Sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử việt nam giai đoạn 1954 1975 (chương trình chuẩn) ở trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh quảng nam

Chính vì vậy, khi dạy học giai đoạn này giáo viên cần sử dụng nhiều nguồn tư liệu trong đó có thơ ca cách mạng để giúp học sinh tái hiện bức tranh lịch sử hào hùng của dân tộc và thắng

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA LỊCH SỬ

*****

Đề tài:

SỬ DỤNG THƠ CA CÁCH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1975, (CHƯƠNG TRÌNH

CHUẨN) Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNGNAM

SVTH: Đoàn Thị Tâm

Lớp 10SLS, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

GVHD: Trương Trung Phương

Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

Đà Nẵng, 5/2014

-MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 6

7 Cấu trúc của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÁC TÁC PHẨM THƠ CA CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1975, (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN ) Ở TRƯỜNG THPT 7

1.1 Cơ sở lí luận của việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT 7

1.1.1 Sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường THPT 7

1.1.1.1 Quan niệm về tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường THPT 7

1.1.1.2 Mối quan hệ giữa tài liệu văn học với tri thức lịch sử 9

1.1.1.3 Các loại tài liệu văn học sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường THPT 10

1.1.2 Thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử ở trường THPT 12

1.1.2.1 Quan niệm về thơ ca cách mạng 12

1.1.2.2 Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam 14

1.2 Cơ sở thực tiễn tình hình sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT 19

Chương 2: HỆ THỐNG THƠ CA CÁCH MẠNG ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1975 , (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT 22

2.1 Kiến thức lịch sử cơ bản của giai đoạn 1945 -1975 (SGK Lịch sử 12, ban cơ bản) 22

2.1.1 Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính

quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954 - 1965) 22

2.1.2 Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc Mỹ xâm lược Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất (1965 - 1973) 23

2.1.3 Khôi phục và phát triển kinh tế - xã hội ở miền Bắc, giải phóng hoàn toàn miền Nam (1973 - 1975) 24

2.2 Hệ thống thơ ca cách mạng được sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT 26

2.2.1 Bài 21: Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954 - 1965) 26

2.2.2 Bài 22: Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc Mỹ xâm lược Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất (1965 - 1973) 36

2.2.3 Bài 23: Khôi phục và phát triển kinh tế - xã hội ở miền Bắc, giải phóng hoàn toàn miền Nam (1973 – 1975) 44

Chương 3: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG CÁC TÁC PHẨM THƠ CA CÁCH MẠNG TRONG GIAI ĐOẠN 1954 - 1975, (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

Ở TRƯỜNG THPT 49

3.1 Các nguyên tắc khi sử dụng các tác phẩm thơ ca cách mạng trọng dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 ở trường THPT (chương trình chuẩn) 49

3.1.1 Các tác phẩm thơ ca cách mạng phải phù hợp với chương trình và nội dung môn học 49

3.1.2 Tính Đảng, tính khoa học, và tính sư phạm để thực hiện mục tiêu giáo dục 51

3.1.3 Phù hợp với trình độ của học sinh 52

3.1.4 Đảm bảo tính cụ thể, truyền cảm 53

3.1.5 Phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh 54

3.2 Hình thức và biện pháp sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT 55

3.2.1 Đối với bài nội khóa 55

3.2.1.1 Loại bài cung cấp kiến thức mới 55

3.2.1.2 Bài ôn tập, sơ kết, tổng kết 60

3.2.1.3 Bài kiểm tra, đánh giá 61

3.2.2 Đối với bài ngoại khóa 62

3.2.2.1 Sử thơ ca cách mạng để tổ chức trò chơi lịch sử 63

3.2.2.1 Sử dụng thơ ca cách mạng để tổ chức dạ hội lịch sử 65

3.3 Thực nghiệm sư phạm 66

3.3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 66

3.3.2 Phương pháp thực nghiệm 66

3.3.3 Đối tượng thực nghiệm 67

3.3.4 Nội dung thực nghiệm 67

KẾT LUẬN 69

TÀI LIỆU THAM KHẢO 70 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước, trong những năm qua hệ thống giáo dục nước nhà nói chung đã tiến hành những bước đi biện pháp thích hợp nhằm đổi cách nghĩ và cách làm giáo dục Trong

xu thế đó, dạy học lịch sử cũng tiến hành đổi mới để bắt kịp với nhịp độ phát triển của đất nước và nhân loại Với ưu thế sẵn có bộ môn lịch sử ở trường phổ thông không những trang bị kiến thức cơ bản về lịch sử nhân loại, lịch sử dân tộc, phát triển tư duy cho học sinh, mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, khơi dậy lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ

Bộ môn lịch sử là một trong những môn học cơ bản trong chương trình giáo dục phổ thông Trong nền cảnh nước ta trên con đường hội nhập sâu rộng vào các vấn đề quốc tế thì môn lịch sử càng giữ vai trò quan trọng trong trang bị kiến thức

cơ sở, giáo dục các giá trị truyền thống, góp phần xác lập bản lĩnh con người để thế

hệ trẻ cùng với nền tảng giáo dục phổ thông, có thể bước vào đời, thực hiện nghĩa

vụ công dân đối với xã hội

Môn lịch sử luôn gắn liền với các bộ môn khác Với xu thế phát triển của xã hội, của đất nước, chúng ta cần phải đào tạo nên những con người phát triển toàn diện phù hợp với đất nước, thời đại Việc giáo dục lịch sử trong những năm gần đây

có nhiều tiến bộ, thể hiện trong nhận thức lịch sử nói chung của học sinh, trong các

kì thi Trong việc đổi mới phương pháp dạy học đã đạt được nhiều thành tựu, bên cạnh đó còn nhiều hạn chế Chúng ta thấy rằng, trong những năm gần đây, học sinh không mấy hứng thú, thiết tha với bộ môn lịch sử Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, có thể kể đến như chương trình sách giáo khoa còn nặng; giáo viên một phần chưa tâm huyết, dạy cho qua, chậm cải tiến, đổi mới về phương pháp dạy học… Chất lượng dạy học chưa được nâng cao, vẫn còn tình trạng thầy đọc trò chép, dạy học một chiều, dẫn đến hậu quả là học sinh thụ động, không nắm được kiến thức cơ bản, không hứng thú với môn học

Việc đổi mới phương pháp dạy học môn lịch sử để đáp ứng được yêu cầu xã hội là một vấn đề cấp thiết Lúc này, giáo viên không phải chỉ cung cấp những kiến

thức sẵn có trong sách giáo khoa mà cần phải tìm tòi, bổ sung thêm những tư liệu ở bên ngoài để góp phần làm phong phú sinh động bài dạy, gây hứng thú học tập cho học sinh Một trong những tài liệu tham khảo quan trọng trong quá trình dạy học đó

là sử dụng tài liệu văn học nói chung và sử dụng thơ ca cách mạng nói riêng vào dạy học lịch sử Đây là nguồn tư liệu quan trọng, phong phú nếu được khai thác và

sử dụng hợp lý sẽ có tác dụng tích cực, giúp các em tái hiện lại kiến thức lịch sử một cách có hệ thống, sinh động, phát triển trí tưởng tượng và tư duy độc lập nhận thức của học sinh

Thơ ca cách mạng nói riêng làm cho bài giảng thêm sinh động, phong phú, học sinh hiểu đầy đủ, sâu sắc hơn những sự kiện, nhân vật lịch sử Bởi thơ ca cách mạng ra đời cùng với thời kì cách mạng của dân tộc Sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử sẽ góp phần tích cực vào việc bồi dưỡng kiến thức lịch sử, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước cho học sinh

Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 gắn liền hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược của nhân dân ta Văn học nói chung

và thơ ca cách mạng nói riêng trong giai đoạn này tập trung phản ánh quá trình đấu tranh cách mạng đầy cam go, quyết liệt nhưng rất đổi anh hùng của cả dân tộc Việt

Nam với tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” Chính vì vậy, khi dạy học

giai đoạn này giáo viên cần sử dụng nhiều nguồn tư liệu trong đó có thơ ca cách mạng để giúp học sinh tái hiện bức tranh lịch sử hào hùng của dân tộc và thắng lợi của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam

Từ những lí do trên, tôi chọn đề tài “Sử dụng thơ ca cách trong dạy học lịch

sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh QuảngNam” làm đề tài khóa luận của mình

2 Lịch sử vấn đề

Liên quan đến đề tài đã có nhiều công trình trong và ngoài nước nghiên cứu

ở những góc độ khác nhau, tiêu biểu là các công trình sau:

PGS.TS Phan Ngọc Liên (chủ biên), PGS.TS Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị

Côi (2002) “Phương pháp dạy học lịch sử”, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội Trong

cuốn này, các tác giả đã đề cập đến các phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Về vai trò và ý nghĩa của các phương pháp trong dạy học lịch sử Các tác giả

đã đề cập đến việc sử dụng các loại tài liệu trong dạy học lịch sử trong đó có tài liệu văn học nói chung và thơ ca cách mạng nói riêng Cách tiến hành phương pháp sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử cũng như vị trí, vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu văn học nói chung và thơ ca cách mạng nói riêng Tuy nhiên, giáo trình mới chỉ dừng lại ở mức độ trình bày những lí luận chung, chưa đi vào từng nội dung cụ thể

PGS.TS Đặng Văn Hồ (chủ biên), TS Nguyễn Thành Nhân, TS Nguyễn

Đức Cường với “Hình thành tri thức lịch sử cho học sinh Trung học Phổ thông”

(2013), ĐHSP - ĐH Huế Trong cuốn này, các tác giả đã trên cơ sở kế thừa và hoàn thiện giáo trình “Hình thành tri thức lịch sử cho học sinh trung học phổ thông” cũng như kế thừa các công trình nghiên cứu khác Nội dung của giáo trình có liên quan đến những vấn đề về phương pháp dạy học lịch sử, làm cơ sở cho việc đi sâu, giải quyết vấn đề về hình thành tri thức lịch sử cho học sinh trung học phổ thông Tuy nhiên, giáo trình cũng chỉ mới cung cấp những kiến thức chung trong phương pháp dạy học, chưa đi sâu vào những nội dung cụ thể

