“Giáo dục phổ thông nước ta những năm vừa qua đã được đổi mới cả về mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học gắn với bốn trụ cột giáo dục của thế kỷ XXI: Học để biết, học để làm, học để
Trang 11 PHẦN MỞ ĐẦU1.1 Lí do chọn đề tài.
Hiện nay, trong môi trường học đường không ít học sinh có lối sống ích
kỷ, thiếu trách nhiệm với bản thân và gia đình; vô tâm với các vấn đề diễn raxung quanh mình Tình trạng bạo lực học đường ngày càng trở thành vấn đềnhức nhối của gia đình, nhà trường và xã hội Ngoài ra một số tệ nạn xã hội đãxâm nhập, lan tỏa vào vào nhà trường như vi phạm pháp luật, quan hệ tình dụctrước hôn nhân, nghiện game, chìm đắm trong thế giới ảo của mạng enternetnhư: Zalo, Facebook, Facebook Messengger, Periscoper, Mocha, Instagram,WhatsApp, Snapchat, Twitter… Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạngtrên nhưng nguyên nhân sâu xa nhất là do các em thiếu hụt một cách nghiêmtrọng kỹ năng sống Vì thế cho nên, việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh làmột việc vô cùng cần thiết, đặc biệt là đối với học sinh Trung học phổ thông
“Giáo dục phổ thông nước ta những năm vừa qua đã được đổi mới cả về mục
tiêu, nội dung và phương pháp dạy học gắn với bốn trụ cột giáo dục của thế kỷ XXI: Học để biết, học để làm, học để tự khẳng định, học để cùng chung sống mà thực chất là một cách tiếp cận kỹ năng sống” [1]
Ở lứa tuổi Trung học phổ thông (THPT), các em đã đạt được sự phát triểnnhất định về thể chất, nhân cách, trí tuệ, các năng lực sống…; vị thế xã hội củacác em đã có nhiều thay đổi nên xuất hiện những nhu cầu về hiểu biết xã hội vàcác chuẩn mực quan hệ giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với xã hội; khảnăng tự hiểu mình và tự khẳng định mình trong cuộc sống Vì thế, các trườngTHPT cần giáo dục kỹ năng sống cho học sinh, giúp các em hình thành và pháttriển khả năng làm chủ bản thân, đối phó với những sức ép của cuộc sống, sống
có trách nhiệm với bản thân Nếu học sinh được rèn luyện kỹ năng sống vữngvàng sẽ dễ dàng vượt qua những khó khăn, thử thách trong cuộc sống; có thái độtích cực trong cách ứng xử, trong giải quyết các vấn đề xung quanh
Bộ môn Giáo dục công dân ở trường THPT có vai trò rất quan trọng trongmục tiêu giáo dục con người phát triển toàn diện Những kiến thức của bộ môn
Giáo dục công dân “nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết cơ bản về thế
giới quan, nhân sinh quan, hệ thống các giá trị đạo đức, pháp luật, thể chế chính trị và những phương hướng phát triển kinh tế - xã hội, nhiệm vụ bảo vệ
Tổ quốc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [2] Giảng dạy
bộ môn Giáo dục công dân không phải chỉ cần truyền thụ những kiến thức cơbản như trong sách giáo khoa mà còn cần phải hướng dẫn các em vận dụng nó
Trang 2việc giải thích và giải quyết những vấn đề gần gũi, có tính phổ biến trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội cũng như khó khăn, vướng mắc của bản thân và gia đình; biết lựa chọn hành vi ứng xử phù hợp trong các tình huống của cuộc sống; biết đánh giá đúng đắn các hành vi của bản thân và của những người xung quanh; biết tự điều chỉnh hành vi của mình và đấu tranh với các hành vi sai trái của người khác” [2]
Nhận thức được vai trò và tầm quan trọng của bộ môn giáo dục công dântrong việc giáo dục và hình thành nhân cách của thế hệ trẻ, trong thời gian quanhà trường đã tạo mọi cơ hội cho việc giáo dục đạo đức học sinh trong nhàtrường, bằng tình thương và trách nhiệm đã từng bước uốn nắn kịp thời để các
em hoàn thiện hơn
Tuy nhiên, thực tế giảng dạy cho thấy bộ môn Giáo dục công dân thường
bị coi nhẹ trong nhà trường THPT, các em học với tinh thần “đối phó” là chủyếu Hơn nữa, các phạm trù triết học, đạo đức, pháp luật mang tính khái quát,trừu tượng cao Nếu trong quá trình giảng dạy giáo viên không có nhữngphương pháp tích cực thì không thể giáo dục cho các em được những kỹ năngcần thiết trong cuộc sống Với những suy nghĩ như trên, là một giáo viên giảngdạy môn Giáo dục công dân có bề dày hơn 10 năm công tác tại trường THPT
Nguyễn Quán Nho, tôi mạnh dạn chọn vấn đề: “Một số phương pháp giáo dục
kỹ năng sống thông qua dạy học phần “Công dân với đạo đức” trong chương trình môn Giáo dục công dân lớp 10 ở trường THPT Nguyễn Quán Nho” làm
