VẬN DỤNG sơ đồ tư DUY TRONG GIẢNG dạy CHƯƠNG sự điện LI CHO đối TƯỢNG học SINH TRUNG BÌNH KHỐI 11

Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm - Năm học 2020 – 2021 tôi được phân công giảng dạy 2 lớp 11B3 và11B4 với đối tượng học sinh khoảng 60% là học sinh trung bình, t

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 1

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VẬN DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG GIẢNG DẠY

CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI CHO ĐỐI TƯỢNG HỌC SINH

MỤC LỤC Phần 1: .Mở đầu……… Trang 1

1.1 Lí do chọn đề tài……… 1

1.2 Mục đích nghiên cứu……… 1

1.3 Đối tượng nghiện cứu……….… 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu……… 1

Phần 2 :……… Nội dung………2

2.1 Cơ sở lí luận……… 2

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm………… 2

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề……… 2

2.3.1 Một số hướng dẫn khi tạo sơ đồ tư duy……….… 2

2.3.1.1 Phương pháp lập sơ đồ tư duy có thể vận dụng “Phương pháp ghi chép hiệu quả” ……….…… 2

2.3.1.2 Những thành phần cấu tạo nên một sơ đồ tư duy……….3

2.3.2 Cấu trúc sơ đồ tư duy……….3

2.3.3 Hoạt động dạy học với sơ đồ tư duy………3

2.3.3.1 Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy 3

2.3.3.2 Một số lưu ý khi vẽ sơ đồ tư duy……….…….4

2.3.3.3 Một số lưu ý khi giáo viên sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học……… 5

2.3.4 Thiết kế sơ đồ tư duy phần kiến thức chương “Sự điện li” lớp 11 chương trình cơ bản……….……… 5

2.3.4.1 Thiết kế sơ đồ tư duy bài “sự điện li”……… ……5

2.3.4.2 Giới thiệu một số phần mềm vẽ bản đồ tư duy thông dụng …… ……6

2.3.4.3 Một số sơ đồ tư duy cho bài được giáo viên thiết kế sẵn bằng phần mềm ……….………….………7

2.3.4.4 Một số sơ đồ tư duy do học sinh thiết kế……….……… 12

2.3.4.5 Một số lưu ý khi học sinh học bằng sơ đồ tư duy……… 16

2 4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường……….17

Phần 3: Kết luận và Kiến nghị 18

3.1 Kết luận 18

3.2 Kiến nghị 18

Tài liệu tham khảo Phụ lục………

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Trong năm học 2020-2021, các giáo viên đã được tập huấn, bồi dưỡngthường xuyên qua các module Việc học tập, bồi dưỡng đã giúp ích rất nhiều chotôi trong việc đổi mới phương pháp dạy học, với xu hướng dạy học lấy học sinhlàm trung tâm nhiều thầy cô đã sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy Sơ đồ tưduy là công cụ lý tưởng cho việc giảng dạy Sơ đồ tư duy giúp giáo viên tậptrung vào vấn đề cần trao đổi cho học sinh, cung cấp một cái nhìn tổng quan vềchủ đề mà không có thông tin thừa Học sinh cũng được tiếp nhận tin một cáchtổng quan và chính xác nhất chính vì vậy mà hiệu quả của giờ dạy sẽ được tănglên Với thời gian chưa dài vận dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn hóa họcbản thân tôi thấy có nhiều mặt tích cực Học sinh nắm kiến thức bài học mộtcách chủ động hơn, không khí hoạt động của học sinh trong các giờ học sôi nổi,tính sáng tạo của học sinh được phát huy Có thể khẳng định đây là một biệnpháp để nâng cao chất lượng dạy học