PGS.TS Đặng Văn Hồ, PGS.TS Trần Vĩnh Tường với “Lí luận dạy học

môn lịch sử” (2012), Nxb Đại học Huế Trên cơ sở những công trình trước, đã cung

cấp về đối tượng, những nội dung, chức năng, nhiệm vụ và nguyên tắc xây dựng chương trình bộ môn lịch sử ở trường phổ thông Đối tượng, chức năng, nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu của bộ môn lí luận và phương pháp dạy học môn Lịch sử, nội dung và phương pháp sử dụng sách giáo khoa Cung cấp những lí luận về dạy học bộ môn lịch sử

Khóa luận tốt nghiệp, trường ĐHSP Huế (2011) của sinh viên Lê Thị Liên

“Sử dụng thơ ca cách mạng để tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử

Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 ở trường THPT (chương trình chuẩn)” Khoa lịch

sử - ĐHSP Huế Công trình nghiên cứu đã đề cập đến một số nguyên tắc, phương pháp sử dụng tài liệu văn học nói chung và thơ ca cách mạng nói riêng trong dạy học lịch Việt Nam Sử dụng thơ ca cách mạng trong hoạt động ngoại khoá trong dạy học lịch sử Nhưng vẫn chưa tập trung nghiên cứu một cách cụ thể về việc sử dụng thơ ca cách mạng để tạo hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt

Trong các bài giảng cụ thể ở trường THPT, chưa có công trình nào tập trung nghiên cứu một cách có hệ thống về lí luận và thực tiễn tiến hành cũng như phương pháp tiến hành sử dụng các tác phẩm thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Vì vậy, nhiệm vụ của khóa luận là phải đi sâu tìm hiểu, lựa chọn các tác phẩm thơ ca cách mạng phù hợp vào giảng dạy các bài học lịch sử trong sách giáo khoa lịch sử

12 giai đoạn 1954 - 1975 (chương trình chuẩn)

Trên cơ sở kế thừa và phát huy kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, tiếp nhận những vấn đề lí luận về giáo dục nói chung, giáo dục lịch sử nói riêng, đặc biệt là lí luận về công tác dạy học Để góp phần đổi mới phương pháp dạy học lịch

sử, nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là sử dụng các tác phẩm thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT Đề tài chọn là giai đoạn lịch sử 1954 - 1975, đây là giai đoạn mà nhân dân Việt Nam đấu tranh đế quốc Mỹ xâm lược, một giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc

Góp phần nâng cao chất lượng bộ môn, thể hiện trên các mặt về giáo dục, giáo dưỡng và phát triển Khắc phục được tình trạng chất lượng học tập môn lịch sử đang giảm sút

Góp phần đổi mới phương pháp dayj học bộ môn, làm phong phú hơn hình thức học tập của một bộ môn mang tính chất đặc thù

Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong việc tiếp thu các kiến thức lịch sử

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên Khóa luận cần thực hiện các nhiệm vụ:

- Nghiên cứu các tác phẩm, các bài nghiên cứu, các công trình nghiên cứu về

lí luận dạy học lịch sử, về thơ ca cách mạng

- Nghiên cứu nội dung lịch sử dân tộc trong sách giáo khoa lớp 12, giai đoạn

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi thực hiện những phương pháp sau:

- Cơ sở pháp luận nghiên cứu của khóa luận là dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh về lịch sử và giáo dục lịch sử về sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam thuộc giai đoạn lịch sử được xác định

- Tiếp cận, đi sâu nghiên cứu và phân tích tài liệu tâm lí học, giáo dục học, nghiên cứu chương trình môn lịch sử, sách giáo khoa lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn) Lựa chọn và sắp xếp các loại tài liệu cần thiết cho đề tài, sau đó tiến hành tập hợp, so sánh, đối chiếu chọn lọc nội dung chính xác, khách quan, khoa học phù hợp với chương trình và đối tượng nhận thức của học sinh ở trường THPT để sử dụng các tài liệu về thơ ca cách mạng có liên quan đến nội dung của chương trình thuộc giới hạn của đề tài

- Điều tra cơ bản: Thông qua dự giờ, trao đổi với giáo viên và học sinh, điều tra xã hội học để tìm hiểu thực tiễn của việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam ở các trường phổ thông

- Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành giảng dạy thực nghiệm toàn phần và đối chứng ở các lớp 12, THPT Trên cơ sở các tiết giảng thực nghiệm giáo dục, kiểm tra kết quả bằng trắc nghiệm giáo dục và rút ra kết luận

6 Đóng góp của khóa luận

Đề tài khóa luận góp phần bước đầu tập hợp và lựa chọn một số tài liệu thơ ca cách mạng phù hợp với nội dung cụ thể trong sách giáo khoa lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn), giai đoạn 1954 - 1975 Từ đó nhận thấy mối quan hệ giữa việc dạy học các sự kiện lịch sử Việt Nam và việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch

sử Góp phần nâng cao hiệu quả dạy học, góp phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, truyền thống yêu nước cho học sinh

Khóa luận này là nguồn tài liệu cho những ai quan tâm đến đề tài này, là tài liệu tham khảo cho sinh viên, giáo viên dạy học lịch sử Việt Nam giai đoan 1954 -

1975

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, khóa luận được chia làm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng các tác phẩm thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT trên địa bàn tỉnh Quảng Nam

Chương 2: Hệ thống thơ ca cách mạng được sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 -1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT

Chương 3: Các biện pháp sử dụng các tác phẩm thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT

NỘI DUNG

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÁC TÁC PHẨM THƠ CA CÁCH MẠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1975, (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN )

Ở TRƯỜNG THPT

1.1 Cơ sở lí luận của việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT

1.1.1 Sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường THPT

1.1.1.1 Quan niệm về tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường THPT

Trong xu thế hội nhập của đất nước, để nền giáo dục của nước ta hội nhập

với thế giới, Đảng và Nhà nước ta đã chỉ rõ: “Đào tạo thế hệ trẻ thành người lao

động làm chủ nước nhà Có trình độ văn hóa cơ bản, đáp ứng những yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội, những người thông minh, sáng tạo, có phẩm chất đạo đức tốt…Con người như vậy phải được rèn luyện trong quá trình đào tạo và tự đào tạo

học và việc đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ hết sức cần thiết đối với nền giáo dục Việt Nam hiện nay

“Phương pháp dạy học là con đường, cách thức hoạt động thống nhất của thầy và trò, trong đó thầy tổ chức, hướng dẫn học sinh học tập tốt nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học” [19; tr12] Với quan điểm đó, một trong những phương

pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh là sử dụng tài liệu nói chung và tài liệu văn học nói riêng trong dạy học lịch sử Việc sử dụng tài liệu văn học là căn cứ khoa học, là bằng chứng về tính chính xác, tính cụ thể, phong phú của sự kiện mà học sinh cần thu nhận Qua đó, giúp các em khắc phục việc hiện đại hóa lịch sử hoặc hư cấu sai sự thật, và cũng là cơ sở để các em nắm vững bản chất các sự kiện, hình thành các khái niệm, hiểu rõ những quy luật của lịch sử, rèn luyện cho học sinh nghiên cứu khoa học, phát triển tư duy lịch sử

Do đặc trưng của lịch sử là các sự kiện, nhân vật lịch sử…đều diễn ra trong quá khứ, muốn tái hiện lại nó thì cần phải sử dụng các loại tài liệu Vì thế, tài liệu càng đầy đủ thì tri thức càng chính xác, phong phú và sâu sắc Với ý nghĩa đó, việc

sử dụng tài liệu văn học để giảng bài trên lớp cũng như cung cấp kiến thức mới, ôn tập, làm bài kiểm tra và hoạt động ngoại khóa…thông qua hình tượng văn học, qua các áng văn thơ tuyệt tác dễ đi vào lòng học sinh, tài liệu văn học sẽ góp phần khôi phục, làm sáng tỏ lịch sử và đáp ứng những nhu cầu giáo dục, giáo dưỡng và phát triển trong học tập lịch sử hiện nay

Các tác phẩm văn học từ xưa đến nay, trong lịch sử dân tộc cũng như lịch thế giới, có vai trò lớn đối với việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông Bởi những tác phẩm văn học phản ánh đời sống con người trong quá khứ, có giá trị sử dụng cho mục đích nghiên cứu, dạy học lịch sử

Tác phẩm văn học phản ánh đúng thực tế cuộc sống xã hội loài người dưới những góc độ khác nhau, thông qua lăng kính thẩm mĩ của tác giả, tất cả đã được hư cấu, hình tượng hóa bằng nghệ thuật ngôn từ, và cả những yếu tố chủ quan của tác giả, sự thật ngoài đời đã được đưa vào những trang văn, trang thơ hết sức lấp lánh, lãng mạn và sinh động Trong tài liệu văn học bao hàm cả sự thật cuộc sống và hư cấu nghệ thuật Vì vậy, khi sử dụng tài liệu văn học cần phải sàng lọc để nhìn thấy

sự thật lịch sử được phản ánh trong đó Đồng thời tài liệu văn học được sử dụng phải phù hợp với mục đích, yêu cầu bài giảng và tính chất của từng sự kiện, hiện tượng lịch sử

Sử dụng những trang văn, trang thơ hay, đó là nguồn cảm hứng cho học sinh

để các em có thể nhìn thấy được giá trị của nó đối với việc học tập Có thể nói rằng:

“Tác phẩm văn học là bức tranh sinh động và phong phú về đời sống xã hội Trong

khi xây dựng tác phẩm, xây dựng nhân vật văn học, tác giả đã dựa vào tư liệu thực

tế của cuộc sống và những tư liệu của sử học…Vì vậy, qua tác phẩm văn học có thể trực tiếp hoặc gián tiếp thấy được các tư liệu khác về vật chất và tinh thần của xã hội…thấy được những hiện tượng văn hóa sống động trong xã hội, trong những cuộc đời, tức là những hiện tượng văn hóa gắn với cách ứng xử của cộng đồng người và của từng con người đang đấu tranh cho vận mệnh của mình” [9; tr72,73]

