Một số giải pháp nâng cao hiệu quả bài dạy vấn đề phát triển ngành giao thông vận tải và thông tin liên lạc địa lí 12

9 Sử dụng một số phương pháp dạy học tích cực để hướng dẫn học sinh tự học, tự khai thác kiến thức trong bài 16: Sóng.. Tuy nhiên, việc thực hiện các phương pháp, kĩ thuật tổ chức hoạt đ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT VĨNH LỘC

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ BÀI DẠY:

"VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NGÀNH GIAO THÔNG VẬN TẢI

VÀ THÔNG TIN LIÊN LẠC"- ĐỊA LÍ 12

Người thực hiện: Phạm Thị Bình Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc môn: Địa lí.

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5

Tài liệu tham khảo.

Danh mục các đề tài sáng kiến kinh nghiệm.

Phụ lục

TÀI LIỆU THAM KHẢO

********

[1] Dạy và học tích cực: Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học

- Nhóm tác giả: Nguyễn Lăng Bình- Đỗ Hương Trà- Nguyễn PhươngHồng- Cao Thị Thặng

- Nhà xuất bản Đại học sư phạm- 2010

[2] Tài liệu tập huấn phương pháp, kĩ thuật tổ chức hoạt động học theo nhóm vàhướng dẫn học sinh tự học- Bộ Giáo dục và Đào tạo

[3] Tài liệu bồi dưỡng giáo viên THPT về dạy học tích cực

- Nhóm tác giả: Trần Kiều, Bùi Phương Nga (đồng chủ biên)

Vũ Thị Ngọc Anh, Văn Lệ Hằng, Phan Thị Luyến

[4] Nguyễn Hiến Lê (1992), Tự học một nhu cầu của thời đại, Nxb Giáo dục

[5] Lê Khánh Bằng (1998), Đặc điểm của phương pháp dạy học ở đại học, tập

1, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội

[6] Nguyễn Cảnh Toàn (2009), Tự học thế nào cho tốt, Nxb Tổng hợp, TPHCM[7] Sách giáo khoa Địa lí 12

- Nhóm tác giả: Lê Thông- Nguyễn Viết Thịnh- Nguyễn Kim Phạm Xuân Hậu- Đặng Duy Lợi- Phạm Thị Sen- Phí Công Việt

DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CẤP SỞ GD&ĐT XẾP LOẠI TỪ C TRỞ LÊN

Kết quả đánh giá xếp loại (A, B, hoặc C)

Năm học đánh giá xếp loại

1. Giáo dục dân số- Tài nguyên- Môi trường

qua môn Địa lí lớp 10

Sở GD và

ĐT ThanhHóa

2001-200

2. Phát huy tính tích cực của học sinh trong

việc khai thác số liệu thống kê- Địa lí 11

Sở GD và

ĐT ThanhHóa

2002-2003

3. Sử dụng phương pháp thảo luận trong bài

“Lao động và việc làm”- Địa lí 12

Sở GD và

ĐT ThanhHóa

C 2004-2005

4. Phương pháp tìm hiểu thực tế địa lí địa

phương tại huyện Vĩnh Lộc

Sở GD và

ĐT ThanhHóa

2005-2006

5. Rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ, đồ thị thông

qua các bài tập, bài thực hành địa lí 10

Sở GD và

ĐT ThanhHóa

2007-2008

6 Sử dụng phương tiện dạy học và phần mềm

Powerpoint để dạy bài: Vấn đề chuyển dịch

cơ cấu theo ngành ở ĐBSH- Địa lí 12

Sở GD và

ĐT ThanhHóa

2009-2010

7 Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm

trong dạy học địa lí 12- cơ bản

Sở GD và

ĐT ThanhHóa

2012-2013

8 Sử dụng phương tiện dạy học và phần mềm

Powerpoint để dạy tiết 10- bài 10: Thiên

Sở GD và

ĐT ThanhHóa

2014-2015

nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa- Địa lí 12 (Cơ

bản)

9 Sử dụng một số phương pháp dạy học tích

cực để hướng dẫn học sinh tự học, tự khai

thác kiến thức trong bài 16: Sóng Thủy

triều Dòng biển- Địa lí 10

Sở GD và

ĐT Thanh

PHỤ LỤC

1 Giao thông vận tải.

1.1 Một số bản đồ, hình ảnh minh họa về: Đường bộ, đường sắt.

Xác định các tuyến đường ô tô

và đường sắt trên bản đồ

NHÓM 1, 2:

Đường ô tô

1 2 Một số bản đồ, hình ảnh minh họa về: Đường sông, đường biển.

