lan ta đều thấy trong

đó những mảnh đời, những số phận từ đời thường in dấu trong mỗi tác phẩm

Lý Lan luôn xem văn chương là cái nghiệp mà đã là cái nghiệp thì đòi hỏi người nghệ sỹ phải có trách nhiệm với chính nghề nghiệp của mình Chính điều đó luôn thôi thúc Lý Lan quan tâm đến việc viết sao cho có kỹ thuật “Vấn đề với tôi bây giờ là viết thế nào chứ tôi đã qua giai đoạn viết theo bản năng hay là viết bằng

năng khiếu Bạn thấy đó chuyện vớ vẩn gì tôi cũng viết được (nhưng cũng không có nghĩa là tôi lượm đại một chuyện nào đó để viết) Có thể nói là toàn những chuyện

“vớ vẩn chọn lọc” Tôi viết để cho người đọc thấy: “Ôi! Đó là những chuyện bình thường” trong cuộc sống, có thể chính họ đã trải qua Và mình thì phải dùng kỹ thuật thế nào mới hấp dẫn người ta đọc và đọc qua vẫn có một cái gì đó lắng đọng lại, chứ không phải đọc xong rồi, thậm chí chưa đọc, mà đã nhận ra truyện nhảm nhí, khỏi đọc Phải có nghệ thuật viết bằng kỹ thuật, chứ đâu có cách nào khác” [9]

Lý Lan muốn khẳng định viết không phải là một nghề đơn giản, và làm sao khi viết phải chạm tới rung cảm của nguời đọc Nguời ta nói “văn chương là bàn tiệc chữ nghĩa” - bởi việc lựa chọn cách sắp xếp “bàn tiệc” ấy như thế nào để hấp dẫn độc mới là điều khó, đòi hỏi nhà văn phải có tính chuyên nghiệp như biết tiếp nhận kỹ thuật dòng ý thức, kỹ thuật đồng hiện, kỹ thuật lắp ghép để cho ra một “bàn tiệc” không chỉ đẹp mắt mà còn phải có chất lượng, và Lý Lan “luôn phải cân nhắc từng chi tiết, cho dù là chi tiết đó sẽ mang đến nụ cười hay nước mắt cho nhân vật và độc giả” Trải qua một thời gian dài gắn bó với cây bút, Lý Lan không chỉ viết bằng kỹ thuật mà trong từng trang văn ấy còn “cầm bút ở độ tuổi này tôi tự cảm thấy có một chút kinh nghiệm pha kỹ thuật viết Những chỗ bạn thấy quá tự nhiên là những chỗ tôi dụng công muốn nó tự nhiên đúng với ngữ cảnh của câu chuyện” [70]

Thực ra công việc của người cầm bút sáng tác văn chương chính là công việc nhiều niềm đam mê của nhà văn nhưng để có đuợc quan niệm đúng đắn và nghiêm túc cho rằng viết văn là một kỹ thuật và luôn trăn trở để sao cho sáng tác của mình không trở nên nhàm chán với bạn đọc thì không phải nhà văn nào cũng làm được điều đó Hành trình sáng tác tiểu thuyết của Lý Lan luôn đồng hành cũng quan niệm nghệ thuật của nhà văn và cũng đồng hành cùng với sự phát triển của tiểu thuyết đương đại Việt Nam Đó là hành trình mà Lý Lan luôn nỗ lực hết mình để có được tác phẩm ý nghĩa đối với chính bản thân nhà văn, và góp phần làm sâu sắc hơn nền tiểu thuyết Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Qua mỗi tác phẩm Lý Lan muốn gửi gắm những thông điệp mới tới độc giả để từ đó người đọc dễ dàng nhận ra ngòi bút sáng tạo của nhà văn, trong cốt cách của người nghệ sỹ dám hy sinh một phần hạnh

phúc cá nhân cho nền văn chương Việt Nam

Quan tâm đến vấn đề giới - vấn đề số phận, bi kịch người phụ nữ trong gia đình

Lý Lan nhà văn có nhiều ưu ái dành những trang viết nói về phụ nữ, điều này xuất phát từ quan niệm của nhà văn về vị trí, vai trò của người phụ nữ trong cuộc sống Lý Lan là người rất quan tâm đến vấn đề nữ quyền trong xã hội, ta thấy rõ trong cách chọn ngành học của chị khi được du học ở Mỹ - đó là ngành phụ nữ học Trong quá trình học tập bên Mỹ, Lý Lan có dịp tiếp cận với nhiều sách báo, tài liệu,

