Xây dựng tư liệu điện tử trong dạy học công nghệ 10 phần trồng trọt, lâm nghiệp và chăn nuôi, thủy sản đại cương

Xuất phát từ những nhu cầu thiết thực đó, tôi đưa ra sáng kiến kinh nghiệm với đề tài: “Xây dựng tư liệu điện tử trong dạy học công nghệ 10: Phần trồng trọt, lâm nghiệp và chăn nuôi, thủ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, máy tính và những phần mềm đã được sử dụng rộng rãi trong các trường phổ thông

Mỗi một giáo viên khi đứng lớp phải trang bị cho mình lượng thông tin cơ bản, cập nhật và đáp ứng yêu cầu nội dung và phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông

Kiến thức nhân loại vô cùng phong phú, nguồn thông tin, tư liệu dạy học cũng vô cùng đa dạng Làm thế nào để chọn lựa được nội dung sát với chương trình SGK và thực tiễn nhất đang là vấn đề quan tâm của nhiều giáo viên nói chung và giáo viên Công nghệ nói riêng

Xuất phát từ những nhu cầu thiết thực đó, tôi đưa ra sáng kiến kinh nghiệm

với đề tài: “Xây dựng tư liệu điện tử trong dạy học công nghệ 10: Phần trồng trọt, lâm nghiệp và chăn nuôi, thủy sản đại cương” góp phần thực hiện

yêu cầu đổi mới nội dung và phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông

2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế, xây dựng tư liệu điện tử trong dạy học phần Trồng trọt, lâm nghiệp và Chăn nuôi, thuỷ sản môn Công nghệ 10 đáp ứng yêu cầu đổi mới nội dung và phương pháp dạy học ở Phổ thông

3 Đối tượng nghiên cứu

Hệ thống tư liệu về chương I: trồng trọt, lâm nghiệp đại cương và chương II: chăn nuôi, thủy sản đại cương trong phần nông, lâm, ngư nghiệp của chương trình Công nghệ 10

4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu chuyên gia

- Thực hành

- Phương pháp quan sát và thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm:

1.1 Một số khái niệm

1.1.1 Tư liệu và tư liệu dạy học

Theo từ điển Tiếng Việt, tư liệu là những thứ vật chất mà con người sử dụng trong một lĩnh vực nào đó Những thứ vật chất được sử dụng trong dạy học được gọi là tư liệu dạy học

“Tư liệu dạy học là những loại vật chất được sử dụng trong việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập của môn học, bài học hay vấn đề học tập”

1.1.2 Khái niệm tư liệu điện tử

Tư liệu điện tử là các dạng tư liệu được số hóa và lưu trữ trong môi trường máy tính, người sử dụng có thể truy cập một cách nhanh chóng và dễ dàng thông qua các thiết bị ngoại vi, tương tác với các phần mềm tiện ích

1.2 Vai trò của tư liệu trong dạy học

1.2.1 Tư liệu là phương tiện để tổ chức hoạt động cho học sinh

Để giờ học có hiệu quả thì giáo viên cần phải tổ chức, điều khiển tốt quá trình dạy học Muốn làm tốt vấn đề này không thể thiếu các thông tin liên quan đến nội dung cơ bản ở các bài trong SGK

1.2.2 Tư liệu tiềm trữ nguồn kiến thức quan trọng

Tư liệu giúp hiểu sâu hơn, rộng hơn về một vấn đề nào đó mà chỉ có SGK thì không thể hiểu hết được Thông qua tư liệu mà học sinh có thể tìm tòi, bổ sung, cập nhật, những kiến thức mới mang tính chất hiện đại

1.2.3 Tư liệu góp phần gây hứng thú học tập cho học sinh

Với hệ thông tư liệu có nhiều hình ảnh đẹp, sống động chứa nhiều thông tin

bổ ích sẽ gây được hứng thú học tập cho học sinh Từ đó, giúp học sinh chủ động trong tư duy, sáng tạo trong học tập và làm cho không khí lớp học trở nên sôi nổi, vui vẻ, chất lượng giờ học được nâng cao

1.2.4 Tư liệu tạo ra phương tiện góp phần đổi mới phương pháp dạy học

Với hệ thống tư liệu xây dựng được sẽ tạo ra phương tiện góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động của học sinh

