Sử dụng phương pháp nghiên cứu khoa học trong dạy học bài 24 thực hành lên men êtilic và lactic sinh học 10 nhằm phát triển một số năng lực cho HS THPT

lSỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT ĐẶNG THAI MAI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TRONG DẠY HỌC BÀI 24 “THỰC HÀNH LÊN MEN ÊTILIC VÀ LACTIC”- SINH

l

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT ĐẶNG THAI MAI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TRONG DẠY HỌC BÀI 24 “THỰC HÀNH LÊN MEN ÊTILIC

VÀ LACTIC”- SINH HỌC 10 CƠ BẢN NHẰM PHÁT TRIỂN

MỘT SỐ NĂNG LỰC CHO HỌC SINH THPT

Người thực hiện: Nguyễn Thị Lương Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vự: Sinh học

THANH HÓA, NĂM 2021

MỤC LỤC

1 Mở đầu 1

1.1 Lí do chọn đề tài: 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 2

1.4.2 Phương pháp chuyên gia 2

1.4.3 Phương pháp thực tập sư phạm 2

1.4.4 Phương pháp thống kê toán học 2

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm 3

2.1.Cơ sở lý luận 3

2.1.1 Thế nào là phương pháp nghiên cứu khoa học (NCKH)? 3

2.1.2 Đặc điểm phương pháp nghiên cứu khoa học 3

2.1.3 Cách tiến hành phương pháp nghiên cứu khoa học 3

2.1.4 Ưu điểm và hạn chế: 6

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 7

2.2.1 Thực trạng dạy học Sinh học 10 ở trường THPT 7

2.2.2 Những nguyên nhân của thực trạng dạy và học Sinh học 10 ở trường THPT hiện nay 8

2.3 Áp dụng phương pháp nghiên cứu khoa học vào dạy học bài 24 “Thực hành: Lên men êtilic và lactic” chương trình sinh học 10 8

2.3.1 Quy trình thiết kế hoạt động học tập: 8

2.3.2 Tổ chức dạy học: 12

2.4 Hiệu quả của sáng kiến 17

2.4.1 Kết quả định lượng 17

2.4.2 Kết quả định tính 18

2.4.3 Kết luận chung về thực nghiệm 18

3 Kết luận và kiến nghị: 19

3.1 Kết luận 19

3.2 Kiến nghị 19

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài:

Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những yêucầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới trong sựnghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực Một trong những địnhhướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tínhhàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hìnhthành năng lực hành động, thực hành, phát huy tính chủ động, sáng tạo củangười học Định hướng quan trọng trong đổi mới PPDH là phát huy tính tíchcực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làmviệc của người học Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ởnhà trường phổ thông

Trong hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI ngày4/11/2013 đã thông qua chủ trương “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đàotạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa hiện đại trong điều kiện kinh tế thị trườngđịnh hướng XHCN và hội nhập quốc tế” Trong giáo dục, quy trình và đào tạođược xem là một hệ thống bao gồm các yếu tố: mục tiêu, chương trình đào tạo,nội dung, phương pháp dạy học, phương tiện dạy học,… Trong đó, việc đổi mớiphương pháp dạy học được coi là vấn đề then chốt của đổi mới giáo dục.[7]

Thực chất của đổi mới PPDH là sự cải tiến hoàn thiện các phương phápdạy học đang sử dụng để góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học,đồng thời là sự thay thế phương pháp đang sử dụng bằng phương pháp dạy họcmới tối ưu, kết hợp với việc sử dụng các phương tiện, trang thiết bị dạy học hiệnđại từ đó hình thành nên các ‘‘kiểu” dạy - học mới với mong muốn đem lại hiệuquả cao hơn Cho dù đổi mới ở mức độ nào thì việc dạy học cũng phải hướngđến “ lấy người học làm trung tâm”, phải khai thác tối đa năng lực của ngườihọc Chỉ có đổi mới PPDH mới là động lực làm thay đổi căn bản chất lượng đàotạo nguồn nhân lực toàn diện đáp ứng được yêu cầu CNH, HĐH đặt ra Đổi mớiPPDH thể hiện rõ vai trò kiến tạo của giáo viên trong công việc tổ chức, hướngdẫn hoạt động học tập nhằm khuyến khích người học tích cực tham gia, khơi gợi

