Thiết kế chủ đề dạy học thơ nôm đường luật (ngữ văn 11) theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp mô hình dạy học truyềnthống và hiện đại, ở đó giáo viên chủ yếu hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếmthông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm

MỤC LỤC

III Thiết kế chủ đề dạy học Thơ Nôm Đường luật (Ngữ văn 11) theo

hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh

6

IV Hiệu quả của việc thiết kế chủ đề dạy học Thơ Nôm Đường luật

(Ngữ văn 11) theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh

15

PHỤ LỤC

A MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

Hiện nay, việc nâng cao chất lượng dạy học từ phổ thông đến đại họcđang là vấn đề bức thiết của nhà trường và xã hội Nghị quyết số 29-NQ/TWcủa Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ 8, khóa XI

“về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu côngnghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hộichủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã xác định mục tiêu tổng quát của giáo dục

và đào tạo là: “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quảgiáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổquốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam pháttriển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cánhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệuquả” [1] Đồng thời Nghị quyết cũng xác định mục tiêu cụ thể: “Đối với giáodục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất,năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghềnghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáodục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và

kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn” [1]

Vấn đề “đổi mới phương pháp dạy học luôn được đặt ra và được ý thứcnhư một yêu cầu tự nhiên, bức thiết, một động lực cho sự phát triển của nhàtrường phổ thông, một yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng đào tạo conngười” [9] Trong giai đoạn hiện nay, cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đã và đangtác động mạnh mẽ đến đời sống con người, khi hệ thống giáo dục đang ngàycàng phát triển mạnh mẽ nhằm đáp ứng yêu cầu xã hội thì vấn đề đổi mớiphương pháp dạy học theo hướng xây dựng chủ đề dạy học lại được đặt ra mộtcách cấp thiết Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp mô hình dạy học truyềnthống và hiện đại, ở đó giáo viên chủ yếu hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếmthông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn.Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cholớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, nhữnghoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọngnhững nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, tậptrung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề gắn liền với thựctiễn Với mô hình này, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giảiquyết những vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thứckhác nhau Học sinh thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức nên việc họcthực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế và rèn luyện được nhiều kĩ nănghoạt động Học sinh cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừanhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu, giao tiếp tốt như thế nào.Với cách tiếp cận này, vai trò của giáo viên chỉ là người hướng dẫn, địnhhướng thay vì quản lý trực tiếp học sinh làm việc

Dạy học theo chủ đề ở cấp trung học phổ thông là sự tăng cường tíchhợp kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều; là sự

tích hợp vào nội dung những ứng dụng đời sống thông dụng làm cho nội dunghọc có ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn.

Thực hiện 4612/BGDĐT-GDTrH ngày 03/10/2017 về việc hướng dẫn thựchiện chương trình giáo dục phổ thông hiện hành theo định hướng phát triển nănglực và phẩm chất học sinh từ năm học 2017 - 2018, Công văn 3280/BGDĐT-GDTrH ngày 27/8/2020 về việc hướng dẫn điều chỉnh nội dung dạy học, Côngvăn 5512/BGDĐT-GDTrH ngày 18/12/2020 về việc xây dựng và tổ chức thựchiện kế hoạch giáo dục của nhà trường, tôi nhận thức được môn Ngữ văn cónhiều đơn vị bài học gần gũi, tương đồng có thể xây dựng thành chủ đề dạy học.Theo hướng xây dựng chủ đề dạy học, một trong những phương pháp dạyhọc được lựa chọn là tổ chức hoạt động học Điều đó đòi hỏi mỗi giáo viênNgữ văn ở nhà trường phổ thông phải nỗ lực tiếp cận những lí thuyết vàphương pháp dạy học mới để xây dựng, thiết kế các giờ dạy theo hướng tổchức hoạt động học của học sinh Từ suy nghĩ đó, khi giảng dạy chươngtrình Ngữ văn lớp 11 ở Trường THCS&THPT Thống Nhất, tôi chọn đề tài

Thiết kế chủ đề dạy học Thơ Nôm Đường luật (Ngữ văn 11) theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh làm sáng kiến kinh nghiệm để

tiếp tục đi sâu nghiên cứu phương pháp dạy học theo hướng phát triển nănglực và phẩm chất cho học sinh ở nhà trường phổ thông

II Mục đích nghiên cứu

- Góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn nói chung và dạy học

chủ đề Thơ Nôm Đường luật nói riêng.

- Giúp học sinh nâng cao hứng thú học tập môn Ngữ văn, phát triển cácphẩm chất và năng lực; vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các tình huốngtrong thực tiễn

III Đối tượng nghiên cứu

- Lí thuyết về dạy học theo chủ đề, dạy học phát triển phẩm chất và nănglực học sinh, kĩ thuật tổ chức hoạt động học