đề tài sáng kiến kinh nghiệm của mình
1.2 Mục đích nghiên cứu.
- Đất nước ta đang trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, mỗi ngườicần có những phẩm chất của công dân toàn cầu Trong đó kỹ năng sống là mộtnăng lực không thể thiếu của người công dân trong thời đại mới Giáo dục kỹnăng sống cho học sinh THPT là một vấn đề vô cùng cấp thiết, vì thế sáng kiếnkinh nghiệm của tôi đề xuất giáo dục một số kỹ năng sống cơ bản nhằm trang bịcho các em những kỹ năng cần thiết để thích ứng với mọi thử thách của cuộcsống, góp phần xây dựng cuộc sống cá nhân và cộng đồng tốt đẹp hơn
- Đồng thời tôi muốn chia sẻ kinh nghiệm giáo dục kỹ năng sống với cácđồng nghiệp nói chung và đồng môn nói riêng nhằm nâng cao hiệu quả giảngdạy môn Giáo dục công dân trong trường THPT hiện nay
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Trang 3- Các kỹ năng sống cơ bản theo quan niệm của Tổ chức Giáo dục, Khoahọc và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO), Tổ chức Y tế thế giới (WHO), QuỹNhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF).
- Các bài cụ thể trong phần “Công dân với đạo đức” trong chương trìnhGiáo dục công dân lớp10
- Thực trạng thực hiện kỹ năng sống của học sinh trường THPT NguyễnQuán Nho nói chung và của học sinh các lớp khối 10 mà tôi trực tiếp giảngdạy10A4, 10A5, 10A6, 10A7 năm học 2020 - 2021
- Vận dụng một số phương pháp dạy học mới trong dạy học nhằm tíchhợp kỹ năng sống mà trọng tâm là ứng dụng vào giảng dạy nhằm giáo dục kỹnăng sống cho học sinh THPT
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp luận của sáng kiến kinh nghiệm là các nguyên tắc, phươngpháp luận của Triết học Mác - Lê-nin như: nguyên tắc khách quan, nguyên tắctoàn diện, nguyên tắc lịch sử cụ thể, nguyên tắc thống nhất giữa cái trừu tượng
và cái cụ thể, sự kết hợp giữa cái phổ biến và cái đặc thù
- Phương pháp cụ thể được sử dụng trong sáng kiến kinh nghiệm là cácphương pháp: so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa; điềutra – quan sát, thực nghiệm sư phạm, tổng kết thực tiễn