và khuyến khích người học tự khẳng định năng lực của bản thân Rèn cho ngườihọc thói quen và khả năng tự học, tích cực phát huy tiềm năng và vận dụng hiệuquả những kiến thức, kỹ năng đã được tích luỹ Từ đó, tạo tiền đề để phát triểntoàn diện nguồn nhân lực trong bối cảnh phát triển của cách mạng công nghiệp4.0, hướng tới một nền giáo dục Việt Nam hiện đại và hội nhập quốc tế.[3]

Có rất nhiều phương hướng đổi mới phương pháp dạy học với những cáchtiếp cận khác nhau Mỗi giáo viên với kinh nghiệm riêng của mình cần xác địnhnhững phương hướng riêng để cải tiến phương pháp dạy học và kinh nghiệm của

cá nhân Có những phương pháp nhận thức chung, có những phương pháp họctập chuyên biệt của từng bộ môn Bằng nhiều hình thức khác nhau, cần luyện tậpcho học sinh các phương pháp học tập chung và các phương pháp học tập trong

bộ môn Trong đó, phương pháp học tập một cách tự lực đóng vai trò quan trọngtrong việc tích cực hoá, phát huy tính sáng tạo của học sinh

Xác định được nhiệm vụ trên, đội ngũ giáo viên dạy môn Sinh học đãkhông ngừng đổi mới phương pháp, tìm tòi những kỹ thuật dạy học hay, tích cựcnhằm phát huy năng lực của HS đáp ứng được yêu cầu đổi mới của giai đoạnhiện nay, trong đó có phương pháp nghiên cứu khoa học trong dạy học bước đầu

đã được nhiều giáo viên lựa chọn Tuy nhiên việc sử dụng phương pháp nghiêncứu khoa học để cung cấp kiến thức và rèn luyện cho HS các kỹ năng trong mônSinh học 10 còn nhiều hạn chế Đặc biệt qua thăm dò ở đồng nghiệp, ở HS ởnhiều trường trong tỉnh Thanh Hóa, thì chưa tìm thấy thầy cô nào triển khai sử

dụng phương pháp nghiên cứu khoa học trong dạy học bài 24 “Thực hành: Lên men êtilic và lactic” thuộc chủ đề: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở vi

sinh vật” Xuất phát từ những lý do đó, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Sử dụng phương pháp nghiên cứu khoa học trong dạy học Bài 24 “Thực hành: Lên men êtilic và lactic” - sinh học 10 nhằm phát triển một số năng lực cho HS THPT” góp phần thực hiện yêu cầu đổi mới nội dung và PPDH theo hướng phát

phát triển năng lực của HS ở phổ thông

1.2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế, xây dựng giáo án dạy học học bài 24 “Thực hành: Lên men êtilic

và lactic”- Sinh học 10 nhằm phát triển một số năng lực cho HS như năng lực tưduy sáng tạo, tinh thần khám phá, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn; kĩnăng thực hành; năng lực làm việc nhóm; năng lực giao tiếp, làm chủ ngôn ngữ

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Phương pháp dạy học bài 24 “Thực hành: Lên men êtilic và lactic” thuộcchủ đề: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở vi sinh vật” chương trình sinhhọc 10

1.4 Phương pháp nghiên cứu

1.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu tài liệu và các công trình nghiên cứu đổi mới PPDH theohướng tích cực hóa việc học của học sinh

- Nghiên cứu về cấu trúc và nội dung chương trình Sinh học 10 (Phần ba:Sinh học vi sinh vật)

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về các phương pháp, biện pháp thiết kế và sửdụng phương pháp nghiên cứu khoa học trong nội dung bài 24 “Thực hành: Lênmen êtilic và lactic” thuộc chủ đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở vi sinhvật” chương trình sinh học 10 theo hướng phát triển, nâng cao năng lực học tậpcủa học sinh