Xác định các tuyến đường biển và đường sông trên bản đồ?

Cảng Sài Gòn Cần Thơ

Sơ đồ:

Một số cảng biển

lớn ở nước ta.

1.3 Một số bản đồ, hình ảnh minh họa về: Đường hàng không, đường ống.

Xác định các tuyến đường hàng không.

NHÓM 5,6:

Xác định các tuyến đường ống ở nước ta.

1.4 Thông tin phản hồi phiếu học tập số 1.

Loại

hình

chính a.

còn hạn chế Hiện nay đã được nâng cao

- Khối lượng vận chuyển và luân chuyển

ngày càng tăng

- Đường B – N

- Các tuyến khác:+ HN – HP

+ HN – L Cai+ HN – TN

1.5 Thông tin phản hồi phiếu học tập số 2.

- Phương tiện vận tải khá đa dạng nhưng ít

được cải tiến và hiện đại hóa

- có nhiều cảng sông, với 30 cảng chính

- Khối lượng vận chuyển và luân chuyển tăng

- Hệ thống sông Hồng – Thái Bình

- Hệ thông Cửu Long – Đồng Nai

- Một số sông lớn ở Miền Trung

d.

Đường

biển

- Có đường bờ biển dài, nhiều vũng vịnh, kín

gió… thuận lợi cho vận tải đường biển

- Nước ta có 73 cảng biển, các cảng biển liên

tục được cải tạo để nâng cao công suất bốc,

dỡ hàng hóa

- Hải Phòng – TP

Hồ Chí Minh

- Hải Phòng – Đà Nẵng

1.6 Thông tin phản hồi phiếu học tập số 3.

- Khối lượng vận chuyển

và luân chuyển tăng nhanh

- cả nước có 19 sân bay

(trong đó có 5 sân bay

- Phía N: Đường ống dẫn dầu từ thềm lục địa vào đất liền

để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học

và giáo dục

Trên thực tế, trong những năm qua, ngành giáo dục đã có nhiều đổi mới

về chương trình, sách giáo khoa, phương pháp, kĩ thuật, hình thức dạy học vàkiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực của học sinh

Tuy nhiên, việc thực hiện các phương pháp, kĩ thuật tổ chức hoạt độnghọc theo nhóm và hướng dẫn học sinh tự học trong thực tiễn còn chưa thườngxuyên và chưa hiệu quả, dạy và học vẫn còn chịu tác động nặng nề bởi mục tiêuthi cử, chạy theo thành tích, học để thi, dạy để thi

Do đó, việc dạy học chủ yếu là truyền thụ một chiều, thông báo kiến thứcmang tính đồng loạt, thiên về lí thuyết, xa rời thực tiễn, tập trung ôn luyện kiếnthức đáp ứng kiểm tra thi cử, chưa thực sự quan tâm đến việc hình thành thóiquen tự học, tự khám khám kiến thức phát triển tư duy sáng tạo, năng lực giảiquyết vấn đề của học sinh [1]

Từ thực tế trên, tôi mạnh dạn thực hiện đề tài: “Một số giải pháp nâng cao hiệu quả bài dạy: “Vấn đề phát triển ngành giao thông vận tải và thông tin liên lạc” - Địa lí 12" , với hy vọng cùng chia sẻ kinh nghiệm, hiểu biết về

phương pháp, kĩ thuật dạy học với đồng nghiệp, đồng thời cùng nhau vận dụngvào thực tiễn dạy học để nâng cao chất lượng dạy và học môn Địa lí

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Hướng dẫn học sinh các phương pháp, kĩ thuật tổ chức hoạt động nhóm

và hướng dẫn học sinh tự học ở nhà để nâng cao hiệu quả bài dạy: Vấn đề phát triển ngành giao thông vận tải và thông tin liên lạc- Địa lí 12, giúp các emnắm vững các kiến thức đã được học, đồng thời tìm tòi thêm các kiến thức mớinâng cao và biết vận dụng vào thực tế

Trao đổi kinh nghiệm cùng đồng nghiệp trong việc sử dụng các phươngphương pháp, kĩ thuật dạy học

Đáp ứng được yêu cầu của kì thi tốt nghiệp THPT sắp tới, cũng nhưgiúp học sinh làm bài tốt hơn trong kiểm tra thường xuyên và định kì

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Vận dụng phương pháp, kĩ thuật hoạt động học theo nhóm và hướng dẫn

học sinh tự học vào bài: Vấn đề phát triển giao thông vận tải và thông tin liên lạc- Địa lí 12.