- Thiết kế chủ đề Thơ Nôm Đường luật (Ngữ văn 11) theo hướng phát

triển phẩm chất và năng lực học sinh

IV Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài Thiết kế chủ đề dạy học Thơ Nôm Đường luật theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp nghiên cứu lí thuyết, Phương pháp

so sánh, đối chiếu, Phương pháp liên ngành Những phương pháp đó không phải

được sử dụng một cách độc lập, mà trong quá trình thực hiện đề tài, người viết đã sửdụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu để có thể đạt được hiệu quả cao nhất.Việc sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu khi thực hiện đề tài này giúpngười nghiên cứu có cái nhìn hệ thống về đối tượng nghiên cứu để từ đó đánh giákhách quan, khoa học

sử dụng phương pháp dạy học tích cực, thì mang tính rất hình thức, đôi khi cònmáy móc dẫn đến kém hiệu quả, chưa thực sự phát huy được tính tích cực, tựlực, sáng tạo của học sinh; hiệu quả khai thác sử dụng các phương tiện dạy học

và tài liệu bổ trợ theo phương pháp dạy học tích cực hạn chế Xây dựng các chủ

đề dạy học trong một môn học góp phần khắc phục được những hạn chế đó.Trên cơ sở nghiên cứu bài/tiết học hiện có của chương trình, giáo viên cần chủđộng, sáng tạo xây dựng nội dung dạy học phù hợp với các phương pháp và kĩthuật dạy học tích cực

Tuy có mối liên hệ với nhau nhưng nội dung bài học trong chương trìnhgiáo dục trung học phổ thông hiện hành có tính độc lập tương đối, được thiết kếtheo mạch kiến thức môn học trên nguyên tắc kiến thức được học trước là cơ sởcủa những kiến thức được học sau Vì thế, một số nội dung kiến thức có liênquan đều được đưa vào chương trình của các môn học gây ra sự chồng chéo, quátải Không những thế, thời điểm dạy học các kiến thức đó khác nhau, đôi khithuật ngữ được dùng cũng khác nhau, gây khó khăn cho học sinh Để khắc phụcnhững khó khăn đó, trong khi chương trình mới chưa được triển khai, cần phải

rà soát chương trình môn học, tìm ra những kiến thức chung để xây dựng thànhcác chủ đề dạy học theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh

Chủ đề dạy học bao gồm nhiều vấn đề như nội dung dạy học, hình thức tổchức và phương pháp dạy học, nội dung và phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quảhọc tập Thiết kế theo chủ dạy học cần thực hiện ngay trong chương trình hiệnhành, mặc dù việc thiết kế, sắp xếp các nội dung dạy học trong chương trình, trongsách giáo khoa chưa thật sự tạo nhiều thuận lợi cho mục tiêu đó Việc lựa chọn nộidung dạy học để xây dựng các chủ đề phù hợp nhằm phát triển tốt nhất năng lực vàphẩm chất của học sinh, là bước đệm để thực hiện Chương trình giáo dục phổthông 2018

b) Xây dựng các chủ đề dạy học

Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sáchgiáo khoa như hiện nay, tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sáchgiáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề dạy học trongmỗi môn học phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điềukiện thực tế của nhà trường Trên cơ sở rà soát chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độtheo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho họcsinh theo phương pháp dạy học tích cực, xác định các năng lực và phẩm chất cóthể hình thành cho học sinh trong mỗi chủ đề đã xây dựng

Các kiến thức gần gũi, liên quan có thể nằm ở các bài/tiết khác nhau cầnđược lựa chọn để xây dựng thành các chủ đề dạy học Tùy vào điều kiện, hoàncảnh cụ thể, bộ môn có thể xây dựng các chủ đề phù hợp với đối tượng học sinh.Trong thời gian đầu, để tránh sự xáo trộn, gây khó khăn cho việc thực hiện kếhoạch giáo dục, bộ môn có thể chọn các nội dung kiến thức nằm trong chươngtrình của một lớp để xây dựng chủ đề dạy học, đảm bảo hoàn thành chương trìnhmôn học của khối đó trong năm học Việc xây dựng các chủ đề dạy học chỉ đượcthực hiện khi các chủ đề được xây dựng và tổ chức dạy học hiệu quả hơn so vớidạy học đơn môn.

2 Đổi mới phương pháp và hình thức dạy học theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh

Nghị quyết số 29-NQ/TW yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy

và học theo hướng hiện đại, coi trọng dạy cách học; phát huy tính tích cực, chủđộng, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyềnđạt áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc; chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổchức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khoá, nghiêncứu khoa học, trải nghiệm sáng tạo Việc giao quyền chủ động cho cơ sở và giáoviên điều chỉnh nội dung, thời gian giáo dục nên các nhà trường có điều kiện ápdụng các hình thức tổ chức và phương pháp giáo dục - dạy học tiên tiến, trong đóyêu cầu học sinh vận dụng tổng hợp kiến thức, kỹ năng vào giải quyết các vấn đềcủa cuộc sống, áp dụng các phương pháp dạy học tích cực

Để thực hiện tốt nội dung này, các trường trung học phổ thông đã có biệnpháp khuyến khích và tạo điều kiện cho giáo viên áp dụng các phương pháp dạyhọc tích cực qua việc tạo điều kiện về thời gian chuẩn bị bài dạy, hỗ trợ kinh phílàm thiết bị dạy học và học liệu, có hình thức động viên, khen thưởng các giáoviên tích cực áp dụng các phương pháp dạy học tích cực đạt kết quả tốt; chỉ đạotổ/nhóm chuyên môn, giáo viên xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch kiểm tra,đánh giá kết quả học tập của học sinh phù hợp với các phương pháp dạy học tíchcực; thường xuyên chỉ đạo tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo tổ/nhóm chuyênmôn thông qua dự giờ, rút kinh nghiệm để hoàn thiện các chủ đề, tiến trình dạyhọc và phương pháp tổ chức hoạt động dạy học; tổ chức các hội thảo sinh hoạtchuyên môn cấp trường, cụm trường để tạo điều kiện cho giáo viên chia sẻ kinhnghiệm dạy học theo các phương pháp dạy học tích cực