1.4.2 Phương pháp chuyên gia

Gặp gỡ, trao đổi, tiếp thu ý kiến của các đồng nghiệp để tham khảo ý kiếnlàm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài

1.4.3 Phương pháp thực tập sư phạm

Thực nghiệm sư phạm ở trường THPT, tiến hành theo quy trình của đề tàinghiên cứu khoa học giáo dục để đánh giá hiệu quả của đề tài nghiên cứu

1.4.4 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng phương pháp này để thống kê, xử lý, đánh giá kết quả thu được

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.Cơ sở lý luận

2.1.1 Thế nào là phương pháp nghiên cứu khoa học (NCKH)?

Các khái niệm về dạy học bằng nghiên cứu khoa học:

- NCKH là một quá trình logic, chặt chẽ, gồm các bước cơ bản sau:

(1) Quan sát sự vật, hiện tượng và xác định vấn đề nghiên cứu;

(2) Thiết lập giả thuyết hoặc dự đoán về vấn đề nghiên cứu;

(3) Thu thập và xử lí thông tin về vấn đề nghiên cứu;

(4) Kết luận xác nhận hay phủ nhận giả thuyết về vấn đề nghiên cứu

- Dạy học bằng NCKH là “lối tiếp cận dạy học mà qua đó, HS tương tácvới môi trường thực tế bằng cách khảo sát các đối tượng và đưa ra lời giải đápcho những thắc mắc bằng tranh luận hay bảo vệ kết quả bằng các thí nghiệm"

- Dạy học bằng NCKH là một quá trình, trong đó GV đóng vai trò địnhhướng cho HS chủ động trong việc học tập, khám phá, mở rộng hoạt độngnghiên cứu, tìm kiếm, từ đó, phát triển năng lực sinh học và các năng lực chung.Qua đó, HS giải quyết các vấn đề, chứng minh một định lí hay một quan điểm

Từ các khái niệm trên, dạy học bằng nghiên cứu khoa học là cách GV tổchức cho HS thực hiện nghiên cứu một đề tài phù hợp theo các bước cơ bản củatiến trình nghiên cứu khoa học nhằm phát triển phẩm chất và năng lực.[5]

2.1.2 Đăc điểm phương pháp nghiên cứu khoa học

Tri thức sinh học hầu hết được tạo ra bằng con đường thực nghiệm Vìvậy, HS có thể thực hiện lại quá trình mà các nhà khoa học đã trải qua để tìm ratri thức mới hoặc vận dụng để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn Trong dạyhọc Sinh học, HS có thể thực hiện một số loại hình nghiên cứu như sau:

+ Nghiên cứu tài liệu: tổng hợp tài liệu để đưa ra nhận định khái quát, xácđịnh vấn đề giải quyết, đề xuất biện pháp giải quyết vấn đề

+ Điều tra, khảo sát: điều tra khảo sát thực trạng hoặc điều tra, phân loạicác đối tượng sống (như phân loại thực vật, động vật; xác định đặc điểm hìnhthái, cấu tạo của sinh vật)

+ Thực hiện thí nghiệm: làm thí nghiệm để chứng minh/bác bỏ giả thuyết,qua đó đề xuất các biện pháp giải quyết vấn đề hoặc ứng dụng vào thực tiễn đờisống

2.1.3 Cách tiến hành phương pháp nghiên cứu khoa học

2.1.3.1 Cách tiến hành phương pháp nghiên cứu khoa học

Theo Vũ Cao Đàm (2012), tuỳ thuộc vào từng lĩnh vực chuyên môn, GV

có thể điều chỉnh các bước trong quy trình phù hợp với điều kiện thực tiễn Quytrình dạy học bằng NCKH được minh hoạ theo hình

Hình 1 Quy trình dạy học bằng nghiên cứu khoa học

Các bước thực hiện cụ thể trong quy trình dạy học bằng NCKH được mô tả qua bảng sau:

