Khi giảng dạy những bài học có thí nghiệm thực hành của chương trình vật lý 6, học sinh gặp nhiều khó khăn như: không biết sử dụng các dụng cụ thínghiệm, không biết lắp ráp, kĩ năng làm
Trang 11.1 Lí do chọn đề tài
Việc vận dụng đúng phương pháp dạy học theo đặc thù của môn sẽ đemlại hiệu quả cao cho quá trình dạy học.Trong năm học gần đây với việc đổimới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động tư duy của họcsinh gắn liền với việc vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, đặc biệt
là phương pháp dạy học nêu vấn đề đã đem lại kết quả tốt với học sinh
Để thực hiện được điều đó thì mỗi giáo viên phải không ngừng học tập
và rèn luyện nhằm nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, tay nghề Từ đómới có thể áp dụng được một phương pháp dạy học hợp lý đối với các mônhọc thực nghiệm
Giáo dục trung học cơ sở nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển nhữngkết quả của giáo dục tiểu học, có trình độ học vấn phổ thông cơ sở và nhữnghiểu biết ban đầu về kĩ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học trung học phổthông, trung học chuyên nghiệp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động Trong các môn học thì Vật lí học là cơ sở của nhiều ngành kỹ thuật quantrọng Sự phát triển của khoa học Vật lí gắn bó chặt chẽ và có tác động qua lạitrực tiếp với sự tiến bộ của khoa học và kĩ thuật
Chương trình Vật lí trung học cơ sở có nhiệm vụ cung cấp cho học sinhmột hệ thông kiến thức vật lí cơ bản, ở trình độ phổ thông, bước đầu hìnhthành ở học sinh những kĩ năng và thói quen làm việc khoa học, góp phầnhình thành các năng lực nhận thức và các phẩm chất, nhân cách mà mục tiêugiáo dục trung học cơ sở đã đề ra
Trong quá trình giảng dạy và công tác tôi nhận thấy: Môn Vật lí có mốiquan hệ gắn bó chặt chẽ, qua lại với các môn học khác Nhiều kiến thức và kĩnăng đạt được qua Vật lí là cơ sở đối với việc học tập các môn học khác, đặcbiệt là môn Sinh học, Hoá học và Công nghệ Mặt khác, vì Vật lí học là mộtmôn khoa học thực nghiệm đã được toán học hoá ở mức độ cao, nên nhiềukiến thức và kĩ năng toán học được sử dụng rộng rãi trong việc học tập Vật lí
Trang 2Đa số học sinh không có kĩ năng làm thí nghiệm thực hành, chưa biết sử lí kếtquả thí nghiệm để hình thành kiến thức.
Với những vị trí và vai trò quan trọng như trên ngay từ đầu năm học tôi đãxác định việc rèn luyện khả năng làm thí nghiệm thực hành cho học sinh làmột nhiệm vụ hết sức quan trọng, đặc biệt là học sinh lớp 6 đầu cấp Bởi thế
tôi đã chọn và áp dụng sáng kiến: “Hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm thực hành môn vật lí 6 ở Trường THCS & THPT Quan sơn”.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Khi giảng dạy những bài học có thí nghiệm thực hành của chương trình vật
lý 6, học sinh gặp nhiều khó khăn như: không biết sử dụng các dụng cụ thínghiệm, không biết lắp ráp, kĩ năng làm thí nghiệm thực hành còn chậm, chưachính xác, chưa biết xử lí kết quả để hình thành kiến thức và mát nhiều thờigian Do đó, tôi muốn tìm ra những kinh nghiệm giảng dạy phù hợp hơn đểhọc sinh có thể làm được thí nghiệm thực hành tốt nhất, hiệu quả nhất
Đề tài này giúp cho học sinh chọn phương pháp làm thí nghiệm thực hànhmột cách phù hợp và có hiệu quả nhất, học sinh sáng tạo hơn, lớp học hứngthú và sinh động hơn
1.3 Đói tượng nghiên cứu
- Các bài thực hành và tiết có thí nghiệm ở môn Vật lí 6
- Học sinh lớp 6 trường THCS & THPT Quan sơn
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu tôi đã sử dụng một số phương pháp sau :
