SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁTRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH 2 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ GIẢI PHÁP DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC HỌC SINH, TIẾP CẬN CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH 2
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ GIẢI PHÁP DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT VÀ
NĂNG LỰC HỌC SINH, TIẾP CẬN CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 -
MÔN VẬT LÝ, TẠI TRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH 2
Người thực hiện: Lưu Hoàng Long Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn SKKN thuộc môn: Vật lý
THANH HOÁ NĂM 2021
Trang 31 MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài
Thực hiện yêu cầu đổi mới căn bản toàn diện giáo dục, Ban chấp hànhtrung ương đã ban hành Nghị quyết 29, Quốc hội có Nghị quyết 88 xây dựngchương trình giáo dục phổ thông mới về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục
Tinh thần Nghị quyết 29 cũng như Nghị quyết 88 là chú trọng hơn vào
việc dạy người chứ không chỉ chú tâm vào dạy chữ, chuyển từ “học được gì” sang “làm được gì sau khi học”; Nội dung cốt lõi của chương trình giáo dục phổ
thông 2018 là tập trung phát triển năng lực, phẩm chất của người học
Thực tế hiện nay việc dạy học phát triển phẩm chất và năng lực học sinhtại các trường THPT còn gặp nhiều khó khăn do các nguyên nhân khách quan,chủ quan khác nhau Theo lộ trình thực hiện chương trình giáo dục phổ thông
2018 đã đến rất gần, theo đó học sinh lớp 1 bắt đầu thực hiện từ năm học
2020-2021, lớp 6 là từ năm học 2021-2022, đối với cấp THPT sẽ bắt đầu từ năm học2022-2023 và hoàn thành triển khai thực hiện chương trình giáo dục phổ thông
2018 vào năm học 2024-2025 Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT Thanh Hoá đã triểnkhai tập huấn các module của chương trình giáo dục phổ thông 2018 đến giáoviên đại trà để các nhà trường, các thầy cô tiếp cận với nhằm làm quen và tìm racác giải pháp phù hợp từ đó thực hiện tốt nhất nội dung giáo dục khi chươngtrình được chính thức triển khai Chính vì vậy việc thử nghiệm để tìm các giảipháp phù hợp trong việc dạy học để đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục
là việc làm cấp thiết của các thầy cô giáo tại các nhà trường Thông qua tập huấncác module của chương trình giáo dục phổ thông 2018 do Sở giáo dục và đàotạo Thanh Hoá triển khai và cũng được cử đi tập huấn GVCC tại Bộ, cùng với
sự tự nghiên cứu, sự đúc rút từ thực tiễn chúng tôi đã tiếp thu và nhận thấy cómột vài giải pháp giúp nâng cao chất lượng dạy học, tiếp cận yêu cầu đổi mới:Dạy học phát triển phẩm chất và năng lực người học, các giải pháp đã được triểnkhai tại trường THPT Yên Định 2 và bước đầu mang lại hiệu quả cũng như nhậnđược sự phản hồi tích cực từ phía học sinh
Với thực tế đó tôi chọn đề tài “Một số giải pháp dạy học phát triển
phẩm chất và năng lực học sinh, tiếp cận chương trình Giáo dục phổ thông
2018 – Môn Vật lý, tại trường THPT Yên Định 2”
1.2 Mục đích nghiên cứu
Tìm kiếm các giải pháp phù hợp nhằm thực hiện nội dung cốt lõi củachương trình giáo dục phổ thông 2018 là dạy học phát triển phẩm chất năng lựcngười học có hiệu quả
Nâng cao chất lượng dạy học môn Vật lý tại trường THPT Yên Định 2
Trang 41.3 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu về “Giải pháp dạy học phát triển phẩm chất và năng lựchọc sinh, tiếp cận chương trình Giáo dục phổ thông 2018 – Môn Vật lý, tạitrường THPT Yên Định 2”