Văn học Việt Nam với nhiều thể loại như: thơ, văn xuôi, ca dao, tục ngữ…mỗi thể loại có một đặc điểm riêng, song tất cả đều góp phần phản ánh lịch sử một cách sinh động, phong phú Với những đặc điểm riêng đó, chúng ta có thể khẳng định rằng: văn học là một loại tài liệu quý, rất hữu ích cho việc dạy học lịch

sử ở trường phổ thông Vì vậy, cần phải khai thác nguồn tài liệu này một cách tích cực để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, phù hợp với mục tiêu đào tạo của Đảng

và Nhà nước ta đề ra

1.1.1.2 Mối quan hệ giữa tài liệu văn học với tri thức lịch sử

Văn học và sử học là hai nghành khoa học khác nhau, chức năng và nhiệm

vụ của mỗi nghành khác nhau Tuy nhiên,“giữa văn học và khoa học nói chung, sử

học nói riêng có mối quan hệ khăng khít” [19; tr99], tất cả điều phục vụ cho xã hội

và cuộc sống của con người, đều phản ánh mọi hoạt động của con người và xã hội trong sinh hoạt, trong lao động, đấu tranh chống thiên tai, đấu tranh chống ngoại xâm Đó là những điểm thống nhất giữa văn học và sử học

Trước hết, các tác phẩm văn học, bằng những hình tượng cụ thể, có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm người đọc, trình bày những nét đặc trưng của hiện tượng kinh tế, chính trị, những quy luật của đời sống xã hội Trong khi sáng tác một tiểu thuyết (lịch sử hay tâm lí xã hội), nhà văn phải nghiên cứu các tài liệu lịch sử Không ít các tác phẩm văn học mang tính chất, ý nghĩa của một sự kiện lịch sử, như

“Hịch tướng sĩ” của Trần Hưng Đạo, “Cáo Bình Ngô” của Nguyễn Trãi, “Tuyên

ngôn Độc lập” của Chủ tịch Hồ Chí Minh…Đây là những tác phẩm có giá trị lịch

sử cao, có tính chính xác và khoa học Tuy nhiên, tài liệu văn học về tính chính xác, khoa học của lịch sử không cao Vì văn học phản ánh xã hội thông qua nghệ thuật ngôn từ, lăng kính thẩm mỹ chứa đựng những yếu tố chủ quan của tác giả, vì thế tài liệu văn học bao hàm cả sự thật cuộc sống và vừa hư cấu nghệ thuật Do đó, khi sử dụng cần phải sàng lọc để nhìn thấy được sự thật lịch sử được phản ánh trong đó

Các tác phẩm văn học chứa đựng trong nó là cuộc sống của xã hội được phản ánh một cách chân thực, sinh động, phản ánh được các giai đoạn lịch sử tương ứng Một số tác phẩm tiêu biểu của Việt Nam hay trên thế giới đã phản ánh được thực tế của cuộc sống đương thời, phản ánh một xã hội đang diễn ra như thế nào hay cuộc

sống của con người trong xã hội đó, ví như: “Chiến tranh và hòa bình” của L.Tônxtôi, “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, “Bước đường cùng” của Nguyễn Công

Hoan v.v…đều phác họa cuộc sống của con người một cách chân thực Với đặc điểm đó, sử dụng các tác phẩm văn học góp phần quan trọng làm cho bài giảng sinh

động, hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của học sinh Tác phẩm văn học thực sự

là nguồn tài liệu quý trong nghiên cứu, tìm hiểu và giảng dạy lịch sử

Tri thức lịch sử là những sự kiện, nhân vật lịch sử, những biến cố lịch sử…(cả nguyên nhân, diễn biến, kết quả, ý nghĩa, bài học kinh nghiệm, quy luật lịch sử) được diễn ra ở một phạm vi nào đó của một địa phương, một dân tộc hay một quốc gia, các khu vực trên thế giới Đây là những sự kiện, biến cố lịch sử có thật, có tính chính xác cao, và khoa học Chính các tri thức lịch sử là những nguồn

tư liệu làm cho giá trị của các tác phẩm văn học được nâng cao hơn và có tính hiện thực, tính khoa học cao hơn, đồng thời tài liệu văn học lại có tác dụng tái hiện lịch

sử một cách sinh động, phong phú, giàu hình ảnh

Như vậy giữa văn học và sử học có mối quan hệ với nhau, hỗ trợ cho nhau, cùng với các ngành khoa học xã hội khác, chúng cùng nhau phản ánh sự phát triển mọi mặt của xã hội

1.1.1.3 Các loại tài liệu văn học sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường THPT

Mỗi loại tài liệu văn học mang một ý nghĩa khoa học riêng trong việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử Từ tài liệu văn học học sinh có thể tái hiện được các sự kiện, hiện tượng lịch sử lịch sử một cách dễ dàng Vì vậy, giáo viên cần phải lựa chọn những tài liệu văn học phù hợp với yêu cầu của dạy học lịch sử Trong việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông, giáo viên thường sử dụng các loại tài liệu văn học sau:

Thứ nhất là văn học dân gian: Văn học dân gian là những tác phẩm nghệ

thuật ngôn từ truyền miệng, sản phẩm của quá trình sáng tác tập thể nhằm mục đích phục vụ trực tiếp cho cách sinh hoạt khác nhau trong đời sống cộng đồng.Văn học dân gian ra đời sớm và rất phong phú, bao gồm nhiều thể loại như thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, ca dao, dân ca… Chúng ta thấy rằng, các loại hình văn học dân gian là sáng tác truyền miệng của các tầng lớp dân chúng, phát triển qua các thời kì lịch sử Văn học dân gian không chỉ là nghệ thuật ngôn từ thuần túy mà là sự kết hợp của nhiều phương tiện nghệ thuật khác nhau Đây là những tài liệu có giá trị, phản ánh nội dung nhiều sự kiện quan trọng trong lịch sử dân tộc, không chỉ góp phần minh họa các sự kiện lịch sử mà còn làm cho bài giảng thêm sinh động, tạo được không khí gần gũi với bối cảnh lịch sử đang học Ví như, với chính sách nội

thương của triều Nguyễn dưới thời vua Minh Mạng là cấm nhân dân họp chợ, để phán ánh sự bất bình của quần chúng nhân dân trong thời kì này, nhân dân đã có những câu vè:

“Tháng tám có chiếu Vua ban Cấm quần không đáy, người ta hãi hùng Không đi thì chợ không đông

Đi thì bóc lột quần chồng sao đang”

Những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết, thần thoại được học trong các giờ văn học giúp học sinh những tư liệu sống động để tạo biểu tượng về một thời đại lịch sử

Sử dụng tài liệu văn học dân gian, giáo viên có thể tiến hành có kết quả việc giáo dục tư tưởng, đạo đức nói chung, giáo dục truyền thống dân tộc cho học sinh nói riêng

Thứ hai là các tác phẩm văn học xuất hiện vào thời kì diễn ra các sự kiện lịch sử: Các tác phẩm văn học là tấm gương phản ánh đời sống xã hội, nên khi miêu

tả về đời sống xã hội, bối cảnh lịch sử của một sự kiện, một nhân vật, giáo viên có thể sử dụng một đoạn tương ứng Vì vậy, nó có ý nghĩa đối với việc khôi phục hình ảnh quá khứ

Ví dụ trong khóa trình lịch sử thế giới trung đại, cận đại có thể sử dụng một

số đoạn trong các tác phẩm văn học nổi tiếng như “Những người khốn khổ” của Vichto Huygô; “Vỡ mộng” của Bandăc… Trong khóa trình lịch sử dân tộc, khi

giảng dạy về quá trình thực dân Pháp xâm lược nước ta ở nửa cuối thế kỉ ở chương

trình Lịch sử 11, chúng ta có thể sử dụng lời bài thơ “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”

của Nguyễn Đình Chiểu để học sinh thấy được tinh thần chống Pháp của nhân dân ta; Hay khi dạy về chiến dịch Điện Biên Phủ, có thể trích dẫn những câu thơ trong

tác phẩm “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên” để minh họa…Hay những tác phẩm văn học có giá trị như “Vợ nhặt” của Kim Lân, “Vợ chồng A Phủ” của Tô hoài…đây

là những tác phẩm gắn liền với những những sự kiện lịch sử của dân tộc, phản ánh một cách chân thực xã hội Việt Nam dưới ách áp bức của thực dân

Thứ ba là tiểu thuyết lịch sử: Có vai trò không nhỏ trong dạy học lịch sử

của học sinh, vì các tiểu thuyết này có chủ đề gần với những sự kiện trong quá

trình lịch sử, giúp học sinh khôi phục lại quá khứ, hình ảnh của các nhân vật Lịch

sử Ví dụ: Sử dụng tiểu thuyết “Đêm hội Long Trì” và “Hoàng Lê nhất thống chí”

để minh họa cho sự suy thoái cuối thời kì Trịnh - Nguyễn phân tranh; Sử dụng tiểu

thuyết “Cuốn theo chiều gió” của Margaret Mitchell để học sinh hình dung được

bộ mặt cuộc chiến…Nhưng cũng cần sàng lọc những tiểu thuyết lịch sử bịa đặt, sai sự thật, ảnh hưởng đến nhận thức lịch sử của học sinh

