Phần lớn học sinh cảm thấy khó khăn khi giải quyết các bài tập sinh học trong khi so với các môn tự nhiên như toán, lý, hóa thì số lượng công thức và mức độ vận dụng cao thì môn sinh học
Trang 1MỤC LỤC
Trang
1 Mở đầu 2
1.1 Lý do chọn đề tài 2
1.2 Mục đích nghiên cứu 2
1.3 Đối tượng nghiên cứu 3
1.4 Phương pháp nghiên cứu 3
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 4
2.1 Cơ sở lý luận 4
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 5
2.2.1 Về thực trạng 5
2.2.2 Về nguyên nhân 5
2.3 Một số lỗi thường mắc phải của học sinh khi vận dụng công thức để giải các bài tập liên quan đến axit nucleic 6
2.3.1 Dạng 1: Học sinh nhần khoảng cách giữa 2 bazo với số pi 6
2.3.2 Dạng 2: Học sinh nhầm công thức tính số liên kết hydro với số nucleotit 6
2.3.3 Dạng 3: Học sinh nhớ sai công thức tính số chu kỳ xoắn 7
2.3.4 Dạng 4: Học sinh tính sai số lần nhân đôi .7
2.3.5 Dạng 5: Học sinh viết sai số nucleotit với %nucleotit .8
2.3.6 Dạng 6: Học sinh nhầm cấu tạo giữa ADN và ARN .9
2.4 Hiệu quả của sáng kiếm kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 9
3 Kết luận và đề xuất 11
3.1 Kết luận 11
3 2 Đề xuất 11
Tài liệu tham khảo 12
Danh mục các đề tài SKKN mà tác giả đã được Hội đồng khoa học Ngành đánh giá từ loại C trở lên 13
Phụ lục 14
Phụ lục 1 14
Phụ lục 2 15
Phụ lục 2 15
Phụ lục 3 15
Trang 21 MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài
Bài tập sinh học là một nội dung khó trong chương trình sinh học phổ thông, đặc biệt là trong bối cảnh vai trò của môn sinh học chỉ chiếm số lượng khá khiêm tốn trong tỉ lệ các khối thi, ngành tuyển sinh của các trường đại học
và cao đẳng Phần lớn học sinh cảm thấy khó khăn khi giải quyết các bài tập sinh học trong khi so với các môn tự nhiên như toán, lý, hóa thì số lượng công thức và mức độ vận dụng cao thì môn sinh học vẫn là một môn học "dễ thở" Điều mà học sinh coi là "khó" có lẽ phần lớn là vì học sinh không thực sự có nhiều động lực học tập môn sinh học và thường mắc một số sai lầm cơ bản trong quá trình giải bài tập dẫn đến tâm lý thiếu tự tin khi học tập môn sinh học Mặt khác đề thi THPT Quốc gia những năm gần đây đã đề cập một số dạng bài tập vận dụng với yêu cầu ngày càng cao khiến cho việc học tập của học sinh có xu hướng phải "đuổi" theo đề thi THPT Quốc gia Qua nhiều năm giảng dạy ở trường THPT, nhất là giảng dạy ở các lớp cuối cùng của một khóa học thì tôi thấy đa phần học sinh có học lực yếu hoặc trung bình nên thường xuyên mắc một số lỗi trong tư duy và thao tác tính toán khi giải các bài tập về axit nucleic Đặc biệt với những học sinh ở các lớp cuối của trường THPT Tĩnh Gia 3 - nơi tôi đang công tác - thì việc giải bài tập phần này càng khó khăn hơn nhiều Đây
là những học sinh có học lực yếu hoặc trung bình, năng lực tư duy và tính toán còn hạn chế, lại không có sự đầu tư cần thiết cho việc học tập Vì vậy, tôi quyết định tìm hiểu về vấn đề này, sau nhiều năm giảng dạy, đúc rút kinh nghiệm, tôi quyết định tổng hợp lại những vấn đề cần lưu ý khi giảng dạy phần bài tập về
axit nucleotit thông qua đề tài đề tài "Khắc phục một số lỗi hay mắc phải khi vận dụng công thức để giải bài tập phần axit nucleic đối với học sinh có học lực trung bình và yếu tại trường THPT Tĩnh Gia 3"