Trang 52 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
2.1 Cơ sở lý luận của việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở trường THPT hiện nay.
2.1.1 Các quan niệm về kỹ năng sống.
Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về kỹ năng sống Mỗi một quanniệm cũng dựa trên những tiêu chí khác nhau Tuy nhiên trong phạm vi nghiêncứu của sáng kiến này tôi xin trình bày 3 quan niệm về kỹ năng sống của 3 tổchức lớn trên thế giới sau đây:
- Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), kỹ năng sống là những kỹ năng rấtthiết thực mà con người cần để có một cuộc sống an toàn, lành mạnh Theo đó,
có thể hiểu kỹ năng sống bao gồm những kỹ năng mang tính tâm lý xã hội vàcác kỹ năng về giao tiếp được vận dụng vào trong cuộc sống hàng ngày để giaotiếp và tương tác với người khác
- Theo Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), kỹ năng sống là cáchcon người ta tiếp cận với các tình huống trong cuộc sống để thay đổi hoặc hìnhthành những hành vi, thái độ mới phù hợp Theo cách hiểu này thì kỹ năng sống
là sự cân bằng giữa việc tiếp thu kiến thức với việc hình thành thái độ và kỹnăng
- Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc(UNESCO), kỹ năng sống là toàn bộ những năng lực cá nhân được vận dụng đểthực hiện đầy đủ các chức năng của con người và tham gia vào cuộc sống hàngngày
Như vậy, có thể thấy, dù các quan niệm về kỹ năng sống có khác nhaunhưng đều có những điểm tương đồng Khái quát lại, có thể hiểu kỹ năng sống
là cách thức nhằm giúp con người vận dụng kiến thức tiếp thu được vào trong
thực tế cuộc sống với thái độ và hành vi tích cực đem lại hiệu quả cao “Kỹ
năng sống vừa mang tính chất cá nhân vừa mang tính chất xã hội Kỹ năng sống mang tính chất cá nhân vì đó là năng lực của cá nhân Kỹ năng sống còn mang tính xã hội vì trong mỗi một giai đoạn phát triển của lịch sử xã hội, ở mỗi vùng miền lại đòi hỏi mỗi cá nhân có những kỹ năng sống thích hợp” [3].
Trong điều kiện kinh tế xã hội của Việt Nam nói riêng và bối cảnh toàncầu nói chung, càng ngày chúng ta càng nhận ra tầm quan trọng của việc học các
kĩ năng sống để ứng phó với sự thay đổi, biến động của môi trường kinh tế, xãhội và tự nhiên Chính vì vậy rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh được xác định
Trang 6là một nội dung cơ bản của phong trào thi đua "Xây dựng trường học thân thiện,học sinh tích cực" trong các trường phổ thông hiện nay.
Trang 72.1.2 Vai trò, tầm quan trọng của kỹ năng sống đối với học sinh THPT trong giai đoạn hiện nay.
“Cuộc đời một hành trình mà bằng cấp chuyên môn giống như một bệ phóng, còn kỹ năng sống chính là động lực thúc đẩy con người vươn lên tầm cao thành đạt” [4].
Trong quá trình hội nhập của đất nước ta, vấn đề giáo dục kỹ năng sống làmột vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt Nhất là trước tình trạng một bộ phận giớitrẻ hiện nay đang vi phạm một cách nghiêm trọng đạo đức, có lối sống buôngthả, coi trọng đồng tiền, coi trọng thế giới ảo, coi thường nhân cách của mình vàcủa người khác Chính vì vậy, giáo dục kỹ năng sống là một phần không thểthiếu của chương trình, mục tiêu giáo dục trong thời đại mới
Đối với học sinh THPT – lứa tuổi thanh niên – là giai đoạn phát triểnphức tạp nhất Bởi vì, giai đoạn này các em có nhiều biến đổi lớn về cả tâm lýlẫn sinh lý Nhà trường cần phải tạo cho các em những điều kiện vật chất – tinhthần thuận lợi để các em có thể học tập và phát triển mạnh mẽ nhất Ở lứa tuổinày, các em tự coi mình đã là người lớn nhưng thực chất các em lại chưa phải làngười lớn Có thể nói các em có một hình hài người lớn nhưng tâm lý đôi khivẫn còn rất trẻ con Vì vậy, giáo dục kỹ năng sống cho các em giai đoạn này có
ý nghĩa vô cùng thiết thực, góp phần hoàn thiện nhân cách cho các em và đặtmột nền tảng vững chắc cho giai đoạn phát triển tiếp theo sau này
Qua nghiên cứu thực tiễn và hoạt động thực tiễn của bản thân, tôi nhậnthấy những kỹ năng sống cơ bản cần tích hợp cho học sinh thông qua dạy – họcmôn giáo dục công dân trong chương trình THPT như sau:
- Kỹ năng học và tự học
- Kỹ năng thích ứng và hòa nhập với cuộc sống
- Kỹ năng xác định giá trị của bản thân
- Kỹ năng kiểm soát cảm xúc
- Kỹ năng tìm kiếm và xử lý thông tin
- Kỹ năng tư duy phê phán
- Kỹ năng tư duy sáng tạo…
…
2.2 Thực trạng dạy – học kỹ năng sống thông qua môn Giáo dục công dân
ở trường THPT Nguyễn Quán Nho hiện nay.
Trang 82.2.1 Thực trạng giảng dạy kỹ năng sống thông qua môn giáo dục công dân
ở trường THPT Nguyễn Quán Nho hiện nay.