Đối tượng nghiên cứu: Học sinh trường THPT Yên Định 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu tài liệu về chương trình tổng thể, chương trình môn Vật lýthuộc chương trình giáo dục phổ thông 2018
Nghiên cứu các quan điểm, các xu hướng, phương pháp giáo dục, kĩ thuậtdạy học hiện đại
Theo dõi thu thập xử lí thông tin, đôn đốc kiểm tra và hướng dẫn học sinhthực hiện các nhiệm vụ học tập
Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp, thực nhiệm sư phạm
Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin, xử lý số liệu:Xác định đối tượng học sinh áp dụng đề tài
Đánh giá, điều chỉnh phương pháp cho phù hợp từng đối tượng học sinh
Trang 52 NỘI DUNG SÁNG KIẾN
2.1 Cơ sở lí luận
Trong thời gian vừa qua, thực hiện kế hoạch của Bộ GD&ĐT, SởGD&ĐT Thanh Hoá đã tổ chức tập huấn chương trình giáo dục phổ thông 2018đến tất cả CBQL và giáo viên trên địa bàn toàn tỉnh, chuẩn bị cho việc thực hiệnchương trình giáo dục mới Thông qua quá trình tập huấn mỗi thầy cô cũng đãtìm hiểu các nội dung chương trình, những điểm mới, những điểm cốt lõi củachương trình, đồng thời tiếp cận với các phương pháp dạy học, kĩ thuật dạy họchiện đại phục vụ cho việc áp dụng đồng bộ với chương trình
Theo đó chương trình giáo dục phổ thông 2018 có nhiều những điểm mới
so với chương trình hiện hành Những điểm mới đó được thể hiện cụ thể nhưsau:
Đối với chương trình tổng thể
Về mục tiêu giáo dục
Chuyển từ nền giáo dục trang bị kiến thức sang nền giáo dục phát triểnphẩm chất, năng lực của người học Nghĩa là trước đây chúng ta đi tìm câu trảlời “Học xong chương trình học sinh biết được gì” thì chương trình giáo dụcmới yêu cầu “Học xong chương trình học sinh sẽ làm được những gì”
Những phẩm chất, năng lực cần đạt gồm có phẩm chất chủ yếu, năng lựccốt lõi (năng lực chung và năng lực đặc thù môn học) và năng lực đặc biệt (năngkhiếu)
Trang 6Về kế hoạch giáo dục
Chương trình giáo dục phổ thông được chia thành hai giai đoạn đó là:Giai đoạn giáo dục cơ bản (lớp 1 đến lớp 9) và Giai đoạn giáo dục định hướngnghề nghiệp (lớp 10 đến lớp 12)
Hệ thống môn học và hoạt động giáo dục gồm: Môn học và hoạt độnggiáo dục bắt buộc; Môn học tự chọn; Môn học lựa chọn (theo định hướng nghềnghiệp của học sinh)
Về nội dung giáo dục
Trong chương trình giáo dục hiện hành chúng ta đang thực hiện dạy họctheo hướng tiếp cận nội dung thì trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018chuyển sang dạy học theo hướng tiếp cận phẩm chất và năng lực học sinh,những điểm mới có thể kể đến như:
+ Căn cứ vào yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực cần đạt để xâydựng nội dung
+ Có tính kế thừa và cập nhật những nội dung tiến bộ, tiên tiến
+ Nội dung giáo dục có tính thiết thực hơn (chú trọng đến tổ chức cáchoạt động của người học)
+ Nội dung giáo dục được xây dựng có tính mở
Về phương pháp
Thực hiện triệt để các phương pháp giáo dục tích cực (lấy hoạt động củahọc sinh làm trung tâm, giáo viên đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn hoạtđộng cho học sinh, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống cóvấn đề)
Chú trọng đến phương pháp dạy học tích hợp, lựa chọn và phối hợp cácphương pháp dạy học một cách hợp lý, không tuyệt đối hóa một phương phápdạy học
Các hoạt động học tập của học sinh được cụ thể hóa gồm hoạt động khámphá vấn đề, hoạt động luyện tập và thực hành (phát hiện và giải quyết những vấn
đề có thực trong đời sống)
Các hoạt động học tập nói trên được tổ chức đa dạng cả trong và ngoàinhà trường
Về đánh giá kết quả giáo dục.
Theo chương trình giáo dục phổ thông mới thì mục tiêu chính trong đánhgiá không phải để so sánh hay phân loại học sinh mà chuyển sang mục tiêu đánhgiá mức độ học sinh đạt được so với những yêu cầu cần đạt về phẩm chất, nănglực Chú trọng nhiều hơn đến khả năng thực hành, khả năng vận dụng kiến thức
đã học vào thực tiễn, chính vì vậy đa dạng hóa các hình thức và nội dung đánhgiá; đồng thời phải xem đánh giá được xem như là một hoạt động học tập
Trang 7Đối với môn Vật lý
Bộ môn Vật lý là một bộ phận trong chương trình giáo dục phổ thông nên
đã bao hàm tất cả những điểm cốt lõi của chương trình, đồng thời do đặc điểm
bộ môn là môn khoa học thực nghiệm nên cũng có những điểm riêng
Chương trình môn Vật lý lựa chọn phát triển những vấn đề cốt lõi thiếtthực nhất, chú trọng đến các vấn đề mang tính ứng dụng và ứng dụng cao là cơ
sở của nhiều ngành kỹ thuật, khoa học và Công nghệ
Thí nghiệm, thực hành có vai trò rất quan trọng, chú trọng việc rèn luyệnkhả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học để tìm hiểu và giải quyết ở mức độnhất định một số vấn đề trong thực tiễn, đáp ứng đòi hỏi của cuộc sống, đồngthời bảo đảm phát triển năng lực Vật lý và đáp ứng yêu cầu định hướng nghềnghiệp
Về mục tiêu của Chương trình môn Vật lý
Cùng với các môn học và hoạt động giáo dục khác môn Vật lý giúp họcsinh đạt được các phẩm chất chủ yếu và các năng lực chung được quy định trongchương trình tổng thể:
Học sinh có được những kiến thức, kỹ năng phổ thông cốt lõi về Vật lý(mô hình hệ vật lý, năng lượng và sóng, lực và trường…)
Học sinh vận dụng được một số kỹ năng tiến trình khoa học để khám phá,giải quyết vấn đề dưới góc độ Vật lý; vận dụng được kiến thức, kỹ năng vàotrong thực tiễn, ứng xử với thiên nhiên, phù hợp với yêu cầu phát triển bền vữngcủa xã hội và bảo vệ môi trường
Học sinh nhận biết đúng năng lực, sở trường của bản thân; định hướngđược nghề nghiệp liên quan đến lĩnh vực môn học, thực hiện xuyên suốt trongtoàn bộ chương trình
Về các năng lực đặc thù cần đạt trong chương trình môn Vật lý.