Thực hiện dạy học theo chủ đề, giáo viên các môn học và hoạt động giáodục trong nhà trường áp dụng các phương pháp tích cực hoá hoạt động của họcsinh, trong đó giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động cho học sinh,tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề để khuyến khíchhọc sinh tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, tự phát hiện năng lực,nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềmnăng và những kiến thức, kĩ năng đã tích luỹ được để phát triển; tổ chức các hoạtđộng học tập của học sinh bao gồm hoạt động khám phá vấn đề, hoạt động luyệntập và hoạt động thực hành (ứng dụng những điều đã học để phát hiện và giảiquyết những vấn đề có thực trong đời sống), được thực hiện với sự hỗ trợ củathiết bị dạy học, đặc biệt là công cụ tin học và các hệ thống tự động hoá của kĩthuật số Các hoạt động học tập nói trên được tổ chức trong và ngoài khuôn viên

nhà trường thông qua một số hình thức chủ yếu: học lí thuyết; thực hiện bài tập,thí nghiệm, trò chơi, đóng vai, dự án nghiên cứu; tham gia xêmina, tham quan,

cắm trại, đọc sách; sinh hoạt tập thể, hoạt động phục vụ cộng đồng Tuỳ theo mục

tiêu, tính chất của hoạt động, học sinh được tổ chức làm việc độc lập, làm việctheo nhóm hoặc làm việc chung cả lớp nhưng phải bảo đảm mỗi học sinh đượctạo điều kiện để tự mình thực hiện nhiệm vụ học tập và trải nghiệm thực tế [4]

II Thực trạng vấn đề nghiên cứu

1 Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung

và dạy học Ngữ văn nói riêng ở nhà trường phổ thông đã được chứng minhtrong thực tiễn Bộ Giáo dục và Đào tạo đã và đang thực hiện nhiều giảipháp tích cực để nâng cao chất lượng, mà khâu then chốt là không ngừng đổimới phương pháp dạy học theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực họcsinh Xét một cách tổng thể, “nhiều vấn đề về lí thuyết dạy học đã được phổbiến, rút kinh nghiệm, song đôi lúc chưa phù hợp ở một số địa phương” [9].Mối quan tâm đối với giáo viên Ngữ văn ở nhà trường phổ thông là làm thếnào để phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh, nâng cao hiệu quả giáodục thẩm mỹ, khơi gợi niềm say mê hứng thú học tập, định hướng phát triểnnăng lực, phẩm chất, tích hợp kiến thức, kĩ năng để học sinh có thể vận dụngvào thực tiễn, có thái độ và cách ứng xử giao tiếp tích cực Thế nhưng, đãnhiều thập kỉ nay, “không ngớt lời than phiền về thái độ lạnh nhạt thờ ơ củahọc sinh trước những bài văn, ngay cả những bài văn hay Lời giảng bìnhsay sưa của thầy cô về một câu thơ, một ý văn hay, có khi bị đáp lại bằngnhững tiếng “đế” rất lạc lõng” [7] Nguyên nhân của thực trạng này có từchương trình môn học được xây dựng với những bài/tiết học có nội dungkiến thức chồng chéo, thiếu tính hệ thống, ảnh hưởng đến hứng thú của

người học và cả người dạy

2 Đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn ở nhà trường phổ thông nói

chung theo hướng xây dựng chủ đề dạy học, tổ chức hoạt động học nhằmphát triển năng lực, phẩm chất học sinh đang đặt ra nhiều nội dung cần tiếptục nghiên cứu, trao đổi, tổng kết đánh giá Đó là công việc chung của cả một

hệ thống, nhưng quan trọng nhất là giáo viên Đề tài sáng kiến kinh nghiệm

Thiết kế chủ đề dạy học Thơ Nôm Đường luật (Ngữ văn 11) theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh được đúc rút với mong muốn xây dựng

kế hoạch bài học theo chủ đề nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh, gópphần quan trọng vào đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn theo hướng pháttriển năng lực, phẩm chất; đồng thời chuẩn bị những điều kiện cần thiết (tâm

lí, cách thức tổ chức hoạt động) khi thực hiện Chương trình giáo dục phổthông 2018

3 Để tổ chức hoạt động học cho học sinh khi dạy chủ đề Thơ Nôm Đường

luật nhằm phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, bản thân tôi đã không ngừng

đổi mới về tư duy, nhận thức từ khâu thu thập, xử lý tài liệu, xây dựng kế hoạchbài học, sử dụng thiết bị dạy học đến xây dựng các nhiệm vụ học tập Mỗi khâutrong quá trình dạy học theo chủ đề đều được chuẩn bị chu đáo, chặt chẽ, hướngđến hình thành phẩm chất và năng lực cho học sinh

III Thiết kế chủ đề dạy học Thơ Nôm Đường luật (Ngữ văn 11) theo

hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh

Trong cấu trúc chương trình sách giáo khoa hiện hành, nội dung kiếnthức của bài học được phân chia thành những đơn vị kiến thức cụ thể, trọnvẹn, tương đối độc lập và sắp xếp một cách tuần tự sao cho phù hợp với tiếntrình phát triển của việc lĩnh hội kiến thức của người học Cách làm này phùhợp với việc tổ chức dạy học theo kiểu lớp - bài cũng như thống nhất trongcông tác quản lí giáo dục và phân bố chương trình hiện nay Tuy nhiên, việcphân chia này cũng gây khó khăn nhất định trong quá trình dạy học Chẳnghạn, việc phân chia kiến thức cũng như cách dạy học như vậy sẽ làm cho cácđơn vị kiến thức mang tính độc lập tương đối với nhau, kiến thức học sinhthu nhận được sẽ trở nên rời rạc, dẫn đến việc lưu giữ kiến thức khó khăn,không bền vững và xa rời thực tiễn Do đó, Bộ GD&ĐT đã ban hành Côngvăn 3280/BGDĐT-GDTrH ngày 27/8/202, hướng dẫn điều chỉnh nội dungdạy học, cấu trúc sắp xếp lại hệ thống bài học trong chương trình, sách giáokhoa thành những chủ đề

Trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông, mỗi khối lớp gợi ý

xây dựng hai chủ đề Lớp 10 có hai chủ đề: Truyện dân gian Việt Nam (Chiến thắng Mtao Mxây; Truyện An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thủy; Tấm Cám; Chọn sự việc, chi tiết tiêu biểu trong bài văn tự sự; Tóm tắt văn bản tự sự) và Truyện Kiều của Nguyễn Du (Truyện Kiều; Trao duyên; Chí khí anh hùng; Thực hành các phép tu từ: phép điệp, phép đối ) Lớp 11 gồm hai chủ đề: Thơ Nôm Đường luật (Tự tình (bài II) của Hồ Xuân Hương; Câu cá mùa thu của Nguyễn Khuyến, Thương vợ của Trần Tế Xương; Phân tích đề, lập dàn ý bài văn nghị luận; Thao tác lập luận phân tích; Luyện tập thao tác lập luận phân tích) và Phong cách ngôn ngữ bào chí (Phong cách ngôn ngữ báo chí; Bản tin; Luyện tập viết bản tin; Phỏng vấn và trả lời phỏng vấn; Luyện tập phỏng vấn và trả lời phỏng vấn ) Lớp

12 gồm hai chủ đề: Truyện kí Việt Nam từ sau cách mạng tháng Tám năm

1945 (Người lái đò Sông Đà; Ai đã đặt tên cho dòng sông?; Luyện tập vận dụng kết hợp các phương thức biểu đạt trong bài văn nghị luận; Luyện tập vận dụng các thao tác lập luận) và Truyện ngắn hiện đại Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975 (Rừng xà nu; Những đứa con trong gia đình; Nghị luận

về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi)

Trên cơ sở hai chủ đề gợi ý của mỗi khối lớp, tôi đề xuất thêm một sốchủ đề (xem phần Phụ lục) mang tính thử nghiệm, vừa làm vừa rút kinhnghiệm Đối với chương trình Ngữ văn 11, với hai chủ đề được gợi ý (kèm

theo Công văn 3280/BGDĐT-GDTrH ngày 27/8/2020) gồm Thơ Nôm Đường luật và Phong cách ngôn ngữ báo chí, trong khuôn khổ sáng kiến kinh nghiệm này, tôi thiết kế chủ đề Thơ Nôm Đường luật theo hướng phát

triển phẩm chất và năng lực học sinh Thiết kế chủ đề Thơ Nôm Đường luậttheo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, tôi tập trung vào việc

tổ chức các hoạt động học qua hệ thống câu hỏi/bài tập/phiếu học tập

CHỦ ĐỀ THƠ NÔM ĐƯỜNG LUẬT

(Thời lượng: 10 tiết)

1 Góp phần giúp học sinh biết yêu mến và trân trọng tâm hồn, nhân cách

Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương; từ đó biết yêu quý thiên nhiên,cuộc sống, biết lựa chọn lối sống phù hợp với bản thân Đồng thời hiểu đượcmột số yêu cầu của bài văn nghị luận như phân tích đề, lập dàn ý, sử dụng thaotác lập luận phân tích

2 Hình thành năng lực và phẩm chất

- Hình thành năng lực: năng lực giao tiếp và hợp tác (tương tác với giáoviên, học sinh trong lớp; làm việc cặp đôi/nhóm); năng lực tự chủ và tự học(chuẩn bị bài ở nhà, chủ động xây dựng phương án trả lời câu hỏi, phản biệnkhoa học); năng lực ngôn ngữ (sử dụng ngôn ngữ để tìm hiểu, trao đổi bài họctheo yêu cầu của nhiệm vụ học tập); năng lực văn học, thẩm mĩ (đọc hiểu bàithơ trữ tình theo đặc trưng thể loại, nhận biết vẻ đẹp tâm hồn nhà thơ, )

- Hình thành phẩm chất: chăm chỉ, nhân ái, trung thực, trách nhiệm,yêu nước

3 Qua chủ đề, học sinh có được kĩ năng sau:

- Có thể tự đọc được các bài thơ còn lại trong chùm thơ Tự tình của Hồ Xuân

Hương, chùm thơ thu của Nguyễn Khuyến và các bài Nôm Đường luật khác

3.2 Kĩ năng viết

- Phân tích được các yêu cầu của đề văn nghị luận; tìm ý và lập được dàn

ý cho bài văn nghị luận

- Sử dụng được thao tác phân tích trong làm văn nghị luận; viết được đoạnvănvà bài văn nghị luận có sử dụng thao tác phân tích

- Liên hệ, vận dụng những nội dung đã đọc được từ văn bản vào giảiquyết các tình huống trong học tập và đời sống

3.3 Kĩ năng nói và nghe

- Giới thiệu, đánh giá về nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm văn học