1.2.5 Tư liệu mang tính thẩm mỹ và sư phạm học

Ngoài những vai trò như trên, tư liệu còn mang tính thẩm mỹ và sư phạm học rất cao Ví dụ: Hình ảnh đẹp, rõ ràng, thông tin ngắn gọn, súc tích…

1.2.6 Vai trò của tư liệu điện tử trong dạy học

Lưu trữ một lượng lớn thông tin kiến thức bổ sung cho nội dung kiến thức trong SGK Truy cập nhanh chóng, tiện lợi Phục vụ thiết thực cho việc soạn giáo án, câu hỏi kiểm tra của giáo viên

1.3 Các loại tư liệu trong dạy học

1.3.1 Dựa vào đặc điểm của thông tin chứa đựng trong tư liệu

- Tư liệu kênh chữ: Sách tham khảo, sách chuyên môn; Sách phổ biến kỹ

thuật, tài liệu khuyến nông; Tạp chí chuyên ngành, tạp chí điện tử

- Tư liệu kênh hình: Sơ đồ, biểu đồ; Tranh ảnh, hình vẽ; Mô hình mô

phỏng; Phim video…

- Tư liệu kênh tiếng.

1.3.2 Dựa vào đặc điểm cấu trúc bài lên lớp

- Tư liệu nghiên cứu tài liệu mới: Tư liệu nghiên cứu tài liệu mới có nội

dung phù hợp với nội dung bài học trong SGK, được sử dụng trong thời gian lên lớp nghiên cứu tài liệu mới nhằm làm sáng tỏ, bổ sung, mở rộng nội dung của bài trong SGK

- Tư liệu củng cố, hoàn thiện kiến thức: Là các dạng tư liệu có nội dung

kiến thức gần hoặc tương đương với nội dung SGK

- Tư liệu kiểm tra, đánh giá: Giáo viên có thể sử dụng tư liệu cho học sinh

nghiên cứu, luận bàn, nhận xét hay hoàn thiện nội dung của bài test cho trước, đồng thời kiểm tra kết quả tự học, tự nghiên cứu của học sinh

1.3.3 Dựa vào con đường tổ chức quá trình nhận thức

- Tư liệu bổ sung, cập nhật kiến thức

- Tư liệu định hướng, tổ chức quá trình nhận thức Loại này bao gồm hệ thống các câu hỏi, bài tập, tình huống trong dạy học Công nghệ

2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

2.1 Thực trạng xây dựng và sử dụng nguồn tư liệu trong dạy học môn Công nghệ 10 ở trường THPT

2.1.1 Về nguồn tài liệu hướng dẫn giảng dạy và các giáo trình chuyên ngành KTNN

Qua điều tra cho thấy, nhìn chung các loại tư liệu hướng dẫn giảng dạy của giáo viên là khá đầy đủ Bên cạnh đó, một số ít giáo viên còn thiếu Đối với các sách tham khảo như các loại giáo trình chuyên ngành trồng trọt, chăn nuôi thì có

số ít giáo viên có nhiều các loại sách này Đa số giáo viên còn thiếu nhiều giáo trình như kĩ thuật chăn nuôi, kĩ thuật trồng trọt…

2.1.2 Về các phương tiện và đồ dùng dạy học

Thực tế về các phương tiện dạy học và tình hình sử dụng lại không mấy khả quan Trong 20 giáo viên được hỏi thì có 35% cho biết là có tranh ảnh, hình

vẽ, còn 65% cho biết thiếu tranh vẽ, hình ảnh dạy học Đáng chú ý là các loại dụng cụ như mẫu vật, mô hình, phim video và các phần mềm dạy học ở hầu hết các trường còn rất ít Chỉ khoảng 10% các giáo viên có các loại phương tiện này Trong khi có tới hơn 90% giáo viên không có hoặc có rất ít Phải nói rằng đây là vấn đề bất cập hiện nay đối với các trường THPT hiện nay

2.1.3 Về mức độ sử dụng và mục đích các đồ dùng dạy học, việc sử dụng giáo

án phương pháp

Đa số giáo viên đều thường xuyên sử dụng tranh ảnh trong giảng dạy (75%) và các loại tranh ảnh hầu hết là được sử dụng trong dạy học bài mới (80%) Các phương tiện khác như mô hình, mẫu vật, phim, phần mềm được sử dụng rất ít Có hơn 90% giáo viên không sử dụng các loại phương tiện dạy học này

