PHÁT HUY PHẨM CHẤT và NĂNG lực của học SINH BẰNG PHƯƠNG PHÁP dạy học NHÓM kết hợp dạy học dự án TRONG CHỦ đề VIRUT và BỆNH TRUYỀN NHIỄM” môn SINH học 10

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT MAI ANH TUẤN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM PHÁT HUY PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH BẰNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHÓM KẾT HỢP DẠY HỌC DỰ ÁN

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT MAI ANH TUẤN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHÁT HUY PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH BẰNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHÓM KẾT HỢP DẠY HỌC DỰ ÁN TRONG CHỦ ĐỀ “ VIRUT VÀ BỆNH TRUYỀN NHIỄM”

MÔN SINH HỌC 10

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hương Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Sinh học

THANH HÓA NĂM 2021

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong xu thế phát triển của giáo dục hiện nay, quá trình dạy học phải hướng đến phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh (HS) Theo đó, dạy học phát triển phẩm chất, năng lực đặt ra yêu cầu cốt lõi là tập trung vào những gì

HS cần có (kiến thức, kĩ năng, niềm tin …) để từ đó họ có thể “làm” được những việc cụ thể Với mục tiêu đào tạo những con người mới có nhiều phẩm chất tốt cùng với năng lực hòa nhập, năng lực hành động cao thì việc tích cực hóa trong giảng dạy là vấn đề then chốt Người học – đối tượng của hoạt động

“dạy”, đồng thời là chủ thể của hoạt động “học” – chủ thể của các giai đoạn nghiên cứu, được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên (GV) tổ chức, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ, chưa có chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt Nhận thức được điều này, nhiều thầy cô đã có những phương pháp dạy học đổi mới theo “phương pháp dạy học tích cực” để học sinh phát huy tính tự giác, chủ động, sáng tạo; rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập cũng như trong thực tiễn; tạo niềm vui, hứng thú cho học sinh trong hoạt động học Tuy nhiên, quá trình này vẫn chưa đạt được những kết quả cao, nguyên nhân có thể do: việc áp dụng các kĩ thuật và phương pháp dạy học trong một tiết học chưa linh hoạt, chưa đa dạng, bị hạn chế về mặt thời gian, còn thiếu các thiết bị hỗ trợ như máy chiếu, laptop…

Mục đích cuối cùng của giáo dục chính là nhằm phát triển đầy đủ các phẩm chất và năng lực toàn diện ở học sinh, đặc biệt là năng lực xã hội như hợp tác, giải quyết vấn đề dựa trên hiểu biết, kinh nghiệm và khả năng, kĩ năng ở nhiều lĩnh vực khác nhau Trong đề tài này, tôi xin giới thiệu một tiết dạy có sự kết hợp phương pháp dạy học nhóm và dạy học dự án trong chủ đề “Virut và bệnh truyền nhiễm” môn sinh học 10 nhằm phát huy phẩm chất và năng lực học sinh

2 Mục đích nghiên cứu

Nhằm đề xuất các giải pháp giúp nâng cao hiệu quả học tập môn sinh học lớp 10 ở trường THPT, qua đó phát triển các kỹ năng dạy học và nhân rộng ở các bộ môn khác Đồng thời, thông qua dạy học nhóm và dự án giúp học sinh chiếm lĩnh tri thức một cách chủ động, tự tin, tư duy sáng tạo, biết chia sẽ… góp phần nâng cao chất lượng dạy học, đáp ứng yêu cầu học tập hiện nay trong thời

kỳ hội nhập

3 Đối tượng nghiên cứu

- Phương pháp dạy học : dạy học nhóm kết hợp với dạy học dự án

- Cách thức tổ chức dạy học linh hoạt đối với chủ đề” Virut và bệnh truyền nhiễm, Sinh học 10”

- Nội dung chương III (Virut và bệnh truyền nhiễm -Sinh học 10)

- Học sinh khối lớp 10 trường THPT

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này tôi đã sử dụng một số nhóm phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thường xuyên sưu tầm tra cứu sách báo tài liệu có liên quan đến nội dung đề tài, qua đó phân tích tổng hợp hệ thống hóa theo mục đích nghiên cứu