Hồi ký cách mạng, thơ ca cách mạng: Đó cũng là một trong những tài liệu

văn học quan trọng trong dạy học lịch sử Thông qua những câu chuyện, các trang nhật kí của các tác giả đã từng trực tiếp chiến đấu, những bài thơ cách mạng đã phản ánh một cách chân thực của cuộc chiến đấu anh dũng và hi sinh của các chiến

sĩ cách mạng, của nhân dân trong chiến đấu chống kẻ thù Hay thông qua những vần thơ để thể hiện được cuộc sống của con người trong lao động và sản xuất Ví dụ, trong hai cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ và thực dân Pháp, trong dạy học lịch

sử ta có thể sử dụng những tác phẩm thơ như “Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh, hay “Từ ấy, Ra trận…” của Tố Hữu Nó gắn liền với cuộc đấu tranh của nhân dân

ta anh dũng mà kiên cường Hình thành cho học sinh tư tưởng, tình cảm biết ơn, trân trọng những thế hệ cha anh đi trước để xây dựng và bảo vệ tổ quốc

Việc sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông phải đảm bảo hai tiêu chuẩn cơ bản: giá trị giáo dưỡng – giáo dục và giá trị văn học Tài liệu văn học góp phần tạo nên một bức tranh sinh động về những sự kiện, những nhân vật lịch sử của thời đại đang học, miêu tả được bối cảnh của xã hội cụ thể, phục vụ nội dung, yêu cầu của từng bài học, phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh Tài liệu văn học không làm loãng nội dung của lịch sử mà còn làm sinh động, giúp học sinh nhận thức nhanh vấn đề lich sử đang học

1.1.2 Thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử ở trường THPT

1.1.2.1 Quan niệm về thơ ca cách mạng

Thơ ca cách mạng là một trong những tài liệu văn học có giá trị cao, mang tính khoa học và thực tiễn Nó phản ánh một thời kì của lịch sử dân tộc, những sự kiện lịch sử đã đi vào những trang thơ và trở thành bất hủ Thơ ca cách mạng là loại

thơ “mang tư tưởng tiến bộ nhất của thời đại, bộc lộ tinh thần chiến đấu bất khuất,

hiên ngang của người cộng sản, bằng nhiệt huyết đấu tranh và sức hấp dẫn của lí

tưởng cao đẹp, nó có sức cuốn hút, lay động đông đảo quần chúng nhân dân Giá trị chủ yếu của nó là bộc lộ tâm hồn người cách mạng và tuyên truyền giác ngộ quần chúng” [21; tr12]

Bên cạnh tính chất tuyên truyền, thơ ca cách mạng trước hết là tác phẩm phản ánh sâu sắc đời sống tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của những người chiến sĩ cách mạng say mê lý tưởng và nguyện hy sinh cho tổ quốc, hy sinh tất cả vì độc lập dân tộc Nhìn ngược lại về những thời kì lịch sử xa xưa, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy những sáng tác văn học đầu tiên dù là văn học viết hay là văn học truyền miệng đều là tiếng nói của lòng yêu nước Những sáng tác bất hủ của nền văn học trung đại hầu như không viết về bất kì một vấn đề nào khác mà chủ yếu thể hiện

tình yêu quê hương đất nước Từ bài thơ Thần của Lí Thường Kiệt, “Hịch tướng sĩ” của Trần Quốc Tuấn, “Cáo bình ngô” của Nguyễn Trãi, cho đến sau này, với những

vần thơ yêu nước của cụ Đồ Chiểu, những câu thơ dậy sóng của Phan Bội Châu, thơ

ca cách mạng đã kế thừa truyền thống ấy tạo nên một nội dung chủ đạo xuyên suốt thơ ca cách mạng truyền thống của dân tộc

Tình yêu quê hương trong thơ ca cách mạng đã trở thành chủ đề chính, chủ

đề lớn nhất Tuy nhiên, chủ đề này ở mỗi tác giả lại thể hiện tình yêu đó theo một

phong cách riêng Ở bài thơ “Tây Tiến” của Quang Dũng là cái chất bi tráng của

một hồn thơ mãnh liệt thường dạt về hai cực, rất lãng mạn và cũng rất hiện thực

Còn ở bài “Bên kia sông Đuống”, tình yêu quê hương đât nước lại thể hiện thông qua chất văn học dân gian xứ Kinh Bắc Riêng ở bài thơ “Việt Bắc” của Tố Hữu,

tình yêu quê hương đất nước lại được thể hiện thông qua màu sắc sử thi với nhiệt tình công dân

Các nhà thơ có thiên hướng vận dụng các hình thức nghệ thuật có sẵn để sáng tác nhằm phục vụ kịp thời nhiệm vụ chính trị đặt ra Vì vậy ta bắt gặp ở đây có những hình thức nghệ thuật cũ (thơ Đường, hát nói, song thất lục bát, lục bát, hò vè…) và cả những hình thức nghệ thuật mới mẻ nhất của thời đại, mà phong trào thơ mới đạt được

Nhà thơ Sóng Hồng cũng có viết: “Thơ cũng như nhạc, có thể trở thành một

sức mạnh phi thường khi nó chinh phục được trái tim của quần chúng nhân dân”

[30; tr7] Thơ ca cách mạng mang tinh thần tiên phong của thời đại, là tiếng nói

nghệ thuật đại diện cho tư tưởng, tình cảm của đông đảo quần chúng nhân dân bị áp bức, bóc lột Là tiếng nói của lòng người đối với dân tộc, quê hương

1.1.2.2 Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam

Nhiệm vụ của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông là giúp cho học sinh hiểu quá khứ và vận dụng nó vào trong hiện tại và tương lai, giúp học sinh hiểu vai trò của con người trong cộng đồng và vai trò của cộng đồng trong thế giới nói chung Quán triệt quan điểm đổi mới của Đảng về giáo dục và đào tạo, việc tìm tòi, vận dụng phương pháp dạy học mới đang đặt ra cho tất cả các môn học nói chung và

dạy học môn lịch sử nói riêng nhằm nâng cao chất lượng đào tạo “Thiếu phương

pháp thì người tài cũng có thể làm việc không kết quả, có phương pháp thì người tầm thường cũng làm việc phi thường” [20; tr17] Phương pháp rất quan trọng trong

dạy học nói chung, trên cơ sở quan điểm dạy học nêu vấn đề, lấy học sinh làm trung tâm thì người dạy cần phải có sự đổi mới ở tất cả các bước chuẩn bị lên lớp: chuẩn

bị bài dạy, phương pháp truyền thụ…từ đó tạo cho học sinh năng lực tự tư duy độc lập, tự chuyển hóa kiến thức tiếp thu thành tri thức, đáp ứng mục tiêu giáo dục hiện nay

Nguồn tài liệu trong dạy học lịch sử là rất đa dạng Tài liệu văn học nói chung và đối với thơ ca cách mạng nói riêng với những đặc trưng của mình, bằng những lời thơ truyền cảm dễ đi vào lòng người đã tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của người đọc, người nghe Vì vậy, trong phương pháp dạy học nói chung

và phương pháp sử dụng thơ ca cách mạng nói riêng trong dạy học lịch sử góp phần rất lớn vào việc nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Ta thấy văn học ra đời gắn chặt với một giai đoạn lịch sử nhất định, vì vậy một cuộc cách mạng lớn nhất định đóng dấu ấn sâu sắc lên nền văn học Cách mạng Việt Nam là một cuộc cách mạng lớn và không phải ở đâu và vào lúc nào, văn học

và cách mạng cũng kết hợp được với nhau Thơ ca cách mạng là một bộ phận của nền văn học cách mạng, vì vậy ta có thể thấy thơ ca cách mạng có ý nghĩa lớn trong tiến trình lịch sử của dân tộc Thơ ca cách mạng ra đời trong một giai đoạn lịch sử nhất định, nó phản ánh giai đoạn của lịch sử thông qua hình thức thơ ca Nhờ đó học sinh sẽ am hiểu sâu sắc kiến thức lịch sử hơn Cần đưa thơ ca cách mạng vào

dạy học lịch sử ở trường phổ thông để nâng cao hiệu quả học tập: giáo dục, giáo dưỡng và phát triển của học sinh

 Về giáo dưỡng (kiến thức):

Hệ thống thơ ca cách mạng, nhất là khi có sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Việt Nam đã làm rạng rỡ thêm quá trình đấu tranh oanh liệt kiên cường của nhân dân ta, phản ánh được bức tranh lịch sử sống động của cả dân tộc Thơ ca cách mạng chủ yếu là tiếng nói của quần chúng lấy thơ ca làm vũ khí đấu tranh cách mạng, đây là một loại hình nghệ thuật dễ đi và lòng người, nhất là lứa tuổi học sinh trung học phổ thông Đây là lứa tuổi mà các em tương đối trưởng thành về mặt nhận thức, bắt đầu có những biến đổi lớn về tâm lý, có ý thức tự lập Sử dụng thơ ca vào dạy học lịch sử giúp các em hiểu sâu hơn về tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc

Những bài thơ ca cách mạng ra đời trong tiến trình đấu tranh gian khổ nhưng anh hùng của dân tộc, giúp học sinh có một cảm nhận sâu sắc hơn về sự phát triển của lịch sử Hiểu hơn về quá trình đấu tranh gian khổ của dân tộc ta Giúp cho học sinh hiểu được văn học và lịch sử có mối quan hệ khăng khích với nhau, nhất là qua thơ ca cách mạng - một hình thức phản ánh lịch sử một cách sinh động Từ đó, học sinh có thể hiểu đầy đủ khái niệm, mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng, cái bộ phận và cái toàn thể của khóa trình lịch sử Đóng góp thêm vào phương pháp dạy học một cách thú vị, bổ ích, giúp cho việc dạy và học đạt kết quả cao

Ví dụ: Khi dạy bài 21, mục IV.2 để minh họa về kế hoạch năm năm lần thứ

nhất của Đảng ta, giáo viên đọc một đoạn bài “Bài ca mùa xuân 61”:

“Nào đi tới, Bác Hồ ta nói Phút giao thừa, tiếng hát đêm xuân

Kế hoạch năm năm Mời những đoàn quân Mời những bàn chân, tiến lên phía trước Tất cả dưới cờ, tiến lên và bước” [30; tr264]

