SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT QUẢNG XƯƠNG 4SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ GIẢI PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHƯƠNG “SỰ ĐIỆN LI” NHẰ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT QUẢNG XƯƠNG 4
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ GIẢI PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHƯƠNG
“SỰ ĐIỆN LI” NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY MÔN
HÓA HỌC TẠI TRƯỜNG THPT QUẢNG XƯƠNG 4
Người thực hiện: Nguyễn Thị Huyền Trang Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Hóa học
Thanh Hóa, tháng 5 năm 2021
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN I: MỞ ĐẦU 1
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 2
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2
1 Phương pháp nghiên cứu lí luận 3
2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 3
3 Phương pháp xử lý thông tin 3
PHẦN II: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3
I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 3
1 Cơ sở lý luận về giáo dục trải nghiệm 3
1.1 Khái niệm về giáo dục trải nghiệm 3
1.2 Ưu điểm của giáo dục trải nghiệm 4
1.2.1 Cung cấp kiến thức nền tảng cho người học: 4
1.2.2 Giúp phát triển tư duy sáng tạo cho người học: 4
1.2.3 Giúp rèn luyện kỹ năng cho người học: 4
1.2.4 Giúp việc học trở nên dễ dàng và thú vị hơn: 5
1.2.5 Giúp người học tự tin, chủ động hơn: 5
1.2.6 Giúp người học tiếp thu kiến thức tốt hơn: 5
2 Thí nghiệm hóa học trong dạy học ở trường phổ thông 5
2.1 Một số hình thức thí nghiệm hóa học 5
2.2 Vai trò của thí nghiệm trong dạy học Hóa học 6
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 7
III GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 7
1 GIẢI PHÁP 1: Em là nhà khoa học 7
2 GIẢI PHÁP 2: Học sinh hoạt động trải nghiệm làm các thí nghiệm hóa học để hình thành kiến thức mới 9
IV HIỆU QUẢ CỦA CÁC GIẢI PHÁP 15
PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 16
I KẾT LUẬN 16
II KIẾN NGHỊ 16
Trang 3PHẦN I: MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Xã hội đang phát triển Đất nước ta và thế giới trong giai đoạn hiện nay đangchứng kiến những biến đổi sâu sắc về mọi mặt, từ kinh tế - chính trị - xã hội đếnnhững vấn đề về biến đổi khí hậu – tài nguyên – môi trường Những thay đổi đóđang đặt ra những thách thức không hề nhỏ đối với mỗi quốc gia Để đảm bảophát triển bền vững, mỗi quốc gia đều phải không ngừng đổi mới giáo dục theohướng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trang bị cho thế hệ tương lai nềntảng vững chắc về văn hóa, tri thức, kỹ năng để có thể thích ứng trước mọi biếnđộng của tự nhiên và xã hội Đổi mới giáo dục trở thành nhu cầu cấp thiết và xuthế mang tính toàn cầu
Để đáp ứng những yêu cầu cấp thiết đó, ngày 26/12/2018 Bộ Giáo dục vàđào tạo đã ban hành chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, chương trình
được xây dựng theo định hướng “phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh;
tạo môi trường học tập và rèn luyện giúp học sinh phát triển hài hòa về thể chất
và tinh thần”, “ có những phẩm chất tốt đẹp và năng lực cần thiết để trở thành người công dân có trách nhiệm, người lao động có văn hóa, cần cù, sáng tạo, đáp ứng nhu cầu phát triển của cá nhân và yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đất nước” Chương trình cũng định hướng về nội dung giáo dục và
phương pháp giáo dục phù hợp với những mục tiêu đã đặt ra
Một trong những nội dung cốt lõi có tác dụng tích cực được nhắc đến để
thực hiện mục tiêu giáo dục đặt ra là tổ chức cho học sinh các Hoạt động trải
nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp Hoạt động này được tổ chức
nhằm giúp các em có cơ hội “tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực”
và thông qua việc thực hiện những nhiệm vụ hoặc giải quyết những vấn đề đượcgiao, chuyển hóa những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức, kỹ năng mới Đối với bộ môn Hoá học, vốn là một môn khoa học thực nghiệm, hoạt độngtrải nghiệm bộ môn gắn liền với thí nghiệm hóa học Thí nghiệm hóa học đóngvai trò quan trọng đối với dạy và học môn Hóa học Thí nghiệm hóa học thểhiện nội dung kiến thức môn học, rèn luyện kỹ năng thực hành, từ đó phát triểnnhững phẩm chất năng lực đặc thù cũng như các năng lực chung như năng lực tựhọc, năng lực giải quyết vấn đề sáng tạo, năng lực giao tiếp và hợp tác … Có thể