lý luận mới về phụ nữ mà trước đây ở trong nước Lý Lan chưa được biết đến Lý Lan đã chọn đề tài luận văn “Sự tự thể hiện trong tác phẩm của các nữ văn Mỹ gốc Việt” làm đề tài tốt nghiệp luận văn thạc sỹ của mình để thấy rõ được vấn đề nữ quyền trong văn học lúc bấy giờ Không dừng ở đó, Lý Lan vẫn tìm hiểu về vấn đề

nữ quyền trong và ngoài nước để thấy rõ được những điểm nổi bật cũng như hạn chế của phụ nữ trong xã hội Và khi trở về Việt Nam, Lý Lan tham gia rất nhiệt tình trong các cuộc hội họp, thảo luận về vấn đề nữ quyền Qua các bài trả lời phỏng vấn, thảo luận Lý Lan ý thức rất rõ về vai trò của người phụ nữ trong sự phát triển của xã hội và nhấn mạnh người phụ nữ trong xã hội hiện đại cần phải có ý thức về mình hơn, cần có ý thức về bình đẳng giới

Từ thực tế của xã hội Lý Lan thấy được thiệt thòi của người phụ nữ trong xã hội từ ngàn xưa và cho đến tận bây giờ người phụ nữ vẫn chưa được đối xử công bằng và luôn bị những sức ép của xã hội Từ đó nhà văn nhấn mạnh người phụ nữ cần phải chủ động thay đổi vai trò của mình trong cuộc sống Nhà văn cũng chỉ ra được người phụ nữ chịu tác động của hoàn cảnh sống, vì thế chỉ khi nào xã hội bình đẳng thì người phụ nữ mới thay đổi được cuộc đời mình: “Tôi muốn thay đổi môi trường bất bình đẳng với phụ nữ Việt Nam trong văn hóa, xã hội, kinh tế…Không phải chỉ cần phụ nữ có ý thức về bản thân như một chủ thể là có thể thay đổi xã hội, vấn đề là xã hội cũng phải thay đổi, phải có sự bình đẳng thực sự, trở thành môi trường lành mạnh về quan điểm giới Nếu môi trường bất bình đẳng người phụ nữ càng ý thức bản thân, càng tiến càng đau khổ Phụ nữ cần sống trong xã hội bình

đẳng mới hạnh phúc, mới phát triển con người toàn diện” [9]

Đi từ quan niệm thực tế đến sáng tác Lý Lan đã ý thức rất rõ về chức phận của một nhà văn nữ, bởi thế Lý Lan không chỉ lên tiếng nói về quyền bình đẳng cho người phụ nữ mà còn đồng cảm với các nhân vật nữ trong tác phẩm của mình và các nhà văn nữ khác Nhìn từ thực tế sáng tác của Lý Lan trong thời gian qua ta thấy được sự tiến triển về hình tượng nhân vật trong nhận thức cũng như trong tình cảm

Lý Lan không chỉ có cái nhìn đơn giản xuôi chiều Trong từng trang viết của nhà văn là một cái nhìn sắc sảo mang tính chiêm nghiệm về người phụ nữ - cái nhìn ấy

nó mang tính triết học và chứa tính chiều sâu nhân bản

Qua hàng loạt các tác phẩm của Lý Lan khi mới bắt đầu vào nghề đến nay ta thấy ẩn sâu trên từng trang viết là cả quá trình tìm kiếm, sáng tạo Khi tác phẩm

Chàng nghệ sỹ được giải thưởng văn học (1978) và tập truyện Cỏ hát – 1984 (in

chung với Trần Thùy Mai) – mặc dù mới bắt tay vào nghề viết, nhưng phải nói giai đoạn này Lý Lan xây dựng được hình ảnh nhân vật nữ khá sinh động Họ là chính bóng dáng của nhà văn và bạn bè của mình trong những ngày sôi nổi bước vào đời Qua những tác phẩm lãng mạn đầy chất thơ, ta thấy hiện lên hình ảnh người phụ nữ trong sáng, tràn đầy sung mãn đang mơ ước về cuộc sống và khát khao cống hiến sức trẻ cho tương lai tươi đẹp Những tác phẩm đầu tay ấy là quá trình nhà văn đang tự ngắm mình nên có phần hạn chế Tuy nhiên đến các sáng tác