- Phương pháp quan sát: Thực hiện quan sát trong quá trình học tập trong lớp, ngoài giờ học tập, đặc biệt theo dõi trong những giờ dạy học theo dự án của

HS nhằm đánh giá thực trạng, tìm hiểu nguyên nhân, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy học

- Phương pháp điều tra phỏng vấn: Tiến hành thiết lập một số câu hỏi dạng trắc nghiệm và tự luận cho 1 số nhóm HS và điều tra qua phiếu liên quan đến việc phân tích đánh giá việc học của HS, hay thông qua phỏng vấn trực tiếp qua

đó nắm bắt được thực trạng

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm: Thông qua các sản phẩm làm ra của

HS như bài tập làm việc theo nhóm, hoặc bài làm cá nhân nhằm để phân tích, đánh giá sản phẩm và nhận định đưa kết luận đúng khi dạy học

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Qua các hoạt động giáo viên ghi chép để đúc rút kinh nghiệm được, chưa được để tổng hợp đi đến kết luận

- Phương pháp thống kê, so sánh

5 Những điểm mới của đề tài

- Bổ sung và làm rõ lí luận phương pháp dạy học nhóm và dạy học dự án

- Cách thức tổ chức và đề xuất hệ thống câu hỏi, bài tập dự án một cách linh hoạt như: hoạt động nhóm, dạy học dự án, trò chơi ô chữ đạt hiệu quả cao, đúng với xu hướng dạy học hình thành phẩm chất năng lực ở HS là tích hợp và trải nghiệm Qua đó HS phát triển năng lực làm việc nhóm; năng lực tổ chức; hợp tác; tự chủ; nghiên cứu giải quyết vấn đề

- Nâng cao nhận thức về giữ gìn vệ sinh chung nơi công cộng, trường học, bệnh viện, ý thức phòng bệnh, công tác vì cộng đồng

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, bỗi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại hứng thú học tập cho học sinh” Tính tích cực học tập về thực chất là tích cực về nhận thức đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức Trước tiên là động cơ học tập, động cơ đúng tạo ra hứng thú, hứng thú là tiền đề của tự giác; hứng thú và tự giác là hai yếu tố tạo nên tính tích cực Tính tích cực sản sinh nếp tư duy độc lập, từ đó là mầm mống của sáng tạo Ngược lại phong cách học tập tích cực, độc lập, sáng tạo sẽ phát triển tự giác hứng thú, bồi

dưỡng động cơ học tập.(Nguồn: tài liệu bồi dưỡng thường xuyên về đổi mới

phương pháp dạy học tích cực- Bộ giáo dục và đào tạo) Do vậy người thầy nên

có sự kết hợp linh hoạt các phương pháp phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của HS phù hợp với mục tiêu, bản chất của vấn đề cần trao đổi, phù hợp với thành phần nhóm lớp học, các nguồn lực, công cụ dạy - học sẵn có Các phương pháp này cùng với sự tổ chức và hướng dẫn đúng mức và khích lệ của giáo viên

GV trong việc phát hiện và giải quyết vấn góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu tự học, tạo niềm vui và hứng thú trong học tập Khi học sinh tự khám phá được kiến thức, được thể hiện những điều mình khám phá được thì còn có sức lan tỏa đến số đông cá bạn trong lớp cùng muốn thể hiện Một trong những phương pháp đó là phương pháp dạy học nhóm kết hợp với dạy học dự án Dạy học dạy học nhóm kết hợp với dạy học dự án được hiểu là cách dạy học trong đó các HS được chia thành các nhóm nhỏ, hợp tác nghiên cứu giải quyết vấn đề có tính chất phức hợp, thuyết trình vấn đề đề mà GV đặt ra, từ đó giúp HS tiếp thu được một kiến thức nhất định nào đó Phương pháp này giúp các thành viên có sự tương tác nhiều hơn, thể hiện bản thân, nhận rõ trình độ hiểu biết của mình về chủ đề cần giải quyết, tự thấy mình cần học hỏi thêm những gì chứ không phải là một quá trình tiếp thu thụ động từ GV Qua đó, HS phát triển kĩ năng giao tiếp, phân công lao động và thuyết trình, cùng chia sẽ và hợp tác Đây là những phẩm chất, kĩ năng cần thiết để hòa nhập xã hội ngày nay với sự phát triển cao của công nghệ, tri thức và yêu cầu cao trong công việc Ưu điểm của phương pháp dạy học dự án được sử dụng nhằm khai thác vốn kiến thức, kĩ năng mà các em đã tích luỹ, những hiểu biết thực tế trong đời sống hoặc vận dụng kiến thức vào cuộc sống lao động sản xuất như kĩ năng khai thác thông tin, đọc tài liệu, truy cập internet, kĩ năng diễn thuyết, sự tự tin Học sinh được