Bảng 1 Bảng mô tả các bước thực hiện trong quy trình dạy học bằng NCKH

Bước 1 Quan sát và đặt

câu hỏi nêu vấn đề

- GV tổ chức HS quan sát và phát hiện bản chất của

sự vật, hiện tượng

- HS huy động vốn kiến thức đã biết về sự vật hiệntượng đó, tìm ra mối quan hệ giữa các sự vật, hiệntượng

- HS đặt câu hỏi nêu vấn đề

Bước 2 Hình thành giả

thuyết nghiên cứu

GV hướng dẫn HS hình thành giả thuyết: + Xét bản chất riêng, chung của sự vật, hiện tượng

và mối quan hệ của chúng

+ Đưa ra các nhận định sơ bộ và các phán đoán vềvấn đề nghiên cứu

Bước 3 Đề xuất phương

án và thực hiện kiểm

chứng giả thuyết

Căn cứ vào giả thuyết nghiên cứu, GV yêu cầu HS

đề xuất phương án kiểm chứng (nghiên cứu tài liệu,khảo sát hoặc tiến hành thí nghiệm,…)

Nghiên cứu tài liệu/điều

HS xác định mục tiêu của làm thí nghiệm là kiểmchứng giả thuyết

Chuẩn bị GV lựa chọn hoặc hướng dẫn HS lựa chọn các mẫu

Thực hiện

thí nghiệm

vật, hoá chất và dụng cụ thích hợp để tiến hànhđược các thí nghiệm

Thao tác thí nghiệm

GV có thể tổ chức theo một trong các phương ánsau:

- Phương án 1 GV làm mẫu → HS bắt chước

- Phương án 2 GV gợi ý → HS thực hiện

- Phương án 3 HS tự thực hiện thí nghiệm

Quan sát hiện tượng

và giải thích kết quả

- HS quan sát thí nghiệm, thu thập dữ liệu, ghi chéphoặc vẽ lại những gì quan sát được

- GV đưa ra các gợi ý hay các câu hỏi giúp HS giảithích các kết quả thu được

Tổng kết đánh giá thu hoạch thí nghiệm

HS nhận xét, đánh giá thành viên trong nhóm vàcác nhóm đánh giá, nhận xét lẫn nhau căn cứ vàocác tiêu chí đánh giá đã được GV và HS thống nhấttrước đó

Bước 4 Kết luận về vấn

đề nghiên cứu

- HS so sánh kết quả thực nghiệm thu được với giảthuyết ban đầu (trùng lặp hay sai khác với giảthuyết)

- HS đưa ra kết luận về vấn đề nghiên cứu Nếu giảthuyết được xác nhận, HS tiếp tục thực hiện bước 5;nếu giả thuyết bị bác bỏ, HS quay lại thực hiệnbước 2

Bước 5 Viết báo cáo và

thuyết trình

- HS sắp xếp các sự kiện, kết quả thu được quanghiên cứu để viết bài báo cáo

- HS thuyết trình bài báo cáo trước lớp

- HS trao đổi, thảo luận, nhận xét lẫn nhau

- GV tổng kết chung

2.1.3.2 Một số điểm cần lưu ý khi thực hiện phương pháp nghiên cứu khoa học

Để quá trình dạy học bằng NCKH đạt hiệu quả cao, khi sử dụng, GV cầnchú ý các vấn đề sau:

- Dạy học bằng NCKH đòi hỏi HS có tính độc lập cao, do đó, GV cầnđịnh hướng các bước thực hiện nghiên cứu rõ ràng, quan sát, tổ chức, hướng dẫn

HS cụ thể, theo dõi sát sao và giúp đỡ HS khi cần

- Khi tổ chức cho HS thực hiện NCKH, GV có thể tổ chức theo nhóm nhỏkhoảng 4 - 5 HS, yêu cầu HS lập kế hoạch nghiên cứu, phân chia công việc cụthể rõ ràng, trong nhóm HS được tự lập nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của GV,

HS được tự đánh giá, đánh giá lẫn nhau trong học tập

- Cần có các điều kiện về tài liệu tham khảo hoặc mạng internet để HS cóthể truy cập tìm kiếm thông tin