Người mẹ, Chiếc lá me bay…nhà văn cũng chưa đi vào khai thác chiều sâu của

nhân vật trong buổi đầu đi đến cuộc sống mới Việc khắc họa tâm lý nhân vật vẫn còn mờ nhạt, chưa làm nổi bật lên những dằn vặt của người phụ nữ khi phải đối diện với cuộc sống, cảnh xung đột nhân vật chưa căng thẳng và rõ nét Mặc dù ý thức rất rõ về vai trò của người phụ nữ trong xã hội, những tác phẩm đầu tay của

Lý Lan, các sáng tác về người phụ nữ mang đậm chất trữ tình từ nội dung cảm hứng cho đến bút pháp sáng tác

Mười năm tiếp theo (1984 – 1994) là khoảng thời gian có nhiều thay đổi trong cuộc sống của nhà văn, đi nhiều hơn và viết say hơn, đều hơn Nếu như ở giai đoạn đầu hình ảnh người phụ nữ mang đậm chất trữ tình thì đến giai đoạn này hình ảnh

người phụ nữ trong các tác phẩm (Diễn viên hạng ba, Phượng, Chị ấy lấy chồng,

Tình thơ, Ngựa ô…) giàu chất hiện thực hơn Có lẽ do đi nhiều quan sát nhiều nên

Lý Lan đã có cái nhìn chân xác hơn về hình ảnh người phụ nữ đời thường Và khi trở thành những nhân vật trong sáng tác của nhà văn, dù cuộc sống có đổi thay như thế nào thì người phụ nữ vẫn bình tĩnh đón nhận đón nhận với niềm tin yêu, gắn bó với cuộc sống tha thiết Đặc biệt, ngòi bút của Lý Lan đã chú ý quan tâm tới nữ giới

ở mọi mặt trong đời sống xã hội, gia đình và cả bản thân Nhà văn đã đi sâu vào miêu tả bức tranh sinh hoạt đời thường và những chân dung về người phụ nữ trẻ nông thôn, thành thị trên phông nền xã hội cuối những năm đổi mới Những tác phẩm trong giai đoạn này không chỉ khẳng định về mặt nội dung mà còn khẳng định được phong cách văn xuôi Lý Lan

Chặng đường đổi mới bút pháp và thể hiện nhân vật nữ được đánh dấu bằng sự kiện Lý Lan tham gia chương trình viết văn quốc tế tại Đại học Iowa trở về Hàng

loạt các tác phẩm: Dị mộng (1999), Quá chén (2000), Người đàn bà kể chuyện (2005), Tiểu thuyết đàn bà (2008), Hồi xuân (2009)… là bước đánh dấu quan trọng

trong việc đổi mới về kỹ thuật Chuyến đi xa ấy giúp cho Lý Lan có cái nhìn mới về văn học đương đại thế giới, thay đổi về đời sống riêng tư, nghề nghiệp và tuổi tác, nơi sống đã cho nhà văn những biến chuyến rõ rệt trong sáng tác Trong giai đoạn này nhà văn xoáy sâu vào đề tài phụ nữ và ý thức nữ quyền sâu sắc nhất; về nỗi cô đơn của người phụ nữ hiện đại, sự tiếp biến văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa đối với phụ nữ…Giờ đây những trang văn của Lý Lan trầm tĩnh, nhiều chiêm nghiệm

và giàu triết lý hơn Nhân vật trong sáng tác của Lý Lan nhìn đời sâu sắc, kín đáo…bình tĩnh đón nhận mọi biến động của cuộc sống Nhiều trang viết của Lý Lan khắc họa nội tâm của nhân vật nữ chính, họ đang khắc khoải trong cuộc sống, từng giây từng phút chống chọi nỗi cô đơn, những bi kịch gia đình và xác lập những giá trị cho riêng mình trong cuộc sống ngổn ngang bề bộn hôm nay