- Biết cách chuyển đoạn văn, bài văn đã viết sang dạng nói; trình bày bàinói trước tập thể lớp

- Nghe và nắm bắt được nội dung thuyết trình, quan điểm của người nói.Biết nhận xét về nội dung và hình thức thuyết trình

C PHƯƠNG PHÁP VÀ HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC

1 Dạy đọc hiểu

- Hoạt động khởi động, tạo tâm thế: kĩ thuật dự đoán, học cá nhân và toàn lớp

- Hoạt động đọc tổng quan văn bản: phương pháp đọc diễn cảm, hỏi đáp,học cặp đôi

- Hoạt động đọc hiểu chi tiết: Phương pháp đàm thoại gợi mở; phươngpháp nêu vấn đề; phiếu học tập, học theo nhóm

- Hoạt động đọc hiểu ý nghĩa và các giá trị của văn bản; phương pháp nêuvấn đề; học toàn lớp

- Hoạt động liên hệ, vận dụng thực tiễn: phương pháp tình huống; máytính, máy chiếu; một số tranh ảnh

2 Dạy viết

- Hoạt động tạo hứng thú, nhu cầu viết: phương pháp nêu vấn đề

- Hoạt động viết: phương pháp thực hành viết (viết nháp, viết sáng tạo)

3 Dạy nói và nghe

- Hoạt động nói: phương pháp thuyết trình; máy tính, máy chiếu

- Hoạt động nghe: phiếu học tập

to lớn trong văn học những thế kỉ sau, đặc biệt là giai đoạn

từ cuối thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX với những tên tuổinhà thơ đã thành danh như: Hồ Xuân Hương, NguyễnKhuyến, Tú Xương,…

1.4 Giáo viên nêu vấn đề: Theo em, đọc hiểu thơ/thơ NômĐường luật là đọc hiểu những gì? Để đọc hiểu ý nghĩa củabài thơ Nôm Đường luật, cần dựa vào những yếu tố hìnhthức nghệ thuật nào?

1 Kể tên những tác phẩm thơ trữ tình thời trung đại đãhọc trong chương trình Ngữ văn 10:………

2 Nêu cảm nghĩ về nội dung các tác phẩm đó:………

3 Nhận xét về đặc điểm thể loại các bài thơ, từ đó chỉ ranhững sáng tạo nghệ thuật của các tác giả:…………

1.1 Giáo viên yêu cầu học sinh nhớ lại cảm xúc khi học

những tác phẩm/đoạn trích đã học trong chương trình Ngữ văn 10 nói về người phụ nữ:

1.2 Giáo viên yêu cầu học sinh gấp sách và dự đoán: Bàihọc hôm nay cũng có liên quan đến thân phận người phụ

nữ, tiêu đề là Tự tình (bài II) Em dự đoán xem nhà thơ sẽ nói gì trong lời Tự tình? Tác giả sẽ chọn thể thơ nào để trình

bày? Vì sao? (Giáo viên không kết luận, để cho học sinhđược tự do trình bày các phán đoán)

1.3 Giáo viên gọi một học sinh đọc toàn bộ văn bản vàchú thích

1.4 Giáo viên nêu câu hỏi: Cảm nhận chung của em sau khiđọc bài thơ? (Em cảm nhận được gì về nội dung của bàithơ? Nhà thơ đã dùng thể thơ nào để thể hiện nhận thức vàtình cảm của mình?)

1.5 Giáo viên hướng dẫn học sinh huy động kiến thức vàlàm việc cặp đôi (hoặc theo nhóm): Em đã biết văn bản này

là bài thơ và tác giả của nó là Hồ Xuân Hương Hãy nhớ lạinhững lần đọc thơ nói chung và thơ Hồ Xuân Hương nóiriêng để trả lời các câu hỏi sau đây:

- Bài thơ, thể thơ này gợi cho em nhớ tới bài thơ nào đã học?Có điểm tương đồng nào giữa chúng về đặc điểm nghệ thuật?

- Em biết gì về Hồ Xuân Hương và thơ của bà?

2 Đọc hiểu chi

tiết văn bản

2.1 Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc hiểu 6 câu đầu:

- Hãy đọc kĩ 6 câu thơ đầu và hoàn thành phiếu học tập sau:

3 Những cảnh tượng nào được nhà thơ miêu tả ở đây? Hình ảnh,

từ ngữ nào giúp em khẳng định nhận thức ấy của mình? Đặc điểm, tác dụng của các yếu tố nghệ thuật này là gì?

4 Hình tượng thiên nhiên góp phần diễn tả tâm trạng, thái độ của nhà thơ trước số phận như thế nào?

5 Nỗi niềm phẫn uất của nhân vật trữ tình được diễn tả như thế nào?

1 Hình ảnh người phụ nữ qua các tác phẩm/đoạn trích đã học trong chương trình Ngữ văn 10:………

2 Cảm nghĩ về hình ảnh người phụ nữ qua các tác phẩm/

đoạn trích đã học trong chương trình Ngữ văn 10.

- Giáo viên mời một số học sinh trình bày kết quả đọc hiểucủa mình trong phiếu học tập (HS khác bổ sung).