- Cần trang bị các thiết bị dạy học tối thiểu để HS thực hành, làm thí nghiệm

- Cần xác định vấn đề nghiên cứu gắn liền với các yêu cầu cần đạt đượcquy định trong chương trình và vừa sức với HS và đảm bảo thời gian thực hiệnphù hợp

- Cần nghiên cứu kĩ quá trình tổ chức dạy học theo NCKH và hướng dẫn

HS thực hiện theo quá trình này

- Cần chú ý gắn dạy học nội dung kiến thức song song với phát triển nănglực NCKH

- Cần tạo mọi điều kiện thuận lợi để HS được độc lập nghiên cứu, pháthuy sự sáng tạo trong học tập

- HS cần tích cực, chủ động trong việc thực hiện các hoạt động NCKH;phát huy sự sáng tạo trong nghiên cứu; có trách nhiệm và phối hợp hỗ trợ lẫnnhau trong các hoạt động nhóm; trung thực với các kết quả nghiên cứu

2.1.4 Ưu điểm và hạn chế:

2.1.4.1 Ưu điểm:

Dạy học bằng NCKH có các ưu điểm sau:

- Có thể sử dụng cho tất cả các môn học

- Thể hiện được quan điểm chiến lược học hợp tác và học phân hóa cụ thể là:

+ Bảo đảm vị thế tích cực, chủ động của người học Người học được đặt

vào vị trí chủ động nhất: tìm tòi, phát hiện và độc lập giải quyết các vấn đề lýluận và thực tiễn của từng bộ môn, từng lĩnh vực tri thức

+ Hình thành phương pháp làm việc khoa học Ở đây người học được tập

luyện tối đa phương pháp làm việc theo đúng quy trình nghiên cứu khoa học.Điều này tạo cơ sở vững chắc cho việc hình thành ở người học các phẩm chất vànăng lực, kỹ năng và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học – yêu cầu bắt buộc đốivới người trí thức thời đại kinh tế tri thức và xã hội học tập

+ Phát triển hứng thú nhận thức, thỏa mãn nhu cầu tìm tòi, khám phá của

người học Trong hướng dạy học này người học không chỉ tự mình tìm cách giảiquyết các vấn đề đặt ra mà còn tự phát hiện ra các vấn đề mới cần giải quyết.Điều này thỏa mãn nhu cầu đặc trưng của con người – nhu cầu tìm tòi khám phá

đó là những củng cố tích cực cho việc hình thành và phát triển nhu cầu và hứngthú nhận thức của người học

+ Bảo đảm tốt nhất yêu cầu cá biệt hóa dạy học, phù hợp với tốc độ, nhịp

độ học tập của từng người học Mỗi người học đặt ra và giải quyết các vấn đềtrong khả năng của mình, với tốc độ và nhịp độ phù hợp nhất với mình Điềunày cho phép hiện thực hóa tối đa yêu cầu cá biệt hóa dạy học, đồng thời cũngbảo đảm một sự đánh giá khách quan nhất những tiến bộ của người học

+ Gắn đào tạo với việc giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn Bằng việc phát

hiện và giải quyết các vấn đề nảy sinh trong từng môn khoa học, từng lĩnh vựctri thức, quá trình học tập, đào tạo được gắn một cách hữu cơ vào cuộc sống xãhội, vào đời sống khoa học Nói một cách khác, bằng cách này nguyên lý “học

đi đối với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thựctiễn”[3]

2.1.4.2 Hạn chế:

Dạy học theo phương pháp nghiên cứu khoa học đòi hỏi GV có kinhnghiệm, trước hết, người giảng viên phải là một nhà nghiên cứu khoa học, biếtcách tìm tòi và giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn nảy sinh như vậy ngườidạy mới có thể hướng dẫn người học tự học, nghiên cứu được Yêu cầu giáo viênphải chuẩn bị chu đáo, làm thực nghiệm trước các thí nghiệm trước khi lên lớp

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Thực trạng dạy học Sinh học 10 ở trường THPT

