SỬ DỤNG bài tập hóa học hữu cơ lớp 12 có HÌNH ẢNH, đồ THỊ để PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG lực CHO học SINH TRUNG học PHỔ THÔNG

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT MAI ANH TUẤN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 12 CÓ HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ ĐỂ PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC CHO HỌC SINH T

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT MAI ANH TUẤN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 12 CÓ HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ ĐỂ PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC

MỤC LỤC

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 2

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp mới của đề tài 4

PHẦN II NỘI DUNG 4

I CƠ SỞ LÍ LUẬN 4

1 Khái niệm về năng lực 4

2 Phân loại năng lực và năng lực học sinh cần đạt được 5

2.1.Phân loại năng lực 5

2.2 Năng lực của học sinh Trung học phổ thông 6

3 Câu hỏi hóa học gắn với thực tiễn 7

Khái niệm về câu hỏi hóa học gắn với thực tiễn 7

II XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC HỮU CƠ 12 CÓ SỬ DỤNG HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ 7

1 Nguyên tắc xây dựng: 7

2 Quy trình xây dựng hệ thống bài tập: 7

PHẦN III: KẾT LUẬN 25

TÀI LIỆU THAM KHẢO 26

PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC CHO HỌC SINH THÔNG QUA SỬ DỤNG HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ TRONG BÀI TẬP HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 12

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Sau hơn 30 năm đổi mới, Việt nam đã vượt qua khủng hoảng, kinh tế, xã hội ngày càng phát triển, giáo dục ngày càng lớn mạnh Một nền giáo dục vững mạnh, chất lượng và hiệu quả cao là điều kiện quyết định cho việc phát triển bềnvững Tuy nhiên, việc phát triển về số lượng trường học rất nhanh chưa đi đôi với nâng cao chất lượng Cụ thể như:

Thứ nhất, nhiều người dân không hài lòng về chất lượng giáo dục của các

trường học Không chỉ là kết quả học tập mà các yếu tố như: khả năng thích nghi, tiếp thu của học sinh, chất lượng giáo viên, môi trường học tập, chương trình, mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học… đều được quan tâm và đánh giá Và hầu hết các trường đều chưa đáp ứng được nhu cầu, mong muốn, kỳ vọng của người dân Những gia đình có điều kiện kinh tế đã gửi con, em đi du học như một hình thức tị nạn về Giáo dục

Thứ hai, xã hội cũng không hài lòng về chất lượng đào tạo Các doanh nghiệp, các cơ quan… hầu hết đều phải đào tạo lại nếu muốn tuyển dụng, bởi người lao động chưa đáp ứng được yêu cầu việc làm

Thứ ba, là về hiệu quả đầu tư cho Giáo dục, theo Phạm Đỗ Tiến Nhật, lượng tiền

xã hội bỏ ra (khoảng 25% GDP) đầu tư cho giáo dục so với những gì thu được làkhông xứng đáng và lãng phí Ngoài ra còn rất nhiều ý kiến về chất lượng giáo dục, đào tạo hiện nay

Như vậy để thấy rằng, mâu thuẫn lớn nhất của nền giáo dục Việt Nam hiện nay chính là phát triển theo chiều rộng nhưng chất lượng giáo dục lại thấp Làm thế nào để thay đổi thực trạng này? Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền có đưa

ra các giải pháp như: Nghị quyết số: 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo tại hội nghị trung ương 8 (khóa XI) Quốc hội đưa ra Nghị quyết 88/2014/QH13 đổi mới chương trình sách giáo khoa Chính phủ có Nghị

quyết 44/NQ-CP Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết

29 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

Tất cả các giải pháp đều có điểm chung là đổi mới nền giáo dục từ định hướng phát triển nội dung sang định hướng phát triển năng lực của người học Năng lựcgồm: Năng lực chung và năng lực chuyên môn Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn là một năng lực chuyên môn cần thiết và quan trọng