Trong thời gian gần đây, việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trongnhà trường đã trở thành vấn đề cần thiết Từ năm học 2011-2012, Bộ giáo dụcđào tạo đã đưa nội dung giáo dục tích hợp kỹ năng sống vào các bộ môn trongchương trình giáo dục Giáo dục kỹ năng sống cũng là một xu thế chung củagiáo dục Việt Nam nói riêng và các nền giáo dục trên thế giới nói chung Thực
tế cho thấy, người có kỹ năng sống sẽ có lập trường kiên định, vững vàng; cónăng lực, phẩm chất tiến bộ, dễ dàng vượt qua khó khăn, thử thách trong cuộcsống, tiếp nhận, xử lý các tình huống một cách tích cực, linh hoạt Họ làm chủđược bản thân và sống có trách nhiệm, có mục đích Ngược lại người thiếu kỹnăng sống thường bi quan, lập trường không vững vàng, khó làm chủ bản thân,
dễ vấp ngã, thất bại trong cuộc sống
Tiết mục văn nghệ “Sống như những đóa hoa” trong buổi ngoại khóa “Thanh niên với lý tưởng sống”
ở trường THPT Nguyễn Quán Nho
Ở lứa tuổi học sinh THPT, các em đã đạt được sự phát triển nhất định vềthể chất và trí tuệ Các em tiếp thu cái mới rất nhanh nhưng cũng dễ chủ quan,nông nổi, ảo tưởng về sức mạnh của bản thân Từ đó dẫn đến một số em vi phạmnghiêm trọng các giá trị đạo đức của xã hội: vô lễ với thầy cô giáo, với ngườilớn, coi thường bạn bè, ích kỷ, đề cao cái tôi cá nhân, thiếu ý thức bảo vệ môitrường… Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên, trong đó có một sốnguyên nhân chủ yếu sau đây:
* Về phía xã hội:
Trang 9Chính sách mở cửa hội nhập kinh tế toàn cầu đã đem lại chất lượng cuộcsống tốt hơn Bên cạnh sự phát triển mạnh mẽ đó đã kèm theo mặt trái tiêu cựcngoài xã hội, tác động không nhỏ đến suy nghĩ, hành động của học sinh cộngvới sự phối hợp chưa đồng bộ của một số ngành chức năng Ta dễ dàng quan sátthấy hàng loạt quán internet mọc khắp mọi nơi hoạt động không tuân thủ theogiờ giấc, thiếu sự kiểm soát của các cơ quan chức năng, xuất hiện nhiều loạisách, tranh ảnh mang nội dung khiêu dâm, đồi trụy, băng đĩa hình tràn ngập thịtrường với những nội dung tương tự bày bán công khai Xuất hiện nhiều trò chơigame online, đồ chơi trẻ em mang tính bạo lực và nhiều tệ nạn xã hội khác.Những sân chơi lành mạnh còn rất ít, sự phục hồi giá trị văn hóa truyền thống ởnhiều nơi chưa được quan tâm đúng mức, cho thấy việc việc quản lí và xử líchưa nghiêm là vấn đề đáng lo ngại và báo động trong xã hội hiện nay.
