Sử dụng sơ đồ tư duy trong tiết ôn tập cuối kì II môn địa lí 11 nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy địa lí ở trường THPT

Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đã được Đảng và Nhà nước quan tâm, được thể hiện trong Điều 28- Luật giáo dục:" Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, ch

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THCS & THPT NHƯ XUÂN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG TIẾT ÔN TẬP CUỐI KÌ II MÔN ĐỊA LÍ LỚP 11 NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG THPT

Người thực hiện : Đặng Thị Ánh Đào

Chức vụ: Giáo viên SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Địa lí

THANH HÓA, NĂM 2021

MỤC LỤC Trang

1 MỞ ĐẦU 3

1.1 Lí do chọn đề tài 3

1.2 Mục đích nghiên cứu 3

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

1.4 Phương pháp nghiên cứu 4

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 4

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 4

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5

2.3 Giải pháp để giải quyết vấn đề 7

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với 18

bản thân, đồng nghiệp

3 K ẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 19

1 Kết luận 19

2 Kiến nghị 20

Tài liệu tham khảo 21

Danh mục các đề tài SKKN đã được xếp loại cấp ngành 22

2

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài:

Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ quan trọng củacải cách giáo dục Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đã được Đảng và Nhà

nước quan tâm, được thể hiện trong Điều 28- Luật giáo dục:" Phương pháp giáo

dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp

tự học, khả năng làm việc nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh".

Dạy học không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức mà quan trọng hơn làdạy cho học sinh phương pháp tự học, tự chiếm lĩnh kiến thức Dạy học theohướng tích cực trong môn Địa lí nhằm giúp học sinh phát huy khả năng tự học,sáng tạo mà qua đó còn giúp các em nắm vững kiến thức, phát huy khả năng tưduy tổng hợp, có liên hệ thường xuyên với thực tiễn và đời sống

Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy môn Địa lí lớp 11 ở Trường THCS

và THPT ở miền núi, bản thân tôi nhận thấy chỉ có một số học sinh có ý thức tựhọc, hiểu, nắm vững kiến thức và có khả năng tư duy tổng hợp Bên cạnh đó vẫncòn một số học sinh chưa có khả năng tự học, chỉ dựa vào những kiến thức giáoviên truyền đạt, ghi chép và học thuộc lòng nên rất nhanh quên

Chính vì vậy, để tất cả các học sinh đều hiểu bài, nắm vững nội dung kiếnthức và thành thạo các kĩ năng địa lí, có hứng thú trong học tập thì cần sử dụngcác phương pháp dạy học phù hợp Một trong những phương pháp dạy học tíchcực được ngành giáo dục đưa vào triển khai đó là phương pháp sử dụng sơ đồ tưduy Trong các phương pháp dạy học tích cực, phương pháp sử dụng sơ đồ tưduy sẽ giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức, xác định được kiến thức cơ bản từ

đó đạt hiệu quả cao trong học tập Mặt khác, sử dụng sơ đồ tư duy còn giúp họcsinh rèn luyện phát triển tư duy logic, khả năng tự học, phát huy tính tích cựcsáng tạo của học sinh không chỉ trong môn Địa lí mà còn trong các môn họckhác cũng như các vấn đề trong cuộc sống

Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài:

Sử dụng sơ đồ tư duy trong tiết ôn tập cuối kì 2 môn địa lí lớp 11 nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy Địa lí ở trường THPT.

1.2.Mục đích nghiên cứu:

Mục đích của tôi khi nghiên cứu đề tài này nhằm nâng cao chất lượnggiảng dạy môn lớp 11, giúp học sinh hiểu bài, nắm vững kiến thức, phát triển kĩnăng địa lí.