- Phương pháp điều tra giáo dục
- Phương pháp quan sát sư phạm
Trang 32 Nội dung 2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu :
Phương pháp dạy học là một bộ phận hợp thành của quá trình sư phạmnhằm đào tạo thế hệ trẻ có tri thức khoa học, về thế giới quan và nhân sinhquan, thói quen và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tế
Phương pháp dạy học có mối liên hệ biện chứng với các nhân tố kháccủa quá trình dạy học Những phương pháp dạy học phải thống nhất biệnchứng giữa việc giảng dạy của giáo viên với việc học tập của học sinh Đồngthời góp phần có hiệu quả vào việc thực hiện tốt các khâu của quá trình dạyhọc Xác định kế hoạch giáo dục, giáo dưỡng, phát triển bộ môn một cáchnhịp nhàng, cụ thể hoá nhiệm vụ dạy học trên cơ sở đặc điểm của học sinh,điều chỉnh kế hoạch dạy học cho sát với diễn biến thực tế, tổ chức và hướngdẫn học sinh học tập ở trên lớp cũng như ở nhà phù hợp với dự định sư phạm Đối với môn vật lý ở trường phổ thông, các bài thực hành đóng một vaitrò hết sức quan trọng, đặc biệt là đối với học sinh đầu cấp như lớp 6, việchướng dẫn học sinh làm thí nghiệm thực hành là một hoạt động dạy học, làmột công việc khó khăn, ở đó bộc lộ rõ nhất trình độ của người giáo viên vật
lý trong việc hướng dẫn hoạt động kỹ năng của học sinh, vì thế đòi hỏi ngườigiáo viên và cả học sinh phải học tập và lao động không ngừng Bài thực hànhthí nghiệm vật lý sẽ giúp học sinh hiểu sâu hơn những qui luật vật lý, nhữnghiện tượng vật lý Thông qua các bài thí nghiệm thực hành tạo điều kiện chohọc sinh vận dụng linh hoạt những kiến thức để tự lực giải quyết thành côngnhững tình huống cụ thể khác nhau thì những kiến thức đó mới trở nên sâusắc hoàn thiện và trở thành vốn riêng của học sinh Trong quá trình giải quyếtcác vấn đề, tình huống cụ thể do bài tập đề ra học sinh phải vận dụng các thaotác tư duy như so sánh phân tích, tổng hợp khái quát hoá để giải quyết vấn
đề, từ đó sẽ giúp giải quyết giúp phát triển tư duy và sáng tạo, óc tưởngtượng, tính độc lập trong suy nghĩ, suy luận làm thí nghiệm thực hành một
Trang 4cách phù hợp và có hiệu quả nhất, học sinh sáng tạo hơn, lớp học hứng thú vàsinh động hơn.
2.2 Cơ sở thực tế và thực trạng của việc làm thí nghiệm thực hành môn vật lí 6 ở Trường THCS & THPT Quan sơn
2.2.1 Đặc điểm tình hình : Trường THCS & THPT Quan sơn có cơ sở vậtchất phục vụ cho việc giảng dạy tương đối tốt, phòng học kiên cố, sạch sẽđúng qui cách
Học sinh trường THCS & THPT Quan sơn đa phần là các em ngoan chịukhó trong học tập, các em có đầy đủ sách giáo khoa, sách bài tập
Tuy nhiên bên cạnh những thuận lợi trên, trường THCS & THPT Quansơn còn gặp không ít khó khăn như: nhà trường chưa có phòng thí nghiệm, đồdùng dạy học còn thiếu, chưa được bổ sung, trang bị mới, một số ít học sinhcòn chưa thực sự chú tâm vào học, còn ham chơi, phần lớn các em học yếucác môn tự nhiên….ảnh hưởng đến kết quả dạy và học tập môn vật lý Đặcbiệt là phần làm thí nghiệm thực hành
2.2.2 Thực trạng của việc làm thí nghiệm thực hành môn vật lí 6 tại trườngTHCS & THPT Quan sơn
Về kiến thức yêu cầu học sinh phải nắm vững kiến thức cơ bản, trọngtâm của bài học, từ đó mới có tiền đề cơ sở học tập tốt môn vật lí
Về kỹ năng học sinh biết tiến hành các thí nghiệm kiểm tra hay thínghiệm nghiên cứu để rút ra kiến thức, vận dụng được các công thức để giảibài tập
Trong quá trình giảng dạy môn vật lý giáo viên thường sử dụng phươngpháp chia nhóm để học sinh tiến hành thí nghiệm thực hành, thảo luận và tìm