1.2 Mục đích nghiên cứu.
- Làm tự liệu cho bản thân mình phục vụ cho việc đổi mới phương pháp dạy học
- Tư liệu cho giáo viên dạy môn sinh tại các trường học sinh có học lực trung bình, yếu
- Làm tài liệu dạy cho học sinh ôn thi tốt nghiệp và đại học
- Định hướng nghề nghiệp cho các em học sinh
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
-Học sinh bốn lớp 10A12, 10A13 (lớp đối chứng), 10A10, 10A11 (lớp
thực nghiệm) là các lớp học sinh có năng lực, trình độ nhận thức tương đương nhau
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Về lí luận: Nghiên cứu sách giáo khoa, sách tham khảo, tìm hiểu các
thông tin qua internet…
- Về thực nghiệm:
+ Giảng dạy trực tiếp ở các lớp 10A12, 10A13, 10A10, 10A11 trường THPT Tĩnh Gia 3 Trong đó, 2 lớp thực nghiệm là 10A10, 10A11 2 lớp đối chứng là 10A12, 10A13
Trang 3+ Tiến hành kiểm tra đánh giá kết quả của học sinh thông qua bài kiểm tra 15 phút
+ Lập bảng so sánh kết quả đáng giá của học sinh ở hai lớp đối chứng
và thực nghiệm
+ Làm phiếu thăm dò hứng thú học tập cửa học sinh đối với môn sinh học
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lý luận
2.1.1 Tóm tắt lý thuyết
Trang 42.1.1.1 Axit đêôxi ribônuclêic - (ADN)
* Cấu trúc của ADN
+ Thành phần cấu tạo
- ADN cấu tạo theo nguyên tắc đa phân, mỗi đơn phân là 1 nucleotit
- 1 nucleotit gồm: - 1 phân tử đường 5C
- 1 nhóm phôtphat ( H3PO4)
- 1 gốc bazơnitơ (A,T,G,X)
- Tên của các nucleoti là tên của các bazo tương ứng
- Các nucleotit liên kết với nhau theo 1 chiều xác định tạo thành chuỗi pôlinucleotit
+ Cấu trúc không gian
- 2 chuỗi polinucleotit của AND xoắn kép quanh một trục tưởng tượng
trong không gian giống như một chiếc cầu thang xoắn trong đó mỗi tay thang là liên kết giữa đường và axit phôtphoric còn mỗi bậc thang là liên kết giữa các bazo nitric theo nguyên tắc bổ sung: A liên kết với T bằng 2 liên kết hidro, G liên kết với X bằng 3 liên kết hidro
- Khoảng cách 2 cặp bazơ là 3,4 A0
* Chức năng của ADN
- Mang, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền
2.1.1.2 Axit ribônuclêic – ARN
* Cấu trúc của ARN
- ARN được cấu tạo từ các nucleotit ( có 3 loại: mARN, tARN, rARN)
- Có trong nhân, nhiễm sắc thể, ty thể, lạp thể, đặc biệt có nhiều trong ribôsôm
- Trong ARN thường có nhiều base nitơ chiếm tỉ lệ 8-10%
- Hầu hết đều có cấu trúc bậc một (trừ mARN ở đoạn đầu)
* Phân loại: gồm có 3 loại:
+ ARN thông tin – mARN: mARN là khuôn trực tiếp trong quá trình dịch mã, truyền thông tin từ ADN đến prôtêin
+ ARN vận chuyển – tARN: mang axit amin đặc hiệu đến ribôxôm để tham gia quá trình dịch mã
+ ARN ribôxôm – rARN: cùng với protein tham gia tổng hợp nên riboxom
2.2.2 Công thức cần nhớ
+ Số nucleotit của gen là: N = 2A + 2 G = 2 T + 2 X
+ A + G = N/2
+ Số chu kỳ xoắn của gen là: C = N/20
+ Số liên kết hydro của gen là: H = 2A + 3 G
+ Khối lượng phân tử của gen là: M = N/300 đvC
+ Chiều dài của gen là: l = N/2 x 3,4 A0
+ Số nucleotit từng loại môi trường nội bào cần cung cấp là:
Amt = Tmt =A(2k – 1)
Gmt = Xmt = G(2k – 1)
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Về kiến thức
- Dạng 1: HS nhầm khoảng cách giữa 2 bazo với số pi
Trang 5- Dạng 2: Học sinh nhầm công thức tính số nucleotit với số liên kết hydro.