Qua những chặng đường sáng tác của Lý Lan, ta thấy nhà văn có những ưu ái riêng cho nữ giới Nhân vật nữ là hình tượng trung tâm xuất hiện trở đi trở lại trong các giai đoạn sáng tác và hiện lên đằng sau các trang viết của nhà văn là tiếng lòng của sự đồng cảm thấu hiểu với người phụ nữ

CHƯƠNG 2

BI KỊCH GIA ĐÌNH TRONG GIA ĐÌNH BÉ MỌN

(DẠ NGÂN) VÀ TIỂU THUYẾT ĐÀN BÀ (LÝ LAN) –

TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 2.1 Bi kịch giữa đời thường

Gia đình bé mọn (Dạ Ngân) và Tiểu thuyết đàn bà (Lý Lan) đều là những tác

phẩm được xây dựng trên phông nền di chứng chiến tranh để lại Dù chiến tranh đã qua đi nhưng những gì mà cuộc chiến đó để lại thì vẫn còn đeo bám Cùng nói về những mất mát đau thương của chiến tranh cả Lý Lan và Dạ Ngân đã đề cập một cách thẳng thắn những di họa đang hằn sâu trong mỗi người dân Việt Nam, nhưng

có lẽ những người chịu cảnh ngộ đau thương mà chiến tranh để lại là những bi kịch

mà người phụ nữ đang gồng mình lên gánh chịu

Gia đình bé mọn lấy bối cảnh không gian chính là xã hội sau những năm giải

phóng và nhân dân bắt tay vào xây dựng cuộc sống mới với đầy rẫy khó khăn, chật vật của thời kỳ bao cấp Hình ảnh Cô Ràng, chị Hai Hoài, đến chị Mỹ Nghĩa và cô

em Mỹ Út trong gia đình Tiệp là những sản phẩm, di chứng của cuộc chiến tranh để lại, họ đến và đi ra từ chiến tranh vì vậy số phận họ gắn liền với những dấu vết của khắc nghiệt trong chiến tranh Sau khi hòa bình lập lại những con người vốn đã khốn khổ trong cuộc chiến nay lại khốn khổ hơn trong cuộc sống thường nhật mà

họ vấp phải; chính nỗi đau, sự mất mát ấy đã tạo bi kịch đang ngày giờ xâm chiếm

tâm hồn họ Sau vài năm Lý Lan viết Tiểu thuyết đàn bà cũng vẫn là: “Cuốn tiểu

thuyết nói về chiến tranh, ở một mặt trận không tiếng súng, đó là thành phố, nhưng thực chất là chiến tranh vẫn diễn ra hết sức khắc nghiệt… Họ cứ sống giữa cuộc đời như vậy thật bình thường” [19] Xuyên suốt cuốn tiểu thuyết là những cuộc đời nối dài những cuộc đời, những bất hạnh đặt kề những bất hạnh Không chỉ Dạ Ngân

khai thác khá sâu về những nỗi đau của người đàn bà mà trong Tiểu thuyết đàn bà

Lý Lan vẫn khai thác những nỗi đau, những thử thách người phụ nữ phải chịu: có chờ đợi ngóng trông và cuối cùng hứng chịu bất hạnh Dù là bà Tổ Mọi, bà Ngoại,

chị Đen, Thoa, Liễu hay Không Bé ta thấy chỉ khác nhau ở tiểu tiết nhưng vẫn giống nhau ở cùng bi kịch: làm đàn bà trong một đất nước chiến tranh, chiến tranh làm phân ly, thù hận, chết chóc…chiến tranh nghĩa là người ta đánh mất mình, bị giết hoặc không được sống để yêu thương…chiến tranh làm người thất lạc nhau trong cuộc đời rộng lớn…và chiến tranh cũng có thể làm cho thất lạc nhau dưới một mái nhà và thậm tệ hơn nữa là thất lạc chính mình trong cuộc đời riêng của mình

Cả hai cuốn tiểu thuyết của Dạ Ngân và Lý Lan đã cho người đọc thấy được hình ảnh người phụ nữ ở mọi góc trong cuộc sống của chiến tranh và những giằng

xé trong đời thường mà họ vấp phải Có thể nói cả hai cuốn tiểu thuyết là những hiện thực cuộc sống đời thường đang phơi bày tất cả ra trước mắt người đọc