Trang 4nói hoạt động trải nghiệm cùng với thí nghiệm hóa học mang lại nhiều hiệu quảtrong quá trình dạy và học môn Hóa trong trường phổ thông
Trong chương trình Hóa học lớp 11, chương “Sự điện li” trình bày nhữngnội dung kiến thức rất cơ bản, làm nền tảng quan trọng cho quá trình học tậpmôn hóa học Đặc biệt có nhiều nội dung kiến thức gắn liền với thực tiễn, cónhiều ý nghĩa thực tế như kiến thức về pH, sự điện li, … Vì vậy, học sinh đượctrải nghiệm với những thí nghiệm thực tế liên quan đến bài học giúp mang lạinhiều hiệu quả trong quá trình các em tiếp thu kiến thức, nhất là những kiến thức
lý thuyết hàn lâm vốn khô khan, khó ghi nhớ Quá trình cũng giúp ích cho các
em trong việc vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn
Với những lý do trên tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài sáng kiến kinh
nghiệm “Một số giải pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong đổi mới
phương pháp dạy học chương “Sự điện li” nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn hóa học tại trường THPT Quảng Xương 4”
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
Giúp học sinh học tập tốt hơn chương “Sự điện li” – Hóa học 11thông quacác hoạt động trải nghiệm
Giúp học sinh rèn luyện kỹ năng, phát triển các năng lực chung và năng lựcđặc thù
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:
Quá trình dạy và học chương “Sự điện li” Quá trình học sinh tham gia các
Hoạt động trải nghiệm để lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kỹ năng.
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
1 Phương pháp nghiên cứu lí luận:
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về giáo dục trải nghiệm
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học trực quan qua thí nghiệm hóa học
2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
- Tổng hợp, phân tích phản hồi của học sinh sau khi thực nghiệm sư phạm
3 Phương pháp xử lý thông tin:
- Xử lý số liệu bằng phương pháp thống kê toán học: xác định tỷ lệ % qua sốliệu thực tế
Trang 5PHẦN II: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI:
1 Cơ sở lý luận về giáo dục trải nghiệm:
1.1 Giáo dục trải nghiệm là gì?
Giáo dục trải nghiệm (học qua trải nghiệm) được nhiều nhà nghiên cứu giáodục phương Tây và phương Đông định nghĩa
Vào khoảng năm 350 trước Công nguyên, Aristotle đã viết về học trảinghiệm: “Cho những điều chúng ta phải học trước khi làm được, chúng ta họcbằng cách thực hiện chúng”
Hơn 2000 năm trước, Khổng Tử (Trung Quốc) nói: “Những gì tôi nghe, tôi
sẽ quên Những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ Những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu” Đây đượccoi là một trong những nguồn gốc tư tưởng đầu tiên của học trải nghiệm
Thời cận đại, David Kobl (1984, Mỹ) là một trong những nhà nghiên cứugiáo dục đầu tiên đưa ra lý thuyết có tính hệ thống, đầy đủ, phân tích cơ chếhình thành và chu trình hoạt động của học tập thông qua trải nghiệm TheoKobl, đây là quá trình “học thông qua phản ánh khi thực hiện”
Theo UNESCO định nghĩa, học trải nghiệm là quá trình phát triển kiến thức,
kỹ năng, và thái độ dựa trên suy nghĩ có ý thức về một trải nghiệm từng có Học trải nghiệm, hiểu một cách đơn giản, là quy trình “học thông qua thựcnghiệm” Nói một cách cụ thể hơn, quy trình này bắt đầu với việc thực hành,thực nghiệm và sau đó người học phân tích, suy ngẫm về sự trải nghiệm và kếtquả của sự trải nghiệm đó Quy trình này giúp học sinh củng cố kiến thức, hìnhthành và phát triển các năng lực, kỹ năng, hành xử mới và thậm chí là cách tưduy mới Cách tiếp cận trên được xem là có nhiều điểm ưu việt so với phươngpháp giáo dục truyền thống (chủ yếu tập trung vào việc cung cấp kiếnthức/thông tin và truyền tải thông tin qua các bài giảng) Học thông qua thựchành là quá trình học sinh học từ kinh nghiệm của chính mình thông qua việctiếp xúc trực tiếp với học liệu, vật chất, đối tượng khác để từ đó đúc kết lại thànhtri thức
Từ những quan điểm trên, vậy học qua trải nghiệm là gì? Có thể đưa ra địnhnghĩa: Học trải nghiệm là quá trình khám phá, thử nghiệm trực tiếp với kiến
Trang 6thức, hình thành các khái niệm và đưa ra các phân tích, kết luận của bản thân vềkiến thức ấy.