Ngoài việc giúp học sinh phát triển các phẩm chất chủ yếu và các nănglực chung thì môn Vật lý còn phải đảm nhiệm một nhiệm vụ trọng tâm là giúphọc sinh hình thành và phát triển những năng lực đặc thù của môn Vật lý, đó là:
Năng lực nhận thức Vật lý: Nhận thức được kiến thức, kỹ năng phổ thôngcốt lõi về mô hình hệ vật lý, năng lượng và sóng, lực và trường; nhận biết đượcmột số ngành nghề liên quan đến Vật lý
Năng lực tìm hiểu thế giới tự nhiên dưới góc độ vật lý: Tìm hiểu một sốcác hiện tượng, quá trình vật lý đơn giản, gần gũi trong đời sống và trong tựnhiên theo tiến trình (đề xuất vấn đề, đưa ra phán đoán, lập kế hoạch thực hiện,thực hiện kế hoạch, báo cáo và thảo luận, ra quyết định và đề xuất ý kiến, giảipháp…)
Năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học: Vận dụng được các kiếnthức, kỹ năng đã học trong một số trường hợp đơn giản, cụ thể trong đời sống và
Trang 8bước đầu sử dụng toán học như một ngôn ngữ và công cụ để giải quyết đượcvấn đề thực tiễn
Về nội dung giáo dục môn Vật lý
Nội dung được thiết kế chú trọng bản chất, ý nghĩa Vật lý của các đốitượng; đề cao tính thực tiến; tránh khuynh hướng thiên về toán học; tạo điềukiện để giáo viên giúp học sinh phát triển tư duy khoa học dưới góc độ Vật lý;khơi gợi sự yêu thích, đam mêm bộ môn ở học sinh, đồng thời tăng cường khảnăng vận dụng tri thức vào thực tiễn
Về phương pháp giáo dục môn Vật lý
Trên quan điểm đổi mới là chuyển từ dạy học theo tiếp cận nội dung sangdạy học theo phát triển phẩm chất và năng lực, phương pháp giáo dục môn Vật
lý trong chương trình giáo dục phổ thông mới được định hướng theo nhữngđiểm mới sau:
Phát triển phẩm chất chủ yếu, năng lực chung, năng lực Vật lý thông quacác hoạt động thí nghiệm, thực hành, trải nghiệm, khám phá hiện tượng, quátrình Vật lý; Vận dụng kiến thức, kỹ năng để phát hiện và giải quyết vấn đềtrong thực tiễn; Chú trọng việc tổ chức hoạt động tự học theo kế hoạch và sựhướng dẫn của giáo viên một cách phù hợp với mỗi học sinh
Vận dụng linh hoạt, phù hợp các phương pháp, kỹ thuật, hình thức tổ chứcdạy học tích cực và các thiết bị dạy học; Chú trọng việc sử dụng thiết bị thínghiệm, thực hành và Công nghệ thông tin; Không tuyệt đối hóa một phươngpháp hãy một kỹ thuật trong day học
Thực hiện giáo dục tích hợp, nhất là giáo dục STEM;
Thực hiện đa dạng hóa môi trường và hình thức giáo dục Học trên lớp,phòng thực hành, trải nghiệm, thực địa, cơ sở sản xuất – kinh doanh, học nhóm,
tự học…
Về đánh giá kết quả giáo dục môn Vật lý
Quan điểm về đánh giá : Đánh giá kết quả giáo dục trên cơ sở các tiêu chícủa kết quả "đầu ra" về phẩm chất, năng lực và đánh giá được xem như là mộthoạt động học tập
Mục tiêu đánh giá Thu thập thông tin trung thực, kịp thời, có giá trị vềmức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt của môn Vật lý, thúc đẩy sự tiến bộ của họcsinh về phẩm chất, năng lưc
Nội dung đánh giá Với trọng tâm là đánh giá về tinh thần và thái độ họctập; năng lực nhận thức và giải quyết vấn đề; các kỹ năng thực hành, thí nghiệm,tìm hiểu khoa học; khả năng vận dụng để giải thích hiện tượng Vật lý đơn giản,bước đầu giải quyết một số vấn đề thực tiễn và cách ứng xử với môi trường (chútrọng đến đánh giá các năng lực, kỹ năng xử lí thông tin, giải quyết vấn đề, vậndụng thực tiễn, thí nghiệm, thực hành…)
Trang 9Hình thức và cách thức đánh giá Được đa dạng hóa và phối hợp một cáchhợp lý (đánh giá qúa trình và đánh giá tổng kết; đánh giá của giáo viên, tự đánhgiá và đánh giá đồng đẳng ; đánh giá sản phẩm học tập …) Trong đó chú trọngđến đánh giá quá trình, tự đánh giá, đánh gia đồng đẳng và đánh giá qua sảnphẩm học tập.
Về cơ sở vật chất và trang thiết bị.