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Tiết học ôn tập cuối kì 2 Địa lí lớp 11

- Học sinh khối 11 Trường THPT

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp khảo sát điều tra trên lớp thông qua các tiết dạy

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Cùng với xu thế phát triển của thời đại, việc nâng cao dân trí, đào tạo bồidưỡng nhân tài ngày càng đóng vai trò cao Do vậy, giáo dục luôn là vấn đềđược Đảng, Nhà nước và nhân dân quan tâm, vì thế trách nhiệm của người giáoviên càng phải nâng cao."Dạy học là một nghệ thuật" nên giáo viên phải có kĩnăng vận dụng các phương pháp để truyền đạt kiến thức cho học sinh Tùy theonội dung của từng tiết học mà giáo viên lựa chọn phương pháp phù hợp với đặctrưng của từng bộ môn và từng đối tượng học sinh Không những thế, giáo viêncòn rèn luyện cho học sinh các kĩ năng quan sát, nghiên cứu, phân tích, so sánh,tổng hợp

Để đánh giá một tiết dạy có hiệu quả hay không đều do kĩ năng vận dụngtốt các phương pháp giúp học sinh hiểu bài, nắm bài và rèn luyện các kĩ năng.Chính vì vậy sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học địa lí 11 có ý nghĩa lớn, gópphần nâng cao chất lượng môn Địa lí

Từ Nghị quyết của TW và qua thực tế giảng dạy Địa lí 11, đã đề cập đếnviệc đổi mới phương pháp dạy học và đề cao vai trò đánh giá kết quả học tậpthật sự của học sinh Vì vậy, khi giảng dạy, giáo viên hệ thống kiến thức bằng sơ

đồ tư duy có ý nghĩa rất quan trọng giúp học sinh phát huy được tính tích cực,chủ động nhận thức, rèn luyện kĩ năng làm việc với bản đồ, bảng số liệu về địa líkinh tế xã hội các nước trên thế giới và biết hệ thống hóa kiến thức là điều rấtcần thiết

Vậy thế nào là phương pháp dạy học bằng sơ đồ tư duy? Cần sử dụng sơ

đồ tư duy như thế nào để nâng cao chất lượng các giờ học địa lí? Đó là vấn đềtôi muốn chia sẻ với các đồng nghiệp trong sáng kiến này

4

Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng

và đào sâu các ý tưởng Sơ đồ tư duy một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, cóthể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh,đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não,giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của não bộ

Sơ đồ tư duy giúp học sinh có phương pháp học hiệu quả hơn: Việc rènluyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng caohiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy, một số học sinhchăm chỉ nhưng kết quả học tập vẫn thấp vì các em thường học bài nào biết bàiđấy, học trước quên sau, không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biếtvận dụng kiến thức đã học phần trước vào phần sau Phần lớn học sinh khi đọcsách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưukiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Sử dụng thành thạo sơ đồ tư duy trongdạy học sẽ giúp học sinh có phương pháp học, tăng cường tính độc lập, sáng tạo,chủ động, phát triển tư duy

Sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực, não hiểu sâu, nhớlâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữcủa mình

Vì vậy sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập tích cực, huy động tối

đa tiềm năng của não, nâng cao hiệu quả môn Địa lí

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Chương trình Địa lí 11 là Địa lí kinh tế xã hội các khu vực và một số nướctrên thế giới, bao gồm cả Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã hội Mục tiêu củachương trình là tiếp tục hoàn thiện kiến thức của học sinh về địa lí Học xongchương trình, học sinh cần nắm được các đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiênnhiên, dân cư, kinh tế của một số nước Về kĩ năng, tiếp tục củng cố và pháttriển các kĩ năng địa lí nhằm phát triển hơn nữa tư duy địa lí cho học sinh, đó là

tư duy tổng hợp, gắn với lãnh thổ, có liên hệ thường xuyên với thực tiễn đờisống và sản xuất Củng cố cho học sinh thế giới quan khoa học, nhân sinh quanđúng đắn, tinh thần trách nhiệm trong bảo vệ môi trường Chính vì vậy, trongphạm vi giới hạn tôi chỉ nghiên cứu kĩ năng sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy bài