1.2 Ưu điểm của giáo dục trải nghiệm:
1.2.1 Cung cấp kiến thức nền tảng cho người học:
Dựa trên quá trình khám phá, thử nghiệm trực tiếp với kiến thức của ngườihọc, học trải nghiệm giúp những bộ môn khoa học hàn lâm trở nên gần gũi vớiđời sống thực tế Học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức hơn
Hơn nữa, vì được trực tiếp khám phá tri thức, người học sẽ có ấn tượng sâusắc Những trải nghiệm thực tế giúp kiến thức khoa học dễ có khả năng ứngdụng vào thực tế
1.2.2 Giúp phát triển tư duy sáng tạo cho người học:
Không còn việc “thầy giảng, trò nghe” truyền thụ kiến thức thụ động mộtchiều, khi học trải nghiệm, học sinh chính là chủ thể khám phá, tìm tòi, nhậnbiết về thế giới quan xung quanh Bằng tư duy của bản thân, các bạn sẽ tự phântích, đánh giá từ đó rút ra nhận xét về tri thức
Mỗi người có một cách tư duy khác nhau, một năng lực sáng tạo khác nhau.Thường xuyên rèn bằng cách học trải nghiệm, học sinh được phát triển góc nhìnmới về những sự vật, rèn tư duy phản biện, đưa ra quan điểm mới về sự việc đãquen Điều đó giúp các bạn rèn thói quen tư duy sáng tạo, có thể vận dụng vàotrong học tập và những lĩnh vực khác của cuộc sống
1.2.3 Giúp rèn luyện kỹ năng cho người học:
Học sinh quan tâm đến học trải nghiệm vì cách thức này giúp các bạn dễdàng tiếp cận, rèn luyện và trang bị cho mình nhiều kỹ năng cần thiết Đó lànhững kỹ năng mềm như thuyết trình, phản biện, làm việc nhóm, nghiên cứu,phân tích vấn đề và tự rút kinh nghiệm
Ngoài ra, học trải nghiệm còn cung cấp hệ thống kỹ năng sống quan trọng.Thông qua việc tham gia các hoạt động thực tế, học sinh nhận ra kỹ năng có tầmquan trọng không kém tri thức trong việc quyết định thành công của con người
Tự học, tự chăm sóc bản thân, ứng phó trước những tình huống nguy cấp, điềmtĩnh trước áp lực giúp bạn trẻ có thể sống tốt và tự tin khi cuộc sống thay đổi
1.2.4 Giúp việc học trở nên dễ dàng và thú vị hơn:
Trang 7Thay vì học qua sách vở, thụ động nghe bài giảng của giáo viên, người họcđược trực tiếp thử nghiệm, khám phá tri thức Bằng tư duy quan sát, phân tích vàkhả năng tổng hợp của mình, học sinh tự rút ra kết luận về kiến thức mà khônggặp phải sự phản đối hay bất đồng quan điểm nào từ phía người dạy
Những bài học hàn lâm vì thế trở nên gần gũi, dễ tiếp thu hơn đối với cácbạn học sinh Được học những gì mình thích và phát huy năng lực của bản thân,các bạn sẽ cảm thấy hào hứng và thêm yêu môn học đó
1.2.5 Giúp người học tự tin, chủ động hơn:
Ở cách học truyền thống, học sinh không được bày tỏ quan điểm cá nhânthường xuyên mà chủ yếu lắng nghe thầy cô giáo giảng Ngược lại, khi học trảinghiệm, giáo viên sẽ “nhường” vị trí trung tâm giờ học lại cho học sinh Thầy côchỉ đóng vai trò hướng dẫn, định hướng, còn người học chủ động tự tìm tòi,khám phá, đúc kết kiến thức Qua đó, các bạn trở nên tự tin hơn khi cần thể hiệnquan điểm của mình
1.2.6 Giúp người học tiếp thu kiến thức tốt hơn:
Tự tìm tòi, thử nghiệm, quan sát để phân tích và rút ra nhận xét về kiến thức,người học như được tham gia vào chính quá trình kiến tạo nên những tri thứccho bản thân và cộng đồng Với bài học do mình tự tạo ra, học sinh sẽ ghi nhớlâu hơn, hiểu rõ cách vận dụng chúng vào thực tế cuộc sống Đồng thời, ngườihọc cũng dần tự trang bị đầy đủ kỹ năng sống, kỹ năng mềm – được coi là phầnkiến thức nằm ngoài sách vở nhưng thiết thực trong đời sống
2 Thí nghiệm hóa học trong dạy học ở trường phổ thông:
2.1 Một số hình thức thí nghiệm hóa học:
- Căn cứ vào chủ thể thực hiện thí nghiệm, thí nghiệm hóa học gồm có: + Thí nghiệm do học sinh thực hiện (thí nghiệm thực hành)
+ Thí nghiệm do giáo viên thực hiện (thí nghiệm biểu diễn)
- Căn cứ vào mục đích thí nghiệm:
+ Thí nghiệm nghiên cứu và thí nghiệm minh họa
+ Thí nghiệm kiểm tra dự đoán (thí nghiệm kiểm chứng)
+ Thí nghiệm nêu vấn đề và thí nghiệm giải quyết vấn đề
+ Thí nghiệm đối chứng so sánh
2.2 Vai trò của thí nghiệm trong dạy học Hóa học:
Trang 8Hóa học là một môn khoa học thực nghiệm Vì vậy thí nghiệm giữ vai tròđặc biệt quan trọng, như một bộ phận không thể tách rời của quá trình dạy học.Thí nghiệm được xem là cơ sở của việc học hóa học và để rèn luyện kĩ năngthực hành Thông qua thí nghiệm hóa học, học sinh nắm kiến thức một cáchhứng thú, vững chắc và sâu hơn
Thí nghiệm hóa học giúp học sinh làm quen với tính chất, mối liên hệ vàquan hệ có tính quy luật giữa các đối tượng nghiên cứu làm cơ sở để nắm vữngcác quy luật, các khái niệm khoa học và biết khai thác chúng từ đó tích lũy tưliệu về các chất và tính chất của chúng
Thí nghiệm hóa học nghiên cứu giúp học sinh học tập kinh nghiệm, tư duysáng tạo để tìm tòi khám phá ra các chất và những tính chất của chúng Giúpnâng cao lòng tin của học sinh vào khoa học và phát triển tư duy của học sinh Thí nghiệm hóa học giúp học sinh sáng tỏ mối liên hệ phát sinh giữa các sựvật, giải thích được bản chất của các quá trình xảy ra trong tự nhiên, trong sảnxuất và đời sống
Thí nghiệm hóa học còn có tác dụng giáo dục thế giới quan duy vật biệnchứng và củng cố niềm tin khoa học cho học sinh, giúp hình thành những đứctính tốt: thận trọng, ngăn nắp, trật tự gọn gàng Đặc biệt với việc thay đổi nộidung chương trình sách giáo khoa và phương pháp dạy học mới theo hướng tíchcực hóa hoạt động của học sinh như hiện nay thì thí nghiệm càng được coitrọng, nhất là thí nghiệm được tiến hành thực hiện bằng phương pháp nghiêncứu
Thí nghiệm nghiên cứu còn giúp tiết kiệm thời gian trên lớp mỗi tiết học,giúp giáo viên điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh, kiểm tra đánh giákết quả học tập của học sinh thuận lợi và có hiệu suất cao hơn Do đó chúng gópphần hợp lí hoá quá trình hoạt động của giáo viên và học sinh nâng cao hiệu quảdạy và học của thầy và trò
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:
Chương “Sự điện li” là chương đầu tiên của chương trình hóa học lớp 11
trình bày những nội dung kiến thức rất cơ bản và quan trọng của chương trìnhlớp 11 nói riêng và chương trình hóa học nói chung như khái niệm sự điện li,axit – bazơ – muối, vận dụng định luật bảo toàn electron, …Việc nắm vững