Từ lí do trên, tôi mạnh dạn đưa ra đề tài “VẬN DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG GIẢNG DẠY CHƯƠNG SỰ ĐIỆN LI CHO ĐỐI TƯỢNG HỌC SINH TRUNG BÌNH KHỐI 11” với mong muốn góp một phần nhỏ vàoviệc đổi mới phương pháp dạy học Đây chỉ là những ý kiến chủ quan của bảnthân tôi rút ra được trong quá trình giảng dạy Tôi rất mong được sự đóng góp ýkiến của ban giám hiệu, hội đồng khoa học nhà trường và các đồng nghiệp giúptôi có được phương pháp dạy học phần này tốt hơn

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu của đề tài là giúp học sinh tích cực hơn trong hoạtđộng tiếp thu bài học chương “Sự điện li", rộng hơn nữa là toàn bộ chương trìnhhóa học trung học phổ thông

- Phát huy khả năng sáng tạo của học sinh trong việc tự mình thiết kế ra

Sơ đồ tư duy

- Nâng cao khả năng làm việc theo nhóm cho học sinh

- Tiết kiệm thời gian cho giáo viên trong việc soạn giảng

- Học sinh áp dụng thành thạo Sơ đồ tư duy trong môn học

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Với đề tài sáng kiến kinh nghiệm này tôi vận dụng trong quá trình giảngdạy chương Sự điện li – Lớp 11B3 của trường THPT Triệu Sơn 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Tìm các nguồn tài liệu tham khảo về sơ đồ tư duy: Có thể vẽ thủ công hoặc dùng phần mềm tin học

- Lắng nghe ý kiến góp ý của các đồng nghiệp để rút ra các kinh nghiệm thực tế áp dụng cho từng bài và cho luyện tập chương “Sự điện li”

1

2 PHẦN NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận của đề tài

Sơ đồ tư duy còn gọi là bản đồ tư duy, lược đồ tư duy được sáng tạo bởiTony Buzan…đây là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ýtưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức… bằng cách kết hợpviệc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tíchcực và đặc biệt đây là sơ đồ mở nên việc thiết kế sơ đồ là theo mạch tư duy củamỗi người Ưu điểm của sơ đồ tư duy là dễ nhìn, dễ viết nên kíchthích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của học sinh –Phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ não Thông thườngchúng ta ghi chép theo từng hang chữ khiến chúng ta khó hìnhdung tổng thể vấn đề, còn sơ đồ tư duy tập trung rèn luyệncách xác định chủ đề rõ rang, sau đó phát triển ý chính và ý phụmột cách logic, từ đó phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộnão

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

- Năm học 2020 – 2021 tôi được phân công giảng dạy 2 lớp 11B3 và11B4 với đối tượng học sinh khoảng 60% là học sinh trung bình, tôi nhận thấy

có rất nhiều học sinh chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉhọc thuộc lòng, học vẹt một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiếnthức trọng tâm hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiếnthức có liên quan với nhau

- Thái độ học tập của các em còn thờ ơ, phương pháp học tập không tốt,nhiều em chưa tự giác học tập, chưa có động cơ học tập Trong giờ học thiếu sựtập trung chú ý, bài tập về nhà không chịu làm, học trong tình trạng đối phó

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Một số hướng dẫn khi tạo bản đồ tư duy

2.3.1.1 Phương pháp lập sơ đồ tư duy có thể vận dụng “Phương pháp ghi chép

hiệu quả” - Tác giả Stella Cottrell đã tổng kết.

Phương pháp ghi chép hiệu quả Một số sai lầm học sinh thường hay

- Ghi chép nguồn gốc thông tin để có

thể tra cứu lại dễ dàng

- Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng

- Ghi chép quá nhiều ý không cần thiết

- Dành quá nhiều thời gian để ghi chép

- Sử dụng màu sắc để ghi

2.3.1.2 Những thành phần cấu tạo nên một sơ đồ tư duy

- Bắt đầu ở trung tâm với một bức ảnh của chủ đề.

- Sử dụng hình ảnh, ký hiệu, mật mã, mũi tên trong bản đồ tư duy của bạn.

- Chọn những từ khoá và viết chúng ra bằng chữ viết hoa.