ôn tập cuối kì 2 và củng cố kiến thức của địa lí 11

a Thuận lợi:

Sơ đồ tư duy được sử dụng phù hợp với mọi điều kiện cơ sở vật chất củanhà trường, lớp học giáo viên có thể thực hiện trên bảng phấn, trên vở, trêngiấy, hoặc có thể thiết kế trên phần mềm sử dụng máy chiếu Khai thác tínhnăng và sử dụng sơ đồ tư duy có hiệu quả là góp phần đổi mới phương pháp dạyhọc và ứng dụng công nghệ thông tin một cách dễ dàng và thiết thực.

Hiện nay cơ sở vật chất trang thiết bị của trường tương đối đầy đủ thuậnlợi cho giáo viên khi lựa chọn và vận dụng các phương pháp giảng dạy tích cực.Môn địa lí là một trong những môn thi tốt nghiệp, thi đại học nên được sự quantâm chỉ đạo sâu sát của nhà trường, sự chú ý của học sinh

b Khó khăn:

Học sinh chủ yếu là các em học sinh có năng lực và điều kiện học tập hạnchế Qua quá trình giảng dạy tôi nhận thấy, nhiều học sinh còn coi nhẹ bộ mônnên không mấy hứng thú với môn học, chưa đầu tư nhiều thời gian công sức nêngiáo viên rất khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức, đổi mới phương pháp dạyhọc Với đặc thù môn học, Địa lí có nhiều nội dung từ tự nhiên đến kinh tế - xãhội, với khối lượng kiến thức lớn nên học sinh không nhớ nổi toàn bộ kiến thức,phần lớn các em chỉ học thuộc lòng hay nhớ máy móc

Khó khăn lớn nhất là trong một tiết học Địa lí là trong vòng 45 phút giáoviên phải rèn luyện nhiều kĩ năng địa lí để khai thác tri thức và phát triển tư duytrong quá trình học tập Học sinh phải hệ thống hóa được kiến thức đã học, đặcbiệt là mối quan hệ giữa các yếu tố địa lí Thế nên việc hướng dẫn học sinh vẽ

sơ đồ tư duy, rèn luyện kĩ năng sử dụng sơ đồ tư duy là rất khó

Chính vì vậy để học sinh nắm vững nội dung ôn tập cho kiểm tra cuối kì ,giáo viên phải có kĩ năng vận dụng tốt sơ đồ tư duy vào dạy học địa lí, góp phầnnâng cao chất lượng bộ môn

c Nguyên nhân:

* Nguyên nhân khách quan: Nhiều học sinh có năng lực học tập tốt, chịukhó, chú ý tiếp thu bài, biết cách hệ thống kiến thức từ sơ đồ tư duy để nắm bàinhanh chóng và có hiệu quả Bên cạnh đó, còn một số học sinh yếu, chưa quenvới cách học mới nên còn lúng túng khi viết hoặc triển khai nội dung từ sơ đồ tưduy

* Nguyên nhân chủ quan:

6

Giáo viên có năng lực, nhiệt tình trong giảng dạy, vận dụng tốt cácphương pháp đặc trưng của bộ môn sao cho phù hợp với từng bài Tuy nhiên dođây là phương pháp mới nên nhiều giáo viên còn bỡ ngỡ, nên cần nhiều thờigian để xây dựng sơ đồ tư duy Máy móc thiết bị ở nhà trường còn thiếu thốnchưa đảm bảo nên khó khăn cho việc giảng dạy.