Trang 9những nội dung kiến thức trên có ý nghĩa to lớn đối với mỗi em học sinh trongquá trình học tập của mình Tuy nhiên, qua quá trình giảng dạy trực tiếp, tôinhận thấy một bộ phận các em học sinh còn chưa thực sự hứng thú và tích cực
để có thể tiếp thu cũng như ghi nhớ tốt được nội dung kiến thức các bài học.Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình học tập, phát triển và rèn luyệncủa các em
III GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
Để khắc phục tình trạng trên, tôi đã thiết kế và tổ chức cho các em học sinh
tham gia một số Hoạt động trải nghiệm và làm thí nghiệm hóa học liên quan
trực tiếp đến nội dung kiến thức của chương và gắn liền với kiến thức thực tế
nhằm giúp các em hứng thú hơn trong quá trình học tập Thông qua các Hoạt
động trải nghiệm này, các em học sinh được hoạt động nhiều hơn, chủ động tích
cực hơn trong quá trình học tập, từ đó giúp việc học trở nên thú vị hơn, đồngthời cũng giúp các em rèn luyện và phát triển nhiều kỹ năng, năng lực chung vànăng lực đặc thù quan trọng như kỹ năng làm việc nhóm, quan sát, phân tích,tổng hợp …; năng lực giao tiếp, tính toán, giải quyết vấn đề … Để phát huy tối
đa hiệu quả của hoạt động, giáo viên chỉ đóng vai trò là người hướng dẫn địnhhướng, các em học sinh là chủ thể của hoạt động Các em sẽ thực hiện hầu hết
các giai đoạn từ quá trình chuẩn bị cho Hoạt động trải nghiệm đến trực tiếp tiến hành các Hoạt động trải nghiệm và làm thí nghiệm Học sinh thảo luận theo
nhóm, nghiên cứu tài liệu, … để rút ra những dấu hiệu đặc trưng, phát biểu kháiniệm, trình bày tính chất, … và rút ra kết luận
GIẢI PHÁP 1: Em là nhà khoa học
CHỦ ĐỀ: pH – CHẤT CHỈ THỊ AXIT – BAZƠ
* Nội dung của hoạt động:
- Học sinh tự chuẩn bị chất chỉ thị là nước bắp cải tím Học sinh chuẩn bị các dung dịch làm thí nghiệm: nước cốt chanh, giấm ăn, rượu nguyên chất,
Trang 10- Học sinh so sánh và rút ra kết luận.
* Mục tiêu cần đạt được:
1 Các năng lực chính hướng tới:
- Năng lực giải quyết vấn đề
- Tích số ion của nước, ý nghĩa tích số ion của nước
- Chất chỉ thị axit - bazơ : quỳ tím, phenolphtalein và giấy chỉ thị vạn năng
b Kỹ năng:
- Đánh giá độ axit và độ kiềm của các dd theo nồng độ ion H+
- Tính pH của dung dịch axit mạnh, bazơ mạnh
- Xác định được môi trường của dung dịch bằng cách sử dụng giấy chỉ thị vạn năng, giấy quỳ tím hoặc dung dịch phenolphtalein
- Biết được công cụ để xác định tính chất của môi trường Sử dụng giấy pHhoặc máy đo pH xác định tính chất của môi trường nước
* Tiến trình:
1 Làm chất chỉ thị màu bắp cải:
- Cắt nhỏ bắp cải tím, giã nhỏ
- Thêm một ít nước, gạn lấy phần nước sau khi giã nhuyễn
2 Xác định môi trường của các dung dịch:
- Cho vào các ống nghiệm, mỗi ống nghiệm 2 ml các dung dịch: nước cốtchanh, giấm ăn, rượu nguyên chất, nước xà phòng
- Nhỏ vào các ống nghiệm 1 ml nước bắp cải tím, ghi lại màu, kết luận vềmôi trường