ra kết quả cho câu hỏi và giáo viên thường kết luận đúng, sai và vì thời gian
có hạn, giáo viên không hướng dẫn chi tiết hết các nhóm, dụng cụ thí nghiệmchưa đầy đủ, việc giảng dạy vật lý nhất là bài thí nghiệm thực hành như thế sẽkhông đạt được kết quả cao, vì trong lớp có các đối tượng học sinh giỏi, khá,trung bình, yếu, kém nên khả năng tư duy của các em rất khác nhau, đối với
Trang 5học sinh yếu, kém hay trung bình không thể tư duy kịp và nhanh như học sinhkhá, giỏi nên khi thảo luận các em chưa thể kịp hiểu ra vấn đề và nhất là khithảo luận nhóm, giáo viên lại hạn chế thời gian hoặc thi xem nhóm nào đưa rakết quả nhanh nhất thì thường các kết quả này là tư duy của các học sinh khá,giỏi trong nhóm Vì thế nếu giáo viên không chú trọng đến việc hướng dẫnhọc sinh phương pháp làm thí nghiệm thực hành thì học sinh sẽ đoán mòkhông nắm vững được kiến thức trong bài học
2.3 Một số phương pháp hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm thực hành môn Vật lí lớp 6
Để giúp các em có cách học tập tốt phần thí nghiệm thực hành trong mỗi
bài dạy giáo viên cần phải nắm vững mục tiêu của từng bài, từ đó phân biệtđược các loại thí nghiệm có trong bài học thuộc loại thí nghiệm nào ( Thínghiệm chứng minh hay thí nghiệm khảo sát ) để tổ chức lớp học tập sao cho
có hiệu quả nhất Việc tổ chức lớp học phụ thuộc vào từng lớp, từng đốitượng học sinh và từng thí nghiệm
Đối với lớp học trầm, tập trung nhiều học sinh yếu kém giáo, viên cần phải
tổ chức tình huống học tập bằng cách giới thiệu các sự vật hiện tượng liênquan đến bài học, giới thiệu các dụng cụ thí nghiệm cần thiết, hướng dẫn cáchtiến hành thí nghiệm, tạo tình huống để học sinh dự đoán kết quả thí nghiệm,tiến hành thí nghiệm, nhận xét kết quả thí nghiệm Từ đó rút ra nhận xét vàphát hiện kiến thức
Đối với lớp học sôi nổi, có nhiều học sinh khá giỏi thì giáo viên và họcsinh cùng nêu vấn đề , nêu phương án khảo sát vấn đề Từ đó học sinh có thể
tự tổ chức phương án thí nghiệm kiểm tra và rút ra kết luận về kiến thức Giáoviên chỉ cần quan sát, hướng dẫn, đánh giá và kết luận
* Trong quá trình lên lớp giáo viên cần chú ý những điều sau:
- Phải soạn bài trước khi lên lớp để từ đó biết được thí nghiệm cần nhữngdụng cụ gì, trong phòng thí nghiệm đã có những loại nào, cần phải sưu tầmthêm dụng cụ thí nghiệm hay không Với những thí nghiệm khó cần phải làm
Trang 6trước để kiểm tra mức độ chính xác và thành công Ngoài ra người thầy cònphải chuẩn bị các bảng tổng hợp của thí nghiệm, bảng kết quả thí nghiệm chonhóm, cho lớp, phải luôn trú trọng đến hệ thống câu hỏi (Câu hỏi phải rõnghĩa, kích thích được tư duy của học sinh)
- Cần phải chia nhóm học sinh một cách hợp lí Trong mỗ nhóm cần hội tụđầy đủ các đối tượng học sinh để học sinh được hổ trợ và giúp đỡ nhau trongquá trình học tập Vai trò của các thành viên trong nhóm được luân phiên chonhau Ngay từ đầu năm học cần phải hướng dẫn cách thảo luận nhóm, phươngpháp học cho học sinh bởi vì đây là đối tượng học sinh đầu cấp
- Với học sinh cần phải chuẩn bị cần phải nghiên cứu và chuẩn bị bài trướckhi đến lớp, từ đó biết được bài học có cần bổ xung dụng cụ thí nghiệm haykhông
- Đảm bảo an toàn trong quá trình làm thí nghiệm
Là học sinh đầu cấp, lần đầu được tiếp xúc với các dụng cụ thí nghiệm vàcác thí nghiệm trong giờ học Do đó các em chưa biết cách sử dụng các thiết
bị thí nghiệm và có sự lúng túng trong quá trình làm thí nghiệm Vì thế ngay