Trang 10* Về phía gia đình:
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế theo đó là hàng loạtnhững khó khăn và thách thức, nhiều bậc phụ huynh phải lao động kiếm tiền,ngoài việc phục vụ cuộc sống gia đình, chăm sóc cho con cái học hành và nhiềuvấn đề phải lo lắng khác với thời kì bão giá như hiện nay Nhưng có lẽ điều màcác bậc phụ huynh trăn trở nhất là trẻ thiếu kỹ năng sống, thiếu tính tự lập, sốngích kỷ, vô tâm, thiếu trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã họi làm cho không
ít các bậc phụ huynh phải phiền lòng
Trước một xã hội ngày càng phát triển nhưng đầy phức tạp, một số phụhuynh lại lo âu và vội vàng tách con mình ra khỏi môi trường xung quanh, đưacon mình vào môi trường gò bó nhất định càng khiến cho việc tiếp xúc, trảinghiệm cuộc sống chỉ là những thứ sẵn có khiến chúng không thể thích nghi vớinhững thay đổi và khi xảy ra những tình huống thật sự ngoài đời sẽ phản ứngtheo bản năng một cách tiêu cực
Khi những việc đáng tiếc xảy ra, điều đầu tiên mà người ta nhắc tới là sựgiáo dục lỏng lẻo của nhà trường rồi mới tới trách nhiệm của gia đình Nhưngbài học đầu đời về học ăn, học nói, học cách đối nhân xử thế lại bắt nguồn từtrong gia đình, từ cách cha mẹ cư xử với con cái, với những người xung quanh,giá trị sống trong mỗi gia đình là kỹ năng sống đầu tiên của mỗi cá nhân trướckhi bước ra môi trường xã hội
* Về phía bản thân học sinh:
Hiện nay vẫn còn một bộ phận học sinh ham chơi, đua đòi, chạy theonhững thói hư, tật xấu, điển hình thời gian gần đây dư luận xã hội lên án mạnh
mẽ những hành vi bạo lực trong học sinh, những hình ảnh và vụ việc vi phạmpháp luật của một số học sinh đã thật sự gây tiếng chuông cảnh báo về sự xuốngcấp đạo đức của giới trẻ, đặc biệt là lứa tuổi học sinh, gây chấn động đến các cácngành chức năng có liên quan phải quan tâm nhiều hơn nữa đến đạo đức, lốisống của học sinh hiện nay
Giáo dục Công dân là một môn học có tầm quan trọng đặc biệt trong việcgiáo dục nhân cách học sinh Giáo dục Công dân không chỉ có chức năng giáodục thế giới quan, phương pháp luận khoa học; giáo dục đường lối chính sách,pháp luật của Đảng và Nhà nước mà còn cung cấp một hệ thống tri thức cơ bản
về giá trị đạo đức của dân tộc và nhân loại; giúp cho học sinh phát triển toàndiện về trí tuệ, thể chất [5]
Bộ môn Giáo dục công dân ở trường THPT Nguyễn Quán Nho do tôi vàthầy Trịnh Hữu Phúc giảng dạy Hai chúng tôi luôn tích cực dự giờ, trao đổichuyên môn sau các giờ lên lớp để kịp thời nắm bắt tâm tư, tình cảm và mức độnhận thức, vận dụng bài học của các em học sinh Từ đó chúng tôi luôn trau dồikiến thức, đổi mới phương pháp giảng dạy để quá trình dạy học đạt kết quả tốtnhất
Trang 112.2.2 Thực trạng học tập và thực hiện kỹ năng sống của học sinh trường THPT Nguyễn Quán Nho.
Trong hệ thống kiến thức Giáo dục Công dân Trung học phổ thông thìnhững nội dung về đạo đức là những nội dung tạo được hứng thú học tập nhấtcho học sinh Nếu các nội dung về Triết học, Pháp luật, Chủ nghĩa xã hội khoahọc, Kinh tế chính trị… có nhiều khái niệm, nguyên lý, quy luật, lý thuyết…mang tính hàn lâm, khái quát, trừu tượng nên rất khó để học sinh tiếp thu thì cácnội dung về đạo đức lại rất gần gũi, quen thuộc với học sinh Các em vừa thíchthú, háo hức khi khám phá về bản thân, về các mối quan hệ xung quanh Cũng
có lúc các em xấu hổ, ngượng ngịu vì nhận ra những suy nghĩ, hành động màmình cho là đúng thì đạo đức xã hội lại cho rằng chưa đúng, cần phải sữa chữa,khắc phục [5]
Trường THPT Nguyễn Quán Nho đóng trên địa bàn xã Thiệu Quang,xung quanh đều là các xã thuần nông cho nên học sinh ở đây đa số là con emcủa gia đình nông dân và lao động tự do Ngày nay, việc trồng lúa và các câylương thực khác không đem lại lợi nhuận cao nên phụ huynh thường đi kiếmviệc làm ở các công ty hoặc ở các thành phố lớn Vì mải mê kiếm tiền trang trảicuộc sống, nhiều phụ huynh không có đủ thời gian để quan tâm đến con emmình Thậm chí, có phụ huynh đi làm ăn xa cả năm chỉ về có vài ngày tết; một
số phụ huynh làm công ty gần nhà nhưng hầu như ngày nào cũng tăng ca đếnđêm mới về, sáng ra lại đi làm từ rất sớm Điều đó đã khiến cho việc giáo dục kỹnăng sống cho các em từ phía gia đình hầu như không đạt được hiệu quả nhưmong đợi