Là học sinh lớp 12A2 và 12A10 Trường THPT Vĩnh Lộc

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Đối với đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp:

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: nhằm xây dựng cơ sở lí luận cho đềtài

- Phương pháp quan sát: nhằm tìm hiểu hứng thú, khả năng tiếp thu củahọc sinh trong tiết dạy theo hướng tích cực

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin: nhằm đánh giáthực trạng học sinh học tập hiệu quả và không hiệu quả trong tiết học theohướng đổi mới

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: thông qua kết quả các bàikiểm tra để đánh giá chất lượng và hiệu quả tiết học theo hướng dạy học tíchcực

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Để nâng cao hiệu quả bài dạy, thì các phương pháp, kĩ thuật dạy học được

áp dụng vào các bài giảng là rất quan trọng Trước hết, giáo viên cần phải hiểucác phương pháp, kĩ thuật này là gì?

2.1.1 Phương pháp dạy học và kĩ thuật dạy học:

Theo quan điểm của Khổng Tử: Theo ông phương pháp dạy học là dạy

từ dễ đến khó, dạy cho người học những điều có thể hiểu được, rồi dạy nhữngđiều cao xa Người học trò phải tự tìm tòi học hỏi Ông cho rằng, người họckhông có nỗ lực, cố gắng là không có sự học "Không có tức giận vì mình muốnbiết thì không truyền mở cho, không tức giận vì nói không rõ ra được thì khôngbày vẽ cho " [9]

Phương pháp dạy học (PPDH) được hiểu là hình thức, cách thức hànhđộng của giáo viên và học sinh nhằm thực hiện những mục tiêu dạy học xácđịnh, phù hợp với những nội dung và những điều kiện dạy học cụ thể [1]

Kĩ thuật dạy học (KTDH) là những động tác, cách thức hành động củagiáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện vàđiều khiển quá trình dạy học [1]

Các kĩ thuật dạy học chưa phải là các phương pháp dạy học độc lập mà lànhững thành phần của phương pháp dạy học

2.1.2 Phương pháp dạy và học tích cực:

Quan điểm của John Dewey (1859-1952): Chú trọng đến động lực thúc

đẩy của tuổi trẻ khơi dậy cho trẻ những điều lợi ích thực tiễn Với khẩu hiệu:

"Trẻ phải hoạt động trước và trong khi hoạt động nó mới học tập" Người thầyđóng vai trò là "người điều hành, hướng dẫn" [9]

Hồ Chí Minh đã từng nói: "Học với hành phải đi đôi, học mà không

hành thì học cũng vô ích Hành mà không học thì hành không trôi chảy" [9]

Thuật ngữ “Phương pháp dạy và học tích cực" được dùng để chỉ nhữngphương pháp giáo dục/dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạocủa người học

Phương pháp dạy và học tích cực đề cập đến các hoạt động dạy và họcnhằm tích cực hoá hoạt động học tập và phát triển tính sáng tạo của người học.Trong đó, các hoạt động học tập được tổ chức, được định hướng bởi giáo viên,người học không thụ động, chờ đợi mà tự lực, tích cực tham gia vào quá trìnhtìm kiếm, khám phá, phát hiện kiến thức, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn

đề trong thực tiễn, qua đó lĩnh hội nội dung học tập và phát triển năng lực sángtạo [1]

Phương pháp dạy và học tích cực đem lại cho người học hứng thú, niềmvui trong học tập, nó phù hợp với đặc tính ưa thích hoạt động của học sinh Việchọc đối với học sinh khi đã trở thành niềm hạnh phúc sẽ giúp các em tự khẳngđịnh mình và nuôi dưỡng lòng khát khao sáng tạo [1]

2.1.3 Phương pháp, kĩ thuật dạy học theo nhóm và hướng dẫn học sinh tự học:

2.1.3.1 Dạy học theo nhóm:

Theo A.T.Francisco (1993): " Học tập nhóm là một phương pháp học tập

mà theo phương pháp đó học sinh trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và hợp tác vớinhau trong học tập" [9]

