Sử dụng các tác phẩm, bài nói của hồ chí minh để dạy học phần lịch sử việt nam (1930 1945), sách giáo khoa lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn) ở trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố đà nẵng

Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài “Sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để dạy học phần lịch sử Việt Nam 1930-1945, sách giáo khoa lịch sử lớp 12 Chương trình chuẩn

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

SVTH: Phùng Thị Ánh Hồng

Lớp 10SLS Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

GVHD: Trương Trung Phương

Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, mục đích, nhiệm vụ và giới hạn nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp của đề tài 5

6 Cấu tạo khóa luận 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÁC TÁC PHẨM, BÀI NÓI CỦA HỒ CHÍ MINH ĐỂ DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM (1930-1945), SGK LỊCH SỬ LỚP 12 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT 7

1.1 Cơ sở lý luận 7

1.1.1 Tài liệu thành văn nói chung, các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh nói riêng trong quá trình dạy học lịch sử 7

1.1.1.1 Tài liệu thành văn 7

1.1.1.2 Các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử 10

1.1.2 Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông 11

1.1.2.1 Về giáo dưỡng 11

1.1.2.2 Về giáo dục 12

1.1.2.3 Về phát triển 13

1.1.3 Những tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh được sử dụng để dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 14

1.2 Cơ sở thực tiễn 16

CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG CÁC TÁC PHẨM, BÀI NÓI CỦA HỒ CHÍ MINH ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ DẠY HỌC CÁC BÀI LỊCH SỬ VIỆT NAM (1930-1945), SGK LỊCH SỬ LỚP 12 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG 19

2.1 Lịch sử Việt Nam (1930-1945) trong chương trình sách giáo khoa lớp 12,

trường THPT 19

2.2 Các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh được sử dụng để dạy học các bài lịch sử Việt Nam (1930-1945), sách giáo khoa ở lớp 12, trường THPT 21

CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP SỬ DỤNG CÁ TÁC PHẨM, BÀI NÓI CỦA HỒ CHÍ MINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1930-1945), SGK LỊCH SỬ LỚP 12 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG 30

3.1 Những nguyên tắc chung đối với việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để dạy học lịch sử Việt Nam (1930-1945) 30

3.1.1 Phải nắm vững yêu cầu chương trình và nội dung môn học 30

3.1.2 Đảm bảo tính Đảng và tính khoa học 31

3.1.3 Phát huy tính tích cực của học sinh trong hoạt động nhận thức lịch sử 32

3.2 Các hình thức và biện pháp sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1930-1945), SKG Lịch sử lớp 12 (Chương trình chuẩn) ở trường THPT 33

3.2.1 Đối với bài nội khóa 34

3.2.1.1 Bài cung cấp kiến thức mới 34

3.2.1.2 Loại bài ôn tập, sơ kết, tổng kết 38

3.2.1.3 Loại bài kiểm tra, đánh giá 39

3.2.2 Đối với bài ngoại khóa 40

3.3 Thực nghiệm sư phạm 42

3.3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 42

3.3.2 Phương pháp thực nghiệm 42

3.3.3 Đối tượng thực nghiệm 43

3.3.4 Nội dung thực nghiệm 43

3.3.5 Kết quả thực nghiệm sư phạm 43

KẾT LUẬN 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO 47 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đại hội XI của Đảng đã xác định:

“Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý là khâu then chốt Tập trung nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, coi trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, khả năng lập nghiệp…”

Đúng như vậy, cùng với sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế cùng với công cuộc đổi mới đất nước hiện nay đòi hỏi giáo dục phổ thông phải tạo ra những con người phát triển toàn diện, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa Mỗi môn học

ở nhà trường phổ thông với đặc trưng của mình đều phải góp phần đào tạo thế hệ trẻ, trong đó có bộ môn Lịch sử Cùng với các bộ môn khác, bộ môn Lịch sử với những đặc trưng riêng của mình đã góp phần hoàn thành mục tiêu giáo dục, đào tạo Thông qua việc học tập Lịch sử, học sinh có cách nhìn nhận đúng đắn, khách quan

về quá khứ, định hướng tương lai Vì vậy khoa học Lịch sử nói chung và bộ môn Lịch sử nói riêng có nhiều điều kiện thuận lợi để tham gia vào quá trình giáo dục thế hệ trẻ Tuy nhiên thực tế hiện nay bộ môn Lịch sử ở phổ thông vẫn chưa được quan tâm đúng mực dẫn đến chất lượng dạy và học lịch sử chưa thực sự có những chuyển biến tích cực Kết quả của bộ môn lịch sử trong các kỳ thi chuyển cấp, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông cũng như trong kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng là rất thấp Chính vì vậy, đổi mới phương pháp dạy học nói chung, đổi mới phương pháp dạy học lịch sử nói riêng đang là một yêu cầu cấp thiết, làm sao vừa

có thể đảm bảo chương trình vừa giúp cho học sinh hiểu bài, cùng với đó là tạo ra tính tích cực ở học sinh đang là một bài toán khó trong phương pháp dạy học lịch

sử

Trong dạy học lịch sử, kiến thức trong sách giáo khoa là kiến thức cơ bản, tuy nhiên bên cạnh đó nhằm mở rộng kiến thức cho học sinh và tạo hứng thú học tập

giáo viên thường xuyên phải tìm hiểu, sử dụng các tài liệu thành văn mà trong đó có các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh Việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học Lịch sử có vai trò và ý nghĩa vô cùng to lớn và quan trọng Giúp học sinh hiểu rõ hơn về cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, góp phần làm rõ hơn các sự kiện lịch sử của dân tộc, là một tài liệu minh chứng cho sự lãnh đạo, tinh thần đấu tranh kiên cường của dân tộc ta trong các cuộc kháng chiến, qua đó góp phần vào việc tạo động lực giúp học sinh tiến hành hoạt động học tập lịch sử có hiệu quả và tạo ra động cơ quan trọng trong việc học tập của học sinh đó là học để xây dựng đất nước

Tôi thấy rằng lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930-1945 có nhiều biến động, nhiều cuộc khởi nghĩa, phong trào khởi nghĩa nổ ra rầm rộ và có những chuyển biến lớn

về kinh tế, xã hội Vì vậy sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh sẽ có vai trò và ý nghĩa rất quan trọng trong việc dạy học, tạo hứng thú học tập, hình thành tri thức lịch sử cho học sinh

Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài “Sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để dạy học phần lịch sử Việt Nam (1930-1945), sách giáo khoa lịch sử lớp 12 (Chương trình chuẩn) ở trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Đà Nẵng” để làm khóa luận tốt nghiệp của mình, qua đó hi vọng góp

một phần công sức của mình để nâng cao hiệu quả giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông

2 Lịch sử vấn đề

Sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử có vai trò và ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả bài học Chính vì vậy vấn đề này đã được nhiều nhà nghiên cứu lý luận dạy học nói chung, dạy học lịch

sử nói riêng ở trong và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau

Trước hết phải kể đến các công trình lý luận chung về phương pháp dạy học

lịch sử mà tiêu biểu và tập trung điển hình nhất đó là cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” do giáo sư Phan Ngọc Liên (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, xuất bản năm 2002 Đặc biệt trong cuốn này có phần sử dụng sách giáo khoa và các loại tài liệu học tập khác Tác giả đã đề cập đến việc cần thiết phải sử dụng các tác

phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh, vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu Hồ Chí

Minh trong dạy học lịch sử Theo tác giả “Các tác phẩm, bài nói, bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh có ý nghĩa to lớn trong dạy học lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới

Có thể nói hầu hết các tài liệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh đều có thể trích dẫn và sử dụng trong việc học tập các khóa trình lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới”[19;94]

Tuy nhiên giáo trình mới chỉ dừng lại ở mức độ trình bày lý luận chung, chưa đi vào phương pháp vận dụng cụ thể

Trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”, Tiến sĩ Đairi đã nêu lên

tầm quan trọng của việc sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử Theo Tiến

sĩ Đairi, ngoài SGK, tài liệu tham khảo có vị trí, ý nghĩa quan trọng trong việc làm phong phú kiến thức lịch sử đang học, hiểu sâu hơn quá khứ, tạo bài giảng hấp dẫn, sinh động có sức lôi cuốn học sinh

Ngoài ra trong khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Đăng Truyền

(02SLS) với đề tài “Sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh để dạy học lịch sử Việt Nam (1919-1930) ở trường THPT trên địa bàn Quảng Nam – Đà Nẵng”, đã đề cập một

cách khá rõ nét các tài liệu Hồ Chí Minh và việc sử dụng nó phù hợp khi giảng dạy bài lịch sử Việt Nam (1919-1930) đồng thời đưa ra một số hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh một cách hợp lý và có hiệu quả Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên dù ở những góc độ nghiên cứu khác nhau đều đề cập tới việc vận dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, nêu lên sự cần thiết phải sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh Tuy nhiên, trên thực tế chưa có một công trình nào giải quyết một cách cụ thể, đầy