- Dạng 3: Học sinh nhớ sai công thức tính số chu kỳ xoắn
- Dạng 4: Học sinh viết thiếu công thức về tính % của các nucleotit.
- Dạng 5: Học sinh tính sai số lần nhân đôi
- Dạng 6: Học sinh nhớ sai cấu tạo giữa ADN và ARN
Vậy phải làm thế nào để học sinh không bị nhầm lẫn trong những trường hợp đó và để học sinh có thể nhớ công thức và giải nhuần nhuyễn các bài tập về axit nucleic là một việc rất khó đối với những học sinh của các lớp cuối cùng của trường tôi Vì những hạn chế về mặt tính toán, đầu vào chất lượng lại quá thấp nên rất dễ nhầm lẫn một cách rất vô lý, sai những cái mà bất cứ ai cũng phải thốt lên: “ có thế mà cũng sai” Mặt khác thời gian dành cho tiết học này lại quá ít (chỉ có 2 tiết) nên giáo viên rất khó có thể cung cấp đầy đủ kiến thức cho học sinh để học sinh không mắc phải những sai lầm trong khi giải các bài tập
2.2.2 Nguyên nhân
- Vì phải lấy học sinh cho đủ chỉ tiêu nên điểm thi đầu vào lớp 10 của học sinh trường THPT Tĩnh Gia 3 quá thấp như môn toán có những lớp chỉ có 1 hay
2 điểm toán do vậy khả năng tính toán của học sinh rất kém, khả năng sử dụng máy tính kém và rất chậm, năng lực tiếp thu kiến thức, khả năng tự học của học sinh không cao Nên khi giáo viên đưa ra các bài tập dù là khó hay dễ nhưng các
em vẫn cứ làm sai thậm chí còn không làm được
- Đại đa số học sinh cho biết các em cảm thấy ngại học môn sinh học vì cho rằng môn sinh học là môn học khó, ngay đầu chương trình sinh học lớp 10 các em đã bị choáng ngợp vì khối lượng bài tập sinh vừa khó vừa nhiều nên các
em không nắm được phương pháp giải các dạng bài tập, không nắm được các công thức Vì thế học sinh rất dễ mắc những sai lầm đáng tiếc như tôi đã nêu ở trên
Qua nhiều năm giảng dạy tôi thấy để cho học sinh yêu thích môn sinh, học tốt môn sinh học thì đòi hỏi giáo viên cần phải tìm hiểu thật kỹ những nhầm lẫn mà học sinh thường mắc phải nhất từ đó giúp học sinh giải quyết từ từ các vướng mắc trong việc học môn sinh học và cung cấp thêm cho học sinh nhiều công thức sinh học dễ hiểu, dễ nhớ để dù cho học sinh có học lực yếu, kém cũng