2.1.4 Về kỹ năng soạn bài và phương pháp giảng dạy của giáo viên

Với tình hình đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, một số giáo viên đã

có hướng soạn tốt, phù hợp với phương pháp dạy học tích cực, lấy học sinh làm trung tâm, tuy nhiên đó chỉ là số ít Đa số giáo viên vẫn quen xác định mục tiêu bài học cho thầy thay vì mục tiêu bài học cho trò, mục tiêu còn rất chung chung

Về phương pháp giảng dạy của các giáo viên nói chung đã có hướng phát huy tính tích cực của học sinh Đây là hướng tích cực trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Bên cạnh đó, cũng không ít giáo viên vẫn dạy học theo phương pháp truyền thống

2.2 Nguyên nhân của thực trạng trên

Ngày nay, mặc dù Bộ GD & ĐT đã coi trọng việc thay đổi phương pháp dạy học, các giáo viên đã sử dụng phương pháp đàm thoại ơrixtic nhiều hơn trước, nhưng lối dạy cổ truyền (giáo viên làm trung tâm) đã ăn sâu vào nhận

thức của hầu hết các giáo viên, nhất là giáo viên cao niên Mặc dù các giáo viên

này đều nhận thức và hiểu được các PPDH mới Nhưng họ lại không thực hiện hoặc thực hiện một cách miễn cưỡng, đối phó Chính vì thế mà trong quá trình chuẩn bị bài lên lớp, các giáo viên này đều không cần phải tìm thêm tài liệu hay

bổ sung các loại tư liệu cho quá trình giảng dạy của mình Đặc biệt, vấn đề tự làm tư liệu hay xây dựng các loại tranh ảnh, mẫu vật đối với giáo viên vẫn còn hạn chế Điều này không chỉ diễn ra ở các trường không có điều kiện như các trường vùng khó khăn mà nhiều trường ở thành phố, tình hình bổ sung tư liệu trong dạy học vẫn còn hạn chế

Mặt khác, tính thụ động trong việc chờ các thiết bị, phương tiện của Bộ GD

và ĐT cấp về cho trường hoặc chờ trường mua của giáo viên là khá cao Trong khi kinh phí của trường và nguồn phương tiện của Bộ còn hạn chế Một mặt do

môn Công nghệ 10 là môn phụ nên cũng ít được các nhà quản lí quan tâm Mặt khác nữa, mức độ và hiệu quả sử dụng của các giáo viên không cao Chính vì thế mà số lượng các loại PTDH là rất ít đối với nhiều trường hiện nay

Khi được hỏi về việc để dạy tốt môn Công nghệ 10 ở THPT, nhiều ý kiến cho rằng nên bổ sung các loại phương tiện dạy học có tính trực quan cao như sơ

đồ, hình ảnh, phim… và cần có nguồn tài liệu tham khảo phong phú, đa dạng Đây cũng chính là mục đích của đề tài mà chúng tôi đang thực hiện nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học phần “Trồng trọt, lâm nghiệp và Chăn nuôi, thuỷ sản” nói riêng, môn Công nghệ 10 và các môn học khác nói chung

3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề:

3.1 Nguyên tắc xây dựng hệ thống tư liệu phục vụ dạy học phần trồng trọt, lâm nghiệp và chăn nuôi, thủy sản môn công nghệ 10

3.1.1 Nguyên tắc khoa học

Tư liệu dạy học phải được xây dựng dựa trên mối quan hệ giữa các thành tố của quá trình dạy học; nội dung thông tin trong tư liệu phải chính xác, rõ ràng, phản ánh nội dung môn học và phù hợp trình độ nhận thức của HỌC SINH

3.1.2 Nguyên tắc sư phạm

Thông tin của tư liệu phải ngắn, gọn, súc tích, kênh hình và kênh tiếng rõ ràng, phù hợp ý đồ sư phạm

3.1.3 Nguyên tắc thực tiễn

Để thuận tiện cho người sử dụng, nguồn tư liệu phải được sắp xếp theo một trật tự nhất định, có thể bố cục theo chương hoặc bài học (hình 1)

3.2 Cấu trúc của hệ thống tư liệu

Hình 1 Hệ thống tư liệu dạy học Công nghệ 10

Hình 2: Quy trình thiết kế tư liệu điện tử trong

dạy học Công nghệ 10.