đủ về phương pháp sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1930 đến 1945 Đề tài mà tôi nghiên cứu sẽ cố gắng làm rõ các nhiệm vụ mà các tài liệu trên chưa giải quyết được, mặt khác góp phần

bổ sung thêm nguồn tài liệu cần thiết để phục vụ dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1930 đến 1945 ở trường THPT

3 Đối tượng, mục đích, nhiệm vụ và giới hạn nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để dạy học phần lịch sử Việt Nam (1930-1945), SGK Lịch sử lớp 12 (Chương

trình chuẩn) ở trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

3.2 Mục đích nghiên cứu

Xác định nội dung, hình thức và biện pháp sư phạm cần thiết để sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh có hiệu quả nhằm góp phần nâng cao chất lượng

dạy-học lịch sử Việt Nam (1930-1945) về giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

3.3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ của đề tài là:

- Tìm hiểu chương trình, SGK lớp 12 (Chương trình chuẩn)

- Tiến hành điều tra cơ bản việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1930 đến 1945 ở trường THPT hiện nay

- Tìm hiểu cơ sở lý luận của việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử nói chung và ý nghĩa của việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh

- Lựa chọn được hệ thống các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh phù hợp để vận dụng vào giảng các bài lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1930 đến 1945

- Đưa ra được những hình thức và biện pháp sử dụng các tác phẩm, bài nói của

Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1930 đến 1945 lớp 12 (Chương trình chuẩn) ở trường THPT có hiệu quả

- Tiến hành thực nghiệm giáo dục để kiểm tra, đánh giá tính khả thi của đề tài

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp sưu tầm và nghiên cứu tài liệu

Tiến hành sưu tầm và nghiên cứu, lựa chọn và sắp xếp các loại tài liệu cần thiết cho đề tài, sau đó tiến hành tập hợp, so sánh, đối chiếu chọn lọc nội dung chính xác, khách quan, khoa học phù hợp với chương trình và đối tượng nhận thức của học sinh ở trường THPT để sử dụng Nghiên cứu cơ sở tâm lý, lý luận dạy học để vận dụng vào việc sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh sao cho có hiệu quả Phân tích chương trình SGK khóa trình lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1930 đến 1945 để nhận thức những nội dung cơ bản, những yêu cầu cần thực hiện và mục tiêu cần đạt đến

để thiết kế và sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh phù hợp

4.2 Phương pháp điều tra cơ bản

Để nắm rõ thực tiễn việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử ở trường THPT, tôi sẽ tiến hành điều tra về tình hình sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh của giáo viên dạy sử ở trường THPT và điều tra nhận thức của học sinh qua trao đổi, quan sát giờ dạy và qua hệ thống câu hỏi trắc nghiệm

4.3 Phương pháp chuyên gia

Lấy ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực tâm lý học, giáo dục học và đặc biệt là các nhà giáo giàu kinh nghiệm về phương pháp dạy học nhằm góp phần hoàn thành

tốt đề tài và đưa các biện pháp sư phạm vào thực tế dạy học

4.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Tiến hành giảng dạy thực nghiệm toàn phần và đối chứng ở các lớp 12, THPT

- Trên cơ sở các tiết giảng thực nghiệm giáo dục, kiểm tra kết quả bằng trắc nghiệm giáo dục và rút ra kết luận

5 Đóng góp của đề tài

Đề tài hoàn thành sẽ góp phần hoàn chỉnh hệ thống cơ sở lý luận cho việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930-1945, qua đó góp phần làm phong phú và giúp các em hiểu sâu hơn về lịch sử Việt Nam giai đoạn này

6 Cấu tạo khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khóa luận gồm 3 chương, tài liệu tham khảo và phần phụ lục:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng các tác phẩm, bài nói

của Hồ Chí Minh để dạy học phần lịch sử Việt Nam (1930-1945), SGK Lịch sử lớp

12 (Chương trình chuẩn) ở trường THPT

Chương 2: Hệ thống các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh được sử dụng để

dạy - học các bài lịch sử Việt Nam (1930-1945), SGK Lịch sử lớp 12 (Chương trình chuẩn) ở trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

Chương 3: Biện pháp sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để dạy

học lịch sử Việt Nam (1930-1945), SGK Lịch sử lớp 12 (Chương trình chuẩn) ở trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÁC TÁC PHẨM, BÀI NÓI CỦA HỒ CHÍ MINH ĐỂ DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM (1930-1945), SGK LỊCH SỬ LỚP 12 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

Ở TRƯỜNG THPT

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Tài liệu thành văn nói chung, các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh nói riêng trong quá trình dạy học lịch sử

1.1.1.1 Tài liệu thành văn

Trong nghiên cứu lịch sử nói chung, trong giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông nói riêng, tài liệu lịch sử đóng vai trò hết sức quan trọng Các nhà nghiên cứu

Xô viết cho rằng: “Tư liệu lịch sử là tất cả những gì phản ánh trực tiếp quá trình lịch

sử và cho ta khả năng nghiên cứu quá khứ của xã hội loài người Nghĩa là tất cả những di sản của xã hội loài người dưới dạng các hiện vật của nền văn hóa vật chất,

và có tài liệu thành văn, cho phép ta nhận thức về đạo đức, tập quán và ngôn ngữ của các dân tộc”

Trên cơ sở định nghĩa này, các nhà nghiên cứu Xô Viết đã chia tư liệu thành 6 nhóm:

- Di tích chữ viết

- Hiện vật khảo cổ học

- Tài liệu dân tộc học

- Tài liệu ngôn ngữ học

- Tài liệu miệng

- Tài liệu băng hình, điện ảnh, ghi âm

Trong 6 nguồn tài liệu lịch sử trên, di tích chữ viết hay còn gọi là tài liệu thành văn có vai trò, ý nghĩa quan trọng hàng đầu trong quá trình nghiên cứu, nhận thức

và giảng dạy lịch sử

Tài liệu thành văn là loại tài tài liệu chứa đựng thông tin lịch sử dưới dạng văn bản viết Ở mỗi giai đoạn lich sử, tùy theo sự phát triển của khoa học kỹ thuật mà tài liệu thành văn có thêm những dạng khác nhau và có mức độ phong phú khác nhau Chính vì vậy, tài liệu thành văn là nơi ghi lại những gì cụ thể nhất, là phương tiện cần thiết đối với dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông và là nguồn cung cấp kiến thức quan trọng cho học sinh Tài liệu thành văn bao gồm nhiều loại, nội dung và tính chất của mỗi loại cũng không giống nhau; về đại thể, có thể phân thành các loại như sau:

Thứ nhất: Tài liệu kinh điển Mác – Lênin Đây là nguồn tài liệu cần thiết vì nó

mang tính chỉ đạo tư tưởng nên phải được sử dụng trong giờ học lịch sử Tuy nhiên, khi sử dụng tác phẩm kinh điển, giáo viên cần phải chú ý một số điển như: nội dung trích dẫn chính xác, ngắn gọn, phù hợp với nội dung bài học và khả năng nhận thức của học sinh

Sử dụng các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin vào giảng dạy lịch

sử không những giúp giáo viên làm sáng tỏ bản chất của các sự kiện và các kết luận lịch sử, chứng minh đúng đắn, chính xác những luận điểm giáo viên đưa ra mà còn

có khả năng giáo dục học sinh về nhân sinh quan cách mạng, thế giới quan của chủ nghĩa mác xít, giúp học sinh có cái nhìn nhận lịch sử theo quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng

Thứ hai: Văn kiện Đảng và Nhà nước.Đây là một trong những nguồn tri thức

quan trọng bởi nó ra đời trong những hoàn cảnh cụ thể, liên quan tới những sự kiện nhất định, là tài liệu cụ thể nhất để làm rõ hơn các sự kiện đang trình bày Văn kiện của Đảng và Nhà nước góp phần quan trọng vào việc dựng lại hình ảnh quá khứ một cách sinh động và chân thực, đồng thời nêu ra nhiều bài học lịch sử quan trọng

và làm sáng tỏ nhiều sự kiện lịch sử Vì lẽ đó, nguồn tài liệu này có tác dụng thiết thực đối với việc bồi dưỡng, phát triển năng lực tư duy của học sinh trong học tập lịch sử