- Mỗi từ/hình ảnh phải đứng một mình và trên một dòng riêng

- Những đường thẳng cần phải được kết nối, bắt đầu từ bức ảnh trung tâm.Những đường nối từ trung tâm dày hơn, có hệ thống và bắt đầu ốm dần khi toả

ra xa

- Những đường thẳng dài bằng từ/hình ảnh

- Sử dụng màu sắc - mật mã riêng của bạn - trong khắp sơ đồ.

- Phát huy phong cách cá nhân riêng của bạn

- Sử dụng những điểm nhấn và chỉ ra những mối liên kết trong bản đồ của bạn

- Làm cho sơ đồ rõ ràng bằng cách phân cấp các nhánh, sử dụng số thứ tựhoặc dàn ý để bao quát các nhánh của bản đồ

2.3.2 Cấu trúc sơ đồ tư duy

2.3.3 Hoạt động dạy học với sơ đồ tư duy

2.3.3.1 Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy

- Việc áp dụng sơ đồ tư duy đối với học sinh trong những bài đầu chắc

chắn sẽ gặp nhiều khó khăn Do đó, giáo viên phải có những hướng dẫn thật rõràng về lí thuyết sơ đồ tư duy cho các em hiểu

- Đối với những học sinh có năng khiếu về hội họa thì không khó để các

em có một sơ đồ tư duy đẹp Còn đối với các em học sinh không có năng khiếu

thì giáo vên nên hướng dẫn các em chỉ cần tạo ra một sơ đồ tư duy có thể hiệnmàu sắc là được.

- Đối với mỗi tiết học giáo viên có thể tổ chức theo các hoạt động sau:

Hoạt động 1: Học sinh lập sơ đồ tư duy theo nhóm hay cá nhân với gợi ý

của giáo viên Giáo viên có thể giao cho học sinh tự tìm kiếm kiến thức bằngviệc tự mình thiết kế một sơ đồ tư duy trước ở nhà

Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo,

thuyết minh về sơ đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập

Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện sơ đồ

tư duy về kiến thức của bài học đó Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tàigiúp học sinh hoàn chỉnh sơ đồ tư duy, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học

Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy mà giáo viên đã

chuẩn bị sẵn hoặc một sơ đồ tư duy mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh,cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó

Có thể tóm lược tổ chức hoạt động dạy học với sơ sơ đồ tư duy như sau:

2.3.3.2 Một số lưu ý khi vẽ sơ đồ tư duy

- Sơ đồ tư duy là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm học sinh có chung một kiểu sơ đồ tư duy, giáo viên chỉ nên chỉnh sửa cho học sinh

về mặt kiến thức, góp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc và hình thức (nếu cần).

- Nếu học sinh thấy mất quá nhiều thời gian để tô đậm màu trong mộtnhánh, thì học sinh có thể gạch chéo, đánh dấu cộng, hay chấm bi trong đó – rất

5

mới mẻ và tốn ít thời gian Ngoài ra, vẽ nhiều nhánh cong hơn là đường thẳng

để tránh sự buồn tẻ, tạo sự mềm mại, cuốn hút

- Trên mỗi nhánh học sinh chỉ viết một, hai từ khóa Khi đó, học sinh sẽviết

rất nhanh và khi đọc lại, não của học sinh sẽ được kích thích làm việc để nối kết thông tin và nhờ vậy, thúc đẩy năng lực gợi nhớ và dần dần nâng cao khả năngghi nhớ

- Giáo viên nên thường xuyên cho học sinh sử dụng sơ đồ tư duy khi làmviệc nhóm và hệ thống kiến thức đã học trong môn học hóa học, đặc biệt là khikết thúc bài hoặc ôn tập Sơ đồ tư duy cũng giúp các học sinh và các thầy cô tiếtkiệm thời gian làm việc ở nhà và trên lớp rất nhiều với các phần mềm sơ đồ tưduy trên máy tính học sinh có thể làm tại nhà và gửi Email cho các thầy côchấm, sửa bài trước khi lên lớp

2.3.3.3.Một số lưu ý khi giáo viên sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học.

Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy Kết quả đạt được

- Giáo viên sử dụng khi kiểm tra bài cũ

bằng cách yêu cầu học sinh điền các

thông tin còn thiếu về mối quan hệ giữa

các nhánh và từ chìa khóa trung tâm

- Giúp giáo viên kiểm tra được cả

phần nhớ và phần hiểu của học sinh

ở bài trước, tránh tình trạng học sinhhọc vẹt để đối phó và có khi nó còn làcách liên hệ để giới thiệu bài mới

- Sử dụng sơ đồ tư duy khi dạy bài mới

để thể hiện nội dung bài học

- Giúp học sinh chọn lọc các thông tinquan trọng và thể hiện lại theo cáchhiểu của mình từ đó cả giáo viên vàhọc sinh phải tham gia vào quá trìnhdạy học tích cực hơn, sự tập trung chú

ý cao hơn nên hiệu quả học tập đượccải thiện

- Sử dụng bản đồ tư duy để củng cố kiến

thức: Giáo viên yêu cầu học sinh lên

bảng báo cáo và thuyết trình

- Giúp học sinh tự tin hơn, kiến thứcđược tổng hợp một cách logic vàkhoa học nên học sinh sẽ nhớ lâu,học sinh đỡ vất vả hơn khi ôn thi

2.3.4 Thiết kế sơ đồ tư duy phần kiến thức chương “Sự điện li” lớp 11 chương trình cơ bản

2.3.4.1 Thiết kế sơ đồ tư duy bài “sự điện li”

Việc thiết kế giáo án cho mỗi tiết dạy có những hoạt động tương tự nhausau đây tôi chỉ giới thiệu một bài mang tính chất giới thiệu

Đặc điểm của bài này là học sinh đã có khái niệm về dòng điện và sự dẫnđiện được học ở các lớp dưới Do đó, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh một

số hoạt động sau đây

Nội dung

hoạt động

Cách thực hiện Hiệu quả của các hoạt

động Hoạt động 1:

Lập sơ đồ tư

duy

Mở đầu bài học, giáo viên có thể cho học sinh lập sơ đồ tư duy theo nhóm hay cá nhân với các gợi ý:

- Bài này theo các em chúng ta

có thể khai triển theo bao nhiêu nhánh cần triển khai?

- Tìm từ khóa chính cho mỗi ý ?

- Quan sát thí nghiệm, nhận xét, rút ra kết luận và hoàn thiện vào

sơ đồ tư duy?

- Hoạt động này giúp học sinh bắt đầu hình dung, hệ thống các kiến thức cơ bản

- Kích thích tư duy sáng tạo của học sinh, học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức

- Phát triển được năng lực riêng của từng học sinh về trí tuệ, hệ thống hóa kiến thức, khả năng hội họa…

- Hoạt động này giúp giáo viên nắm bắt được việc hiểu kiến thức của các em đồng thời là một cách rèn cho các em khả năng thuyết trình trước đông người, giúp các em tự tin hơn, đây cũng là một trongnhững điểm cần rèn luyện của học sinh nước ta hiện nay

- Tổ chức cho học sinh thảo luận,

bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện

sơ đồ tư duy về kiến thức của bài

sự điện li Giáo viên sẽ là người

cố vấn, là trọng tài giúp học sinhhoàn chỉnh sơ đồ tư duy về sựđiện li

- Tạo không khí hoạt độngcủa học sinh trong các giờhọc sôi nổi, tính sáng tạocủa học sinh được pháthuy và từ đó giáo viên dẫndắt đến kiến thức trọngtâm của bài học để nângcao hứng thú học tập củahọc sinh

Hoạt động 4:

Củng cố kiến

thức bằng một

sơ đồ tư duy

- Giáo viên cho học sinh lên bảngtrình bày, thuyết minh về kiến thức bài "sự điện li" thông qua một sơ đồ tư duy do giáo viên đã chuẩn bị sẵn (vẽ ở bảng phụ hoặc