Hóa học là môn khoa học vừa lí thuyết vừa thực nghiệm, đồng thời cũng gắn liền với thực tiễn và các hiện tượng trong cuộc sống Trong dạy học hóa học, việc sử dụng bài tập được áp dụng rộng rãi nhằm hệ thống hóa các kiến thức, kỹ năng, rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn và đánh giá các năng lực của học sinh Mặc dù vậy, hiện nay nhiều bài tập hóa học được xây dựng lại

xa rời thực tiễn, quá chú trọng vào các kĩ thuật tính toán mà chưa quan tâm đến bản chất hóa học làm giảm bớt giá trị của chúng Việc xây dựng các bài tập một cách hệ thống mà chứa đựng những tình huống xảy ra trong cuộc sống thực tiễn còn rất thiếu

Muốn phát triển được năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh phải làm như thế nào? Và việc xây dựng hệ thống bài tập định hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn có nâng cao chất lượng học tập của học sinh hay không? Đều là những băn khoăn, trăn trở không chỉ của riêng bất kì thầy, cô giáo hay các cấp quản lý giáo dục nào

Chính vì vậy, tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Sử dụng bài tập hóa học hữu

cơ lớp 12 có hình ảnh, đồ thị để phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh trung học phổ thông”

2 Mục đích nghiên cứu

Phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh thông qua sử dụng hình ảnh,

đồ thị trong bài tập hóa học hữu cơ lớp 12, qua đó góp phần nâng cao chất

lượng dạy học hóa học ở trường THPT

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống bài tập câu hỏi thực tiễn và các biện pháp phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trường THPT Mai Anh Tuấn

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu các cơ sở lý luận liên quan và trong chính đề tài: Đổi mới

phương pháp dạy học hóa học, bài tập hóa học, những vấn đề tổng quan về nănglực, năng lực vận dụng kiến thức và cách thức sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực này cho học sinh THPT

4.2 Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình, sách giáo khoa hóa học

ở trường phổ thông, đặc biệt là phần hóa học chương cacbohiđrat lớp 12

4.3 Nghiên cứu phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS thông qua

hệ thống câu hỏi thực tiễn phần cacbohiđrat

5 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của lí thuyết

- Nghiên cứu tài liệu, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách bài tập, sách tham khảo, các đề thi học sinh giỏi Hóa các cấp các năm

- Thực nghiệm

+Tham khảo ý kiến của các chuyên gia

+ Thực nghiệm sư phạm: Dạy học sinh lớp 12 THPT

+ Phương pháp thống kê toán học và xử lí kết quả thực nghiệm

6 Đóng góp mới của đề tài

- Góp phần hệ thống hóa cơ sở lí luận về vấn đề phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong quá trình dạy học ở trường THPT

- Phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh thông qua hệ thống câu hỏi thực tiễn chương cabohiđrat

PHẦN II NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN.

1 Khái niệm về năng lực

Năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức kĩ năng và các thuộc tính các nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, Năng lực của cá nhân được đánh giá

qua phương thức và kết quả hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đề cuộc sống

2 Phân loại năng lực và năng lực học sinh cần đạt được

2.1.Phân loại năng lực

Hiện nay, có rất nhiều cách phân loại năng lực, qua nghiên cứu có thể chia năng lực thành 2 loại năng lực cần cho người lao động trong xã hội hiện nay, giúp họ

có đầy đủ khả năng hoàn thành chủ động, tích cực và sáng tạo nhiệm vụ được giao Đó là:

Năng lực chung: “Là những năng lực cơ bản, cần thiết mà bất kì ai, bất kì người

nào cũng cần có để sống, học tập, làm việc và phát triển Các hoạt động giáo dục, với những tác động khác nhau, nhưng đều hướng đến mục tiêu hình thành

và phát triển các năng lực chung của học sinh” Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành ở nước ta chú trọng hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất đạo đức (sống yêu thương, sống tự chủ, sống trách nhiệm) và những năng lực chung chủ yếu như [2]: “Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp

và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo”

Việc đánh giá mức độ các yêu cầu được thực hiện thông qua nhận xét các biểu hiện chủ yếu của các thành tố trong từng phẩm chất, năng lực và được mô tả trong chương trình cụ thể của các cấp