Ví dụ: Có thể vận dụng một đoạn trích trong Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp

hành Trung ương lần thứ 8 (8-1941) để làm rõ tình hình Việt Nam trong những năm

1939 – 1945: “Đông Dương vừa làm nô lệ cho giặc Pháp lại làm trâu ngựa cho

giặc Nhật nữa Thế là từ nay dân Đông Dương phải một cổ hai tròng, cũng vì cái chính sách hèn nhát, tàn bạo của chúng gây nên”[39;106] Qua đó giúp học sinh

thấy được tình hình của dân tộc phải cùng lúc chịu hai tầng áp bức, đời sống của nhân dân hết sức cực khổ, khó khăn…

Vì vậy nếu sử dụng một cách khéo léo, biết chọn lọc thì đây cũng là một trong những biện pháp nhằm phát triển năng lực tư duy, tăng thêm tính hứng thú trong học tập lịch sử của học sinh

Thứ ba: Các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh, của các nhà lãnh đạo Đảng

và nhà nước Trong những nguồn tài liệu tham khảo (ngoài sách giáo khoa) được sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông, các tác phẩm, bài nói của

Hồ Chí Minh có vai trò to lớn và cần thiết Có thể nói hầu hết các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh đều có thể trích dẫn và sử dụng trong việc học tập các khóa trình lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới

Ví dụ: Trong tác phẩm “Đường cách mệnh”, đã chỉ rõ con đường cách mạng

đúng đắn và những biện pháp cụ thể để nhân dân đấu tranh giành thắng lợi trong sự nghiệp giải phóng dân tộc Những quan niệm trong “Đường cách mệnh” là những quan niệm lịch sử chính xác bởi vậy khi dạy lịch sử Việt Nam thì đây là nguồn tài liệu vô cùng quan trọng

Thứ 4: Tài liệu văn học Các tác phẩm văn học từ xưa đến nay, trong lịch sử

dân tộc, có vai trò to lớn đối với việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông Bởi vì, các tác phẩm văn học bằng những hình tượng cụ thể có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm người đọc, trình bày những nét đặc trưng của các hiện tượng kinh

tế, chính trị, những quy luật của đời sống xã hội Giữa văn học và khoa học nói chung, sử học nói riêng có mối quan hệ khăng khít Mặt khác, các tác phẩm văn học góp phần quan trọng làm cho bài giảng sinh động, hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của học sinh Tuy nhiên, việc sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông phải đảm bảo hai tiêu chuẩn cơ bản: giá trị giáo dưỡng - giáo dục

và giá trị văn học Chính vì vậy người giáo viên phải biết lựa chọn, trích dẫn những tài liệu phù hợp nhằm đảm bảo được hai tiêu chuẩn trên đồng thời không ảnh hưởng đến thời gian giảng của bài và nội dung kiến thức trọng tâm

Thứ năm: Các công trình nghiên cứu chuyên khảo, các tác phẩm sử học nghiên

cứu có tính chất tổng hợp Đây là tài liệu tham khảo rất cần cho giáo viên trong việc dạy học lịch sử, cung cấp thêm những kiến thức hết sức quan trọng và làm cụ thể hơn, sáng tỏ hơn nội dung bài học

Trên đây là những nguồn tài liệu thành văn phục vụ cho việc dạy học lịch sử Tùy theo nội dung từng bài, chúng ta có thể lựa chọn, sử dụng những nguồn tài liệu tham khảo cho phù hợp nhằm nâng cao chất lượng của bài học Trong phạm vi đề tài này, tôi sẽ đề cập đến vấn đề sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong việc dạy học lịch sử

1.1.1.2 Các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử

“Chủ tịch Hồ Chí Minh là một biểu tượng kiệt xuất về quyết tâm của cả một dân tộc đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam, góp phần vào cuộc đấu tranh chung của các dân tộc vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội

… Sự đóng góp quan trọng về nhiều mặt của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong các lĩnh vực văn hóa, giáo dục và nghệ thuật là kết tinh của truyền thống văn hóa hàng ngàn năm của nhân dân Việt Nam và những tư tưởng của Người là những hiện thân của những khát vọng của các dân tộc trong việc khẳng định bản sắc dân tộc của mình và tiêu biểu cho việc thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau” [25;5-6]

Lịch sử dân tộc Việt Nam từ đầu thế kỷ XX luôn luôn gắn liền với tên tuổi và hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh Trong quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh đã viết rất nhiều các tác phẩm, tài liệu trong đó đặc biệt là những tài liệu lịch sử

Trong dạy học lịch sử Việt Nam việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh có vai trò rất quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả giờ học, giúp học sinh tiếp thu bài một cách tích cực, chủ động và sáng tạo Đồng thời, qua việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử, thế hệ trẻ càng

tự hào về lịch sử dân tộc, càng kính yêu lãnh tụ Hồ Chí Minh Ngoài ra, sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh vào dạy học lịch sử có tác dụng giáo dục tư

tưởng, nhân cách, bản lĩnh, tinh thần yêu nước, yêu giai cấp, sống có lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ

Tuy nhiên, do nhiều lý do khác nhau mà việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để dạy học lịch sử hiện nay còn một số bất cập chưa hợp lý Vì vậy trong dạy học lịch sử giáo viên cần phải lưu ý một số điểm như: giáo viên phải lựa chọn những tài liệu phù hợp với nội dung bài học và khả năng nhận thức của học sinh, tuy nhiên không được lạm dụng quá mức dẫn đến ảnh hưởng nội dung bài học; giúp học sinh rút ra cái cơ bản nhất, đặc trưng nhất của sự kiện lịch sử…

Như vậy, các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh có vai trò rất quan trọng trong giảng dạy lịch sử dân tộc Đối với học sinh trung học phổ thông, việc học tập lịch sử có sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh là một trong những biện pháp thiết thực để giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh cho các em và góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

1.1.2 Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông

1.1.2.1 Về giáo dưỡng

Trong học tập và giảng dạy lịch sử thì kiến thức trong sách giáo khoa là kiến thức cơ bản và quan trọng, tuy nhiên để hiểu rõ được những nội dung, kiến thức ấy đòi hỏi giáo viên phải tìm tòi, nghiên cứu các tài liệu tham khảo (ngoài sách giáo khoa) để làm rõ hơn, giúp học sinh nắm được kiến thức một cách cụ thể Do đặc trưng của việc học tập lịch sử, các loại tài liệu tham khảo góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ Trong các tài liệu tham khảo ấy, các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh đóng một vai trò hết sức quan trọng

Thứ nhất, sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh góp phần tạo biểu tượng, khôi phục bức tranh lịch sử Thông qua nhiều cách khác nhau trong việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh như: cụ thể hóa thời điểm, địa điểm xảy ra sự kiện, sử dụng số liệu, hình tượng hóa

sự kiện lịch sử Học sinh có thể tiếp thu được dễ dàng mà không phải giải thích gì

Ví dụ: Khi nói về phong trào cách mạng 1930 – 1931 ở Việt Nam nói chung

và phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh nói riêng: “Bom đạn, súng máy, đốt nhà, đồn binh

(28 đồn mới được dựng ở riêng Nghệ An), tuyên truyền của chính phủ, báo chí…, đều bất lực, không dập tắt nổi phong trào cách mạng của Nghệ Tĩnh”[26;72] Với

đoạn tài liệu trên giáo viên đã giúp học sinh hiểu rõ hơn nữa sự phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng 1930-1931 nói chung và phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh nói riêng

Thứ hai, sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh góp phần làm sáng tỏ bản chất của những sự kiện lịch sử

Ví dụ: Khi nói về sự kiện thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân trước hết phải hiểu:“Tên Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân nghĩa

là chính trị trọng hơn quân sự Nó là đội tuyên truyền”[26;507].

Thứ ba, sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh nhằm cung cấp những tri thức lý luận, những hiểu biết về những quy luật phát triển của xã hội, những nguyên tắc về chiến lược, sách lược cách mạng Nó giúp học sinh nắm vững những

tư tưởng chính trị - xã hội của Đảng và Nhà nước ta hiện nay, góp phần thực hiện chức năng giáo dục của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông

Như vậy, các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh được sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông có ý nghĩa vô cùng to lớn Giúp học sinh không những “biết” lịch sử mà còn “hiểu” lịch sử một cách sâu sắc

sử, làm cho tình cảm của các em được biểu hiện rõ ràng Hơn nữa qua đó giúp các

em hiểu rõ về cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh; bồi dưỡng thế giới quan khoa học, giáo dục lòng tin, đạo đức cộng sản, lòng trung thành với sự nghiệp cách mạng, nghĩa là giáo dục cho học sinh về nhân cách, bản lĩnh và

lý tưởng theo phương châm: “Sống chiến đấu, lao động và học tập theo gương Bác

Hồ vĩ đại.”