học cách cộng tác trên nhiều phương diện, được học từ chính bạn của mình, đúng như câu nói : “học thầy không tày học bạn”

2 Thực trạng

Hiện nay việc dạy học sinh học nói chung và chủ đề “ Virut và bệnh truyền nhiễm” nói riêng ở các trường phổ thông còn có một số tồn tại như sau:

- Thời gian GV nghiên cứu và rút kinh nghiệm cho một bài dạy hoặc một chủ đề thường là rất ít Thông thường chỉ có 2 giờ thao giảng/1 năm là các tổ chuyên môn xây dựng theo hướng nghiên cứu bài học

- GV và HS vẫn còn dạy học theo hướng chú trọng tiếp cận nội dung, chưa đổi mới mạnh mẽ hoạt động dạy học theo định hướng hợp tác và dự án

- Mặc dù có nhiều ưu điểm, song phương pháp này nếu không được áp dụng khéo léo cũng có một số hạn chế:

Một là, một số HS do nhút nhát, lười học, thiếu ý thức tự chủ hoặc vì một lí

do nào đó không tham gia vào hoạt động chung của dự án , nên nếu GV không

có quán triệt rõ yêu cầu, sự đánh giá sát sao và sự khích lệ tốt có thể dẫn đến tình trạng chỉ có một vài HS khá giỏi tham gia còn đa số HS khác không hoạt động Việc đánh giá khó có sự công bằng tuyệt đối giữa các thành viên trong nhóm, vì GV không thể biết hết mức độ đóng góp của từng HS, mặc dù nhóm đưa ra tỷ trọng điểm mỗi thành viên được hưởng

Hai là, thời gian có thể bị kéo dài do mất nhiều thời gian hướng dẫn nhiệm

vụ cho nhóm học sinh, việc tổ chức cho học sinh diễn thuyết dự án và đánh giá

dự án bị hạn chế về mặt thời gian Bản thân học sinh nếu không khéo léo và có

kĩ năng trong thu thập tài liệu, xử lí thông tin thì cũng mất nhiều thời gian hoặc thông tin chưa chính xác

Ba là, phương pháp này còn bị hạn chế với những lớp có sĩ số đông hoặc học sinh thiếu hợp tác thì dễ dẫn tới lớp ồn ào, ảnh hưởng đến hoạt động của các lớp khác

3 Giải quyết vấn đề

Qua việc nghiên cứu về phương pháp dạy học nhóm kết hợp với dạy học

dự án tôi thấy thực chất của vấn đề dạy học này là tăng cường cho HS tham gia các hoạt động thực tiễn, thực hành, hòa nhập, hợp tác, thu thập thông tin và xử

lý thông tin trong quá trình nghiên cứu vấn đề, khích lệ để HS được thể hiện khả năng của các em Thông qua 3 bước:

Bước 1 Giao nhiệm vụ

GV định hướng và giao nhiệm vụ cho các nhóm HS giải quyết vấn đề học tập cùng với các yêu cầu cần đạt

Bước 2 Thực hiện nhiệm vụ, gồm các hoạt động

- Hoạt động 1 Giáo viên hướng dẫn:

+ Nêu yêu cầu về mặt nội dung, thời gian hoàn thành, thời lượng thuyết trình… Ngoài các nội dung chính cần phải hoàn thiện thì mỗi nhóm cũng cần phải tìm hiểu thêm những vấn đề có liên quan để trả lời các câu hỏi của giáo viên và các nhóm khác