có thể giải được những dạng bài tập đơn giản về axit nucleic
2.3 Một số lỗi thường mắc phải của học sinh khi vận dụng công thức để giải các bài tập liên quan đến axit nucleic.
2.3.1 Dạng 1 HS nhầm khoảng cách giữa 2 bazo với số pi
Ví dụ minh họa Cho số nucleoti của gen là 3000 nu Hãy tính chiều dài của gen
Lời giải sai Lời giải đúng Sai lầm
thường gặp Cách khắc phục
- Chiều dài của gen là
L =( N/2) x 3,14A0
= (3000/2) x 3,14A0
= 4710A0
- Chiều dài của gen là
L =( N/2) x 3,4A0 = (3000/2) x 3,4A0 = 5100A0
Học sinh nhớ nhầm khoảng cách giữa 2 bazo với số pi nên khi thay số vào bị sai kết quả
Nhấn mạnh cho học sinh nhớ rõ
là đơn vị đo khoảng cách giữa 2 bazo là 3,4A0 chứ không phải là 3,14
Trang 62.3.2 Dạng 2 Học sinh nhầm công thức tính số liên kết hydro với số nucleotit
Ví dụ minh họa: Cho số chu kỳ xoắn của gen là 150 chu kỳ Biết A = 600 nucleotit Hãy tính số liên kết hydro của gen
Lời giải sai Lời giải đúng Sai lầm
thường gặp Cách khắc phục
- Số nucleotit của gen là
N = C x 20 = 150 x 20
= 3000 ( nu)
Ta có
A +G = N /2
A + G = 1500
Suy ra
G = 1500 - 600 =900(nu)
Vậy số liên kết hydro của
gen là
H = 2A + 2 G
= 2 x 600 + 2 x 900
= 3000( lk)
- Số nucleotit của gen
N = C x 20 = 150 x 20 = 3000 ( nu)
Ta có
A +G = N /2
A + G = 1500 Suy ra
G = 1500 - 600 = 900(nu)
Vậy số liên kết hydro của gen là
H = 2A + 3 G = 2 x 600 + 3 x 900 = 3900( lk)
Vì học sinh học có học lực yếu nên rất hay nhớ nhầm công thức tính giữa số nu với lại số liên kết hyddro
- Nhấn mạnh cho học sinh thấy sự khác nhau
rõ rệt giữa
số nucleotit của gen và
số liên kết hydro Từ
đó học sinh
sẽ không bị nhầm công thức tính nữa
2.3.3 Dạng 3 : Học sinh nhớ sai công thức tính số chu kỳ xoắn.
Ví dụ minh họa Cho số nucleotit của gen là 2400 nu Hãy tính số chu kỳ xoắn của gen
Lời giải sai Lời giải đúng Sai lầm
thường gặp Cách khắc phục
- Số chu kỳ xoắn
của gen là
C = N/2
= 2400/2
= 1200(ck)
- Số chu kỳ xoắn của gen là
C = N/20 = 2400/20 = 120(ck)
Vì khả năng nhận thức có hạn nên học sinh nhớ sai công thức hoặc do hấp tấp vội vàng nên khi làm bài bị sai
Nhắc nhở học sinh đọc thật kỹ đề bài xem cho những dự kiện gì
và cần tính những gì
Nhấn mạnh lại cho học sinh hiểu rõ công thức và nhắc học sinh làm bài từ thừ và kiểm tra lại bài khi đã làm xong
2.3.4 Dạng 4 : Học sinh tính nhầm số lần nhân đôi của ADN
Ví dụ minh họa: Cho số chu kỳ xoắn của gen là 120 chu kỳ và có G = 660
nucleotit Gen tiến hành nhân đôi liên tiếp một số lần đòi hỏi môi trường nội nbaof cung cấp 3780 nucleotit tự do loại A Hãy tính số lần nhân đôi của gen
Lời giải sai Lời giải đúng
Số nucleotit của gen là
N = C x 20 = 120 x 20 = 24000 (nucleotit) Số nucleotit của gen làN = C x 20 = 120 x 20 = 24000
Trang 7Mà A + G = N/2
Suy ra A = N/2 – G = 2400/2 - 660
= 540(nucleotit)
Số lần nhân đôi của gen là
Amt = A(2k – 1)
Suy ra 2k – 1 = Amt/A = 3780/540 = 7
2k = 8 suy ra k = 4(lần)
(nucleotit)
Mà A + G = N/2 Suy ra A = N/2 – G = 2400/2 - 660 = 540(nucleotit)
Số lần nhân đôi của gen là Amt = A(2k – 1)
Suy ra 2k – 1 = Amt/A = 3780/540
= 7
2k = 8 suy ra k = 3(lần)
Cách khắc phục: Trong quá trình dạy tôi nhắc học sinh đọc kỹ đề bài, xác định
rõ số lần nhân đôi với số nhân để tránh nhần lẫn trong quá trình giải bài tập
2.3.5 Dạng 5 Học sinh viết sai số nucleotit với %nucleotit
Ví dụ minh họa Cho số nucleotit của gen là 1200 nucleotit và có %A = 20% Hãy tính số nucleotit từng loại của gen
Lời giải sai Lời giải đúng
Ta có A + G = 50%
Suy ra G = 50% - 20% = 30%
Số nucleotit từng loại của gen là
A = T = (%A x N)/100
= (20 x 1200)/100 = 240