2.3 Giải pháp đề giải quyết vấn đề.

Trước thực trạng trên để góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy, tôi xintrao đổi một số kĩ năng sử dụng sơ đồ tư duy trong tiết ôn tập địa lí lớp 11

Các giải pháp chủ yếu :

Tôi thực hiện 3 giải pháp sau:

- Chuẩn bị kĩ nội dung kiến thức tiết học thông qua bài soạn ,tùy theo nội dungcủa tiết ôn tập

- Chuẩn bị hệ thống câu hỏi sao cho phát huy được tính tích cực của học sinh

- Lựa chọn nội dung để giao cho nhóm hay cá nhân

Sử dụng sơ đồ tư duy vào trong việc củng cố, tổng kết, ôn tập kiến thức

Tổ chức triển khai thực hiện

Để sử dụng sơ đồ tư duy có hiệu quả góp phần nâng cao chất lượng mônĐịa lí lớp 11, tôi thể hiện các bước theo giải pháp trong một số bài nằm trongnội dung ôn tập cuối kì 2 lớp 11

Chuẩn bị nội dung kiến thức tiết học thông qua bài soạn.

Đây chính là bước đầu tiên tôi chuẩn bị cho một tiết học, đó là việc lựachọn kiến thức cơ bản thể hiện trên sơ đồ tư duy Từ đó sử dụng phần mềmiMindMap 10 để xây dựng các sơ đồ tư duy để học sinh ôn tập lại nội dung kiếnthức đã học

Ví dụ, như ở bài 9 : Nhật Bản ( Tiết 1, 2) giáo viên giao nhiệm vụ cho học

về nhà xây dựng sơ đồ tư duy về nội dung bài với hai tiết lí thuyết, vào đầu giờgiáo viên cho một số học sinh nộp sản phẩm và đối chiếu với sơ đồ tư duy màgiáo viên xây dựng

Chuẩn bị hệ thống câu hỏi để phát huy được tính tích cực của học sinh.

Ví dụ 2: Bài 10: Trung Quốc ( Tiết 1,2)

Giáo viên đưa ra các câu hỏi cho học sinh chuẩn bị trước ở nhà địnhhướng kiến thức trọng tâm cần thể hiện lần lượt trên sơ đồ tư duy các câu hỏitheo từng mảng kiến thức

Giáo viên hướng dẫn học sinh làm việc với sách giáo khoa, các phươngtiện thiết bị dạy học để khai thác kiến thức và hoàn thiện câu hỏi ở sơ đồ tư duy

Học sinh hoàn thiện câu hỏi ở sơ đồ tư duy ở nhà, giáo viên kiểm tra sản phẩm,đồng thời đưa ra sản phẩm để học sinh tham khảo và hoàn thiện sơ đồ tư duycủa mình nếu thiếu sót ở (hình 1 và hình 2).

10

Hình 1

Hình 2

12

Lựa chọn nội dung để giao cho nhóm hay cá nhân.

Sự khái quát nội dung kiến thức với dung lượng lớn nên giáo viên sử dụngphương pháp chia nhóm giao nhiệm vụ để cùng hoàn thành sơ đồ tư duy Giáoviên chia lớp làm 3 nhóm, cho học sinh chuẩn bị nội dung ở nhà với các nộidung sau

Nhóm 1: Tự nhiên, dân cư và xã hội Đông Nam Á Học sinh hệ thống và hoànthiện sơ đồ tư duy theo gợi ý:

+ Xác định vị trí địa lí và lãnh thổ khu vực Đông Nam Á?

+ Điều kiện tự nhiên của khu vực Đông Nam Á có những đặc điểm gì?

+ Trình bày vấn đề dân cư và xã hội của Khu vực Đông Nam Á?

Nhóm 2: Kinh tế của khu vực Đông Nam Á Học sinh hệ thống và hoàn thiện sơ

đồ tư duy theo gợi ý:

+ Cơ cấu kinh tế các nước Đông Nam Á có xu hướng chuyển dịch như thế nào?.+ Quá trình công nghiệp hóa ở các nước Đông Nam Á ?

+ Trình bày tình hình phát triển của ngành dịch vụ?

+ Tình hình phát triển ngành nông nghiệp của Đông Nam Á?