Tổng thống Mỹ F D Roosevelt (1882-1945) đã phát biểu: “Khi người ta

hành động cùng nhau với tư cách là một nhóm, họ có thể hoàn thành đượcnhững việc mà không một cá nhân riêng lẻ nào có thể thực hiện được” [9]

Dạy học nhóm là một hình thức xã hội của dạy học, trong đó học sinh củamột lớp học được chia thành các nhóm nhỏ, trong khoảng thời gian giới hạn,mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợptác làm việc Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giátrước toàn lớp [3]

Có rất nhiều cách để thành lập nhóm theo các tiêu chí khác nhau, khôngnên áp dụng một tiêu chí duy nhất cho cả năm học

Dạy học nhóm được tổ chức sẽ phát huy tích cực, tự lực, trách nhiệm củahọc sinh, đồng thời phát triển năng lực cộng tác làm việc, năng lực giao tiếp, các

kĩ năng mềm, các thế mạnh của người học Do đó, dạy học nhóm không chỉnâng cao chất lượng dạy học mà còn nhằm giáo dục học sinh, định hướng nghềnghiệp, hoàn thiện nhân cách và kĩ năng [1]

Dạy học nhóm tạo môi trường thuận lợi giúp học sinh có cơ hội phát biểu,trao đổi và học tập lẫn nhau, cùng nhau tìm hiểu, phát hiện kiến thức mới.Những học sinh yếu kém có cơ hội được học tập những bạn giỏi hơn, những họcsinh khá giỏi không chỉ hoàn thành nhiệm vụ của mình mà còn giúp đỡ các bạnyếu hơn hoàn thành các nhiệm vụ được giao Qua đó, hình thành cho học sinhtinh thần tự chủ, đoàn kết, tương trợ, hợp tác trong học tập và hành động [1]

Tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm có hiệu quả cần thực hiện theo cácyêu cầu sau:

- Thành lập nhóm

- Phân công nhiệm vụ.

- Hướng dẫn tổ chức hoạt động nhóm

- Theo dõi, can thiệp và điều chỉnh tiến trình hợp tác

- Tổ chức báo cáo và nhận xét tương tác nhóm

2.1.3.2 Hướng dẫn học sinh tự học:

Nghị quyết Trung Ương 2 khóa VIII khẳng định: "Phải đổi mới

phương pháp giáo dục- đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyệnnếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến vàphương pháp hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tựhọc, tự nghiên cứu cho học sinh" [9]

Theo GS.TS Nguyễn Cảnh Toàn : “Tự học là tự mình động não, suy

nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ và có khi cả cơ bắp, cùng với phẩm chất củamình, cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan, không ngại khó,ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý chí thi đỗ, biết biến khókhăn thành thuận lợi để chiếm lĩnh một lĩnh vực khoa học nào đó của nhân loại,biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình ”[6]

“Tự học có thể diễn ra dưới sự tổ chức, chỉ đạo, hướng dẫn của thầy;nhưng cũng có thể không có sự hướng dẫn của thầy; có thể được tiến hành theohình thức cá nhân, nhưng cũng có thể theo hình thức nhóm Dù có hay không cóthầy- cô giáo, tự học cũng đòi hỏi người học phải nỗ lực tối đa, tích cực, chủđộng và sáng tạo”

Trong tự học địa lí, theo PGS.TS Nguyễn Đức Vũ : “Tự học địa lí,

nghĩa là người học phải tự mình làm việc với các nguồn tri thức cần học làmviệc ở đây được hiểu cả về phượng tiện trí óc đơn thuần (phân tích, tổng hợp, sosánh, khái quát hoá, trừu tượng hoá), cả về phượng diện hoạt động vật chất (vẽbiểu đồ, vẽ lát cắt, trao đổi, tranh luận)” [9]

Theo Nguyễn Hiến Lê, “Tự học là không ai bắt buộc mà tự mình tìm

tòi, học hỏi để hiểu biết thêm Có thầy hay không ta không cần biết Người tựhọc hoàn toàn làm chủ mình, muốn học môn nào tùy ý, muốn học lúc nào cũngđược: đó mới là điều kiện quan trọng” [4]