Đoạn thơ trên giúp học sinh thấy được bức tranh về xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Học sinh thấy được những thành công của kế hoạch năm năm, vững niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng

Để kích thích học sinh phải động não, phát triển tư duy trong học tập, việc sử dụng thơ ca cách mạng theo hướng tái tạo lịch sử, so sánh, phân tích giúp học sinh

hiểu được bản chất của sự kiện, hiểu được mối quan hệ của sự kiện trong một bài, một chương Từ đó rút ra ý nghĩa lịch sử, nguyên nhân thắng lợi, bài học kinh nghiệm và quy luật của lịch sử, nó đánh giá mức độ hiểu của học sinh

Ví dụ: Khi dạy bài 21, mục I, để minh họa cho học sinh thấy được tình hình

nước ta sau hiệp định Giơnevơ, giáo viên đọc cho học sinh một đoạn thơ sau:

“Hai đầu, hai đốt bồn canh Đôi bờ Bến Hải, mà đành xa nhau Chao ôi! Trời đất nơi đây Một cây cầu nhỏ, mà đau một đời!”[31;tr87]

Sau khi đọc xong đoạn thơ, giáo viên có thể hỏi đoạn thơ trên liên quan đến

sự kiện quan trọng gì của đất nước sau hiệp định Giơnevơ Qua đó giúp các em có những nhận xét khách quan về sự kiện đó, và đánh giá tội ác của Mĩ – Diệm Đồng thời giúp các em thấy được âm mưu tàn bạo của Mĩ khi chia đất nước ta làm hai miền, từ đó thắp vào lòng các em lòng căm thù giặc sâu sắc

Như vậy, sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử không chỉ góp phần minh họa sự kiện lịch sử, giúp học sinh hiểu được bản chất của sự kiện, mà chính thơ ca cách mạng là một nguồn sử liệu giúp các em hiểu sâu hơn về sự kiện đó Ngoài ra nó còn làm cho vốn tri thức của học sinh thêm hoàn chỉnh, đa dạng, sinh động và phong phú Góp phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho học sinh và lòng đam mê ham học hỏi môn lịch sử

 Về giáo dục (tư tưởng):

Nhiệm vụ quan trọng của môn học lịch sử ở trường phổ thông là giáo dục trí tuệ, tư tưởng chính trị và tình cảm đạo đức cho học sinh, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ Thực hiện nhiệm vụ đó, tức là làm tốt ba yếu tố có mối quan hệ với nhau: trình bày đúng sự kiện; rút ra kết luận khoa học; sử dụng tri thức lịch sử để chứng minh, giải thích lý tưởng, giáo dục tư tưởng tình cảm Trên cơ sở lý luận dạy học cơ bản đó, việc sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử sẽ góp phần lớn trong việc thực hiện nhiệm vụ giáo dục

Bởi, thơ ca cách mạng Việt Nam ra đời và lớn lên trong một dân tộc có truyền thống văn hóa tốt đẹp, nhân dân có lòng yêu nước sâu sắc, phong trào yêu nước sôi nổi liên tục Những người cộng sản Việt Nam coi thơ ca cách mạng là một

loại vũ khí sắc bén của cách mạng Họ nắm chắc vũ khí đó để đấu tranh cách mạng Qua đấu tranh cách mạng lâu dài, những người cộng sản Việt Nam tự rèn luyện mình thành chiến sĩ cách mạng kiên cường, đồng thời là nhà văn, nhà thơ cách mạng được quần chúng tin yêu Vận dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử sẽ làm sống lại khí thế lịch sử dân tộc một cách sinh động

Ví dụ: Khi dạy bài 22 mục I.2 Để giúp học sinh thấy được nhân dân ta đã

chiến đấu chống chiến tranh cục bộ của Mĩ bằng sức mạnh của cả dân tộc, giáo viên

có thể đọc cho học sinh một đoạn thơ sau:

“Gan chi gan rứa, mẹ nờ?

Mẹ rằng: Cứu nước mình chờ chi ai?

Chẳng bằng con gái, con trai Sáu mươi còn một chút tài đò đưa Tàu bay hắn bắn sớm trưa Thì tui cứ việc nắng mưa đưa đò…” [30;tr321]

Qua đoạn thơ trên, giúp các em thấy được tinh thần chiến đấu của dân tộc Việt Nam Đó là sự bất khuất, đấu tranh kiên cường của nhân dân miền Nam nói riêng và cả dân tộc Việt Nam nói chung, khi có giặc thì ai cũng phải xung phong chiến đấu, không bất kể già trẻ, gái , trai Từ đó gieo vào lòng các em là lòng tự hào dân tộc, lòng yêu nước sâu sắc

Thơ ca cách mạng, với giọng điệu khỏe khoắn, lạc quan, đầy sức sống, gieo vào lòng người đọc lòng tin tưởng vào tương lai tươi sáng và tràn trề hi vọng chiến thắng Nó là vũ khí bằng nghệ thuật trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc Có ý nghĩa rất lớn đối với việc giáo dục thế hệ trẻ Việc khai thác, sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử Việt Nam để giáo dục truyền thống của dân tộc, giúp học sinh yêu môn lịch sử hơn, từ đó nâng cao lòng tự hào về truyền thống đấu tranh của dân tộc

Ví dụ: Khi dạy bài 22 mục I.3 Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, xuất phát từ nhận định so sánh lực lượng có lợi cho ta, Đảng

ta chủ trương mở cuộc Tổng tiến công và nổi dậy trên toàn miền Nam, giáo viên có thể đọc một số câu thơ:

“Tổ quốc ta! Hai mươi ba năm đau khổ gian nan, bền gan kháng chiến

Tiến lên!

Toàn thắng ắt về ta

Hỡi bốn phương và những chiến trường xa

Xin lắng nghe…Phút giao thừa đang chuyển

Bác Hố gọi, ấy là mùa xuân đến” [30; tr337]

Đoạn thơ là những lời chúc tết của Bác Hồ, với giọng điệu khỏe khoẳn và đầy lạc quan, đó là sự cổ vũ, tạo động lực cho nhân dân miền Nam chiến đấu chống

đế quốc Mĩ Qua đó, giúp các em tinh tưởng vào sự thắng lợi của dân tộc ta, giáo dục cho các em là lòng tự hào dân tộc, có niềm tin vào Đảng, Bác Hồ

Sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 -

1975 có tác dụng rất lớn đối với việc giáo dục tình cảm, tư tưởng và thái độ hành động đúng cho học sinh Hình thành cho các em lòng tự hào dân tộc Qua đó giáo dục cho học sinh lòng yêu quê hương đất nước, thông qua thơ ca cách mạng

 Về kĩ năng (phát triển):

Sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam không chỉ cung cấp kiến thức cơ bản về khoa học lịch sử, giáo dục tư tưởng tình cảm mà còn góp phần phát triển năng lực tư duy lôgic, tư duy lịch sử và rèn luyện phương pháp khoa học cho học sinh khi xem xét các hiện tượng lịch sử

Phương pháp giáo dục là phải phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say

mê học tập và ý chí vươn lên Sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử sẽ giúp các em bồi dưỡng năng lực tự học, tự tìm kiếm và tự phát huy khả năng của mình, kĩ năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại nhiều niềm vui, hứng thú cho học sinh trong học tập Sự vận dụng đó nó có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển và năng lực tự nhận biết thực tiến xã hội cho các em

Ví dụ khi dạy bài 21, mục V.1 “Chiến lược chiến tranh đặc biệt của Mỹ ở miền Nam” giáo viên có thể sử dụng một đoạn thơ của nhà thơ Chế Lan Viên:

“Ghê sợ thay! Chúng vẫn có mặt người Đúc như ta bằng chất vàng đẹp nhất Dệt như ta tấm lụa của đời

Mặt kẻ giết người lại giống mặt người bị giết

…Mặt kẻ thù ta là gương mặt hay cười” [15; tr6]

Từ đoạn thơ này học sinh có thể hiểu được chính sách thực dân kiểu mới của

Mỹ khi vào xâm lược Việt Nam như thế nào? Từ đó giúp học sinh hiểu được bản chất, bộ mặt thật của kẻ xâm lược Giúp học sinh phát triển tư duy, tìm ra bản chất của sự kiện đó

Với tất cả ý nghĩa về giáo dưỡng, giáo dục và phát triển, sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử ở trường phổ thông góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học, học tập lịch sử ở trường phổ thông Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng vận dụng phương pháp mà người giáo viên cần phải lựa chọn, kết hợp các phương pháp, và lựa chọn hình thức như thế nào cho phù hợp với từng nội dung của bài học cụ thể để đem lại hiệu quả cao Không nên vận dụng một cách máy móc, rập khuôn gây ra sự nhàm chán cho người học, để đạt được mục tiêu giáo dục đề ra theo hướng phát triển học sinh một cách tích cực, năng động, sáng tạo, toàn diện cả về tri thức, phẩm chất đạo đức cũng như năng lực tư duy

Từ những ý nghĩa đó, việc sử dụng tài liệu văn học nói chung và thơ ca cách mạng nói riêng trong dạy học lịch sử có ý nghĩa rất lớn đối với việc nhận thức quá khứ, giáo dục tư tưởng tình cảm, hành động cho học sinh cũng như phát triển năng lực nhận thức cho học sinh

1.2 Cơ sở thực tiễn tình hình sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT

Để đổi mới phương pháp dạy học của bộ giáo dục và đào tạo, nhằm hướng học sinh tới việc học tập chủ động và sáng tạo, phát huy tính tích cực của học sinh, tránh tình trạng dạy học một chiều Hiện nay, ở các trường THPT đã áp dụng đổi mới phương pháp dạy học trong đó sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử

đã được từng áp dụng ở nhiều trường THPT trên toàn quốc

Song, việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử có ý nghĩa lớn nhưng thực tế, việc thực hiện như thế nào? kết quả ra sao…còn phụ thuộc vào những điều kiện cụ thể của nhà trường, trình độ, lòng say mê nghề nghiệp của giáo viên, thái độ và phương pháp học tập của học sinh

