Sử dụng tư liệu tranh, ảnh lịch sử để nâng cao hiệu quả trong bài dạy lịch sử việt nam giai đoạn 1930 – 1945 ở trường THPT

Có rất nhiều biện pháp như: Hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử, sử dụng sách giáo khoa và hệ thống câu hỏi, vở bài tập,...Nhưng việc sử dụng tư liệu tranh, ảnh trong dạy học lịch

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT NGUYỄN THỊ LỢI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG TƯ LIỆU TRANH, ẢNH LỊCH SỬ ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ KHI DẠY CHƯƠNG II:

VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1930 – 1945,

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hừng

Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch sử

THANH HOÁ NĂM 2021

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3 2.3 Ý nghĩa và các giải pháp thực hiện để giải quyết vấn đề 4 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài.

Phương pháp dạy học nói chung, phương pháp dạy học lịch sử nói riêng đãtừng bước được chú trọng đổi mới và cải tiến, song nhìn chung phương pháp dạyhọc lịch sử vẫn chưa theo kịp các cải tiến về nội dung, chưa đáp ứng yêu cầu đàotạo Có thể nói phương pháp dạy học lịch sử còn có phần bảo thủ, thực dụng Sự lạchậu về phương pháp dạy học là một trong những trở ngại của việc nâng cao chấtlượng giáo dục bộ môn Nguyên nhân cơ bản của tình trạng này là do giáo viênchưa nhận thức đúng đắn, sâu sắc vai trò, vị trí của phương pháp dạy học, chưa tiếpnhận những cơ sở khoa học, lí luận về phương pháp dạy học mà còn tiến hànhgiảng dạy theo kinh nghiệm chủ nghĩa, đặc biệt chưa chú trọng phát huy tính tíchcực, chủ động của học sinh

Vậy làm thế nào để phát huy sự say mê, yêu thích của học sinh trong dạy họclịch sử? Có rất nhiều biện pháp như: Hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử,

sử dụng sách giáo khoa và hệ thống câu hỏi, vở bài tập, Nhưng việc sử dụng tư liệu tranh, ảnh trong dạy học lịch sử cũng là một trong những biện pháp quan

trọng Bởi nó giúp học sinh nắm vững hơn nữa những tri thức, sự kiện lịch sử,trong khi học sinh không thể trực tiếp nhận thức các sự kiện lịch sử, vì lịch sử là cái

đã qua không lặp lại nguyên vẹn, không thể dựng lại hoàn toàn hay thí nghiệm nhưkhoa học tự nhiên cho nên dạy học lịch sử trước hết là một quá trình truyền đạtthông tin, thu nhận, xử lý thông tin giữa giáo viên và học sinh qua các phương tiệndạy học Thông tin về sự kiện lịch sử càng chính xác, chân thật, phong phú, sinhđộng nhưng vừa sức thì sự tiếp thu và nhận thức về bộ môn lịch sử của học sinhcàng sâu sắc từ lời nói, hình ảnh cũng như các loại đồ dùng trực quan (hiện vật,tranh ảnh, bản đồ, băng đĩa, máy chiếu…)

Trong những năm gần đây, nhất là kết quả kỳ thi Trung học phổ thông quốc gianăm 2020 – 2021 cho thấy kết quả của môn lịch sử là rất thấp Yêu cầu thực tiễn đặt ra

là cần phải đổi mới phương pháp dạy học lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực củahọc sinh, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học bộ môn

Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, lấy học sinh làmtrung tâm, người thầy giữ vai trò tổ chức hướng dẫn học sinh tích cực chủ động lĩnhhội kiến thức mới Vì vậy việc sử dụng các phương pháp dạy học lịch sử, trong đó

sử dụng tư liệu tranh, ảnh phục vụ cho việc đổi mới phương pháp dạy học là một

trong những hướng tích cực nhất, hiệu quả nhất

Là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn lịch sử tôi rất trăn trở về vấn

đề này, nên mạnh dạn nêu một vài giải pháp đem lại cho học sinh cái nhìn

trực diện, khách quan hơn về lịch sử với một vài minh chứng về phương pháp “Sử dụng tư liệu tranh, ảnh lịch sử để nâng cao hiệu quả trong bài dạy lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở trường THPT” (Chương trình Chuẩn).