Theo Lê Khánh Bằng, “Tự học là tự mình suy nghĩ, sử dụng các năng

lực trí tuệ và phẩm chất tâm lí để chiếm lĩnh một lĩnh vực khoa học nhất định”[5]

Phạm Viết Vượng quan niệm “Tự học là hình thức học sinh học ngoài

giờ lên lớp bằng nỗ lực cá nhân theo kế hoạch học tập chung và không có mặttrực tiếp của giáo viên” [8]

Tự học là tự mình thực hiện việc học Tự học không thể thiếu trong hoạtđộng học, trong đó học sinh phải biết huy động hết khả năng trí tuệ, tình cảm và

Để học sinh tự học có hiệu quả, ngoài việc tạo động cơ, hứng thú cho các

em, cũng như hướng dẫn các em lập kế hoạch học tập hay tự kiểm tra đánh giá còn cần sử dụng một số phương pháp và kĩ thuật tự học thông dụng Các phương

pháp và kĩ thuật tự học được vận dụng trong quá trình dạy và học môn Địa lí

Xét theo con đường và không gian học tập thì tự học có thể diễn ra theocáchình thức sau:

Tự học không theo con đường nhà trường, học thông qua thực tế, hìnhthức này phổ biến ngoài đời sống xã hội, học qua giao tiếp, học qua lao động,học qua các thông tin đại chúng

Tự học ở trường lớp, có các hình thức: Tự học ngoài giờ trên lớp, tự họctrên lớp, tự học ở nhà Trong quá trình tự học, học sinh tự học từng phần của bàihọc, tự học cả bài hay thậm chí tự học cả chủ đề

Quá trình tự học thường được diễn ra theo các giai đoạn: tự nghiên cứu, tựthể hiện, tự điều chỉnh và vận dụng [2]

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Trên thực tế, khi tôi dạy bài: Vấn đề phát triển ngành giao thông vận tải

và thông tin liên lạc ở lớp 12A2, tôi đã sử dụng phương pháp nêu vấn đề cho cả

bài, tức là mới chỉ đưa ra một vấn đề nào đó, yêu cầu học sinh trả lời, điều đócũng chỉ là dạy học theo hình thức truyền thụ một chiều, giáo viên là chủ thể củahoạt động, người truyền đạt “mang” kiến thức, “đổ” kiến thức cho người học,hình thức dạy chủ yếu là đọc- chép, người học lĩnh hội kiến thức một cách thụđộng Điều đó dẫn đến thực trạng như sau:

- Học sinh học bài chủ yếu theo cách học thuộc lòng, học vẹt, học đổiphó, học để thi

- Khi giáo viên kiểm tra kiến thức cũ thì học sinh không nắm được

- Làm bài kiểm tra còn chưa có tinh thần tự giác cao

- Vẫn còn nhiều học sinh không thích học, không biết phân tích bản đồ,nhận xét biểu đồ, bảng số liệu, tranh ảnh

- Những câu hỏi phát vấn trong giờ học thường rất ít em phát biểu

- Khi giao các nội dung tự học ở nhà thì các em chưa có tinh thần tự giác

để tự nghiên cứu, tự tìm tòi kiến thức

- Giáo viên giữ vai trò độc quyền trong đánh giá, do đó người học ít có cơhội phát triển, thể hiện năng lực sáng tạo của mình

Từ thực trạng trên cho thấy, sự cần thiết phải đổi mới phương pháp, kĩthuật dạy học theo hướng tích cực (cụ thể là hoạt động học theo nhóm và hướngdẫn học sinh tự học) để nâng cao hiệu quả bài dạy Do vậy, mà trong quá trìnhgiảng dạy bộ môn Địa lí tại Trường THPT Vĩnh Lộc, tôi đã áp dụng một số giải

pháp nâng cao hiệu quả bài dạy: Vấn đề phát triển ngành giao thông vận tải và thông tin liên lạc- Địa lí 12, bằng việc sử dụng phương pháp, kĩ thuật hoạt động

học theo nhóm và hướng dẫn học sinh tự học

2.3 Các giải pháp để giải quyết vấn đề.

Có thể nói, môn Địa lí là một môn học có sự khác biệt lớn so với các mônhọc khác Bởi không những bồi dưỡng cho học sinh một khối lượng kiến thứcphong phú về tự nhiên, kinh tế- xã hội, mà còn giúp học sinh có những kĩ năng,