2.2.1.1 Việc dạy học của giáo viên

Do giáo viên được tiếp nhận từ nhiều nguồn đào tạo khác nhau vì vậy,trình độ, năng lực sư phạm của một bộ phận giáo viên có ảnh hưởng đến việcđổi mới PPDH Những giáo viên có năng lực chuyên môn, có kinh nghiệmthường là lớn tuổi nên hạn chế về sức khỏe và việc sử dụng công nghệ thông tin

vì thế mà việc đổi mới PPDH còn gặp nhiều trở ngại Một số giáo viên cònnhiều bất cập trong các kỹ năng phân tích, lựa chọn kiến thức cơ bản và trọngtâm Các kỹ năng xác định lựa chọn và sử dụng PPDH bộ môn, kỹ năng hướngdẫn cách thức cho học sinh học tập, kỹ năng đánh giá kết quả học tập của họcsinh theo hướng đổi mới Những yếu tố ấy đã tạo sức ỳ, thói quen cố hữu rấtlớn, rất sâu đậm và là lực cản trong quá trình đổi mới PPDH của người thầy

Do đối tượng học sinh không đồng đều trên mọi phương diện cũng như ýthức và mục đích học tập khác nhau nên có ảnh hưởng không nhỏ đến việc đổimới phương pháp dạy học Bên cạnh đó, nhiều bài trong sách giáo khoa có dunglượng kiến thức quá lớn vì thế, giáo viên chỉ lo “chạy” cho hết bài, hết kiếnthức, kịp với thời gian không để “cháy” giáo án Điều đó đã làm ảnh hưởng đến

sự sáng tạo trong PPDH, ảnh hưởng đến việc tổ chức các phương án, hình thứchọc tập cho học sinh, bồi dưỡng cách tự học, tự khai thác kiến thức và năng lựccủa học sinh

Ở trường tôi, qua việc dự giờ thăm lớp, tôi nhận thấy vẫn còn tình trạngdạy học theo phương pháp cũ và thiên về dạy cho hết bài chưa mạnh dạn sửdụng những phương pháp, những kỹ thuật dạy học mới, ít chú trọng đến vấn đềphát huy tính tự học của HS, ít khi đặt ra vấn đề mang tính chất tìm tòi cho HSphát triển năng lực tư duy, tự học và tự nghiên cứu vì nghĩ rằng học sinh trườngmình có tư duy không tốt, lực học nhìn chung đa số ở mức trung bình, nếu thựchiện các phương pháp dạy học tích cực thì các em cũng không làm được Đa sốcác tiết thực hành thường thực hiện qua loa, chiếu lệ nên chưa hình thành kỹnăng thực hành, hứng thú học tập cho HS Một số đồng chí đã có ý thức đổi mớiphương pháp dạy học tuy nhiên chưa chú trọng đến việc sở dụng nhiều cácphương pháp để phát triển năng lực cho HS Do đó, việc đổi mới PPDH theođịnh hướng phát triển năng lực HS của trường tôi là cấp bách và cần thiết, đặcbiệt là đối với HS khối 10

2.2.1.2 Việc học của học sinh

Qua thực tế giảng dạy ở trường tôi cho thấy, chất lượng giờ dạy môn Sinhhọc 10 chiếm tỷ lệ trung bình rất cao Hoạt động các em chủ yếu là nghe giảng,ghi chép chứ chưa có ý thức phát biểu xây dựng bài Một số em còn làm việcriêng trong giờ học, có khi lớp 35 – 40 học sinh nhưng trong suốt giờ học chỉtập trung 4-5 em phát biểu xây dựng bài Các em hầu như không có hứng thúvào việc học tập môn Sinh học trừ những em chọn khối B Ở những lớp giáoviên sử dụng phương pháp thuyết trình, đàm thoại tái hiện, thông báo… lớp họctrầm, ít học sinh phát biểu xây dựng bài, do đó hầu như năng lực của các em ítđược phát triển Ngược lại, ở những lớp, GV sử dụng các PPDH phát huy tính

tích cực như: thảo luận nhóm, phiếu học tập, sử dụng băng hình, thực hành trựctiếp… cùng với những câu hỏi tìm tòi, kích thích tư duy, gây tranh luận thìkhông khí học tập sôi nổi hẳn, các em tích cực thực hành cho sản phẩm tốt, từ