ở bìa), hoặc sơ đồ tư duy mà các

em vừa thiết kế và cả lớp đã chỉnh sửa, hoàn thiện

- Hoạt động này giúp học sinh tự tin, sang tạo đồng thời tổng hợp được toàn

bộ nội dung kiến thức cơ bản một cách logic

7

2.3.4.2 Giới thiệu một số phần mềm vẽ bản đồ tư duy thông dụng

- Sơ đồ tư duy “Sự điện li”

- Sơ đồ tư duy “Phân loại chất điện li”

- Sơ đồ tư duy bài “Axit, Bazơ, muối”

9

- Sơ đồ tư duy về “muối”

- Cation: NH4+ , Na + , K + , Li + (trừ Li3PO4)

- Anion: NO3 , CH3COO + Cl - , Br - ; I - (Trừ Ag + , Pb 2+ …) + SO42- tan (trừ Ba 2+ , Pb 2+ , Sr 2+ ; Ca 2+ )

-Cation kim loại hoặc

Muối không tan

+ CO32- , SO32- , SiO32— không tan (trừ NH4+ ,

- Sơ đồ tư duy bài " Sự điện li của nước, pH,chất chỉ thị axit bazơ":

- Sơ đồ tư duy bài " Phản ứng trao đổi ion trong dung dịch các chất điện li"

11

Sơ đồ tư duy tổng kết chương “Sự điện li”

SỰ ĐIỆN

LI

Bản chất phản ứng Điều kiện phản ứng: ;  hoặc điện li yếu

Axit + Axit 1 nấc: HNO3 → H + + NO3

Hầu hết các muối: NaCl;

CuSO4; K3PO4… Axit yếu

2.3.4.4 Một số sơ đồ tư duy do học sinh thiết kế

Sơ đồ tư duy của học sinh: Lê Ngọc Mạnh - Lớp 11B3

13

Sơ đồ tư duy của học sinh: Nguyễn Thị An – Lớp 11B3

Sơ đồ tư duy của học sinh: Hà Đình Đức – Lớp 11B3

- Sơ đồ tư duy về hệ thống bài tập cơ bản chương “Sự điện li” của học sinh: Lê Đình Vinh – Lớp 11B3 sử dụng phần mềm để xây dựng.

Pha chế dung dịch

Pha chế dung dịch

Bài toán liên quan đến định luật bảo toàn điện tích

- dung dịch chứa các ion không phản ứng với nhau

+ + m muối + m(rắn) = m(muối) + m(bazơ)

Giải bài tập dựa vào phương trình ion rút

Tính pH của hỗn hợp axit mạnh tác dụng với hỗn hợp bazơ mạnh

Bài tập về CO ; SO

2.3.4.5 Một số lưu ý khi học sinh học bằng sơ đồ tư duy

Phương pháp học hiện nay của nhiều

học sinh

Phương pháp học theo sơ đồ tư duy

+ Không xem bài ở nhà trước

+ Nghe thầy cô giảng và chép vào vở

+ Không ôn lại bài

+ Tới kỳ thi nhồi nhét kiến thức vào

đầu

Kết quả: Đó chỉ là những kiến thức

học vẹt và mau chóng quên sau kỳ thi

Vì vậy tới kì thi rất mệt mỏi, vất vả,

tốn nhiều thời gian để học bài

+ Xem bài trước khi đến lớp, ghi chúnhững phần không hiểu

+ Nghe thầy cô giảng, ghi chú lại bàihọc

+ Xem lại ghi chú sau khi về nhà+ Xem lại ghi chú định kỳ một tuần, một tháng

Thành quả: Thông qua cách vẽ sơ

đồ tư duy trong học tập điều thu được

là những kiến thức đã ăn sâu vào trongtrí nhớ của học sinh vì vậy khi tới

kỳ thi rất nhẹ nhàng trong việc ôn tập

vì lượng kiến thức đã được chia nhỏquá trình học của học sinh

17