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Đề tài nhằm nêu lên kinh nghiệm phương pháp sử dụng tư liệu, tranh ảnh

để tổ chức giảng dạy Chương II: Việt Nam từ năm 1939 đến năm 1945 lịch sử 12,

giúp học sinh có những kiến thức cơ bản về quá trình đấu tranh giành độc lập dântộc của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Đông Dương Từ đó gópphần hình thành tình yêu quê hương, đất nước và bồi dưỡng những phẩm chất đạođức tốt đẹp trong tư duy và hành động của học sinh Việc vận dụng đề tài áp dụngvào giảng dạy sẽ giúp cho học sinh hứng thú, say mê học tập, nhận thức nhanh vàcủng cố khắc sâu kiến thức, nó còn bồi dưỡng niềm tự hào về quê hương đất nướccũng như cung cấp những kiến thức cần thiết cho kỳ thi Trung học phổ thông Quốcgia

Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng phương pháp sử dụng tư liệu tranh, ảnh để

tổ chức giảng dạy Chương II: Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1945 lịch sử 12, đề

xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn lịch sử ở trườngTHPT Nguyễn Thị Lợi và có thể áp dụng trong các trường THPT trên địa bàn ThànhPhố Sầm Sơn

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là tập trung tìm hiểu về phương pháp sử dụng tư liệu tranh, ảnh để tổ chức giảng dạy Chương II: Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1945 lịch sử 12 để nâng cao chất lượng giảng dạy lịch sử ở trường THPT

Nguyễn Thị Lợi Thành Phố Sầm Sơn

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu, trong đó sử dụng phươngpháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng để xem xét đánh giá các sự kiệnlịch sử cuộc kháng chiến chống Pháp Bên cạnh đó đề tài còn sử dụng phương pháplịch sử, phương pháp miêu tả, phương pháp lôgic, … để tìm hiểu những giá trị cốtyếu của giai đoạn đấu tranh giải phóng dân tộc để phục vụ cho các tiết dạy lịch sửLớp 12

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

Phương pháp sử dụng tư liệu tranh, ảnh là một trong những phương pháp cơ

bản của lý luận dạy học, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành

các khái niệm trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quanminh họa sự vật.

Trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan góp phần quan trọng tạo biểutượng cho học sinh cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch

sử của học sinh

Với tất cả ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển nêu trên, Tài liệu tranhảnh góp phần to lớn nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, gây hứng thú học tập chohọc sinh, nó là chiếc “cầu nối” giữa hiện thực với quá khứ khách quan với đời sốnghiện tại. 

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

- Đối với Giáo viên: đã nhận thức được tầm quan trọng của việc sử dụng

tư liệu tranh, ảnh trong dạy học lịch sử Các tiết học có sử dụng tư tranh, ảnh

mang lại hiệu quả cao, đạt được mục tiêu của bài học

Tuy nhiên, việc sử dụng tư liệu tranh, ảnh trong dạy học lịch sử ở trường

phổ thông chưa được đa số giáo viên quan tâm, xem trọng

- Giáo viên vẫn còn dạy học theo phương pháp truyền thống, nặng

về thuyết trình, chỉ sử dụng những kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa,

ít quan tâm đến việc sưu tầm, chọn lọc tư liệu

- Điều kiện cơ sở vật chất của trường phổ thông còn thiếu thốnchưa trang bị đầy đủ những tranh ảnh ninh họa phục vụ cho bài học,cũng như sự hạn chế về tư liệu thành văn trong thư viện trường

- Đối với học sinh: Đa số các em rất hứng thú với những tiết dạy mà giáo

viên có sử dụng tư liệu tranh, ảnh Tuy nhiên vẫn còn một bộ phận học sinh cho

rằng môn Sử là một môn phụ nên không chịu khó đầu tư vào việc học Lịch sử

Từ những hạn chế trên, ta thấy rằng, trong quá trình dạy học lịch sử ở

trường THPT, việc sử dụng tư liệu tranh, ảnh là một trong những biện pháp quan

trọng để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử Từ thực tế như vậy, yêu cầu mỗi giáoviên giảng dạy Lịch sử phải có phương pháp đúng, phù hợp với nội dung bàihọc để gây được hứng thú học tập đối với học sinh Tuy nhiên sử dụng như thếnào để có hiệu quả dạy học nói chung, phát huy tính tích cực hoạt động độc lập củahọc sinh nói riêng, trong dạy học lịch sử thì không đơn giản chưa có sự thống nhất,mỗi người sử dụng một cách Tình trạng sử dụng các phương tiện dạy học cònmang tính hình thức chưa phát huy được những ưu thế của các đồ dùng trực quantrong dạy học lịch sử Thậm chí một số giáo viên đã coi nhẹ việc sử dụng tue liệutranh, ảnh, có chăng phải sử dụng thì chủ yếu là minh hoạ một cách tẻ nhạt, chohọc sinh xem qua loa mang tính hình thức, chứ không dùng trong khi giảng dạy