Để nắm được tình hình, có được nhận xét, đánh giá khách quan về nhận thức của giáo viên và học sinh trong việc sử dụng tài liệu vào việc giảng dạy lịch sử Việt Nam ở Trường THPT Từ những lý luận đó, đã giúp tôi tìm hiểu thực tế của việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 (chương trình chuẩn) ở trường THPT trên địa bàn tỉnh Quảng Nam Việc điều tra này nhằm tìm hiểu thực trạng việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử của giáo viên và tinh thần nhận thức, lĩnh hội kiến thức của học sinh thông qua thơ

ca cách mạng Từ đó, chúng tôi đã tiến hành trực tiếp gặp gỡ và trao đổi, điều tra giáo viên dạy sử và học sinh lớp 12 của hai trường THPT Sào Nam và trường THPT Lương Thế Vinh của tỉnh Quảng Nam

Về phía học sinh: Chúng tôi xây dựng 7 câu hỏi trắc nghiệm (xem phụ lục

III) để kiểm tra 200 học sinh ở Trường THPT trên địa bàn tỉnh Quảng Nam là: THPT Sào Nam và THPT Lương Thế Vinh năm học 2013 - 2014 với các mục đích sau:

- Kiểm tra xem mức độ ghi nhớ sự kiện lịch sử của học sinh khi giáo viên sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử? (câu 4, 5, phụ lục III)

- Kiểm tra mức độ hứng thú và hiểu bài của các em như thế nào khi sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử? (câu 3, 5, phụ lục III)

- Từ đó, kiểm tra mức độ nhận thức của học sinh về sự cần thiết của thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử? (câu 1, 2, 7, phụ lục III)

Thông qua việc điều tra trên, chúng tôi thấy rằng vẫn có những ý kiến trái chiều nhau trong nhận thức của các em, trong mối quan hệ giữa văn học và sử học, cũng như là tầm quan trọng của việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch

sử, và mức độ nhận thức, hứng thú của học sinh khi giáo viên sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử

Về phía giáo viên: Chúng tôi xây dựng 7 câu hỏi trắc nghiệm (xem phụ lục

II) để thăm dò ý kiến của 15 giáo viên theo nội dung như sau:

- Tìm hiểu quan điểm của giáo viên về sự cần thiết và tác dụng của thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử

- Tìm hiểu tình hình sử dụng thơ ca cách mạng của giáo viên trong dạy học lịch sử giai đoạn 1954 – 1975 như thế nào

- Thầy (cô) đã sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử với hình thức nào là chủ yếu

- Tìm hiểu biện pháp sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử của giáo viên với những mục đích gì

- Thăm dò ý kiến của các giáo viên về những thuận lợi và khó khăn khi sử dụng thơ ca cách mạng

Thông qua việc xử lí và tổng hợp các phiếu điều tra thu được (xem phụ lục V) Chúng tôi nhận thấy rằng: các thầy (cô) đều cho rằng việc sử dụng thơ ca cách mạng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoan 1954 - 1975 là rất cần thiết, có ý nghĩa quan trọng giúp học sinh tái tạo lại những hình ảnh của những sự kiện xảy ra Tạo nên sự nhận thức cụ thể về thời gian diễn ra các sự kiện lịch sử, sự phát triển đi lên của lịch sử dân tộc Để nâng cao hiệu quả dạy học, các giáo viên muốn sử dụng thơ ca cách mạng vào dạy học lịch sử gặp những điều kiện khách quan và chủ quan nên hiệu quả vẫn chưa cao Thực tế cho thấy rằng, thời gian học dành cho môn lịch

sử là rất ít, chưa được phụ huynh và học sinh xem là môn học chính trong các kì thi thường xuyên và tốt nghiệp trung học phổ thông Bên cạnh đó là thời gian trên lớp

là rất ít nhưng kiến thức lịch sử thì lại quá nhiều, cũng như là thái độ của các em đối với môn lịch sử chưa cao, điều đó đã gây khó khăn cho việc dạy học môn lịch sử

Chương 2: HỆ THỐNG THƠ CA CÁCH MẠNG ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1975,

(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT

2.1 Kiến thức lịch sử cơ bản của giai đoạn 1945 -1975 (SGK Lịch sử 12, ban cơ bản)

Nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 (sách giáo khoa 12, ban cơ bản) là giai đoạn tiếp theo của lịch sử dân tộc Sau cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta kết thúc thắng lợi Một giai đoạn mới bắt đầu: Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất tổ quốc 1954 - 1975

2.1.1 Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954 - 1965)

Đặc điểm lớn nhất của tình hình nước ta sau năm 1954 là đất nước tạm thời

bị chia cắt làm hai miền, dưới hai chế độ chính trị - xã hội khác nhau Nguyên nhân của tình hình này là do âm mưu xâm lược và hành động phá hoại hiệp định Giơnevơ của Mĩ và tay sai Vì vậy, diễn biến cách mạng của thời kì này mang hình thái độc đáo: Tiến hành đồng thời hai chiến lược cách mạng ở hai miền; tiếp tục cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam và tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội

ở miền Bắc; cách mạng hai miền có quan hệ gắn bó với nhau, tác động qua lại và thúc đẩy nhau phát triển

Miền Bắc: Từ tháng 7 - 1954 đến 1957, hoàn thành cải cách ruộng đất, khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh; từ năm (1958 - 1960), cải tạo quan hệ sản xuất, bước đầu phát triển kinh tế, văn hóa; từ năm (1961 - 1965), thực hiện kế hoạch Nhà nước năm năm, xây dựng bước đầu cơ sở vật chất - kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội Trong những giai đoạn mà miền Bắc thực hiện những nhiệm vụ khôi phục kinh tế, hoàn thành cải cách ruộng đất và cải tạo quan hệ sản xuất theo con đường xã hội chủ nghĩa, miền Bắc đạt được những thành tựu to lớn, có nhiếu ưu điểm nhưng cũng gặp không ít khó khăn, yếu kém, cả những sai lầm và khuyết điểm, cần được đánh giá một cách khách quan

Miền Nam trải qua hai giai đoạn đấu tranh: Từ năm (1954 - 1960) là đấu

tranh gìn giữ hòa bình, tiến tới “Đồng khởi”; từ năm (1961 - 1965) là chiến đấu chống “Chiến tranh đặc biệt” của Mĩ

Trong giai đoạn này nhân dân miền Nam đã làm nên một “Đồng khởi” (1959

- 1960), đó là một cuộc nổi dậy của quần chúng và là cuộc khởi nghĩa từng phần, nổ

ra ở nông thôn nhằm đánh đổ chế độ Mĩ - Diệm Với thắng lợi này, có một ý nghĩa rất lớn đối với cách mạng miền Nam: Đưa cách mạng miền Nam chuyển từ thế giữ gìn lực lượng sang thế tiến công liên tục trên chiến trường Thời kì ổn định tạm thời của chính quyền Mĩ - Diệm ở miền Nam đã chấm dứt, và chuyển sang thời kì khủng

hoảng trầm trọng Nó chứng tỏ rằng chiến lược “Chiến tranh đơn phương” của Mĩ

đã hoàn toàn thất bại

Từ giữa năm 1961, Mỹ chuyển sang thực hiện chiến lược “Chiến tranh đặc

biệt”, nhân dân miền Nam tiến hành chiến tranh nhân dân chống lại những âm mưu

và thủ đoạn mới của Mỹ và giành được những thắng lợi nhất định

2.1.2 Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc Mỹ xâm lược Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất (1965 - 1973)

Trong những năm (1965 - 1973), nhân dân ta ở hai miền Nam – Bắc cùng

chiến đấu đánh bại liên tiếp chiến lược “Chiến tranh cục bộ” và “Việt Nam hóa

chiến tranh” và hai lần phá hoại miền Bắc bằng không quân và hải quân của Mỹ

Miền Bắc vừa chiến đấu chống chiến tranh phá hoại, vừa sản xuất, thực hiện nghĩa

vụ hậu phương lớn chi viện cho tiền tuyến miền Nam và nghĩa vụ quốc tế đối với Lào và Campuchia

Từ giữa năm (1965 - 1973): Miền Nam trải qua hai giai đoạn chiến đấu chống chiến tranh xâm lược của Mỹ: giai đoạn (1965 - 1968), đánh bại chiến lược

“Chiến tranh cục bộ” của Tổng thống Giônxơn; giai đoạn (1969 - 1973), đánh bại

chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” của Tổng thống Níchxơn Miền Bắc trải

qua hai cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của đế quôc Mĩ Miền Bắc khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh

Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 ở miền Nam, tuy có những hạn chế nhất định nhưng vẫn là thắng lợi có ý nghĩa chiến lược của ta tiếp

sau thắng lợi của cuộc “Đồng khởi” (1960) và thắng lợi trong cuộc chiến đấu chống

chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” (1961 - 1965) Thắng lợi của Xuân Mậu Thân

1968 đánh dấu bước ngoặt của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, làm phá sản

chiến lược “Chiến tranh cục bộ” của Mĩ, đưa Mĩ vào thời kì suy yếu và thất bại, bị

động trên chiến trường, sau đòn bất ngờ của Mậu Thân 1968 buộc Tổng thống Mĩ

Giônxơn phải tuyên bố “phi Mĩ hóa chiến tranh”

Cuộc Tổng tiến công chiến lược năm 1972 ở miền Nam và trận “Điện Biên

Phủ trên không” cuối tháng 12 năm 1972 của nhân dân miền Bắc là những thắng lợi

có ý nghĩa chiến lược của ta tiếp sau thắng lợi của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968 Với cuộc Tiến công chiến lược năm 1972 Mĩ buộc phải

tuyên bố “Mỹ hóa” trở lại chiến tranh, tức là thừa nhận thất bại của chiến lược

“Việt Nam hóa chiến tranh” Với trận “Điện Biên Phủ trên không”, ta đã đập tan

cuộc tập kích chiến lược đường không bằng máy bay B52 của Mĩ vào Hà Nội và Hải Phòng trong 12 ngày đêm cuối năm 1972, buộc Mĩ phải kí hiệp định Pari năm