đó các em mạnh dạn hơn trong giao tiếp, nói năng lưu loát hơn, quản lí đượcthời gian tốt hơn và đặc biệt là chủ động hơn trong việc tiếp nhận kiến thức

2.2.2 Những nguyên nhân của thực trạng dạy và học Sinh học 10 ở trường THPT hiện nay

Giáo viên ngại áp dụng các phương pháp mới vào quá trình dạy học, cáctiết thực hành thường làm qua loa hoặc dùng video minh họa, học sinh ít đượcthực hành trực tiếp Bởi để dạy học theo các phương pháp mới phát huy đượctính tích cực của HS đặc biệt là các tiết thực hành đòi hỏi phải đầu tư thời gian,trí tuệ vào việc soạn giáo án, chuẩn bị thực hành trước ở nhà Đồng thời giáoviên phải có năng lực tổ chức, điều khiển quá trình dạy học Ở nhiều trườngTHPT chưa có đủ cơ sở vật chất phục vụ cho hoạt động học tập của bộ mônnhư: chưa có phòng thực hành bộ môn, chưa có các đồ dùng dạy học cần thiết…

Bên cạnh đó một nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình trạng dạy và họcSinh học như trên là do hiện nay môn này không được HS coi là môn học chính

vì khó học nên rất nhiều em không sử dụng môn này để thi ĐH cũng không thitốt nghiệp, (đặc biệt là đối với trường tôi – chất lượng đầu vào không cao, HS có

tư duy tự nhiên yếu nên đa số các em chọn các môn xã hội để thi) Đối với các

em sử dụng môn Sinh để thi thường cũng không chú trọng tới chương trình Sinhhọc 10 vì nội dung thi nằm ở chương trình 12 là chủ yếu Từ đó đã hình thànhnên suy nghĩ buông lỏng, thả trôi trong ý thức học tập của nhiều em HS

2.3 Áp dụng phương pháp nghiên cứu khoa học vào dạy học bài 24 “Thực hành: Lên men êtilic và lactic” chương trình sinh học 10

2.3.1 Quy trình thiết kế hoạt động học tập:

Giai đoạn 1: Lựa chọn nội dung dạy học có khả năng áp dụng phương pháp nghiên cứu khoa học:

Bài 24 “Thực hành: Lên men êtilic và lactic” nằm trong chủ đề “Chuyển

hóa vật chất và năng lượng ở vi sinh vật”; Chủ đề này thực hiện trong hai tiết 28,

29 trong chương trình sinh học 10 Xác định nội dung chủ đề, phân tích cấu trúc

nội dung bài học, tôi bố trí thời gian thực hiện Tiết 28 dạy bài 22, cuối tiết sẽhướng dẫn phân công nhiệm vụ thực hành bài 24 “Thực hành: Lên men êtilic vàlactic” Tiết 29 HS sẽ báo cáo kết quả thực nghiệm trên lớp Như vậy tiết thựchành theo phương pháp nghiên cứu khoa học gồm 5 bước thì bước 1, 2 giaonhiệm vụ và hướng dẫn HS ở cuối tiết 28; HS thực nghiệm bước 3 ở nhà dưới sựhướng dẫn của GV; bước 4, 5 báo cáo kết quả ở tiết 29 Trong bài 24 có 2 nộidung: lên men êtilic (khuyến khích học sinh tự thực hiện) nên nội dung còn lạilên men lactic sẽ chọn để áp dụng phương pháp nghiên cứu khoa học

Giai đoạn 2: Xác định mục tiêu bài học:

- Biết quy trình làm sữa chua, muối chua rau quả

- Nêu được yêu cầu kỹ thuật trong quá trình thực hành để sản phẩm tạo ra ngon, đạt yêu cầu