(nucleotitit)
G = X = (%G x N)/100
= (30 x 1200)/100 = 360
( nucleotit)
Ta có %A + %G = 50%
Suy ra %G = 50% - 20% = 30%
Số nucleotit từng loại của gen là
A = T = (%A x N)/100 = (20 x 1200)/100 = 240 (nucleotitit)
G = X = (%G x N)/100 = (30 x 1200)/100 = 360 ( nucleotit)
Sai lầm thường gặp Cách khắc phục
Cái sai của học sinh là quên viết %
Mặc dù kết quả không sai nhưng khi
chấm giáo viên sẽ trừ điểm vì viết thiếu
Cần nhắc học sinh viết đúng công thức cũng như ký hiệu
2.3.6 Dạng 6 Học sinh nhầm cấu tạo giữa ADN và ARN
Ví dụ minh họa Cho một mạch của phân tử ADN như sau:
ATXXGTAATG
Hãy xác định trình tự sắp xếp của phân tử ARN được tổng hợp từ mạch trên
Lời giải sai Lời giải đúng Sai lầm thường
gặp Cách khắc phục
ATXXGTAATG
Trình tự sắp xếp
trên ARN được
tổng hợp từ mạch
trên là
TAGGXATTAX
.ATXXGTAAT G
Trình tự sắp xếp trên ARN được tổng hợp từ mạch trên là
UAGGXAUUAX
Cái sai của học sinh là nhầm về cấu tạo của ADN
và ARN Các nu cấu tạo nên ADN
là A, T, G, X còn của ARN là A, U,
G, X
Cần nhấn mạnh cho học sinh Phân tử ADN khác phân tử ARN là ở ADN
là bazo loại T còn ARN là bazo loại U
Trang 82.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
Từ năm học 2020 – 2021, sau khi áp dụng những kinh nghiệm nêu trong bản sáng kiến, trong các buổi sinh hoạt chuyên môn, tôi trao đổi kinh nghiệm với các giáo viên sinh học trong Nhà trường và nhận được những đánh giá tích cực của đồng nghiệp Từ đó, giáo viên sinh học của Nhà trường đã áp dụng những kinh nghiệm này trong quá trình dạy học, góp phần nâng cao chất lượng học tập của môn sinh học trong Nhà trường
Để có cơ sở đánh giá chính xác hiệu quả của đề tài, trong năm học 2020
-2021, tôi phát phiếu điều tra [Phụ lục 1] đối với học sinh về hiệu quả học tập đối với việc khắc phục một số lỗi sai thường gặp trong quá trình học bài axit nucleic Tôi thu được 100% phiếu tỏ ý kiến đánh giá cao vấn đề trên Các em cho rằng việc tôi đưa ra các cách khắc phục các lỗi sai đó đã giúp các em nâng cao hiệu quả học tập môn sinh học vì:
+ Làm cho bài học sinh học sinh động, cụ thể và hấp dẫn hơn
+ Dễ dàng lĩnh hội các khái niệm phức tạp, những kết luận khoa học, từ đó nắm vững nội dung bài học
+ Tăng cường khả năng thực hành, vận dụng kiến thức để giải các bài tập ở mức độ cao hơn giúp cho lựa chọn ban thi sau này
+ Hiệu quả của các sáng kiến kinh nghiệm trong đề tài không chỉ được thể hiện ở ý kiến của học sinh trong phiếu điều tra mà còn được thể hiện rõ nét nhất trong kết quả của việc tiến hành kiểm tra 15 phút [Phụ lục 2] mà tôi đã tiến hành trong năm học 2020 - 2021 Tôi đối chiếu kết quả học tập của học sinh ở các lớp 10A10, 10A11 (hai lớp thực nghiệm) với các lớp 10A12, 10A13(hai lớp đối chứng) Với cùng câu hỏi có mức độ khó, dễ như nhau dành cho các lớp có chất lượng học sinh tương đương, kết quả học tập của học sinh ở các lớp như sau:
Điểm
Số
lượng Tỉ lệ (%) Số lượng Tỉ lệ (%) Số lượng Tỉ lệ (%) Số lượng Tỉ lệ (%)
8,9,1
Bảng 1 Bảng kết quả học tập của học sinh
Qua bảng so sánh trên ta thấy tỉ lệ học sinh đạt điểm từ trung bình ở hai lớp 10A10, 10A11 chiếm tỉ lệ cao hơn nhiều so với lớp 10A12, 10A13 Tỉ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi chỉ có ở 2 lớp 10A10 và 10A11 còn ở hai lớp 10A12 và 10A13 thì không có học sinh nào Như vậy trong quá trình dạy ở hai lớp 10A10
và 10A11 tôi đã nhấn mạnh những điểm mà học sinh hay sai sót, hay dễ mắc
Trang 9phải ở hai lớp 10A12, 10A13 và khắc phục dạy ở hai lớp 10A10, 10A11 nên kết quả kiểm tra có thay đổi rất nhiều so với hai lớp 10A12, 10A13