Bước 3: Lựa chọn nguồn tư liệu

Bước 4: Xử lý sư phạm nguồn tư liệu

Bước 5: Số hoá, liên kết

TƯ LIỆU ĐIỆN TỬ

SỬ DỤNG

Bước 1: Nghiên cứu bài dạy giáo khoa

Bước 2: Phân tích nhu cầu

3.3 Quy trình xây dựng hệ thống tư liệu

Trong dạy học Công nghệ 10, Hệ thống tư liệu được thiết kế theo các bước sau:

3.3.1 Nghiên cứu bài dạy giáo khoa

Nghiên cứu bài dạy trong SGK, giáo viên sẽ xác định được những kiến thức cơ bản; những kiến thức cần bổ sung, mở rộng, cập nhật; những kiến thức cần khái quát hoá, cụ thể hoá , từ đó định hướng cho việc tìm kiếm, bổ sung nguồn tư liệu cần thiết

3.3.2 Phân tích nhu cầu

Quá trình phân tích nhu cầu là trả lời cho các câu hỏi “Có hay không nên sử dụng tư liệu dạy học?”; Cần sử dụng tư liệu loại nào? Bao nhiêu tư liệu cùng loại ”

3.3.3 Lựa chọn nguồn tư liệu

Trên cơ sở phân tích nhu cầu về nguồn và loại tư liệu cho nội dung bài học

cụ thể, giáo viên có thể lựa chọn loại tư liệu cho phù hợp

3.3.4 Xử lý sư phạm nguồn tư liệu

Tư liệu sau khi thu thập, để sử dụng trong dạy học, cần phải xử lý để nguồn

tư liệu phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học trong SGK và định hướng tổ chức quá trình dạy học

3.3.5 Số hoá và liên kết

Để lưu trữ trong các thiết bị điện tử, các loại tư liệu được đưa vào xử lý số hoá và liên kết trong các bài dạy cụ thể Có thể hệ thống hoá quy trình xây dựng

tư liệu điện tử như hình 2

3.4 Sử dụng hệ thống tư liệu trong dạy học công nghệ 10:

3.4.1 Các bước sử dụng tư liệu trong dạy học Công nghệ 10

Để nâng cao hiệu quả dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, chúng tôi sử dụng tư liệu theo các bước sau:

Bước 1: Xác định nhiệm vụ nhận thức

Xác định nhiệm vụ nhận thức cho học sinh có thể bằng các tình huống có vấn đề, bằng hệ thống các câu hỏi…

Bước 2: Nghiên cứu tư liệu

Sau khi nêu nhiệm vụ nhận thức, bước tiếp theo là nghiên cứu tư liệu để thực hiện nhiệm vụ nhận thức Đây là giai đoạn giáo viên để cho học sinh độc lập làm việc với tư liệu để giải đáp các vấn đề đã đặt ra Chính vì thế, đòi hỏi ở học sinh các kĩ năng cần thiết để khai thác nguồn tư liệu nhằm trả lời các câu hỏi trong khi xác định nhiệm vụ nhận thức

Bước 3: Thảo luận

Bước này giúp cho học sinh có những trao đổi, những tranh luận với nhau nhằm làm cho các em đi đến nhận thức đúng đắn vấn đề

Bước 4: Giải quyết vấn đề

Chính trong bước này học sinh đã thấy được cách thức giải quyết vấn đề Tuy nhiên, trong quá trình giải quyết vấn đề, giáo viên cần cung cấp thêm cho học sinh các dữ kiện cần thiết, hướng sự suy nghĩ của các em vào việc phân tích,

so sánh, khái quát hoá vấn đề một cách logic, chặt chẽ nhất

Bước 5: Vận dụng

Tính đúng đắn của kiến thức mới phải được kiểm nghiệm trong thực tiễn Đặc biệt với môn Công nghệ 10, việc vận dụng vào thực tiễn là điều không thể tránh được vì nội dung bài học luôn đặt nhiệm vụ nhận thức trong thực tiễn sản xuất Có thể khái quát các bước sử dụng tư liệu trong dạy học Công nghệ 10 như hình 3

B1 Xác định nhiệm vụ nhận thức B2 Nghiên cứu tư liệu

B3 Thảo luận B4 Giải quyết vấn đề

B5 Vận dụng

Hình 3: Các bước sử dụng tư liệu trong dạy học Công nghệ 10

3.4.2 Vận dụng các bước sử dụng tư liệu để hình thành kiến thức mới

Trong một bài dạy, để hình thành kiến thức mới cho học sinh có nhiều phương pháp như nêu vấn đề, đặt ra tình huống… và cần phải có các nguồn tư liệu cần thiết