Ví dụ: Trong tác phẩm “Lịch sử nước ta” Hồ Chí Minh có viết:

“Dân ta xin nhớ chữ đồng

Đồng tình, đồng sức, đồng lòng, đồng minh” [26;229]

Chữ đồng ở đây có nghĩa là đoàn kết Qua hai câu thơ giúp các em rút ra một nguyên lý, một bài học to lớn đó chính là sự đoàn kết, sự đoàn kết ấy đã giúp nhân dân ta, dân tộc ta vượt qua bao khó khăn, đánh thắng nhiều kẻ thù xâm lược Qua đó góp phần giáo dục tư tưởng, tình cảm cho các em và giúp các em nhận ra trong bất

cứ thời đại nào, đoàn kết cũng luôn tạo nên sức mạnh to lớn, từ đó gắn kết thêm tình cảm sự đoàn kết của các em trước hết là với các bạn trong lớp và sau đó là tất cả mọi người, gia đình, thầy cô…

1.1.2.3 Về phát triển

Sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử không chỉ có tác dụng cung cấp kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử, giáo dục tư tưởng tình cảm mà còn góp phần phát triển năng lực tư duy logic, tư duy lịch sử, rèn luyện năng lực nhận thức của học sinh, đặc biệt là kỹ năng so sánh, phân tích, tổng hợp, rút ra kết luận…

Ví dụ: Khi nói về ý nghĩa lịch sử của Cách mạng tháng Tám giáo viên có thể

sử dụng trích dẫn sau:“Cách mạng tháng Tám đã lật đổ nền quân chủ mấy mươi thế

kỷ, đã đập ta xiềng xích thực dân gần 100 năm, đã đưa chính quyền lại cho nhân dân, đã xây nền tảng cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, độc lập, tự do, hạnh phúc”[28,159,160] Trích dẫn trên đã kích thích năng lực tư duy của học sinh Qua

đó các em đã thấy được ý nghĩa lịch sử vô cùng to lớn của Cách mạng tháng Tám, Cách mạng tháng Tám đã mở ra một bước ngoặt lớn lịch sử dân tộc Việt Nam Ngoài ra, sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh còn góp phần phát triển toàn diện cái nhìn mang tính biện chứng của học sinh từ quá khứ, hiện tại đến tương lai của lịch sử, giúp các em từ quá khứ lịch sử rút ra bài học cho cuộc sống hiện tại và tương lai Bởi vì những tư tưởng, lời dạy của Hồ Chí Minh – “Người cha già” của dân tộc Việt Nam không chỉ có ý nghĩa trong quá khứ mà còn có giá trị đến hôm nay và cả tương lai Những tư tưởng, bài học ấy sẽ sống mãi trong tâm trí,

trong ý thức của người dân Việt Nam nói chung và của học sinh trung học phổ thông nói riêng

Tóm lại việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh vào giảng dạy lịch sử ở trường trung học phổ thông góp phần nâng cao hiệu quả việc thực hiện các mục tiêu giáo dục, giáo dưỡng và phát triển

1.1.3 Những tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh được sử dụng để dạy học lịch

sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945

Trong suốt quá trình hoạt động của mình, Hồ Chí Minh đã để lại một khối lượng tài liệu đồ sộ Để tiện trong quá trình sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh chúng ta có thể phân chia thành các loại như sau:

- Thứ nhất: Những tác phẩm kinh điển: Hồ Chí Minh toàn tập, Hồ Chí Minh tuyển tập

Bộ Hồ Chí Minh toàn tập xuất bản lần thứ hai (2004) gồm 12 cuốn, tập hợp phần lớn những tác phẩm, bài nói, bài viết quan trọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ

1919 đến 1969 và in thành 12 tập Đây là một tài sản tinh thần vô giá của toàn Đảng, toàn dân ta, là sự phản ánh sinh động, sâu sắc quá trình Chủ tịch Hồ Chí Minh tìm đường cứu nước và vạch ra đường lối chiến lược, sách lược cho cách mạng Việt Nam, đồng thời phản ánh quá trình Người cùng với Đảng ta lãnh đạo cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác Có thể kết luận Hồ Chí Minh toàn tập là bộ sách toàn vẹn nhất tập hợp tất cả các tác phẩm của Người nên giáo viên sẽ rất thuận tiện cho việc dẫn chứng, phục vụ dạy và học lịch sử Trong khuôn khổ của đề tài thì đề tài chủ yếu sử dụng cuốn Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3

Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3 gồm những tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh viết từ đầu năm 1930 đến 2-9-1945 Những tác phẩm viết trong thời gian này thể hiện những cống hiến lớn lao về tư tưởng, đường lối và tổ chức của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam và phong trào cách mạng thế giới

Bên cạnh bộ Hồ Chí Minh toàn tập có bộ Hồ Chí Minh tuyển tập gồm 3 tập (tập 1: 1919 – 1945; tập 2: 1945 – 1954 và tập 3: 1954 – 1969) bao gồm những bài nói, bài viết, tác phẩm, báo cáo, diễn văn, lời chúc, lời kêu gọi…quan trọng của Hồ Chí Minh từ năm 1919 đến năm 1969 Đây là nguồn tài liệu phong phú cho việc dạy

học lịch sử Việt Nam cũng như lịch sử thế giới đặc biệt là lịch sử Việt Nam (1930 – 1945)

Hai bộ sách trên rất quan trọng và phục vụ thiết thực cho việc dạy và học lịch

sử của giáo viên và học sinh, vì vậy ở trường phổ thông cần trang bị hai bộ sách này

- Thứ hai: Những bài viết, báo cáo, luận văn chính trị, những bài viết phản ánh những sự kiện

Đây là những tài liệu liên quan đến việc xây dựng, phổ biến, thực hiện nhiệm

vụ cách mạng Đây là những tác phẩm mang tính chất cương lĩnh được xây dựng trên một cơ sở quan trọng: tri thức lịch sử và thông tin đời sống xã hội đương thời

Ví dụ: Có thể sử dụng bài viết “Báo cáo gửi Ban chấp hành Quốc tế Cộng sản”

để làm rõ mục hai nhỏ trong phần một lớn “Tình hình trong nước” trong bài 15

“Phong trào dân chủ 1936 – 1939”

- Thứ ba: Những tác phẩm sử học hoặc những phần lịch sử trong một tác phẩm của Hồ Chí Minh

Đây cũng là một loại tài liệu vô cùng quan trọng Trong phần lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 thì một trong những tác phẩm phục vụ thiết yếu đó chính là tác phẩm “Lịch sử nước ta” Nội dung tác phẩm trình bày qua trình lịch sử nước ta

từ thời dựng nước Văn Lang đến tình hình trước mắt (1942)… Mục tiêu của tác phẩm là phục vụ cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc đang là nhiệm vụ cấp bách lúc bấy giờ Chúng ta có thể sử dụng sử dụng tác phẩm này khi dạy bài 16 “Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939 – 1945) Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời”

- Thứ tư: Những tác phẩm văn học

Tuy chưa phải là cống hiến vĩ đại nhất trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh những thơ văn của Người có một giá trị vô cùng to lớn Sự nghiệp văn học của Hồ Chí Minh gắn bó mật thiết với sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc trong từng thời kỳ; gắn bó mật thiết với sự nghiệp xây dựng con người mới

xã hội chủ nghĩa; gắn liền với tư tưởng, tình cảm, đạo đức, tác phong của Người

Thời kỳ này các tác phẩm truyện và ký đặc biệt là thơ của Hồ Chí Minh chiếm một khối lượng rất lớn Đặc biệt là các tác phẩm trong tập thơ “Nhật ký trong tù” Với nội dung lên án chế độ nhà tù hà khắc của chính quyền Tưởng Giới Thạch, nêu

rõ chủ nghĩa lạc quan cách mạng, tinh thần chịu đựng gian khổ, khắc phục khó khăn, tình thân ái, cảm thông của một chiến sĩ cộng sản đối với những người cùng cảnh ngộ, cùng vói những nét đặc sắc trong thơ của Hồ Chí Minh, “Nhật ký trong tù” đã trở thành một tác phẩm văn học lớn của nền thơ ca cách mạng Việt Nam Ngoài ra còn những tác phầm nổi tiếng như Kính cáo đồng bào, Việt Nam độc lập…vv

Đây là những tác phẩm văn học nhưng có giá trị rất lớn về mặt lịch sử, qua các tác phẩm trên, ta nhận thấy ở Hồ Chí Minh sự gần gũi kết hợp nguồn sử học và văn học trong nghiên cứu, phản ánh hiện thực xã hội

Như vậy, những tác phẩm trên là những tài liệu trích dẫn quan trọng khi giảng dạy lịch sử, việc sử dụng các tác phẩm trên sẽ giúp bài giảng thêm sinh động, làm rõ hơn các kiến thức lịch sử, khơi dậy sự hứng thú học tập của học sinh

1.2 Cơ sở thực tiễn

Từ thực tế giáo dục hiện nay đòi hỏi phải có những phương pháp mới trong dạy học lịch sử nhằm đưa lại kết quả cao hơn, chất lượng tốt hơn mà trước tiên phải tạo không khí học tập mới cho học sinh để tránh lối học thầy đọc trò chép và suy nghĩ lịch sử là một môn học khô khan, nhàm chán mà thay vào đó là sự hứng thú của các em trong mỗi tiết học, phát huy được khả năng tư duy của học sinh Nhận thấy ý nghĩa và vai trò to lớn của việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam, dựa trên những điều rút ra từ cơ sở lý luận, tôi đi vào tìm hiểu tình hình sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở hai trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

* Về phía học sinh, chúng tôi xây dựng 10 câu hỏi trắc nghiệm (xem phụ lục 2) để kiểm tra 120 học sinh ở hai trường THPT (Đà Nẵng): Trường THPT Thanh Khê, THPT Nguyễn Thượng Hiền vào học kỳ 2 năm học 2013 – 2014 với các mục đích như sau:

- Tìm hiểu xem học sinh có nhớ được nội dung các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh có liên quan đến các sự kiện lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 hay không? (Câu 6, 7, 9) (phụ lục 2)

- Tìm hiểu xem việc nắm và hiểu các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh có giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 hay không? (Câu 1, 3, 5, 8) (phụ lục 2)

- Việc điều tra học sinh góp phần xác định xem phương pháp dạy học của giáo viên có phù hợp với đặc trưng bộ môn hay không? (Câu 2, 4, 10) (phụ lục 2)

Sau khi điều tra, chúng tôi tiến hành xử lý số liệu bằng phương pháp thống kê toán học Chúng tôi thấy rằng có nhiều kết quả trái chiều nhau Đa số học sinh chưa nắm được nội dung các đoạn trong các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh khi học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945

* Về phía giáo viên, chúng tôi xây dựng 7 câu hỏi để thăm dò ý kiến của 10 giáo viên theo 3 nội dung sau:

Nội dung 1: Tìm hiểu tình hình sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 (Câu 1, 7) (phụ lục 7) Nội dung 2: Tìm hiểu ý kiến của giáo viên về tác dụng của việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 (Câu 2, 3, 4) (phụ lục 7)

Nội dung 3: Thăm dò ý kiến của giáo viên về nguyên nhân khiến cho việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh vào giảng dạy lịch sử bị hạn chế (Câu

Từ kết quả điều tra từ học sinh và giáo viên chúng tôi rút ra kết luận rằng: Tình hình sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở trường THPT hiện nay chưa đạt hiệu quả Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, mà nguyên nhân ấy bắt nguồn từ nhiều phía Vậy yêu cầu đặt ra là phải đổi mới phương pháp dạy học, trong đó phải xây dựng các phương pháp sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh vào giảng dạy lịch sử một cách đúng đắn, phù hợp sẽ là một trong những biện pháp cần thiết, quan trọng để khắc phục tình trạng việc dạy và học lịch sử ở các trường THPT hiện nay Để làm được điều đó yêu cầu giáo viên phải thường xuyên bồi dưỡng, tự rèn luyện, trau dồi kiến thức, tìm kiếm tài liệu đồng thời phải nắm bắt và sử dụng thành thạo các thao tác, kỹ năng sử dụng tài liệu Như vậy mới khai thác tối đa hiệu quả phương pháp dạy học này, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử ở trường phổ thông

CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG CÁC TÁC PHẨM, BÀI NÓI CỦA HỒ CHÍ MINH ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ DẠY HỌC CÁC BÀI LỊCH SỬ VIỆT NAM (1930- 1945), SGK LỊCH SỬ LỚP 12 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG

Tiết 21 – Bài 14: Phong trào cách mạng 1930 – 1935

Nội dung chính của bài là trình bày những nét cơ bản về tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam trong những năm khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 – 1933 Ngoài

ra, còn nêu lên những nét chính của phong trào cách mạng 1930 – 1931 với đỉnh cao là Xô viết Nghệ Tĩnh Đây là phong trào đầu tiên do Đảng lãnh đạo, vì thế có một ý nghĩa lịch sử vô cùng quan trọng Nó đã chứng minh rằng đường lối, nhiệm

vụ cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra là đúng đắn, vì vậy được nhân dân lao động nhiệt tình hưởng ứng Qua đó rút ra ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm của phong trào cách mạng Đồng thời, trong bài cũng trình bày về phong trào cách mạng trong những năm 1932 – 1935, đó là quá trình phục hồi phong trào cách mạng như phục hồi cơ quan của Đảng từ Trung ương, Xứ ủy đến các tổ chức Đảng ở địa phương…

Tiết 22 – Bài 15: Phong trào dân chủ 1936 – 1939

Nội dung cơ bản của bài đó là trình bày về tình hình chính trị - kinh tế - xã hội của đất nước nửa cuối những năm 30 của thế kỷ XX, nguyên nhân của những chuyển biến ấy Nội dung của bài tập trung chủ yếu vào phong trào đấu tranh 1936 – 1939 Trước những điều kiện thuận lợi của tình hình trong nước và thế giới , phong trào đấu tranh của dân chủ 1936 – 1939 phát triển ngày càng mạnh mẽ Những hình thức, phương pháp đấu tranh mới mẻ lần đầu tiên được Đảng ta tiến

hành tiêu biểu đó là phong trào đấu tranh đòi các quyền tự do, dân sinh, dân chủ; đấu tranh nghị trường; đấu tranh trên lĩnh vực báo chí Từ đó, phong trào thu được kết quả hết sức to lớn, khiến chính quyền thực dân phải nhượng bộ một số yêu sách của quần chúng Phong trào đã để lại cho Đảng ta nhiều kinh nghiệm quý báu và có

ý nghĩa quan trọng trong việc chuẩn bị thêm một bước về mọi mặt cho cuộc đấu tranh ở thời kỳ tiếp theo

Tiết 23, 24, 25, 26 – Bài 16: Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939 – 1945) Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời

Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Việt Nam trong những năm 1939 – 1945 có nhiều thay đổi lớn so với những năm 1936 – 1939 Lấy lí do chiến tranh, thực dân Pháp trở lại áp dụng chính sách như trước đây: bóp nghẹt quyền tự do dân chủ, đàn

áp phong trào cách mạng, bóc lột nhân dân thậm tệ Đời sống của các tầng lớp nhân dân điêu đứng Trong bối cảnh đó, phát xít Nhật nhảy vào Đông Dương, nhân dân

ta chịu cảnh “một cổ hai tròng”, phải chịu hai tầng áp bức Nhật – Pháp Cả Pháp và Nhật đều thi hành nhiều thủ đoạn trắng trợn, dã man trong việc vơ vét, bóc lột nhân dân Đông Dương, mọi mặt của xã hội trở nên tồi tệ hơn

Trong bối cảnh đó, tháng 5/1941, Hội nghị trung ương lần thứ 8 của Đảng đã họp và quyết định đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu, thành lập Mặt trận Việt Minh, gấp rút xây dựng lực lượng vũ trang, chuẩn bị đón thời cơ Công cuộc chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền từ sau Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 8 được tiến hành và khởi nghĩa từng phần là một trong những sáng tạo của Đảng khi tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền Ngày 14/8/1945, phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh không điều kiện Trước tình hình đó, Hội nghị toàn quốc của Đảng (8-1945) đã họp và quyết định tiến hành Tổng khởi nghĩa Khởi nghĩa đã nổ

ra và giành thắng lợi ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn và trong cả nước từ 16 đến 28/8/1945 Ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Công hòa Cách mạng tháng Tám thành công đã để lại ý nghĩa vô cùng to lớn đối với không chỉ Việt Nam mà còn cả thế giới

Như vậy tài liệu sách giáo khoa 12 đã cung cấp một kiến thức cơ bản về một giai đoạn lịch sử dân tộc, thông qua các bài học các em có thể hình dung về những chuyển biến về kinh tế - xã hội trong và đặc biệt là phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc hết sức sôi nổi của nhân dân ta, qua đó thấy được công lao to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh với dân tộc

Phần bố cục và phân bố thời gian cho từng bài tương đối hợp lý với tổng cộng

là 3 bài và số tiết phân phối là 6

Như vậy, sách giáo khoa chương trình lịch sử lớp 12 phần lịch sử Việt Nam (1930-1945) như vậy là hợp lý, giáo viên có thể sử dụng tài liệu tham khảo (ngoài