Năng lực chuyên biệt: “Là các năng lực được hình thành và phát triển trên cơ sở,

nền tảng của những năng lực chung nhưng sâu hơn, tách biệt hơn trong những hoạt động hoặc tình huống, môi trường đặc thù Năng lực chuyên biệt là năng lực được hình thành và phát triển nổi trội hơn, chiếm ưu thế hơn xuất phát từ đặcđiểm của môn học Một năng lực có thể làm năng lực chuyên biệt của nhiều mônhọc khác nhau” Năng lực chuyên biệt của môn hóa học trong nhà trường THPT bao gồm:

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học

- Năng lực thực nghiệm hóa học

- Năng lực tính toán hóa học

- Năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn

Nhìn chung, sự phân biệt giữa năng lực chung và năng lực chuyên biệt là cần thiết Tuy nhiên, chúng cũng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, góp phần bổ sung

cho nhau, vì vậy đôi khi danh giới giữa chúng là không thật sự rõ ràng Ví dụ: Năng lực tư duy sáng tạo là năng lực chung nhưng môn học nào cũng coi năng lực này như một năng lực chuyên biệt…

Hiện nay, người ta quan tâm nhiều đến việc phát triển năng lực hành động Nănglực hành động của mỗi cá thể được tổ hợp bởi các năng lực nhất định, chủ yếu bao gồm[1] : “Năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực cá thể, năng lực hành động và năng lực xã hội”

Những năng lực này có mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ với nhau và không thể tách rời nhau Trên cơ sở có sự kết hợp các năng lực này mà năng lực hành động được hình thành Cấu trúc chung của năng lực hành động được mô tả theo mô hình sau[1] :

2.2 Năng lực của học sinh Trung học phổ thông

Theo tài liệu[3] của tác giả Nguyễn Minh Phương đề xuất 4 nhóm năng lực thể hiện được khung năng lực cần đạt cho học sinh phổ thông của nước ta hiện nay:

Năng lực nhận thức: yêu cầu học sinh có các khả năng quan sát, ghi nhớ, tư duy

(độc lập, logic, trừu tượng…) Từ đó phát hiện được vấn đề, có ý thức tự học, trau dồi vốn kiến thức trong cuộc sống một cách chủ động, tích cực

Năng lực xã hội: yêu cầu học sinh phải có những khả năng thuyết trình, giao

tiếp, tự tin trước đám đông, điều khiển được cảm xúc, có khả năng thích ứng, biết phối hợp giữa các khả năng cạnh tranh và hợp tác…

Năng lực thực hành (hoạt động thực tiễn): yêu cầu học sinh phải biết cách vận

dụng tri thức, thực hiện một cách chủ động, linh hoạt, tích cực Có khả năng sử dụng các công cụ cần thiết, khả năng giải quyết vấn đề theo cách sáng tạo nhất, có

sự bền bỉ…

Năng lực cá nhân: được biểu hiện qua các mặt về thể lực, yêu cầu học sinh biết

chơi thể thao, tập thể dục để bảo vệ sức khỏe, có khả năng thích nghi với môi trường sống, bên cạnh đó là mặt hoạt động cá nhân đa dạng khác nhau như: khả năng lập kế hoạch, tự đánh giá, tự chịu trách nhiệm

Như vậy trong chương trình GD phổ thông, nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực chung chủ yếu , và mỗi môn học có những năng lực đặc thù riêng Ví dụ như môn Hóa học có những năng lực đặc thù : “Năng lực sửdụng ngôn ngữ hóa học, năng lực thực nghiệm hóa học, năng lực tính toán hóa học, năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn”

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tôi đi sâu vào nghiên cứu về năng lực vận dụng kiến thức của học sinh THPT

3 Câu hỏi hóa học gắn với thực tiễn

Khái niệm về câu hỏi hóa học gắn với thực tiễn

Là những câu hỏi có nội dung hóa học xuất phát từ thực tiễn Quan trọng nhất là câu hỏi vận dụng kiến thức vào cuộc sống, giúp giải quyết một số vấn đề đặt ra

từ thực tiễn

II XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC HỮU CƠ 12 CÓ

SỬ DỤNG HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ.