2.2 Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc hiểu hai câu cuối

- Giáo viên gọi một học sinh đọc to hai câu cuối và yêu cầuhọc sinh trong lớp nhận xét về cách ngắt nhịp

- Giáo viên yêu cầu học sinh cho biết: Hai câu kết nói lêntâm sự gì của tác giả? (cách dùng từ, nghệ thuật tăng tiến, )

- Giáo viên nêu câu hỏi: Âm điệu câu thơ kết thúc bài thơ có tácdụng gì với việc thể hiện tâm trạng, thái độ của nhân vật trữ tình?2.3 Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc hiểu khái quát: Qualời tự tình, bài thơ nói lên khát vọng sống, khát vọng hạnhphúc của Hồ Xuân Hương Từ kết quả đọc hiểu bài thơ,theo em, Hồ Xuân Hương muốn nhắn nhủ điều gì với ngườiphụ nữ trong xã hội đương thời?

3 Đọc hiểu ý

nghĩa và các giá

trị của văn bản

31 Giáo viên nêu tình huống: Sau khi học xong bài thơ này,

giả dụ có ai hỏi em: Bài thơ là lời của ai? Thể hiện nội dung gì? Nội dung ấy đã được thể hiện như thế nào? Thì

em sẽ trả lời ra sao?

3.2 Giáo viên nêu câu hỏi: Bài học hôm nay đã giúp em cóthêm những kinh nghiệm nào về cách đọc thơ? Hãy ghi lạiđiều đó vào vở

4 Liên hệ vận

dụng

Tùy theo bối cảnh dạy học (thời gian, nhận thức của họcsinh,…), giáo viên nêu vấn đề thảo luận theo hình thức toànlớp học hoặc yêu cầu mỗi nhóm học sinh thảo luận về một(một số vấn đề) đặt ra sau đây:

- Giáo viên nêu vấn đề: Bài thơ Tự tình vừa cho thấy bi kịchduyên phận vừa cho thấy khát vọng sống, khát vọng hạnhphúc của Hồ Xuân Hương Em hãy phân tích điều đó

- Học sinh thảo luận, trình bày ý kiến một cách cởi mở, hợp

1.3 Giáo viên hướng dẫn học sinh huy động kiến thức vàlàm việc cặp đôi (hoặc theo nhóm): Em đã biết văn bản này

là bài thơ và tác giả của nó là Nguyễn Khuyến Hãy nhớ lạinhững lần đọc thơ nói chung và thơ Nguyễn Khuyến nóiriêng để trả lời các câu hỏi sau đây:

- Bài thơ, thể thơ này gợi cho em nhớ tới bài thơ nào đã học?Có điểm tương đồng nào giữa chúng về đặc điểm nghệ thuật?

- Em biết gì về Nguyễn Khuyến và thơ của ông?

2 Đọc hiểu chi

tiết văn bản

2.1 Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc hiểu 6 câu đầu:

- Hãy đọc kĩ 6 câu thơ đầu và hoàn thành phiếu học tập sau:

- Giáo viên mời một số học sinh trình bày kết quả đọc hiểucủa mình trong phiếu học tập (HS khác bổ sung)

2.2 Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc hiểu hai câu cuối

- Giáo viên gọi một học sinh đọc to hai câu cuối và yêu cầuhọc sinh trong lớp nhận xét về tâm trạng nhân vật trữ tình

- Giáo viên yêu cầu học sinh cho biết: Nhân vật trữ tìnhmuốn bộc bạch, thổ lộ điều gì ở hai dòng thơ này?

- Giáo viên nêu câu hỏi (cho học sinh khá, giỏi): Từ cảnh thu, hai câu cuối bài thơ nói đến tình thu Em cảm nhận

được điều gì trong nỗi niềm của nhà thơ trước thời cuộc?2.3 Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc hiểu khái quát: Bàithơ Câu cá mùa thu thể hiện sự cảm nhận và nghệ thuật gợi

tả tinh tế của Nguyễn Khuyến về cảnh sắc mùa thu đồngbằng Bắc Bộ, đồng thời cho thấy tình yêu thiên nhiên, đấtnước, tâm trạng thời thế và tài thơ Nôm của tác giả Từ kếtquả đọc hiểu bài thơ, em hình dung thế nào về cách ứng xửcủa Nguyễn Khuyến trước thời cuộc đầy biến động

về làng cảnh Việt Nam không? Em trả lời như thế nào?

3.2 Giáo viên đặt câu hỏi: Theo em, bài thơ này có điểm

giống và khác nhau như thế nào với bài Thu vịnh?

3.3 Em hãy phân tích cái hay của nghệ thuật sử dụng từ

ngữ trong bài Câu cá mùa thu.

2 Em hình dung được gì về nhân vật trữ tình? Dòng nào,

từ ngữ nào cho em biết điều đó?

3 Những cảnh tượng, hình ảnh, từ ngữ nào giúp emkhẳng định nhận thức ấy của mình? Đặc điểm, tác dụngcủa các yếu tố nghệ thuật này là gì?

4 Từ cảnh tượng được miêu tả, có thể thấy nhân vật trữtình đã cảm nhận thiên nhiên và cuộc sống bằng nhữnggiác quan nào? Qua sự cảm nhận ấy, em đánh giá thế nào

về tấm lòng của nhà thơ với thiên nhiên, đấtnước?

lớp học hoặc yêu cầu mỗi nhóm học sinh thảo luận về một(một số vấn đề) đặt ra sau đây:

- Giáo viên nêu vấn đề: Bài thơ được sáng tác ở thời điểmNguyễn Khuyến đã từ quan về ở ẩn, sống với thiên nhiênvùng quê nghèo

+ Em có cho rằng hầu hết người Việt Nam sẽ chọn lối sống

ở ẩn như nhân vật trữ tình trong bài thơ không?Vì sao? Emcó chọn lối sống đó không? Tại sao?