Ví dụ: Tổ chức dạy khái niệm “Phòng trừ tổng hợp dịch hại cây trồng” trong bài 17 Phòng trừ tổng hợp dịch hại cây trồng

3.4.3 Vận dụng các bước sử dụng tư liệu để bổ sung, mở rộng kiến thức

Bổ sung, mở rộng kiến thức là một mục đích khi sử dụng nguồn tư liệu Nhưng vận dụng hệ thống tư liệu như thế nào để có thể đạt được mục đích bổ sung được kiến thức cho học sinh mới là quan trọng Việc vận dụng các bước sử dụng tư liệu để bổ sung, mở rộng kiến thức là cần thiết

Ví dụ 1: Dạy học bài 34: Tạo môi trường sống cho vật nuôi và thuỷ sản, phần I.1 Xử lí chất thải, chống ô nhiễm môi trường trong chăn nuôi Sử dụng tư liệu kênh chữ và kênh hình.

3.4.4 Vận dụng các bước sử dụng tư liệu để củng cố, hoàn thiện kiến thức

Trong dạy học giáo viên thường củng cố bằng cách hệ thống lại các phần

đã học trong một bài Điều đó không hiệu quả

Chính vì thế sử dụng tư liệu để củng cố bài học là một trong những việc làm thường đem lại hiệu quả cao

Ví dụ: Củng cố bài học sau khi dạy xong bài 17 Phòng trừ tổng hợp dịch hại cây trồng

3.4.5 Vận dụng các bước sử dụng tư liệu để kiểm tra, đánh giá

Kiểm tra, đánh giá là khâu cuối cùng của quá trình hướng dẫn cho học sinh lĩnh hội tri thức Ngày nay, giáo dục đòi hỏi việc kiểm tra phải toàn diện và phải nắm được nội dung kiến thức đã học, đồng thời phải liên hệ được với thực tiễn cuộc sống Chính vì thế khi xây dựng câu hỏi để kiểm tra, đánh giá phải đạt được các yêu cầu cụ thể đó Câu hỏi kiểm tra có thể là dạng điền khuyết, dạng trắc nghiệm, dạng tự luận, dạng ghép đôi…

Ví dụ: Khi dạy xong phần II.2 Quy trình chuẩn bị ao nuôi cá Bài 34 Tạo môi trường sống cho vật nuôi và thuỷ sản Để kiểm tra lại kiến thức, giáo viên

sử dụng tư liệu là câu hỏi ghép đôi để đánh giá chất lượng lĩnh hội kiến thức của học sinh

3.5 Kiểm nghiệm:

3.5.1 Mục đích

Thực nghiệm nhằm đánh giá hiệu quả sử dụng tư liệu trong dạy học Công nghệ 10 phần Trồng trọt, lâm nghiệp và Chăn nuôi, thuỷ sản Từ đó rút ra những kết luận và kiến nghị trong việc xây dựng và sử dụng tư liệu trong dạy học môn học

3.5.2 Nội dung

Nội dung thực nghiệm được thực hiện ở các giáo án lên lớp về các bài trong chương “Trồng trọt, lâm nghiệp và Chăn nuôi, thuỷ sản đại cương” SGK Công nghệ 10

Các giáo án thực nghiệm là những giáo án đã được soạn theo phương pháp

có vận dụng hệ thống tư liệu vào bài giảng Hệ thống tư liệu đó đã được xây dựng lúc ban đầu và phải thực nghiệm để kiểm tra tính hiệu quả của nó

3.5.3 Phương pháp

3.5.3.1 Chọn trường, chọn lớp thực nghiệm:

Chọn 2 lớp trường THPT Nguyễn Thị Lợi – TP Sầm Sơn tương đương nhau về học lực, trình độ, trong đó 1 lớp thực nghiệm, 1 lớp đối chứng

3.5.3.2 Bố trí thực nghiệm:

- Lớp thực nghiệm (TN): Bài học được thiết kế theo phương pháp vận dụng hệ thống tư liệu

- Lớp đối chứng (ĐC): Bài học được thiết kế theo phương pháp dạy học hiện

nay

3.5.3.3 Phương pháp xử lý số liệu bằng toán thống kê:

- Phân tích định lượng các bài kiểm tra

- Lập bảng thống kê và vẽ đồ thị