Trang 103 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
3.1 Kết luận.
Qua giảng dạy theo đề tài "Khắc phục một số lỗi hay mắc phải khi vận dụng công thức để giải bài tập phần axit nucleic đối với học sinh có học lực trung bình và yếu tại trường THPT Tĩnh Gia 3"
Tôi thấy ở các lớp tôi tiến hành thực nghiệm, học sinh thích làm bài tập sinh học hơn vì theo các em bài tập sinh vừa có ít công thức mà công thức cũng không quá khó như các môn toán, hóa, lý, Nhất là bài tập về axti nucleic, các
em làm nhanh hơn khi tôi đưa ra các câu hỏi liên quan đến trắc nghiệm hay tự luận, một số các dạng khó thì chỉ có một số ít học sinh làm được vì khả năng tiếp thu của các em còn hạn chế Quan trọng là tôi có thể giúp các em yêu thích môn sinh học hơn, giúp các em không còn ngại học môn sinh học và các em có thể tự tin hơn, chủ động hơn trong việc lĩnh hội kiến thức Một số em đã bắt đầu
có nhu cầu tìm thêm một số dạng bài tập khó để ôn thi đại học, cao đẳng Vì từ năm học 2014 - 2015 thi tốt nghiệp theo hình thức thi một lần lấy hai kết quả nên khi làm bài thi môn sinh sẽ có nhiều câu nâng cao, khó giải quyết Tuy nhiên, khi được chỉ ra những điểm hay sai, hay mắc phải trong quá trình làm thì học sinh sẽ tự tin hơn trong việc giải quyết các bài tập liên quan, đồng thời học sinh có thể vận dụng kiến thức và công thức về axit nucleic để giải các bài tập liên quan như bài tập về đột biến gen
3.2 Đề xuất
Theo suy nghĩ chủ quan của riêng cá nhân tôi, tôi xin mạnh dạn đưa ra một
số đề xuất sau:
- Bộ Giáo Dục và Đào Tạo nên cải cách SGK, xây dựng nội dung bài phù hợp dễ hiểu hơn, để học sinh dễ tiếp cận hơn, nhất là chương trình SGK lớp 10 cần phải điều chỉnh các số tiết cho phù hợp nếu không sẽ rất khó cho giáo viên dạy mà cũng sẽ làm cho học sinh đỡ choáng ngợp khi học môn sinh học 10
- Giáo viên bộ môn sinh học cần phải luôn luôn tìm tòi và đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực để tạo sự hứng thú cho học sinh trong quá trình học, cần đưa nhiều hình ảnh có liên quan đến bài học để giúp các em có nhiều thông tin hơn để cho các em có thêm tự tin khi học môn sinh học
- Đối với học sinh, các em cần phải chú ý nghe giảng, chú ý ghi bài đầy
đủ, cần chắt lọc lời dạy của giáo viên để ghi nhớ những nội dung chính làm tài liệu cho việc ôn thi tốt nghiệp, cao đẳng và đại học Cần chủ động tự học, tự tìm hiểu các dạng bài tập trên internet để từ đó củng cố các dạng bài tập có liên quan