+ Cuộc sống đời thường có nhiều điều mới mẻ và vô cùnghấp dẫn Vì sao nhiều người vẫn thích sống ẩn dật, xa rờichốn quan trường, danh lợi? Theo em, trong thời đại ngàynay, người ta có thể sống ẩn dật bằng cách nào?

+ Khi từ quan về ở ẩn, Nguyễn Khuyến có nhiều bài thơ thểhiện nỗi lòng ưu tư trước cuộc sống Theo em, nỗi lòng ưu

tư đó thể hiện điều gì trong tâm hồn nhà thơ?

- Học sinh thảo luận, trình bày ý kiến một cách cởi mở, hợp

* Giáo viên tổ chức học sinh thành các nhóm làm việc theo

kĩ thuật “Khăn trải bàn” để đọc hiểu văn bản Thương vợ.

* Giáo viên gợi ý:

- Cảm nhận của em về hình ảnh bà Tú qua bốn câu thơ đầu?(Chú ý những từ ngữ có giá trị tạo hình, hình ảnh con còtrong ca dao được tác giả vận dụng một cách sáng tạo)

- Lời “chửi” trong câu thơ cuối là lời của ai, có ý nghĩa gì?

- Nỗi lòng thương vợ của nhà thơ được thể hiện như thếnào? Qua bài thơ, em có nhận xét gì về tâm sự và vẻ đẹpnhân cách của Tú Xương?

* Giáo viên lưu ý học sinh vận dụng kiến thức về thơ Nôm,cách đọc hiểu thơ và kinh nghiệm đọc thơ Nôm Đường luật

ở những bài thơ trước vào đọc hiểu văn bản này

- Tùy vào trình độ, sự hiểu biết của học sinh, giáo viên cóthể gợi lại hoặc cung cấp cho học sinh một số kiến thức vềcách gieo vần, đối ngẫu, luật bằng trắc trong thơ Đường.Trên cơ sở đó hướng dẫn học sinh đọc hiểu ý nghĩa bài thơ

và đánh giá tác dụng của các yếu tố nghệ thuật

- Hãy nhớ lại và chia sẻ những kinh nghiệm, cảm xúc của

dàn ý; thao tác

lập luận phân

tích)

mình khi làm công việc đó

- Để viết được bài văn nghị luận hấp dẫn chúng ta phải nắmvững yêu cầu phân tích đề, lập dàn ý; sử dụng các thao táclập luận phù hợp, trong đó có thao tác phân tích Em hãychia sẻ những yêu cầu này qua phiếu học tập sau:

* Giáo viên yêu cầu học sinh hoàn thành phiếu học tập sau:

* Học sinh thảo luận và rút ra những vấn đề trọng tâm vềphân tích đề, lập dàn ý; thao tác lập luận phân tích Giáoviên định hướng để học sinh vận dụng vào thực hành,hình thành kĩ năng

2 Định hướng

viết

2.1 Giáo viên định hướng học sinh lựa chọn nội dung viếtbài văn nghị luận:

- Viết về một chủ đề mà em tâm đắc sau khi học các bài thơ

Nôm Đường luật Chẳng hạn: Thiên nhiên trong “Câu cá mùa thu” của Nguyễn Khuyến hay Hình ảnh người phụ nữ qua bài thơ Tự tình (II) của Hồ Xuân Hương,…

- Viết về những đặc sắc nghệ thuật của thơ Chẳng hạn: Nét độc đáo trong thơ Nôm Đường luật của Nguyễn Khuyến qua bài Câu cá mùa thu,…

2.2 Giáo viên yêu cầu học sinh nhớ lại (hoặc gọi họcsinh nhắc lại) các yêu cầu và quy trình viết bài văn nghịluận đã học ở lớp 10

2.3 Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tìm kiếm vàtham khảo các bài nghị luận tốt trong sách hoặc trênInternet và lưu ý học sinh về việc không được sao chép,đạo văn

3 Thực hành viết Giáo viên tổ chức cho học sinh viết bài, chỉnh sửa, hoàn

thiện

2 NÓI – NGHE (2 tiết)

1 Chuẩn bị Giáo viên hướng dẫn học sinh chuyển bài viết của mình

thành bài thuyết trình Giáo viên khuyến khích các em trìnhbày bằng PowerPoint

2 Nói - nghe 2.1 Giáo viên tổ chức cho học sinh thuyết trình theo nội

Phiếu học tập số 3

1 Khi phân tích đề cần chú ý những gì?

2 Quá trình lập dàn ý được thực hiện như thế nào?

3 Mục đích, yêu cầu của thao tác lập luận phân tích?

4 Thao tác lập luận phân tích được thực hiện như thế nào

để đạt hiệu quả trong bài văn nghị luận?

5 Mối quan hệ giữa phân tích và tổng hợp trong bài vănnghị luận là gì?

dung đã chuẩn bị.