1973 về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam và rút hết quân về nước

Đó là thắng lợi lịch sử quan trọng, tạo ra thời cơ thuận lợi để nhân dân ta tiến lên giải phóng hoàn toàn miền Nam

2.1.3 Khôi phục và phát triển kinh tế - xã hội ở miền Bắc, giải phóng hoàn toàn miền Nam (1973 - 1975)

Sau hiệp định Pari năm 1973 về Việt Nam, Mĩ rút quân về nước Nhân dân miền Bắc khắc phục hậu quả chiến tranh, khôi phục và phát triển kinh tế - xã hội, ra

sức chi viện cho miền Nam Nhân dân miền Nam chiến đấu chống địch “bình định

và lấn chiếm”, tạo thế và lực tiến tới cuộc Tổng tiến công và nổi dậy giải phóng

hoàn toàn miền Nam, giành toàn vẹn lãnh thổ tổ quốc

Sau hiệp định Pari 1973 về chấm dứt chiến tranh ở Việt Nam, miền Bắc trở lại hòa bình, thực hiện những nhiệm vụ tất yếu sau chiến tranh là khắc phục hậu quả của chiến tranh, khôi phục và phát triển kinh tế - xã hội, dồn sức chi viện cho tiền tuyến để giải phóng miền Nam, thống nhất tổ quốc Quân và dân miền Nam tận dụng những điều kiện thuận lợi sau hiệp định Pari với việc Mĩ và quân đồng minh rút hết quân về nước, đẩy mạnh đấu tranh chống địch, tạo thế và lực giải phóng hoàn toàn miền Nam

Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975 với ba chiến dịch lớn, nối tiếp và

xen kẻ nhau là chiến dịch Tây Nguyên (từ 4 đến 24 - 3 - 1975); chiến dich Huế - Đà

Nẳng (từ 21 đến 29 - 3 - 1975); chiến dịch Hồ Chí Minh (từ 26 đến 30 - 4 - 1975)

Với chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, nó là đỉnh cao thắng lợi của cuộc khánh chiến chống Mĩ cứu nước, đã kết thúc 21 năm kháng chiến chống Mĩ và 30 năm chiến tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc từ sau Cách mạng tháng Tám 1945; chấm dứt ách thống trị của chủ nghĩa đế quốc; hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân trong cả nước, thống nhất đất nước

Như vậy lịch sử Việt Nam giai đoạn (1954 - 1975) là cả một thời kì đấu tranh chống đế quốc Mĩ xâm lược và giành được thắng lợi to lớn Đây là thời kì mà Đảng

ta đề ra nhiệm vụ cụ thể cho mỗi miền Cách mạng hai miền đồng thời thực hiện nhiệm vụ chiến lược chung là cùng đánh Mĩ, giải phóng miền Nam, bảo vệ miền Bắc, thống nhất đất nước, hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân trong cả nước Trong việc thực hiện những nhiệm vụ chung (nhiệm vụ chống Mĩ cứu nước) cách mạng mỗi miền có vị trí và vai trò khác nhau: miền Bắc là hậu phương, có vai trò quyết định nhất; miền Nam là tiền tuyến có vai trò quyết định trực tiếp Do đó, thắng lợi của mỗi miền là thắng lợi chung của cách mạng hai miền, của sự nghiệp chống Mĩ cứu nước của dân tộc

Lịch sử Việt Nam từ (1954 - 1975) (chương trình chuẩn, lớp 12) Nằm trong

chương IV Có 3 bài, từ bài 21 đến bài 23 Bài 21: Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở

miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mỹ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954

- 1965); bài 22: Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc Mỹ xâm lược Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất (1965 - 1973); bài 23: Khôi phục và phát triển kinh tế - xã hội ở miền Bắc, giải phóng hoàn toàn miền Nam (1973 - 1975)

Phần lịch sử Việt Nam trong giai đoạn này là lịch sử hào hùng của dân tộc ta, chiến đấu chống đế quốc Mĩ xâm lược Kết thúc 21 năm chống Mĩ cứu nước Phần này được dạy trong vòng 7 tiết Trong đó bài 21 được phân phối dạy trong 3 tiết trong phân phối chương trình là tiết 36, 37, 38 Bài 22 được dạy trong 2 tiết Bài 23 cũng được dạy trong 2 tiết Có 2 tiết lịch sử địa phương và 1 tiết kiểm tra viết Phân phối chương trình như vậy là tương đối hợp lí, phù hợp với bố cục từng bài Hơn

nữa, trong phân phối chương trình môn lịch sử được áp dụng (năm học 2014 - 2015), đã được quy định giảm tải một số nội dung, vì vậy không gây cho học sinh cảm giác nặng nề về nhiều sự kiện…mà trên cơ sở đó để nâng cao lí thuyết, rút ra những nhận xét, bản chất của sự kiện

So với sách giáo khoa củ thì chương trình của sách giáo khoa lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn) có nhiều điểm tiến bộ, điểm mới Có sự kết hợp giữa kênh hình và kênh chữ Phản ánh một cách sinh động lịch sử của dân tộc về mọi mặt đời sống – xã hội Ngoài ra, những kiến thức cơ bản của sách giáo khoa còn có phần chữ nhỏ để bổ sung, tham khảo cho kiến thức cơ bản Qua đó giúp các em có một nền tảng vững chắc để lĩnh hội tri thức, khơi dậy trong các em lòng tự hào dân tộc, yêu quê hương, đất nước

2.2 Hệ thống thơ ca cách mạng được sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, (chương trình chuẩn) ở trường THPT

2.2.1 Bài 21: Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc

Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954 - 1965)

Đô

- Sử dụng đoạn thơ trong bài “Ta đi tới”

của Tố Hữu:

“Ờ đã chín năm rồi đấy nhỉ!

Kháng chiến ba ngàn ngày không nghỉ Bắp chân, đầu gối vẫn săn gân

Ngẩng đầu lên: trong sáng tuyệt trần

- Sau khi hiệp định

(xem thêm phụ lục IV.1)

Hay ta có thể sử dụng đoạn thơ trong bài

“Lại Về”:

“Về đến đây rồi, Hà Nội ơi!

Người đi kháng chiến tám năm trời Hôm nay về lại đây Hà Nội

Ràn rụa vui lên ướt mắt cười!

Đường quen phố củ đây rồi Thủ đô tươi dậy mặt người như hoa”

(Xem thêm phụ lục IV.2)

- Sử dụng những đoạn thơ này, giúp học sinh có thể thấy được sự kiện sau chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp giành được thắng lợi, ta đã về nắm giữ Thủ Đô trong không khí từng bừng của ngày hội lớn Đồng thời giúp các em thấy được công lao to lớn của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại

- Sử dụng đoạn thơ trong bài thơ “Cầu Hiền Lương”:

“Hai đầu, hai đốt bồn canh Đôi bờ Bến Hải, mà đành xa nhau Chao ôi! Trời đất nơi đây

Một cây cầu nhỏ, mà đau một đời!”

(Xem thêm phụ lụC IV.3)

- Sử dụng đoạn thơ trên nhằm giúp học sinh nắm được tình hình nước ta sau hiệp định Giơnevơ Do âm mưu của Mĩ nên đất nước ta tạm thời bị chia cát làm hai miền, lấy vĩ tuyến 17 làm ranh giới Và

cầu Hiền Lương được chọn làm mốc giới tuyến hai miền, nhân dân ở đôi bờ sông Bến Hải gần nhau nhưng lại sống dưới hai chế độ chính trị khác nhau Và cũng qua đó giúp các em thấy được âm mưu tàn bạo của đế quốc Mĩ, thắp vào lòng học sinh sự căm phẩn đối với bọn tạy sai bán nước và quân xâm lược, qua đó các

em phân tích, đánh giá tội ác của Mĩ - Diệm và tình hình cách mạng miền Nam lúc bấy giờ

- Sử dụng đoạn thơ trong bài thơ “Mở mang thủy lợi” của Chủ tịch Hồ Chí

Minh”:

“Ơn Đảng như mẹ, như cha

Mở mang thủy lợi, nhà nhà ấm no

ấm no không đợi trời cho người làm ra nước, sức to hơn trời”

(Xem thêm phụ lục IV.4)

Hay sử dụng đoạn thơ trong bài “Ba mươi năm đời ta có Đảng” của Tố Hữu:

“Dân có ruộng, dập dìu hợp tác Lúa mượt đồng, ấm áp làng quê Chiêm mùa, cờ đỏ ven đê

Sớm trưa tiếng trống đi về trong thôn”

(Xem thêm phụ lục IV.5)

- Sử dụng đoạn thơ này giúp các em hiểu được những thành tựu mà chúng ta đạt được trong công cuộc cải cách ruộng đất Chính nhờ những chính sách của Đảng và Nhà nước nên đã đạt được nhiều thành

MụcII 2 Cải tạo

tựu đáng kể, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp Qua đó giúp các em có lòng tinh vào sự lãnh đạo của Đảng và Chính phủ trong công cuộc khôi phục kinh tế

- Sử dụng bài thơ “Thơ chúc tết 1959”

là đã đạt được một số thành tựu đáng khích lệ Chúng ta đã gặt hái được những thành công trên tất cả các mặt kinh tế - văn hóa - giáo dục…Qua đó bồi dưỡng cho học sinh tình yêu lao động, quý thành quả lao động của thế hệ ông cha, đồng thời tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam Rèn luyện học sinh phân tích, đánh giá, rút ra kết luận về một vấn đề

Diệm

- Giáo viên sử dụng đoạn thơ trong bài

thơ “Thù muôn đời muôn kiếp không tan” của Tố Hữu:

“Thuốc độc đó, trong tay bầy chó Mĩ Những “độc lập”, “quốc gia”, “nhân vị” Những đô la và những súng gươm

vô tội

Miền Nam ơi! Thuốc độc giấu trong cơm Quăng xuống biển những thằng mang thuốc độc