Để đạt được mục tiêu dạy học chương trình môn vật lý theo hướng pháttriển phẩm chất năng lực thì không thể thiếu được nội dung thí nghiệm, thựchành
Chương trình đưa ra các yêu cầu tối thiểu về thiết bị thí nghiệm, thựchành và được lựa chọn để đáp ứng các yêu cầu tối thiểu
Các thiết bị có tính hiện đại, chuẩn hóa và chú trọng khai thác công nghệthông tin
Các thiết bị có tính mở Căn cứ vào tình hình thực tiễn ở cơ cở, của giáoviên và học sinh mà có thể lựa chọn để bổ sung, thay thế thí nghiệm, các thiết bịmột cách phù hợp
Trang 102.2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu
Như đã phân tích, nội dung cốt lõi của Chương trình giáo dục phổ thông
2018 là “Dạy học phát triển phẩm chất và năng lực người học” (5 phẩm chất:Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm; 10 năng lực: 3 năng lựcchung, 7 năng lực đặc thù);
Đối với chương trình môn Vật lý được xây dựng để giúp học sinh đạtđược các phẩm chất và năng lực được quy định trong Chương trình giáo dục phổthông tổng thể, bên cạnh đó cũng nhận biết đúng được một số năng lực, sởtrường của bản thân và lựa chọn được một số ngành nghề liên quan đến lĩnh vực
và môn học
Chương trình coi trọng việc rèn luyện cho học sinh kỹ năng vận dụng trithức Vật lý vào việc tìm hiểu và giải quyết ở mức độ nhất định một số vấn đềcủa thực tiễn, đáp ứng đòi hỏi của cuộc sống; vừa bảo đảm phát triển năng lựctrên nền tảng những năng lực chung và năng lực tìm hiểu thế giới tự nhiên đãhình thành ở giai đoạn giáo dục cơ bản, đồng thời đáp ứng yêu cầu định hướngvào một số ngành nghề
Tuy nhiên hiện nay việc thực hiện “Dạy học phát triển phẩm chất và nănglực người học” còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc do các nguyên nhân kháchquan và chủ quan, có thể kể tới như:
Chất lượng giáo viên còn chưa đáp ứng yêu cầu:
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tổng thể nói chung và chươngtrình Vật lý nói riêng được xây dựng để tiếp cận với chương trình hiện đại, cậpnhật các nội dung gắn liền với thực tiễn; do vậy để thực hiện có hiệu quả chươngtrình thì đòi hỏi cả người học và đặc biệt là người dạy phải không ngừng họctập, cập nhật, tiếp nhận kiến thức mới, theo kịp thời đại; tuy nhiên hiện nay cònmột bộ phận các thầy cô trực tiếp giảng dạy tại các nhà trường nói chung và tạitrường THPT Yên Định 2 nói riêng vẫn đang tiếp cận vấn đề theo lối cũ, cònchưa có sự cập nhật, biểu hiện như: ngại đổi mới, ngại tham gia tập huấn và tậphuấn có hiệu quả Chính vì điều này là rào cản rất lớn để có thể thực hiện thànhcông chương trình phổ thông mới
Điều kiện cơ sở vật chất chưa đáp ứng yêu cầu của chương trình
Theo yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông mới, các điều kiện cơ
sở vật chất phải được đáp ứng từ phòng học đạt chuẩn, các thiết bị dạy học đápứng yêu cầu của chương trình đến các thiết bị hỗ trợ dạy học khác Tuy nhiêncho đến nay đa số các nhà trường còn chưa được đầu tư cơ sở vật chất đầy đủnhằm đáp ứng yêu cầu
Bên cạnh đó từ hạn chế về cơ sở vật chất, về số lượng giáo viên/ học sinhcũng đưa đến việc số lượng học sinh trong 1 lớp còn nhiều, điều này tác độngkhông nhỏ cho người dạy khi thực hiện các phương pháp dạy học tích cực ở trênlớp Số lượng học sinh trên lớp đông, thiết bị dạy học chưa đảm bảo dẫn tới hiệu