SGK) mà đặc biệt là sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong quá trình

giảng dạy để giúp học sinh không những nắm vững kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa mà còn nắm được bản chất các sự kiện, hiện tượng lịch sử, mở rộng kiến thức cho học sinh giúp các em nắm được một cách cụ thể nhất, tường tận nhất về thời kỳ lịch sử hết sức quan trọng này Điều đó tạo tiền đề hết sức quan trọng để các

em có thể hiểu và tiếp thu các giai đoạn tiếp theo của lịch sử dân tộc

2.2 Các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh được sử dụng để dạy học các bài

lịch sử Việt Nam (1930-1945), sách giáo khoa ở lớp 12, trường THPT

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb

“Sự áp bức và bóc lột vô nhân đạo của đế quốc Pháp đã làm cho đồng bào ta hiểu rằng có cách mạng thì sống không có cách mạng thì chết

Chính vì vậy mà phong trào cách mạng ngày càng lớn mạnh”[26;8]

“Từ tháng 5 đến tháng 12, có 58 cuộc bãi công

và biểu tình của công nhân… Đôi khi những người bãi công được thắng lợi, nhưng thắng lợi cuối cùng không đạt bởi vì nhà tư bản chỉ nhận những yêu sách của công nhân để có thì giờ chuẩn bị cuộc phản công của nó” [26,56] (Xem them phụ lục I.2)

“Hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh ở cách 360 kilômét về phía Bắc thành phố Huế, kinh đô nước An Nam (nơi tên vua “bù nhìn” thiết lập triều đình) và cách 326 kilômét về phía nam Hà Nội, thủ phủ xứ Đông Dương thuộc đế quốc Pháp…

…Ngoài số công nhân đó và một số như vậy quan lại, chủ đồn điền và người buôn bán…, nhân dân hai tỉnh đều là bần và trung nông (hơn

1 triệu)”[26;70] (Xem them phụ lục I.3)

“Một mặt, chúng yêu cầu chính quyền Pari nới rộng quyền hành của chúng và chúng đã được chính quyền Pari cho phép… Chúng muốn hủy diệt toàn Nghệ An hòng đe dọa nông dân các

Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

tỉnh khác”[26;49] (Xem them phụ lục I.4)

“Trong thời kỳ Pháp xâm lược cũng như trong các phong trào cách mạng quốc gia (1905 – 1925) Nghệ - Tĩnh đã nổi tiếng Trong các cuộc đấu tranh hiện nay, công nhân và nông dân Nghệ - Tĩnh vẫn giữ truyền thống cách mạng của mình

Nghệ - Tĩnh thật xứng đáng với danh hiệu

“đỏ””[26;70,71]

“Bom đạn, súng máy, đốt nhà, đồn binh (28 đồn mới được dựng lên ở riêng Nghệ An), tuyên truyền của chính phủ, báo chí…đều bất lực không dập tắt nổi phong trào cách mạng của Nghệ - Tĩnh”[26;71,72]

“Ngay từ khi mới ra đời, Đảng đã tổ chức và lãnh đạo một phong trào quần chúng mạnh lớn xưa nay chưa từng có ở nước ta – Phong trào

Xô viết Nghệ - Tĩnh năm 1930…

…Phong trào tuy thất bại nhưng nó rèn luyện lực lượng cho cuộc Cách mạng tháng Tám thắng lợi sau này”[31;9] (Xem them phụ lục 1.5)

“Theo số liệu chính thức ở Bắc Kì thì giá sinh

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

tr71,72

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 10

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh

hoạt tháng 6 – 1939 tăng 40% so với tháng 9 –

1938 và so với năm 1914 thì tăng 177%; trong khi đó, tiền lương chỉ tăng từ 10 đến 12%, vì vậy một làn sóng bãi công đã nổ ra”[26;144]

“Lúc này Đảng không nên đưa ra những đòi hỏi quá cao (độc lập dân tộc, nghị viện, v.v.) Như thế sẽ rơi vào cạm bẫy của phát xít Nhật

Chỉ nên đòi các quyền dân chủ, tự do tổ chức, tự

do hội họp, tự do báo chí và tự do ngôn luận, đòi ân xá toàn thể chính trị phạm, đấu tranh để Đảng được hoạt động hợp pháp”.[26;138]

“Trong dịp bầu cử Hội đồng quản hạt, Mặt trận dân chủ đã đưa ra danh sách Ninh, Tạo, Mai

Chính quyền đã gây mọi khó khăn đối với các ứng viên này… Sau hàng trăm cuộc mít tinh phản đối, có hơn 2 vạn người tham gia, chính quyền mới buộc phải thừa nhận danh sách ứng

cử đó Và chỉ đến vòng bầu cử thứ hai, 3 tên tơtờrốtxkít và 3 tên lập hiến mới trúng cử”[26;142] (Xem phụ lục I.6)

“Tờ Dân chúng xuất bản từ Sài Gòn từ tháng 7

– 1938 là tờ báo đầu tiên đã bất chấp đạo luật cấm phát hành nếu không được phép trước Sau khi nó ra đời được một tháng, quyền tự do báo chí được ban hành, nhưng hàng ngày, người ta tìm cách cắt xén và thủ tiêu đi.”[26;154]

“Chính phủ thuộc địa tích cực dùng bạo lực chống lại các báo phái tả cũng như các báo dân chủ bản xứ… Các biên tập viên bị bắt ngay sau

toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb

khi tờ báo phát hành Thuế môn bài các đại lý

báo Đời nay đều tăng 700%” [26;155] (Xem

them phụ lục I.7)

“Đảng ta đã lãnh đạo quần chúng nhân dân đấu tranh và đòi các quyền tự do dân chủ và đòi cải thiện đời sống Phong trào ấy đã lôi cuốn và giáo dục ý thức chính trị cho hàng triệu người

Uy tín của Đảng càng mở rộng và ăn sâu trong nhân dân lao động”.[31;10]

“Chưa được vài tháng, nước Pháp đã hoàn toàn

bị nước Đức chinh phục! Trước kia, đế quốc Pháp chiếm cả một khu vực rộng 12 triệu cây số vuông, cai trị 60 triệu dân thuộc địa, vậy mà nay, ba phần năm nước Pháp bị người ta chiếm đóng, 28 triệu người Pháp hóa thành dân mất nước, 14 vạn người chết trận, hơn 20 vạn người

bị thương, 25 vạn người chạy ra nước ngoài, 2 triệu người bị bắt làm tù binh trở thành nô lệ cho quân Đức!”[26;175]

Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 10

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

có tội với cách mạng”[6;234]

“Gia tăng mức thuế cũ, đặt ra nhiều loại thuế mới, giá cả sinh hoạt tăng vọt Ngoài thuế má nặng nề, tăng cường vơ vét tài nguyên và các hình thức cướp đoạt khác, khiến dân chúng hết đường sống, lòng dân sôi sục căm

hờn”[26;170,171]

“Dân ta một cổ hai tròng Đã làm trâu ngựa cho Tây, lại làm nô lệ cho Nhật”[26;197]

“Nam Kỳ im lặng đã lâu Năm kia khởi nghĩa đương đầu với Tây Bắc Sơn đó, Đô Lương đây Kéo cờ khởi nghĩa đánh Tây bạo tàn”

[26;227]

“Những cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ, Bắc Sơn, Đô Lương vừa rồi đã tỏ rằng: Đồng bào ta quyết nối gót người xưa, phấn đấu hi sinh đặng phá tan xiềng xích

Việc lớn chưa thành không phải vì đế quốc mạnh, nhưng một là vì cơ hội chưa chín, hai là

vì dân ta chưa hiệp lực đồng tâm”[26;197]

“Nếu dân tộc không được giải phóng thì chẳng

Đầu nguồn (1975), Nxb Văn

học, Hà Nội,

tr234.