2.1.1 Bi kịch mất mát và sự đổ vỡ trong tâm hồn

Với Gia đình bé mọn Dạ Ngân chủ yếu tập trung xây dựng nên hình tượng

nhân vật trung tâm cho tác phẩm của mình là nhân vật Mỹ Tiệp với những nỗi đau mất mát mà chị đã trải qua trong chiến tranh và sau khi hòa bình lập lại thì cuộc sống gia đình nhà văn mang tên Mỹ Tiệp ấy càng bị kịch hơn Dạ Ngân khai thác những nhân vật xung quanh Mỹ Tiệp để làm nổi bật lên cuộc đời và số phận của nữ

nhà văn ấy Còn trong Tiểu thuyết đàn bà Lý Lan không chỉ làm nổi bật lên một

nhân vật trung tâm của tác phẩm mà cùng lúc khắc họa lên nhiều nhân vật trong mối quan hệ đa chiều Thoa là người dẫn dắt câu chuyện xuyên suốt toàn bộ tác phẩm

Lý Lan muốn khai thác đan xen lồng ghép các nhân vật, xâu chuỗi cuộc đời của nhiều nhân vật trong cùng một lúc để làm toát lên bi kịch đau đớn của người phụ nữ trong thời chiến cũng như thời bình Cả Dạ Ngân và Lý Lan đều thể hiện rất thành công khi đi vào miêu tả nội tâm giằng xé của các nhân vật Mỹ Tiệp, Không Bé, Thoa, Liễu…làm nổi lên nỗi đau mất mát và sự đổ vỡ trong tâm hồn người phụ nữ trong chính gia đình mình

Trong Gia đình bé mọn, Mỹ Tiệp, một nhà văn của miền Tây vốn là con của

liệt sỹ Côn Đảo, mười bốn tuổi đã bỏ nhà theo anh trai Năm Trường vào Cứ kháng chiến Cuộc sống nơi chiến trường khốc liệt với bom đạn ngặt nghèo đã nuôi lớn tâm hồn Mỹ Tiệp, cho cô tuổi thanh niên đầy nhiệt huyết với kháng chiến, với niềm

tin yêu cuộc sống, nhưng chính cái chiến trường ấy lại đẩy cô vào cảnh huống bi kịch mà không cho cô chọn lựa và tự thu xếp cuộc hôn nhân Chồng cô – Hai Tuyên

là một anh tuyên giáo chỉ chăm chăm lo tiến thân bằng mọi cách mà coi vợ con không bằng heo cúi trong nhà Người đàn ông được chiến tranh sắp đặt cho cô

“thuộc nhóm máu cá, xa môi trường nước của công sở một lát là anh không chịu nổi

và sự tận tụy tuyệt đối của anh với cương vị là Phó phòng tuyên truyền của Ban là đáng được thông cảm và đề cao” [51, tr.54] Hai con người khốn khổ ấy là nạn nhân của cuộc chiến tranh khốc liệt và bị chiến tranh đẩy đến với nhau nên khi Mỹ Tiệp, lúc đó còn là cô thiếu nữ trinh nguyên đã phải nếm mùi thân xác lần đầu tiên trong công sự trái ngang ấy với anh thanh niên Hai Tuyên đang dũng cảm kéo mình thoát khỏi cái hố tử thần mà bom đạn của giặc đang muốn giết chết cô:

Tai Tiệp ù đặc, mắt nàng long lanh cảm thán vì Tuyên đã nắm được tóc nàng kéo lên đúng lúc và đã ấn nàng xuống cái công sự như cái lỗ huyệt này Nàng cười sằng sặc rồi nàng mếu máo khóc, bỗng nàng nín bặt vì nghe thấy có hai bàn tay đang áp vào, hàng nút áo bung ra tự bao giờ, hai trái ngực nàng đang săn lên run rẩy bởi đôi bàn tay ngốn ngấu trong thứ nước màu sữa đục, lạ quá, cảm giác được mơn trớn mà cũng được giày vò nâng lên hạ xuống trong mặt nước có mùi âm phủ [51, tr.101]