Những con chó giữ vàng cho Bạch ốc”

(Xem thêm phụ lục IV.7)

- Qua đoạn thơ này, giúp các em thấu được bộ mặt tàn ác của của Mĩ - Diệm

Từ khi đặt chân lên đất nước ta, chúng đã thực hiện những chính sách ác độc đới với nhân dân ta, nhưng chúng đã vấp phải

sự phản kháng của nhân dân ta một cách mạnh mẽ Bồi dưỡng cho học sinh lòng yêu thương đồng bào miền Nam ruột thịt, lòng yêu nước, lòng căm thù giặc sâu sắc

- Sử dụng đoạn thơ trong bài thơ “Thù muôn đời muôn kiếp không tan” của Tố

(Xem thêm phụ lục IV.7)

Hay có thể sử dụng đoạn thơ:

“Có những ông già chúng khảo tra Chẳng khai nó chém giữa sân nhà

Có chị gần sinh không chịu nhục Lấy vồ nó đập vọt thai ra”

- Sử dụng những đoạn thơ trên giúp cho học sinh thấy được bức tranh toàn cảnh

Mĩ - Diệm, hình thành nên lòng căm thù giặc đã gây tội ác cho nhân dân ta

- Sử dụng đoạn thơ trong bài “Người con gái Việt Nam” của Tố Hữu:

“Em là ai? Cô gái hay nàng tiên

Em có tuổi hay không có tuổi Mái tóc em đây hay là mây là suối Đôi mắt em nhìn hay chớp lửa đêm đông Thịt da em hay là sắt là đồng?

Cho tôi hôn bàn chân em lạnh ngắt Cho tôi nâng bàn tay em nắm chặt”

(Xem thêm phụ lục IV.8)

- Qua đoạn thơ giúp các em thấy được tinh thần chiến đấu bất khuất của nhân dân miền Nam làm nên một “Đồng khởi” giáng một đòn nặng nề vào chính sách thực dân mới của Mĩ Đồng thời giáo dục cho học sinh tinh thần chiến đấu, bảo vệ

tổ quốc, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng

- Sử dụng đoạn thơ sau:

“Mặt trận ra đời như mặt trời chói lọi Bọn Mĩ – Diệm cuống cuồng tựa loài dơi

Nam Việt Nam ra đời

lạc lối giữa ban ngày Sáu năm rồi biết bao nổi đắng cay Qua cơn bĩ cực ắt đến ngày thái lai”

(Xem thêm phụ lục IV.9)

- Qua đoạn thơ này giúp các em thấy được sự thành lập Mặt trận giải phóng miền Nam Việt Nam là một điều rất cần thiết Mặt trận ra đời có một vai trò hết sức quan trọng, có vai trò lớn trong việc đoàn kết, tập hợp quần chúng, đồng thời vạch ra phương hướng cho cách mạng miền Nam Bồi dưỡng cho học sinh tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và Bác

Hồ Qua đó giúp các em có khả năng phân tích, đánh giá sự kiện lịch sử

- Bắc có những

trọng, Đảng Lao động Việt Nam tổ chức Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III

- Miền Bắc thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961 -1965)

- Sử dụng đoạn thơ trong bài “Ba mươi

năm đời ta có Đảng” của Tố Hữu:

“Anh chị em ơi

Ba mươi năm đời ta có Đảng Ngọt bùi nhớ lúc đắng cay

Ra sông nhơ suối, có ngày nhớ đêm”

(Xem thêm phụ lục IV 5)

- Qua đoạn thơ này giúp các em thấy được sự lãnh đạo của Đảng ta, đề ra những phương hướng và nhiệm vụ kịp thời cho cách mạng hai miền Sự tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng

- Sử dụng đoạn thơ trong bài “Bài ca mùa xuân 1961” của Tố Hữu:

“Thơ đã hát, mát trong lời chúc:

Đường lên hạnh phúc rộng thênh thênh

(1961 - 1965)

- Công nghiệp đạt được nhiều thành tựu đáng kể

Nông dân vào các hợp tác xã, đạt được nhiều thành tựu

(Xem thêm phụ lục IV.10)

- Qua đoạn thơ này giúp các em thấy được toàn cảnh miền Bắc tiên lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, một bước đi tất yếu của lịch sử Thực hiện kế hoạch 5 năm đầu tiên của miền Bắc với những nhiệm vụ quan trọng được thực hiện trong tất cả các lĩnh vực

- Sử dụng đoạn thơ trong bài “Bài ca mùa xuân 1961”:

“Như hôm nay, giữa công trường đỏ bụi Những đoàn xe vận tải nối nhau đi Hồng Quảng, Lào Cai, Thái Nguyên, Việt Trì

Tên nước reo vui bao tiếng gọi”

(Xem thêm phụ lục IV.10)

- Sử dụng đoạn thơ trong bài thơ “ba mươi năm đời ta có Đảng”:

“Dân có ruộng dập dìu hợp tác Lúa mượt đồng ấm áp làng quê Chiêm mùa, cờ đỏ ven đê Sớm trưa tiếng trống đi về trong đêm”

(Xem thêm phụ lục IV.5)

- Sử dụng đoạn thơ trong bài “Bài ca mùa xuân 1961”:

“Đường nở ngực Những hàng dương liễu nhỏ

Đã lên xanh như tóc tuổi mười lăm Xuân ơi Xuân, em mới đến dăn năm

- Miền Bắc còn làm

nghĩa chi viện cho

Mà cuộc sống đã tưng bừng ngày hội”

(Xem thêm phụ lục IV.10)

- Tất cả những đoạn thơ trên giúp các em thấy được một bức tranh mà miền Bắc tiên lên xây dựng chủ nghĩa xã hội với những thành tựu rực rỡ, thấy được quyết tâm của Đảng và nhân dân đểthực hiện kế hoạch 5 năm thắng lợi Qua đó bồi dưỡng cho học sinh tình yêu lao động, yêu con người xã hội chủ nghĩa Giáo dục niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng Rèn luyện

kĩ năng phân tích, đánh giá, nhận xét một vấn đề

- Sử dụng đoạn thơ sau:

“Hỡi miền Bắc đó nặng đôi vai Gánh cả non sông vượt dặm dài

Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước

Mà lòng phơi phới dậy tương lai”

(Xem thêm phụ lục IV.25)

- Sử dụng đoạn thơ trong bài “Trên đường thiên lý”:

“Xe điện chạy leng keng vui như đàn con nít

Xum xuê chợ Bưởi, tíu tít Đồng Xuân Bắp cải xu hào giòn ngọt Nhật Tân Hoa tím hoa dơn Ngọc Hà duyên

dáng”.(30; tr301)(Xem thêm phụ lục IV.11)

- Qua các khổ thơ trên giúp các em thấy được sự quyết tâm thi đua giữa hậu phương và tuyền tuyến, cùng đồng lòng

chung sức tin tưởng vào ngày chiến thắng Qua đó giáo dục cho các em tinh thần đoàn kết trong chiến đấu cũng như trong lao động sản xuất

- Nhân nhân miền

chiến đấu chống

“Chiến tranh đặc biệt”

- Sử dụng đoạn thơ của nhà thơ Chế Lan Viên:

“Ghê sợ thay! Chúng vẫn có mặt người Đức như ta bằng chất vàng đẹp nhất Dệt như ta tấm lụa của đời

Mặt kẻ giết người lại giống mặt người bị giết”

(Xem thêm phụ lục IV.12)

- Qua đoạn thơ trên giúp học sinh hiểu được chính sách thực dân kiểu mới của của Mĩ khi vào xâm lược Việt Nam như thế nào Giúp các em hiểu được bản chất,

bộ mặt thật của kẻ xâm lược Qua đó hình thành trong lòng các em lòng căm thù giặc, giáo dục lòng yêu nước cho các em

- Sử dụng đoạn thơ trong bài “Hãy nhớ lấy lời tôi”:

“Súng đã nổ Mười viên đạn Mĩ Anh gục xuống Không, anh thẳng dậy Anh hãy còn hô: Việt Nam muôn năm! Máu tim anh nhuộm đỏ đất anh nằm Mắt đã nhắm, không một lời rên rỉ Anh chết vậy, như thiên thần yên nghỉ”

(Xem thêm phụ lục IV.13)

Hay có thể sử dụng đoạn thơ trong bài

“Trên đường thiên lý”:

“Có ai bảo ta dại khờ không nhỉ

Khi ta không biết sợ quỷ trên đời

Ta sinh ra là để làm người Không sợ chết, bởi vì ta dám sống”

(Xem thêm phụ lục IV.11)

- Qua những đoạn thơ này giúp cho học sinh thấy được những thắng lợi mà nhân dân miền Nam đã giành được trong chiến đấu chống chiến tranh đặc biệt Và giúp học sinh hiểu hơn về tinh thần quyết tâm chiến đấu, lòng trung thành với Đảng của nhân dân miền Nam Qua đó, bồi dưỡng cho các em lòng tự hào dân tộc, đồng thời biểu thị sự biết ơn và yêu quý những người anh hùng, những làng quê kiên cường chiến đấu chống đế quốc Mĩ

2.2.2 Bài 22: Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc Mỹ xâm lược Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất (1965 - 1973)

cả dân tộc, đã giành được nhiếu thắng lợi lớn

- Sử dụng đoạn thơ trong bài “Mẹ Suốt”:

“Gan chi gan rứa, mẹ nờ?

Mẹ rằng: Cứu nước mình chờ chi ai? Chẳng bằng con gái, con trai

Sáu mươi còn một chút tài đò đưa Tàu bay hắn bắn sớm trưa

Thì tui cứ việc nắng mưa đưa đò…”

(Xem thêm phụ lục IV.14)

- Qua đoạn thơ này, giúp các em thấy được tinh thần chiến đấu, chống giặc của toàn thể nhân dân miền Nam Khi có giặc