Ngược lại, có số ít giáo viên không sử dụng đúng mức mà bị lạm dụng thì dễlàm cho học sinh phân tán xử lý, không tập trung vào các dấu hiệu cơ bản chủ yếu,thậm chí hạn chế phát triển năng lực tư duy trừu tượng của học sinh

Để khắc phục tình trạng này, đòi hỏi mỗi giáo viên cần nắm chắc lý luậncũng như thực tiễn trong quá trình dạy học để kết hợp hài hòa các phương pháp,trong đó sử dụng có hiệu quả việc sử dụng tư liệu tranh, ảnh để nhằm phát huy tínhtích cực chủ động của học sinh

2.3 Ý nghĩa và các giải pháp thực hiện để giải quyết vấn đề

2.3.1.Ý nghĩa

Thứ nhất việc sử dụng tư liệu tranh, ảnh lịch sử góp phần vào việc cụ thể

hóa những sự kiện cơ bản đã được trình bày trong sách giáo khoa

Ví dụ như để cụ thể hóa sự kiện “khởi nghĩa Nam Kì (23 – 11 – 1941)”, giáo viên ngoài việc sử dụng ngôn ngữ thành văn : “ Cuộc khởi nghĩa

nổ ra ở Gia Định – Mĩ Tho đã lan tới 18 tỉnh Nam Bộ mạnh nhất là ở Hậu Giang Lần đầu tiên lá cờ đỏ sao vàng yêu quý đã phất phới bay dưới trời Nam Bộ Có nơi như ở Gia Định, chính quyền cách mạng đã thành lập được vài hôm Nghĩa quân rất hăng hái hoạt động, được nhân dân ủng hộ….do hoàn cảnh thế giới chưa thuận tiện, nên nghĩa quân thất bại sau một tháng chiến đấu anh dũng Hàng trăm chiến sĩ của ta bị bắn không hề xét xử, hàng nghìn người bị đánh chết hoặc nhốt cho chết ngạt trong các nhà giam chật ních, hoặc bị trôi biển, trôi sông Hàng vạn người bị tù đày trong số đó biết bao thường dân

vô tội”… kết hợp với bức tranh “khởi nghĩa Nam Kì”

Khởi nghĩa Nam Kì (23 – 11- 1940)

Thứ hai, trong quá trình giảng dạy kết hợp tranh, ảnh lịch sử góp phần

vào việc tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh

Ví như khi cần tạo cho học sinh biểu tượng về “nạn đói ở Bắc Kì

và Bắc Trung Kì vào cuối năm 1944 đầu năm 1945, giáo viên cần giới

thiệu thêm cho học sinh thông qua việc kết hợp giữa chú ý lắng nghe với việc quansát tranh ảnh về sự kiện lịch sử này

“Trong lúc phong trào Việt Minh đang dâng lên mạnh mẽ khắp

cả nước thì nạn đói ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ xảy ra từ cuối năm

1944 càng trở nên nghiêm trọng Nạn lạm phát giấy bạc đã làm cho giá sinh hoạt cao vọt chưa từng thấy Riêng về gạo, tháng 10 – 1944, giá 150 đồng một tạ, tháng 12 lên 500 đồng, tháng 2 – 1945 lên 800 đồng và sau đó còn lên nữa.

Nạn đói đã diễn ra từ Bắc Bộ đến Trị - Thiên, kinh khủng nhất

là ở vùng đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Do tội ác của phát xít Nhật – Pháp, chỉ trong vòng một thời gian ngắn, cuối năm 1944, đầu năm 1945, nạn đói đã cướp mất 1/10 dân số Việt Nam lúc đó Trong lịch sử dân tộc ta, chưa bao giờ có một tai họa khủng khiếp như vậy.