Cảnh huống trớ trêu ấy như là một dấu chấm hết đặt cuộc đời của người thiếu

nữ trinh nguyên sang trang mới Mỹ Tiệp đang cảm nhận cái chết đến với mình dần dần, cô gọi tên cô Ràng, tên má… với hy vọng có ai cứu mình thoát chết thì ngay lúc đó Hai Tuyên đã đưa cánh tay kéo cô lên khỏi cái hố tử thần – một sự giải thoát trong gang tấc Ngay sau cảm giác vừa trải qua cái chết chưa kịp vui mừng thì Mỹ Tiệp lại đến với nỗi đau thể xác nguyên sơ ấy giữa một không gian bao trùm một màn âm âm như lỗ huyệt chỉ là sự khởi đầu cho một loạt những bi kịch oái ăm trong đời sống hôn nhân vợ chồng không có tình yêu mà chính Mỹ Tiệp thậm chí không ngờ rằng nó lại đau đớn và dai dẳng đến thế Ngay sau hòa bình lập lại, cuộc sống hôn nhân trong chiến tranh đã ngay lập tức gào thét, những sự thật mà hồi ở Cứ Tiệp vẫn mơ hồ chưa nhận ra: “Hồi mới cưới, con tim nàng không chịu rung động

nó cứ lên tiếng rằng đây không phải là người đàn ông của đời mình, đây là cuộc xô đẩy của chiến tranh, của bom đạn giặc giã nước lụt bụi cây sạp suồng” [51, tr.52] Bước chân vào cuộc sống vợ chồng sau chiến tranh, Mỹ Tiệp càng thấy cay đắng hơn khi phải sống chung mái nhà với người chồng cằn cỗi - một người chỉ biết chăm chăm cho công việc với một ý niệm: “Phó thì cố mà lên trưởng, nên anh ta ham mê viết báo cáo để thăng chức hơn là ngắm nhìn vợ, biết yêu đàn heo và săm sắm với chúng hơn là nựng con bởi nó mang lại niềm vui thực tế” [51, tr.72] Thậm chí còn tệ bạc hơn khi vợ đang vật vã trong cơn đau đẻ thì người đàn ông ấy vẫn ngang nhiên phải đến công sở cho kịp giờ làm Không chỉ là một ngừời chồng tệ bạc mà Hai Tuyên còn là một ông bố vô trách nhiệm ngay cả việc đi làm giấy khai sinh cho đứa con gái đầu lòng mà sai ngày sinh của con Chỉ thế thôi ta cũng đủ phác họa lên chân dung Hai Tuyên - một người cán bộ bao cấp mẫu mực, chỉn chu nhưng là một người chồng tệ bạc Ngay từ những chương đầu của cuốn tiểu thuyết,

Dạ Ngân đã dẫn người đọc vào chuỗi ngày tháng đen tối kinh hoàng của người phụ

nữ mang tên Mỹ Tiệp, và dần dần bi kịch của người phụ nữ ấy hiện ra đậm nét Nhưng Mỹ Tiệp là một nhà văn, một người phụ nữ sắc sảo, gan góc đến quyết liệt, cô dám thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân sâu xa của tình trạng bi kịch gia đình mà mình đang hứng chịu: “Tôi với anh bị chiến tranh đưa đẩy tôi thấy không nên kéo dài cuộc hôn nhân không tình yêu này” [51, tr.81] Ý định ly hôn nhen nhóm, trong đầu người đàn bà này từ lâu, có nhiều lúc nàng phơi bày, muốn “trần truồng” cái gia đình được mọi người coi là êm ấm, hạnh phúc, song nhìn hai đứa con thơ ngây, người mẹ ấy lại nén lòng Khi Dạ Ngân xây dựng chân dung Mỹ Tiệp, một người phụ nữ đến và đi ra từ chiến tranh, sớm chịu cảnh khổ ải của chiến tranh và vì chiến tranh nên cô có được một người chồng không “vừa vặn”, nhà văn đã giúp chúng ta thấy được hình mẫu người phụ nữ của những năm sau đổi mới khác xưa hơn nhiều Giữa thập niên 80 - 90 mà dám đơn phương ly dị chồng giữa hàng loạt tư tưởng khe khắt của xã hội còn tồn tại quá nhiều định kiến, giữa hàng loạt những búa rìu của dư luận, giữa vòng vây của gia tộc dám nói thẳng về cuộc sống vợ chồng hoàn toàn không bắt nguồn từ những rung động về tình yêu mà chỉ là sự gán ghép của hoàn