+ Các nhóm cũng có thể tìm hiểu về các vấn đề không phải của nhóm mình

để hiểu hơn và khi các nhóm trình bày thì có thể đặt câu hỏi chất vấn

+ Nguồn tài liệu tham khảo là: Sách giáo khoa, tài liệu giáo khoa chuyên sinh THPT vi sinh vật học hoặc tra cứu trên mạng internet

+ Hình thức trình bày: Có thể in, viết, vẽ ra các bản giấy để gắn lên bảng, hoặc làm các poster hoặc cũng có thể soạn trên các phần mềm máy tính để trình chiếu như PowerPoint, ActivInsprice

- Hoạt động 2: Các nhóm học sinh phân công nhiệm vụ và tạo các sản phẩm ở ngoài giờ lên lớp

- Hoạt động 3 Tổ chức hoạt động dạy học trên lớp

HS báo cáo các nội dung của nhóm mình, từ đó liên hệ với thực tiễn (Biết cách phòng chống và tuyên truyền các bệnh truyền nhiễm do virut gây ra cho bản thân, động vật và thực vật)

Bước 3 Tổ chức đánh giá nhận xét.

GV gợi ý tiêu chí đánh giá như:

- Tính chính xác, khoa học của thông tin nêu ra trong bài thuyết trình (0-3 điểm)

- Mức độ hợp tác giữa các thành viên, Mức độ đầu tư công phu vào dự án (0-3 điểm)

- Phong cách khi diễn thuyết (0- 2 điểm)

- Khả năng trả lời các câu hỏi phản biện từ các học sinh và giáo viên (0-2 điểm)

Các học sinh tự đánh giá, đánh giá lẫn nhau và giáo viên kết luận về nội dung, tổng kết về hiệu quả hoạt động nhóm

* Mô tả chủ đề: VI RUT VÀ BỆNH TRUYỀN NHIỄM

Chủ đề: VI RUT VÀ BỆNH TRUYỀN NHIỄM

Phạm vi chủ đề

Chủ đề này gồm các bài trong chương III: Vi rut và bệnh truyền nhiễm, thuộc phần III, Sinh học Vi sinh vật – Sinh học 10 THPT

+ Bài 29 Cấu trúc các loại virut + Bài 30 Sự nhân lên của virut trong tế bào chủ + Bài 31 Virut gây bệnh, ứng dụng của virut + Bài 32 Khái niệm về bệnh truyền nhiễm và miễn dịch

Mạch kiến thức

chủ đề

+ Nêu được khái niệm, cấu trúc và hình thái các loại virut +Trình bày được các giai đoạn nhân lên của virut trong tế bào chủ

+ Nêu được được ứng dụng và tác hại của virut trong thực tiễn

+ Nêu được khái niệm bệnh truyền nhiễm Phân tích được các con được lây truyền bệnh

+ Lấy được một số ví dụ về bệnh truyền nhiễm và phân tích nguyên nhân, triệu chứng, cách phòng tránh bệnh

+ Nêu được khái niệm miễn dịch Phân biệt được các loại miễn dịch

Thời lượng Chủ đề được xây dựng 4 tiết

* Minh họa tiết thứ 4

HOẠT ĐỘNG 4: BỆNH TRUYỀN NHIỄM VÀ MIỄN DỊCH

I Mục tiêu

1 Năng lực sinh học

- Nêu được khái niệm bệnh truyền nhiễm

- Nêu được các phương thức lây truyền

- Nêu được khái niệm miễn dịch: miễn dịch đặc hiệu và miễn dịch không đặc hiệu Lấy được ví dụ minh họa

- Phân biệt được miễn dịch thể dịch và miễn dịch tế bào

- Giải thích được cơ chế phòng bệnh của cơ thể dựa vào các hình thức miễn dịch

- Giải thích được việc cần thiết phải tiêm vacxin đầy đủ để phòng bệnh

- Đề xuất được một số biện pháp phòng và điều trị một số bệnh truyền nhiễm

- Thực hiện tuyên truyền cách phòng tránh bệnh cho cộng đồng

2 Năng lực chung

- Tích cực, chủ động tìm kiếm tài liệu về virut và các bệnh truyền nhiễm.