từ buổi học đầu tiên giáo viên cần chú ý đến việc hướng dẫn cách sử dụng cácthiết bị, các thao tác thí nghiệm sao cho an toàn và có hiệu quả Ví dụ như cácdụng cụ đo thể tích chất lỏng, nhiệt kế (Bằng thủy tinh) cần sử dụng nhẹnhàng, tránh va đập, vệ sinh sạch sẽ sau khi làm song thí nghiệm Với lực kếkhông được sử dụng quá giới hạn đo Các thí nghiệm trong chương II cần chú
ý đến an toàn trong quá trình làm thí nghiệm vì có liên quan đến đèn cồn, cácchất như rượu, dầu…
* Khi tiến hành thí nghiệm có thể thực hiện theo các thao tác sau:
+ Yêu cầu học sinh phải nắm được mục đích của thí nghiệm là gì
+ Nhìn vào hình vẽ nêu được các dụng cụ cần thiết (Đối với các dụng cụ màcác em đã được làm quen ) Còn đối với dụng cụ mới thì giáo viên gới thiệutên và tác dụng của từng loại
Trang 7+ Cho học sinh đọc các bước tiến hành hoặc mô tả các bước thí nghiệm, sau
đó giáo viên hướng dẫn lại các bước tiến hành thí nghiệm trên bảng phụ.+ Tổ chức cho học sinh dự đoán kết quả thí nghiệm, đề ra phương án kiểm tra
dự đoán
+ Chia nhóm học sinh, phát dụng cụ và giao thời gian thực hành thí nghiệm.+ Các nhóm lắp ráp thí nghiệm (Với thí nghiệm rễ), còn với thí nghiệm khóthì giáo viên có thể lắp sẵn cho học sinh
+ Các nhóm tự phân công vai trò của từng thành viên trong nhóm, xem lạicác bước tiến hành và làm thí nghiệm
+ Các nhóm ghi kết quả sau mỗi bước vào bảng kết quả
+ Giáo viên cần phải bao quát lớp trong quá trình thực hành thí nghiệm Pháthiện và hướng dẫn kịp thời các nhóm còn lúng túng khi làm thí nghiệm cũngnhư quan sát kết quả và ghi kết quả
+ Khi hết thời gian thảo luận nhóm giáo viên yêu cầu các nhóm báo cáo kếtquả Dựa vào kết quả giáo viên phân tích để học sinh rút ra kết luận cần thiếtcho bài học
Trong chương trình Vật lí lớp 6 các thí nghiệm của học sinh được chia ralàm 2 loại chính: Thí nghiệm chứng minh và thí nghiệm khảo sát Khi lên lớpgiáo viên cần phải xác định các thí nghiệm có trong bài học thuộc loại thínghiệm nào, phải tổ chức lớp ra sao để giờ học có hiệu quả Có những thínghiệm chỉ cần mô tả để rút ra kết luận, có thí nghiệm phải làm biểu diễn họcsinh quan sát hiện tượng và rút ra nhận xét Nhưng cũng có những thí nghiệmhọc sinh tự làm Sau đây là một số thí nghiệm điển hình đã được áp dụng vàđem lại hiệu quả cao trong năm học 2020 – 2021 vừa qua
1 Loại thí nghiệm chứng minh những kiến thức thu thập được
Đây là loại thí nghiệm mà các em đã biết trước kết luận, chỉ dùng thínghiệm để kểm tra kết quả Với thí nghiệm này các em dễ dàng hơn vì chỉ cầnlàm theo hướng dẫn và đã biết kết quả
Ví dụ: Bài: Đo thể tích chất lỏng
Trang 8- Mục đích của thí nghiệm: Đo thể tích nước chứa trong bình.
+ Gọi hai em đọc các bước tiến hành thí nghiệm
+ Giáo viên nêu lại và treo bảng phụ có ghi 2 bước rõ ràng (ước lượng thểtích cần đo, kiểm tra ước lượng bằng cách đo thể tích)
+ Các nhóm phân công vai trò của từng bạn, cử người lên lấy dụng cụ thínghiệm sau đó tiến hành làm
+ Giáo viên yêu cầu học sinh sau mỗi bước ghi kết quả vào bảng Nhắc nhởcác em cần xác định GHĐ và ĐCNN của bình chia độ, ước lượng trước khi
đo Trong khi các nhóm làm thí nghiệm giáo viên quan sát, phát hiện nhữngnhóm còn lúng túng Từ đó giúp đỡ các em kịp thời
+ Sau 7 phút yêu cầu các nhóm dừng thí nghiệm và lần lượt báo cáo kếtquả thí nghiệm của nhóm mình
+ Các nhóm báo cáo xong giáo viên thu kết quả của các nhóm Động viêncác nhóm ước lượng và đo có kết quả tương đối bằng nhau
Qua thí nghiệm, giáo viên cần cho học sinh trả lời các câu hỏi sau:
? Mục đích của thí nghiệm là gì? (đo thể tích nước ở hai bình).