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

tr170,171

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Văn kiện Đảng

được”[39;196]

“Chúng ta có hội Việt Minh

Đủ tài lãnh đạo chúng mình đấu tranh Mai sau sự nghiệp hoàn thành

Rõ tên Nam Việt, rạng danh Lạc Hồng Dân ta nên nhớ chữ đồng

Đồng tình, đồng sức, đồng lòng, đồng minh”

[26;228,229]

“Bây giờ nên tập hợp các cán bộ, chiến sĩ anh dũng nhất, những vũ khí tốt nhất, tổ chức thành một đội vũ trang tập trung để hoạt động… Tác chiến nhằm gây được ảnh hưởng tốt về chính trị, do đó mà mở rộng cơ sở, phát triển lực lượng vũ trang chúng ta sẽ lập được quân giải phóng”[9;123,124]

“Tên Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân nghĩa là chính trị trọng hơn quân sự Nó là đội tuyên truyền”[26;507]

“Đội Việt Nam tuyên truyền Giải phóng quân là đội quân đàn anh mong cho chóng có những đội đàn em khác

Tuy lúc đầu quy mô của nó còn nhỏ, nhưng tiền

đồ của nó rất vẻ vang Nó là khởi điểm của giải

toàn tập, tập 3 (2000), Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

tr228,229

Võ Nguyên Giáp

(1976), Những chặng đường lịch sử, Nxb

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

là cờ Việt Minh, đồng bào hãy dũng cảm tiến lên!”[26;553,554] (Xem phụ lục I.9)

“Lúc này thời cơ thuận lợi đã tới, dù hi sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc

lập”[9;196]

“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng Tạo hóa đã cho họ những quyền không ai

có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy,

có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc…

…Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập

Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập

(2004), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

tr553,554

Võ Nguyên Giáp

(1976), Những chặng đường lịch sử, Nxb

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 3

(2004), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

tr555,556,557.

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 8

(2004), Nxb

“Cách mạng tháng Tám đã lật đổ nền quân chủ mấy mươi thế kỷ, đã đập ta xiềng xích thực dân gần 100 năm, đã đưa chính quyền lại cho nhân dân, đã xây nền tảng cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, độc lập, tự do, hạnh

phúc”[28;159,160]

“Cách mạng Tháng Tám đã giải phóng nhân dân Việt Nam khỏi ách thống trị của bọn thực dân, khỏi sự nô dịch khác của chủ nghĩa đế quốc và khỏi sự bóc lột ghê tởm của bọn phong kiến và bọn quan lại

Lần đầu tiên nhân dân lao động trở thành chủ của bản thân mình và của vận mệnh đất nước”[30,53]

“Cách mạng tháng Tám có ảnh hưởng trực tiếp

và rất to lớn đến hai dân tộc bạn là Miên và Lào Cách mạng tháng Tám thành công, nhân dân hai nước Miên và Lào cũng nổi lên chống

(2004), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

tr159,160

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 8

(2004), Nxb Chính trị Quốc

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 6

(2004), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

tr159,160

Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 12

(2004), Nxb Chính trị Quốc

CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP SỬ DỤNG CÁC TÁC PHẨM, BÀI NÓI CỦA HỒ CHÍ MINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1930-1945), SGK LỊCH SỬ LỚP 12 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT TRÊN

ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

3.1 Những nguyên tắc chung đối với việc sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ

Chí Minh để dạy học lịch sử Việt Nam (1930-1945)

Cùng với các bộ môn khác, với đặc trưng của mình, bộ môn Lịch sử có vai trò rất lớn trong việc góp phần đào tạo thế hệ trẻ Những kiến thức lịch sử thế giới, lịch

sử dân tộc từ xa xưa cho đến nay có tác dụng đến cả trí tuệ và trái tim học sinh Con người thực, việc thực của quá khứ sẽ gợi dậy trong học sinh những tư tưởng, tình cảm đúng đắn mà những tư tưởng, tình cảm này là hành trang vô giá cho thế hệ trẻ trong điều kiện mở cửa, hội nhập với thế giới

Song muốn phát huy tốt chức năng, nhiệm vụ bộ môn trong việc giáo dục học sinh phải nâng cao hiệu quả dạy học Đồng thời việc sử dụng các tác phẩm, bài nói

của Hồ Chí Minh trong dạy học cũng cần phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản như

sau:

3.1.1 Phải nắm vững yêu cầu chương trình và nội dung môn học

“Căn cứ vào mục tiêu bộ môn lịch sử ở trường phổ thông, chúng ta có thể khẳng định, hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông là kết quả đích thực đạt được sau một quá trình, nó thể hiện trên cả ba mặt: hình thành kiến thức, kết quả giáo dục và phát triển toàn diện của học sinh”[3;51].

Vì vậy để đạt được điều đó người giáo viên cần nắm vững yêu cầu chương trình và nội dung môn học Khi tiến hành giảng dạy lịch sử, trước hết phải xác định

rõ ràng mục đích của bài học trong sự thống nhất giữa các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trên cơ sở mục đích, nhiệm vụ chung của toàn bộ chương trình, khóa trình

Dựa vào mục đích bài học mà xác định những đơn vị kiến thức cơ bản trọng tâm của bài học: sự kiện lịch sử, biểu tượng, khái niệm, quy luật… trên cơ sở đó lựa

chọn những tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh nào phù hợp với nội dung bài để sử

dụng Các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh có tác dụng rất lớn trong việc nâng

cao hiệu quả của bài học, giúp các em hiểu sâu hơn nữa những sự kiện, hiện tượng lịch sử của dân tộc, in đậm vào trí nhớ của các em, tuy nhiên các tác phẩm, bài nói

của Hồ Chí Minh là tài liệu tham khảo vì vậy khi sử dụng cần phải lựa chọn, sàng

lọc những tài liệu cần thiết, phù hợp với trọng tâm nội dung bài học để sử dụng Tránh trường hợp sử dụng tràn lan dẫn đến biến bài học thành một bài nghiên cứu, đọc thêm về các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh, như vậy sẽ ảnh hưởng đến nội dung kiến thức cơ bản của bài học nói riêng và của chương trình nói chung

Vì vậy, để sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch

sử thích hợp và đạt hiệu quả, cần áp dụng công thức Đairi trong dạy học lịch sử nhằm giải quyết mối quan hệ giữa nội dung sách giáo khoa và bài giảng của giáo viên, ở đây chính là giữa nội dung sách giáo khoa và các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh mà giáo viên đưa vào bài học nhằm làm rõ hơn vấn đề

3.1.2 Đảm bảo tính Đảng và tính khoa học

Xuất phát từ quan điểm của Đảng là dạy chữ kết hợp với dạy người chính vì vậy ta thấy rằng quan điểm, lập trường của người thầy giáo là vô cùng quan trọng Người giáo viên lịch sử phải đứng vững lập trường, quan điểm tư tưởng của giai cấp

vô sản, quán triệt và vận dụng chủ nghĩa Mác – Lênin, quan điểm, đường lối của Đảng ta Tính Đảng trong khoa học và giáo dục thể hiện ở chỗ:

- Khi trình bày và giải thích các hiện tượng lịch sử, xã hội không mâu thuẫn với nhận thức tính khách quan khoa học của hiện thực, được phản ánh trong nội dung tri thức

- Có thế giới quan đúng đắn sẽ giúp ta có niềm tin vững chắc mà con đường

mà Đảng ta đã chọn

- Tính Đảng trong khoa học và giáo dục còn thể hiện ở chỗ chúng ta phải đứng

về phía tiến bộ cách mạng, chống lại phía lạc hậu, phản động, đứng về dân chủ và chủ nghĩa xã hội chống lại chủ nghĩa đế quốc

- Tính Đảng còn thể hiện ở việc nhạy bén tích cực phục vụ đường lối, nhiệm

vụ của cách mạng của Đảng trong tình hình mới theo nội dung của bộ môn

Bên cạnh đó trong công tác nghiên cứu và dạy học lịch sử, vấn đề đảm bảo tính khoa học là rất quan trọng, nó phản ánh đúng sự tồn tại khách quan của sự vật hiện tượng

Tính khoa học thể hiện ở sự chính xác của sự kiện, ở việc đánh giá, giải thích, tìm ra bản chất, mối quan hệ nhân quả, sự phát triển có tính quy luật của các sự kiện, hiện tượng lịch sử

Tính chính xác là yêu cầu của khoa học nói chung và khoa học lịch sử nói riêng Chính vì vậy, tài liệu được lựa chọn để giảng dạy phải chính xác, tiêu biểu, rõ ràng phản ánh trung thực sự kiện, hiện tượng lịch sử

Muốn đạt tới tính khoa học như vậy, nhất định phải dựa trên cơ sở một hệ thống triết học đúng đắn, khoa học Đối với chúng ta, đó là chủ nghĩa Mác – Lênin

và tư tưởng Hồ Chí Minh Chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ là lí tưởng, ngọn cờ chiến đấu của giai cấp công nhân và nhân dân nước ta mà còn là một khoa học, làm cơ sở phương pháp luận của các khoa học, đặc biệt là khoa học xã hội, trong đó có sử học