… “Phá kho thóc, giải quyết nạn đói” là yêu cầu bức thiết của quần chúng, đã tập hợp và đưa toàn thể dân tộc ta vùng dậy đánh đổ ách thống trị của phát xít Nhật và bọn tay sai của chúng”

Nạn đói cuối năm 1944 đầu năm 1945 ở Bắc Kì và Bắc Trung Kì

Thứ ba, sử dụng tư liệu tranh, ảnh góp phần giúp học sinh hiểu được bản

chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử Để giúp học sinh hiểu được bản chất của sự

kiện “Ngày 1 – 5 –1938, lần đầu tiên trong ngày Quốc tế Lao động, các cuộc mít tinh được tổ chức công khai ở Hà Nội và nhiều nơi khác, thu hút đông đảo quần chúng nhân dân tham gia”, giáo viên sử dụng ngôn ngữ giảng dạy

kết hợp tranh, ảnh nói về cuộc mít tinh kỉ niệm ngày Quốc tế Lao động tại Hà Nội(1 – 5 – 1938)

“Chiều ngày 1 – 5 – 1938, các đoàn thể quần chúng đại diện cho các ngành nghề, tầng lớp xã hội: Thợ máy, thanh niên, trí thức, phụ nữ gồm 25000 người, hàng ngũ chỉnh tề, có người phụ trách từng nhóm, từng đoàn tập trung ở địa điểm quy định Mỗi người đều có huy hiệu trước ngực và khẩu hiệu cài trên mũ, nón Các đoàn tuần hành qua các phố, hô vang khẩu hiệu và lôi cuốn thêm nhiều người tham gia Họ tiến vào khu vực nhà Đấu Xảo Trước lễ đài, cuộc mít tinh có khẩu hiệu lớn “Ủng hộ Mặt trận Bình dân Pháp”, “Đi tới Mặt trận Dân chủ Đông Dương”, “Tự do dân chủ”, “Chống phát xít và đấu tranh chống nạn sinh hoạt đắt đỏ”.

…Cuộc mít tinh kéo dài mấy tiếng đồng hồ, số lượng người tham gia rất đông, nhưng rất trật tự Đại diện các đảng phái và đại biểu của công nhân, nông dân, phụ nữ, tiểu thương, trí thức đều được lên phát biểu Điều đó làm cho bọn thống trị Pháp rất căm tức nhưng đành bất lực trước cuộc mít tinh khổng lồ, được tổ chức chặt chẽ, quy mô

Thứ tư, sử dụng tư liệu tranh, ảnh góp phần vào việc giáo dục tư tưởng chính trị,

tình cảm, đạo đức cho học sinh

Khi giảng dạy sự kiện “Ngày 28 – 1 – 1941, Nguyễn Ái Quốc về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam”, chúng ta có thể sử dụng

thêm đoạn tài liệu thành văn kết hợp bức tranh đề cập đến sự kiện này

để giới thiệu cho học sinh Bức tranh những từ ngữxúc cảm, chân thật đã thể hiện được cảm xúc của một người con yêunước xa quê 30 năm để tìm đường cứu nước, cứu dân giờ mới trở lại “

Vừa đặt chân lên mảnh đất địa đầu Tổ quốc, ông lặng lẽ nhìn về phương nam như muốn thâu tóm toàn bộ hình ảnh quê hương thân yêu vào đáy mắt Ông già đó chính là Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh ” với bức tranh “Nguyễn Ái Quốc cùng một số đồng chí về nước (28 – 1 – 1941)” … học sinh sẽ có một cái nhìn cụ thể về sự kiện này.

Hơn thế nữa, sẽ tạo ra được trong lòng học sinh những rung động,những cảm xúc Đó chính là tình yêu quê hương, đất nước, là sự kínhtrọng đối với lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc – vị cha già của dân tộc

Nguyễn Ái Quốc về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng (28-01-1941)

Thứ 5 sử dụng nhiều các tư liệu tranh ảnh có liên quan đến các sự kiện để

nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình học tập của để các e tiếptục có hứng thú học tập, ví dụ, sau sự kiện 15 – 8 Nhật đầu hàng Đồng minh vôđiều kiện thì không khí cách mạng cả nước sôi sục, học sinh tiếp tục theo dõi diếnbiến của cách mạng tháng tám thành công vẻ vang như thế nào Giáo viên lần lượtđưa ra các tài liệu tranh ảnh có liên quan

Sau khi họp nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào (Tuyên Quang), trong tình hình hết sức khẩn trương, Đảng quyết định phát động và lãnh đạo toàn dân tổng khởi nghĩa giành chính quyền từ tay phát xít Nhật và bọn bù nhìn tay sai của chúng trước khi quân đồng minh Anh, Pháp vào nước ta Từ ngày 14/8, cuộc khởi nghĩa bắt đầu, trong hai ngày 14 và 15/8/1945, nhân dân tại Quảng Ngãi, Hà Tĩnh

đã nổi dậy giành chính quyền Ngày 18/8, chính quyền các tỉnh Bắc Giang, Hải Dương, Quảng Nam đã về tay nhân dân.