2.2 Giáo viên hướng dẫn học sinh nghe và nắm được nội dung thuyết trình, quan điểm của người nói và đưa ra các nội dung và hình thức thuyết trình của bạn theo phiếu học tập sau:

HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG, MỞ RỘNG VẤN ĐỀ (20 phút)

1 Về một số

đặc điểm của

thơ Nôm Đường

luật

Thõ Nôm - Thơ Nôm Ðường luật là một thành tựu rực rỡ của thơ ca Việt

Nam Ðó là những bài thơ được viết bằng chữ Nôm theo thể Ðường luật (gồm cả những bài thơ theo thể Ðường luật hoàn chỉnh và cả những bài theo thể Ðường luật phá cách)

- Ngoài những đặc điểm chung của văn học trung đại, đặc điểm của thơ Nôm Ðường luật nói một cách ngắn gọn và bản chất nhất là sự kết hợp hài hòa giữa “yếu tố Nôm” và

“yếu tố Ðường luật” Hai yếu tố này hòa quyện, đan xen vào nhau tạo nên giá trị của mỗi tác phẩm thơ Nôm Ðường luật Mỗi một yếu tố có những giá trị biểu đạt, biểu cảm, giá trị thẩm mỹ khác nhau nhưng cũng có tính độc lập tương đối, có thể tách ra để nhận diện đặc điểm của thể loại

- Một số đặc điểm cụ thể (GV giới thiệu một số đặc điểm để trao đổi cùng học sinh)

2 Về kĩ năng

đọc – viết – nói

– nghe

Từ việc rèn luyện kĩ năng đọc – viết – nói – nghe, học sinh cần liên hệ, vận dụng kiến thức, kĩ năng của bài học vào giải quyết những tình huống đặt ra của thực tiễn đời sống, bày tỏ quan điểm riêng một cách hợp lí, cởi mở

3 Bài tập vận

dụng

Phân tích những điểm tương đồng và khác biệt trong thơ Nôm Đường luật của Nguyễn Khuyến và Tú Xương qua hai

bài thơ Câu cá mùa thu, Thương vợ

E CỦNG CỐ, DẶN DÒ (10 phút)

- Tìm đọc một số bài thơ Nôm Đường luật của Nguyễn Khuyến, Hồ Xuân Hương, Tú Xương,…

Phiếu học tập số 4 Nội dung thuyết trình Nhận xét, bình luận

Nội dung:………

………

………

………

Về nội dung:………

………

………

………

Quan điểm của người nói:

………

………

Về quan điểm của người nói:………

………

Cách thức thể hiện: ………

Về cách thức thể hiện: …

- Đọc văn bản và phần ghi nhớ các bài: Khóc Dương Khuê (Nguyễn Khuyến), Vịnh khoa thi Hương (Trần Tế Xương).

- Soạn bài: Bài ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ)

IV Hiệu quả của việc thiết kế chủ đề dạy học Thơ Nôm Đường luật

theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh

Vận dụng thiết kế bài dạy chủ đề Thơ Nôm Đường luật để tổ chức hoạtđộng dạy học, học sinh có dịp được bộc lộ cảm nhận, trau dồi khả năng giaotiếp Đồng thời giáo viên cũng có cơ hội để nắm được trình độ tiếp nhận của họcsinh với những mặt mạnh, mặt yếu cần điều chỉnh, biểu dương, phát huy Khôngkhí giờ học thực sự dân chủ

Năm học 2020 - 2021 khi tổ chức cho học sinh lớp 11, trườngTHCS&THPT Thống Nhất học tập theo thiết kế bài học trên, bản thân tôi thấyrất có hiệu quả, có những phản hồi tích cực từ học sinh và đồng nghiệp Nhiềuhọc sinh đã thực sự trưởng thành khi được hoạt động qua các hoạt động học tập,không còn thụ động mà đủ tự tin tham gia tranh luận, thảo luận, phản biện Họcsinh có những thay đổi nhất định trong nhận thức, hành vi ứng xử, hình thànhphẩm chất yêu nước và trách nhiệm, kĩ năng mềm như kĩ năng giao tiếp, kĩnăng làm việc nhóm Sự chuyển biến của học sinh cần có quá trình lâu dài,nhưng để quá trình đó diễn ra thuận chiều thì đây là thực tế khả quan

Thiết kế chủ đề dạy học Thơ Nôm Đường luật nhằm phát triển phẩm chất và

năng lực cho học sinh có ý nghĩa thực tiễn cao Điều đó được biểu hiện trước hết ở

ý thức tham gia và hiệu quả đạt được bằng những sản phẩm cụ thể Học sinh đã có

ý thức học tập tích cực bằng việc chủ động tham gia giờ học, say mê tìm kiếmnhững tri thức có liên quan đến bài học, vận dụng vào cuộc sống Giáo viên có ýthức sử dụng hiệu quả phương tiện và thiết bị dạy học, dự kiến các tình huống dạyhọc và phương án giải quyết, sử dụng công nghệ thông tin, có điều kiện khai thác

hệ thống kênh hình trên mạng Internet, biên tập thành hệ thống kênh hình dạy họccó hiệu quả góp phần bổ sung kiến thức và phương pháp dạy học

BẢNG SO SÁNH HÌNH THỨC DẠY HỌC: DẠY TỪNG BÀI VÀ DẠY THEO CHỦ ĐỀ

THƠ NÔM ĐƯỜNG LUẬT

T

T

Thơ Nôm Đường luật

Các nhiệm vụ học tập đượcgiao, học sinh quyết định chiếnlược học tập với sự chủ động

hỗ trợ, hợp tác của giáo viên(Học sinh là trung tâm)

2 Mục tiêu

đạt được

Đạt tới mục tiêu chiếmlĩnh kiến thức mới thôngqua hoạt động, bồidưỡng các phương pháp

tư duy khoa học

Hướng tới các mục tiêu: chiếmlĩnh nội dung kiến thức khoahọc, rèn luyện các kĩ năng:quan sát, thu thập thông tin, dữliệu; xử lí (so sánh, sắp xếp,phân loại, liên hệ…thông tin);