1 Nguyên tắc xây dựng:

- Bài tập phải đảm bảo tính vừa sức ,từ cơ bản đến phát triển tư duy

- Từ đặc điểm riêng lẻ đến khái quát,lặp đi lặp lại những kiến thức khó và trừu tượng

- Đa dạng, đủ loại hình nhằm tăng thêm kiến thức và giúp học sinh cọ sát

- Cập nhật những thông tin mới

- Hệ thống bài tập phải đảm bảo tính chính xác,khoa học

2 Quy trình xây dựng hệ thống bài tập:

- Bước 1: Xác định mục đích của hệ thống bài tập

- Bước 2: Xác định nội dung hệ thống bài tập

- Bước 3: Xác định loại bài tập, các kiểu bài tập

- Bước 4: Thu thập thông tin để soạn hệ thống bài tập

- Bước 5: Tiến hành soạn thảo bài tập

- Bước 6: Tham khảo, trao đổi ý kiến với chuyên gia và đồng nghiệp

- Bước 7: Thực nghiệm, chỉnh sửa và bổ sung

3 Hệ thống bài tập hóa học 12 có sử dụng hình ảnh, đồ thị

3.1 Mang tính trực quan, sinh động gắn liền với kiến thức và kĩ năng thực hành hóa học, góp phần vào việc giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho học sinh.

3.1.1 Ví dụ minh họa: (Đề thi minh họa–lần 2–2017)

Hình vẽ sau đây mô tả thí nghiệm điều

chế chất hữu cơ Y Phản ứng nào sau

đây xảy ra trong thí nghiệm trên ?

C H2NCH2COOH + NaOH → H2NCH2COONa + H2O.

3.1.2 Phân tích và hướng dẫn trả lời

 Câu hỏi này giúp học sinh thấy được phương pháp điều chế este Ngoài

ra, hình vẽ sử dụng ở đây còn có tác dụng mô tả, thay thế những thí

nghiệm khó, phức tạp hoặc điều kiện thực tế không thể tiến hành được, từ

đó giúp học sinh dễ tái hiện và vận dụng kiến thức

 Đáp án: B

3.1.3 Một số vấn đề cần lưu ý trong thí nghiệm

 Trong thí nghiệm như hình vẽ trên, nước đá giúp chất hữu cơ Y ngưng tụ trong ống nghiệm

 Thực tế, nếu tiến hành thí nghiệm như hình vẽ trên, cần cho một ít cát sạch vào ống nghiệm đựng dung dịch X để khi đun nóng hỗn hợp sôi đều.

 Có thể tiến hành thí nghiệm trên bằng cách khác: Cho vào ống nghiệm khô 2,0 ml ancol etylic; 2,0 ml axit axetic và 2 giọt axit sunfuric đặc Liêntục lắc đều ống nghiệm và đồng thời đun nóng 8-10 phút trong nồi nước nóng 65-700C (không được đun sôi hỗn hợp phản ứng) Sau đó làm lạnh ống nghiệm và rót vào ống nghiệm 3-4 ml dung dịch natri clorua bão hòa

để quan sát lớp este nổi lên ở phía trên

3.2 Kích thích sự say mê, lý thú, yêu thích môn học.

3.2.1 Ví dụ minh họa: Một số este có mùi thơm hoa quả được dùng

trong công nghiệp thực phẩm (kẹo, bánh, nước giải khát) Chẳng hạn, etyl

butirat có mùi dứa Công thức phân tử của etyl

butirat là

A C4H8O2. B C5H10O2.

C C6H12O2. D C6H10O2.

3.2.2 Phân tích và hướng dẫn trả lời

 Với việc sử dụng hình ảnh giúp học sinh dễ theo dõi, cảm thấy bớt nặng

nề, hứng thú hơn và gần gũi với cuộc sống hơn làm cho học sinh say mê, hứng thú và yêu thích môn học

 Đáp án: C Etyl butirat → CH3–CH2–CH2–COO–CH2–CH3 → C6H12O2

3.3 Giảm thời gian diễn giải của thầy, tăng thời gian hoạt động của trò.

3.3.1 Ví dụ minh họa

Hình vẽ dưới đây mô tả cấu tạo thu gọn ở dạng mạch hở của:

3.3.2 Phân tích và hướng dẫn trả lời

 Với xu hướng đổi mới phương pháp dạy học, dạy học hướng vào học sinh đang được phổ biến rộng rãi hiện nay, việc chuẩn bị cho học sinh sớm thích ứng với đời sống xã hội, hòa nhập và phát triển cộng đồng, tôn trọng nhu cầu, lợi ích, tiềm năng của học sinh… có ý nghĩa vô cùng quan trọng Vì thế, việc tổ chức cho học sinh hoạt động độc lập hoặc theo nhóm (thảo luận, làm thí nghiệm, quan sát vật mẫu, phân tích bảng số liệu…) thông qua đó học sinh vừa tự lực nắm các tri thức, kĩ năng mới, đồng thời được rèn luyện về phương pháp tự học, được tập dượt phương pháp nghiên cứu.

 Đáp án: D

3.4 Phát triển, rèn luyện tư duy từ lý thuyết đến thực hành và ngược lại từ

đó xác nhận những thao tác kĩ năng thực hành hợp lý.

3.4.1 Ví dụ minh họa

Thêm vài giọt dung dịch glucozơ vào ống nghiệm

đựng sẵn dung dịch AgNO3 trong môi trường NH3

Sau đó, ngâm ống nghiệm trong cốc nước sôi (xem

hình vẽ bên) Trong số các phát biểu sau đây:

(a) Hiện tượng quan sát được là trên thành ống

nghiệm thấy xuất hiện một lớp bạc sáng như gương

(b) Trong phản ứng trên, AgNO3 đóng vai trò là chất

khử và glucozơ đóng vai trò là chất oxi hóa

(c) Phản ứng trên gọi là phản ứng tráng gương

(d) Thí nghiệm có thể chứng minh được glucozơ có nhóm –CH=O

Số phát biểu đúng là

3.4.2 Phân tích và hướng dẫn trả lời

 Tư duy được phát triển từ nhận thức cảm tính (cảm giác, tri giác) và những kinh nghiệm trước đây được giữ lại trong trí nhớ của mình Sử dụng hình ảnhtrong dạy học giúp học sinh rèn luyện các thao tác tư duy như so sánh, cụ thểhóa, trừu tượng hóa, khái quát hóa Thông qua hình ảnh, học sinh biết cách làm chủ tri thức: quan sát thực tiễn, rút ra kết luận, vận dụng kiến thức đã học

để giải quyết vấn đề

 Đáp án: B Giải thích

 Các phát biểu đúng: (1), (3), (4)

 Phát biểu sai (2) vì phản ứng tráng gương xảy ra cuối cùng tạo ra kim loại

Ag nên ta có AgNO3 là chất oxi hóa và glucozơ là chất khử

3.5 Bài tập tương tự

3.5.1 CHƯƠNG 1: ESTE–LIPIT

Câu 1: Dầu chuối thường được cho vào các món

chè, thạch, các loại bánh… Loại dầu này có mùi

thơm đặc trưng, kích thích vị giác, nên người ta

thường cho vào các món ăn Isoamyl axetat có mùi

thơm của chuối Công thức cấu tạo của este isoamyl

axetat là

 Đáp án: A.

Câu 2: Hoa nhài (hình bên) là loài hoa khá phổ biến ở

Việt Nam, có nguồn gốc từ dãy núi Himalayas, Trung

Quốc, với hương thơm ngọt ngào, dễ chịu, dễ dàng

xoa dịu căng thẳng, giảm stress cho người chơi hoa

Benzyl axetat là este có mùi thơm hoa nhài Tổng số

nguyên tử có trong một phân tử benzyl axetat là

Phát biểu nào sau đây là không đúng ?

Câu 4: Dưới đây là đồ thị biểu diễn nhiệt độ sôi của ba chất hữu cơ X, Y, Z

(không theo thứ tự) đều có cùng khối lượng mol phân tử bằng 60: metyl fomat, ancol propylic và axit axetic

Kết luận nào sau đây về X; Y; Z là đúng?

A X là metyl fomat, Y là axit axetic, Z là ancol propylic.

B X là metyl fomat, Y là ancol propylic, Z là axit axetic.

C X là axit axetic, Y là ancol propylic, Z là metyl fomat.

D X là ancol propylic, Y là metyl fomat, Z là

axit axetic

 Đáp án: B.