- Hợp tác và trách nhiệm trong phân công, thực hiện các nhiệm vụ trong nhóm

- Viết báo cáo và thuyết trình

3 Phẩm chất

- Nhân ái: Chia sẽ, hỗ trợ nhau

- Yêu lao động

- Tích cực tham gia vận động mọi người nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh, phòng bệnh

II Tài liệu, phương tiện

- Sách giáo khoa sinh học 10, sách giáo viên, chuẩn kiến thức kĩ năng

- Video có tranh hình các bệnh truyền nhiễm ở người do virut gây ra

- Phiếu học tập

- Máy chiếu, máy tính…

III Tiến trình

A Phần chuẩn bị trước đó (cuối tiết 3 của chủ đề)

1 Giáo viên nêu nhiệm vụ cho các nhóm chuẩn bị nội dung thông qua phiểu học

tập gồm các nội dung sau

* Nhiệm vụ 1:

- Nêu khái niệm bệnh truyền nhiễm, điều kiện gây bệnh

- Nêu các phương thức lây truyền bệnh

- Nêu khái niệm miễn dịch, phân biệt miễn dịch đặc hiệu và miễn dịch không đặc hiệu

- Kể tên các loại miễn dịch không đặc hiệu

- Phân biệt miễn dịch thể dịch và miễn dịch tế bào

* Nhiệm vụ 2: Trình bày hiểu biết về 1 bệnh ở người do virut gây ra

- Nội dung : nêu được tác nhân, triệu chứng, tình hình diễn biến của bệnh, cách phòng tránh, liên hệ ý thức bản thân…

- Thời gian hoàn thành: Trong một tuần, trước tiết thứ 4 của chủ đề (tiếp theo)

- Thời gian trình bày mỗi nhiệm vụ : 2-3 phút

2 HS sẽ thực hiện ngoài giờ lên lớp

- Nhận biết chủ đề dự án

- Xây dựng các tiểu chủ đề/ý tưởng

- Lập kế hoạch thực hiện dự án

+ Thảo luận và lên kế hoạch thực hiện nhiệm vụ (Nhiệm vụ; Người thực hiện; Thời lượng; Phương pháp, phương tiện; Sản phẩm)

+ Thu thập thông tin

+ Điều tra, khảo sát hiện trạng (nếu có thể)

+ Thảo luận nhóm để xử lý thông tin

+ Viết báo cáo

+ Lập kế hoạch thuyết trình

B Tổ chức hoạt động học tập

1 Hoạt động khởi động( 3 phút)

Hoạt động khởi động Mục tiêu - Nêu ra các vấn đề cần giải quyết trong tiết học- Tạo ra sự hứng thú, tò mò, ham hiểu biết về tiết học

Nội dung

- GV trình chiếu một số hình ảnh về các bệnh như : Zika, AIDS, đậu mùa, cúm H1N1, viêm đường hô hấp cấp (Covid)

- GV nêu vấn đề : tại sao các bệnh trên lại có mức độ lây lan nhanh

và diễn biến phức tạp ? Có những cách thức lây truyền bệnh ? Cách phòng bệnh như thế nào ? Hôm nay chúng ta cùng tìm hiểu các vấn

đề này

2 Hoạt động khám phá (30 phút)

a Phương pháp : Dạy học hợp tác nhóm và dạy học dự án

b Tổ chức thực hiện:

b1 Chuyển giao nhiệm vụ học tập:

GV phát PHT cho mỗi nhóm (4 nhóm), ghi rõ yêu cầu nội dung hoàn thành, thời gian hoàn thành và trình bày

b2 Thực hiện nhiệm vụ học tập:

Các nhóm tiến hành thảo luận và trình bày có thể dưới các hình thức: Trình chiếu Powerpoint, Trình chiếu dưới dạng các file video

b3 Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ:

- HS tự đánh giá và các nhóm đánh giá lẫn nhau

- Giáo viên nhận xét, đánh giá và bổ sung, chính xác hóa kiến thức (Đưa phần nội dung kiến thức)