- Rèn luyện kỹ năng thực hành, quan sát, phân tích, so sánh, kỹ năng làm

việc với SGK, làm việc theo nhóm

- Rèn luyện kĩ năng hợp tác, lắng nghe tích cực, trình bày ý kiến và sự tự tin trước tập thể

- Năng lực hướng tới: Năng lực chuyên môn là Tri thức sinh học và nănglực nghiên cứu; Năng lực chung như: Làm việc nhóm, giao tiếp, làm chủ ngônngữ, tư duy lôgic, giải quyết vấn đề

Giai đoạn 3: Thiết kế các nhiệm vụ hoạt động học tập tương ứng với từng giai đoạn của phương pháp nghiên cứu khoa học

Tôi đã chia lớp thành 4 nhóm, số lượng HS trong mỗi nhóm phụ thuộcvào sĩ số của lớp, việc chia nhóm phải đảm bảo học lực của các thành viên trongnhóm là tương đương nhau để có thể thực hiện tốt một nhiệm vụ Mỗi nhóm sảnphẩm của mỗi nhóm sau khi hoàn thiện viết vào giấy A0, báo cáo trước lớp

Bước 1 Quan sát và đặt

câu hỏi nêu vấn đề

- GV tổ chức HS quan sát ba trường hợp làm sữachua ủ ở nhiệt độ khác nhau

- HS huy động vốn kiến thức đã biết về giải thích

vì sao sản phẩm thu được trong các trường hợp lạikhác nhau

- HS đặt câu hỏi nêu vấn đề

+Yếu tố nào ảnh hưởng đến quá trình lên men vàchất lượng sản phẩm: nhiệt độ, thời gian lên men,công thức pha chế dung dịch trước khi lên men?

Bước 2 Hình thành giả

thuyết nghiên cứu

- GV hướng dẫn HS hình thành giả thuyết:

+ Làm sữa chua thành công, ngoài lựa chọn nguyênliệu, cần chú ý tới nhiệt độ ủ và thời gian ủ bao lâu + Muối chua rau quả thành công phụ thuộc vàonguyên liệu, nồng độ muối, đường, thời gian lên men

Bước 3 Đề xuất phương

án và thực hiện kiểm

chứng giả thuyết

Căn cứ vào giả thuyết nghiên cứu, GV yêu cầu HS

đề xuất phương án kiểm chứng (nghiên cứu tài liệu,khảo sát hoặc tiến hành thí nghiệm,…)

Nghiên cứu tài liệu/điều

HS xác định mục tiêu của làm thí nghiệm là kiểmtra yếu tố nào ảnh hưởng đến quá trình làm sữachua và muối dưa, cà.

HS tự thực hiện thí nghiệm trên yêu cầu cụ thể củagiáo viên

Quan sát hiện tượng

và giải thích kết quả

- HS quan sát thí nghiệm, thu thập dữ liệu, ghi chéphoặc vẽ lại những gì quan sát được ghi vào bảnghướng dẫn

- GV đưa ra các gợi ý hay các câu hỏi giúp HS giảithích các kết quả thu được

Tổng kết đánh giá thu hoạch thí nghiệm

HS nhận xét, đánh giá thành viên trong nhóm vàcác nhóm đánh giá, nhận xét lẫn nhau căn cứ vàocác tiêu chí đánh giá đã được GV và HS thống nhấttrước đó

Bước 4 Kết luận về vấn

HS quay lại thực hiện bước 2

Bước 5 Viết báo cáo và

thuyết trình

- HS viết bài báo cáo vào giấy A0

- HS thuyết trình bài báo cáo trước lớp

- HS trao đổi, thảo luận, nhận xét lẫn nhau

- GV tổng kết chung

Để HS nắm được nhiệm vụ của mình và cách thực hiện, GV thiết kế phiếuhọc tập và giao nhiệm vụ cụ thể cho mỗi nhóm

Phiếu học tập số 1 Bước 1: Chuẩn

Nhiệt độ

ủ (lên men)

Theo dõi sản phẩm lên men

oC25-30oC