3.1.3 Phát huy tính tích cực của học sinh trong hoạt động nhận thức lịch sử

Phát huy tính tích cực của học sinh trong hoạt động nhận thức là một nguyên tắc, nhiệm vụ quan trọng của người giáo viên trong dạy học lịch sử Tính tích cực của học sinh trong nhận thức lịch sử đó là học sinh không chỉ biết mà hiểu lịch sử, nắm bắt được những quy luật tự nhiên, xã hội Trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng hoạt động tiếp nhận của học sinh đó là tiếp nhận những tri thức khoa học của loài người và vận dụng những tri thức vào hoạt động trong cuộc sống thực tiễn Nếu nắm bắt kiến thức một cách máy móc theo kiểu học thuộc lòng sẽ không biết vận dụng vào thực tế Ngược lại, nếu không nắm bắt kiến thức một cách

cụ thể, không có tri thức sẽ không giải quyết được vấn đề mà cuộc sống đặt ra Cả hai yêu cầu đó chỉ có thể giải quyết thông qua việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học

Tính tích cực của học sinh chỉ được phát huy dưới tác động của phương pháp dạy học Phương pháp dạy học là công cụ của giáo viên để trang bị cho học sinh các kiến thức và tổ chức quá trình nhận thức Như vậy, học sinh có phát huy được tính

tích cực trong hoạt động nhận thức hay không trước hết là phụ thuộc vào phương pháp dạy học của giáo viên Trong cùng một bài học, nếu giáo viên chỉ bám vào sách giáo khoa và không liên hệ, mở rộng với kiến thức trong các tài liệu ngoài sách giáo khoa thì sẽ dẫn đến hiện tượng nhàm chán, không tạo được không khí học tập

và học sinh ít được phát huy tính tích cực Ngược lại, giáo viên sử dụng phương pháp dạy học theo hướng tổ chức quá trình nhận thức, liên hệ, mở rộng kiến thức thì

sẽ kích thích hứng thú học tập của các em và qua đó phát huy được tính tích cực Như vậy, trong bài học lịch sử giáo viên sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh không chỉ đơn thuần là đọc cho học sinh nghe mà bằng nhiều cách khác nhau giáo viên phải phát huy được tính tính cực của học sinh

Có nhiều con đường, phương pháp khác nhau để phát triển các hoạt động nhận thức của học sinh như vận dụng trao đổi, đàm thoại, dạy học nêu vấn đề Vì vậy tùy thuộc vào nội dung từng bài cụ thể, giáo viên có thể vận dụng những phương pháp khác nhau để phát triển hoạt động nhận thức của học sinh

Ví dụ : Khi giảng bài 16: “Phong trào giải phóng dân tộc và tổng khởi nghĩa

Tháng Tám (1939 – 1945) Nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời” mục I.2

“Tình hình kinh tế, xã hội” giáo viên có thể khai thác đoạn tài liệu sau để làm rõ

tình hình kinh tế, xã hội của nước ta thời kỳ này: “Gia tăng mức thuế cũ, đặt ra nhiều loại thuế mới, giá cả sinh hoạt tăng vọt Ngoài thuế má nặng nề, tăng cường

vơ vét tài nguyên và các hình thức cướp đoạt khác, khiến dân chúng hết đường sống, lòng dân sôi sục căm hờn”[26;170,171] Qua đoạn tài liệu đó giúp học sinh

phát huy trí tuệ, năng lực tư duy của mình, giúp học sinh ghi nhớ sâu, hiểu rõ về tình hình của nhân dân ta lúc bấy giờ

3.2 Các hình thức và biện pháp sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1930-1945), SKG Lịch sử lớp 12

(Chương trình chuẩn) ở trường THPT

Việc sử dụng các tác phẩm, bài nói Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử nằm trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông Vì vậy, nó được tiến hành dưới hai hình thức dạy – học: Nội khóa và ngoại khóa

3.2.1 Đối với bài nội khóa

3.2.1.1 Bài cung cấp kiến thức mới

Bài cung cấp kiến thức mới là dạng bài phổ biến và chủ yếu của chương trình lịch sử nói chung và phần lịch sử Việt Nam (1930 – 1945) nói riêng Hơn nữa, các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh giai đoạn này chiếm một khối lượng khá lớn Vì vậy, việc sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh vào giảng dạy lịch sử giai đoạn này là có vai trò rất quan trọng trong việc tiếp thu kiến thức của học sinh, góp phần làm sáng tỏ nội dung của bài học Để đạt hiệu quả giáo viên có thể sử dụng một số biện pháp chủ yếu sau:

Thứ nhất: Sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để tạo biểu tượng

không gian diễn ra sự kiện lịch sử

Các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh sử dụng để cụ thể hóa không gian diễn

ra sự kiện lịch sử nhằm cho học sinh có biểu tượng rõ ràng nhất, cụ thể nhất, giúp học sinh hình dung được không gian diễn ra sự kiện một cách chính xác thông qua

đó giúp các em nắm được kiến thức một cách sâu rộng, cụ thể

Ví dụ: Khi dạy bài 14: “Phong trào cách mạng 1930 – 1935”, mục 2 nhỏ “Xô

viết Nghệ - Tĩnh” giáo viên có thể sử dụng đoạn trích sau để tạo biểu tượng không gian diễn ra sự kiện lịch sử khi thực dân Pháp chuẩn bị ráo riết một chiến dịch khủng bố nông dân Nghệ An nói chung và nông dân Thanh Chương nói riêng hòng

dập tắt phong trào cách mạng: “Một mặt, chúng yêu cầu chính quyền Pari nới rộng quyền hành của chúng và chúng đã được chính quyền Pari cho phép Cùng với súng đại liên, xe tăng và máy bay, chúng đang cày nát gương mặt của hàng loạt các xóm làng, giống như chúng đã làm tại “Cổ Am”, sau cuộc khởi nghĩa tháng Hai ở Bắc

Kỳ Mặt khác, chúng đang mưu toan một trận đánh lớn, huy động những đội quân khát máu nhất – lính lê dương – để đối phó với nông dân tỉnh này Hiện nay, hàng ngày máy bay xuất hiện trên các làng mạc, ném bom giết chết những người đang biểu tình và đốt phá nhà của nông dân Chúng muốn hủy diệt toàn Nghệ An hòng đe dọa nông dân các tỉnh khác”[26;49]

Thứ hai: Sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để thông tin tái hiện

các sự kiện lịch sử

Mục đích của việc thông tin tái hiện lịch sử phải đạt đến mức làm cho học sinh nắm được những kiến thức cơ bản, điển hình, cụ thể và sinh động, nhằm tái tạo lại hình ảnh của quá khứ Đây là việc phát triển trí tưởng tượng tái tạo cho học sinh, rất cần cho việc học lịch sử Nếu không hình dung đúng quá khứ khách quan thì không thể hiểu được bản chất của lịch sử và dễ rơi vào tình trạng hiện đại hóa lịch sử Mặt khác, nếu giáo viên tái hiện được hình ảnh của các sự kiện lịch sử, các em sẽ nhớ lâu các sự kiện đó

Thông tin tái hiện lịch sử được thực hiện bằng việc trình bày miệng với hệ thống các biện pháp sư phạm tương ứng: tường thuật, miêu tả, kể chuyện, giải thích…

Ví dụ: Khi dạy bài 16: “Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩa

tháng Tám (1939-1945) Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời”, khi noi về sự kiện chính phủ Pháp đầu hàng phát xít Đức giáo viên có thể sử dụng đoạn trích sau

để làm rõ hơn nội dung trên đồng thời qua đó giúp học sinh hiểu biết một cách cụ thể nhất về việc chính phủ Pháp đầu hàng phát xít Đức như thế nào và hậu quả của

việc làm đó: “Chưa được vài tháng, nước Pháp đã hoàn toàn bị nước Đức chinh phục! Trước kia, đế quốc Pháp chiếm cả một khu vực rộng 12 triệu cây số vuông, cai trị 60 triệu dân thuộc địa, vậy mà nay, ba phần năm nước Pháp bị người ta chiếm đóng, 28 triệu người Pháp hóa thành dân mất nước, 14 vạn người chết trận, hơn 20 vạn người bị thương, 25 vạn người chạy ra nước ngoài, 2 triệu người bị bắt làm tù binh trở thành nô lệ cho quân Đức!”[26;175]

Thứ ba: Sử dụng các tác phẩm, bài nói của Hồ Chí Minh để xây dựng các bài

tập nhận thức thông qua dạy học nêu vấn đề

Bài tập nhận thức giúp học sinh nắm vững các sự kiện, hiện tượng quá khứ một cách cụ thể, có hình ảnh để đi sâu tìm hiểu những mối liên hệ bản chất của nó, giúp học sinh từ biết đến hiểu sâu sắc các sự kiện và quá trình lịch sử Bài tập nhận thức trong bài học lịch sử là tình huống có vấn đề, mà trong quá trình giải quyết, học sinh phải biết vận dụng các kiến thức, những tài liệu liên quan, biết tìm tòi, sáng tạo, suy nghĩ Bài tập nhận thức là một hệ thống chứ không phải là một bài tập rời