? Người ta đo thể tích chất lỏng bằng dụng cụ gì? (bình chia độ, ca đong)
2 Mô tả thí nghiệm để rút ra kết luận
Đây là loại thí nghiệm các em cần quan sát, phân tích hình ảnh trong sáchgiáo khoa để thấy quá trình làm thí nghiệm rồi rút ra kết luận
Ví dụ: Bài : Đo thể tích vật rắn không thấm nước
- Mục đích của thí nghiệm: Biết đo thể tích của vật rắn không thấm nước cóhình dạng phức tạp
Trang 9Phần một: Giáo viên đặt câu hỏi:
? Nhìn vào hình hình 4.2 SGK vật lí lớp 6 (15) hãy nêu các dụng cụ thí nghiệm.
+ Bình chia độ có GHĐ 550 ml, ĐCNN 10ml
+ Một hòn đá có dây buộc
? Nêu các bước tiến hành.
+ Đổ nước vào bình chia độ đến mức 150ml
+ Thả chìm hòn đá vào bình chia độ, mực nước
dâng lên 200ml
? Tìm thể tích hòn đá bằng cách nào.
200ml – 150ml = 50ml (lấy mực nước sau trừ đi mực nước ban đầu)
Phần hai: Giáo viên đặt vấn đề:
Khi mà vật rắn không thấm nước không bỏ lọt bình chia độ thì có cách nào
để đo thể tích của nó không?
? Nhìn vào hình 4.3 SGK vật lí 6 (15) em hãy nêu những dụng cụ cần thết để tiến hành thí nghiệm.
+ Bình chia độ có GHĐ: 100 cm3; ĐCNN: 10 cm3
+ Một bình tràn, 1 bình chứa, 1 hòn đá
? Hãy mô tả các bước tiến hành.
Hình a: Đổ nước vào bình tràn đầy đến vòi, dưới vòi có bình chứa (bình chứakhông có nước)
Hình b: Thả chìm hòn đá vào bình tràn làm nước tràn ra bình chứa
Hình c: Lấy nước từ bình chứa đổ vào bình chia độ Mực nước trong bình chỉ
80 cm3
- Tiến hành thí nghiệm
Trang 10- Qua thí nghiệm học sinh trả
lời các câu hỏi sau:
tích của viên đá hoặc sỏi
phải rửa sạch và lau khô
+ Khi đổ nước vào bình chia độ hoặc ống nghiệm phải cầm bình chia độhoặc ống nghiệm hơi nghiêng một chút để nước khỏi rớt ra ngoài
+ Trong khi đo ống nghiệm hoặc bình chia độ phải đặt thẳng đứng để kếtquả đọc được chính xác
+ Ước lượng thể tích trước khi đo Làm như vậy để học sinh quen vơi việcxác định thể tích của vật
3 Loại thí nghiệm học sinh quan sát giáo viên làm
Với các thí nghiệm khó, có tính chất nguy hiểm, khó thành công thì giáoviên cần làm thí nghiệm để học sinh quan sát hiện tượng xảy ra sau đó giáoviên đưa ra các câu hỏi dẫn dắt giúp học sinh rút ra những kết luận cần tìm
Ví dụ 1: Bài: Một số ứng dụng của sự nở vì nhiệt
- Mục đích thí nghiệm: Qua quan sát giáo viên làm thí nghiệm, học sinh thấyđược sự nở vì nhiệt của chất rắn khi bị ngăn cản thì có thể gây ra những lựcrất lớn
- Tiến hành thí nghiệm:
+ Giáo viên giới thiệu dụng cụ thí nghiệm: Bộ dụng cụ thí nghiệm lực xuấthiện trong sự co dãn vì nhiệt (Gồm 1 thanh thép đặt trên 1 giá đỡ, một số chốt