Nhóm 3: Hiệp hội các nước Đông Nam Á ( ASEAN) Học sinh hệ thống vàhoàn thiện bản đồ tư duy theo gợi ý:

+ Mục tiêu và cơ chế hợp tác?

+ Thành tựu và thách thức của ASEAN?

Các nhóm tổng hợp kiến thức để hoàn thành bản đồ tư duy của nhóm mình, sau

đó kết nối theo từ khóa để hình thành sơ đồ tư duy tổng kết chương trình nộidung bài 11

Sau đó giáo viên yêu cầu nhóm trưởng trình bày sản phẩm, giáo viên nhận xétcác sản phẩm và đưa ra sản phẩm của mình để các nhóm học sinh tham khảo.( Hình 3, Hình 4, Hình 5)

14

Hình 3

Hình 4

16

Hình 5

Giáo viên trên cơ sở hệ thống câu hỏi ôn tập đã dặn học sinh chuẩn bịtrước ở nhà và lập bản sơ tư duy của cá nhân mình, giáo viên kiểm tra sự chuẩn

bị của học sinh Giáo viên chuẩn bị sơ đồ tư duy trước ở nhà, sau khi học sinhthể hiện xong, giáo viên trình chiếu sơ đồ tư duy của mình theo hướng xuất hiệndần các kiến thức từ nhánh chính đến nhánh con cho học sinh đối chiếu, thamkhảo Với cách ôn tập bằng sơ đồ tư duy có sự chắt lọc những thông tin quantrọng về điều kiện tự nhiên, dân cư xã hội và các ngành kinh tế thực sự đã manglại cho học sinh cái nhìn trực quan, dễ hiểu, dễ nhớ

Nhìn chung giáo viên có thể sử dụng sơ đồ tư duy trong tất cả các khâucủa quá trình lên lớp từ kiểm tra bài cũ, triển khai kiến thức mới đến củng cốkiến thức, giao bài tập về nhà, từ thể hiện lượng kiến thức nhỏ đến lớn, từ đơngiản đến phức tạp, từ học cá nhân đến tập thể Tuy nhiên, không phải nội dungnào, bài học nào cũng có thể sử dụng được sơ đồ tư duy Do đó bản thân giáoviên phải nghiên cứu nội dung chương trình, bài học, lựa chọn ra những phần,những bài có khả năng áp dụng sơ đồ tư duy và phải sử dụng đúng cách, đúnglúc, phù hợp với đối tượng học sinh để mang lại hiệu quả cao

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp

Bản thân tôi đã sử dụng phương pháp dạy học với các sơ đồ tư duy đểthể hiện trong đề tài "Sử dụng sơ đồ tư duy trong tiết ôn tập cuối kì 2 môn địa lílớp 11 nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy Địa lí ở trường THPT"

Đối tượng học sinh lớp 11A có sử dụng sơ đồ tư duy trên lớp, lớp đốichứng là 11B dạy học theo cách thông thường không sử dụng sơ đồ tư duy trêncác tiết học tương ứng Để so sánh kết quả học tập giữa 2 lớp tôi có các bài kiểmtra chung cho 2 lớp với cùng nội dung kiến thức Tiêu chí đánh giá hiệu quả họctập ở hai lớp là:

+ Mức độ hứng thú học tập của học sinh thông qua số học sinh tham giaxây dựng bài

+ Kết quả nhớ kiến thức, hiểu và vận dụng kiến thức thông qua tỷ lệ họcsinh đạt điểm cao trong các bài kiểm tra

Tiết học hiệu quả thì số học sinh tham gia xây dựng bài nhiều và kết quảkiểm tra kiến thức có nhiều em nhớ kiến thức, hiểu và vận dụng được kiến thứcđạt điểm cao

.Kết quả nghiên cứu:

Qua quá trình thực hiện các biện pháp, giải pháp sử dụng sơ đồ tư duytrong dạy học địa lí 12, kết quả đạt được như sau: