Xây dựng một số tình huống khởi động trong dạy học lịch sử lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Trong thiết kế tiến trình dạy học, trong chuỗi hoạt động học cần quan tâm thiết kế tình huống khởi động trong dạy học Lịch sử, vì đây là hoạt động nhằm gây hứng thú, kích thích sự tò mò,

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài.

Đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng hiện nay ở trường phổ thông là một yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao chất lượng dạy học Để làm được điều đó đòi hỏi chúng ta phải chuyển từ mô hình dạy học lấy giáo viên làm trung tâm sang dạy học lấy học sinh làm trung tâm Vì vậy, học sinh là nhân vật trung tâm trong quá trình dạy học, được phát huy các năng lực, phẩm chất trong nhận thức

để chiếm lĩnh tri thức Một trong các phương pháp mà phát huy được tính tích cực, chủ động, năng lực tư duy sáng tạo của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông đó là dạy học nêu vấn đề Để phát huy ưu điểm của phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải tạo được tình huống có vấn đề và hướng dẫn học sinh giải quyết vấn

đề Có nhiều năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy học như: năng lực tự học; năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề; năng lực sáng tạo; năng lực giao tiếp và hợp tác; năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông…trong số

đó năng lực sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề là quan trọng Để đạt được mục tiêu này phương pháp dạy học cần đổi mới sao cho phù hợp với tiến trình nhận thức khoa học để học sinh tham gia vào hoạt động tìm tòi giải quyết vấn đề; góp phần đắc lực hình thành năng lực hành động, phát huy tính tích cực, độc lập sáng tạo của học sinh từ đó bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng học tập suốt đời

Thực tế trong dạy học ở môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay còn nhiều giáo viên

truyền thụ tri thức một chiều vẫn là phương pháp chủ đạo Chưa sáng tạo, chủ động trong việc phối hợp các phương pháp dạy học cũng như sử dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh chưa nhiều Dạy học còn nặng về truyền thụ lí thuyết, vì vậy đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh là cấp thiết

Sau khi tham dự các lớp tập huấn do Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức về đổi mới phương pháp, kĩ thuật dạy học, đặc biệt có nhấn mạnh: các phương pháp dạy học tích cực đều là dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học Trong thiết kế tiến trình dạy học, trong chuỗi hoạt động học cần quan tâm thiết kế tình huống khởi động trong dạy học Lịch sử, vì đây là hoạt động nhằm gây hứng thú, kích thích sự tò mò, định hướng hoạt động của học sinh trong các hoạt động chiếm lĩnh tri thức mới sau đó góp phần quyết định vào việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực người học Nhận thức được sự cần thiết đổi mới phương pháp dạy học nói

trên tôi đã mạnh dạn nghiên cứu và viết sáng kiến: “Xây dựng một số tình huống khởi động trong dạy học Lịch sử lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực học sinh ”

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu đề tài này của tôi là đề xuất quy trình thiết kế một vài tình huống khởi động trong dạy học môn Lịch sử lớp 10 nhằm phát triển năng lực người học phù hợp với đổi mới phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện nay, góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạy học kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng

lực học sinh Giải pháp đưa ra trong sáng kiến có khả năng ứng dụng thực tiễn, đạt hiệu quả trên phạm vi rộng, dễ thực hiện không chỉ trong môn Lịch sử mà có thể vận dụng vào dạy học nhiều môn học khác nhau ở các trường trung học, đặc biệt là các môn khoa học xã hội

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Là học sinh tôi trực tiếp giảng dạy trong năm học 2020– 2021: lớp 10A2, 10A5, 10A6, 10A7 ở trường THPT Triệu Sơn 2 - Huyện Triệu Sơn – Tỉnh Thanh Hóa

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

- Nghiên cứu các tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học lịch sử

- Nghiên cứu đưa ra biện pháp cụ thể, thiết kế một số tình huống khởi động có thể vận dụng vào dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học

- Nghiên cứu sách giáo khoa, sách giáo viên, chuẩn kĩ năng kiến thức lịch sử lớp 10 THPT( Ban cơ bản)

- Thiết kế, dạy thực nghiệm

- Điều tra hiệu quả của phương pháp qua phiếu điều tra, qua chất lượng học và làm bài của học sinh

- Phân tích, đánh giá kết quả đạt được sau thực nghiệm

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

Trong quá trình thực nghiệm những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học, tạo hứng thú học tập lịch sử lịch sử thế giới và Việt Nam lớp 10 (Cổ đại, trung đại), học sinh chủ động tiếp thu, tích lũy kiến thức và được tương tác với giáo viên và

các bạn trong các hoạt động học tập Giáo viên phối hợp cùng một lúc đồng bộ nhiều

giải pháp, nhưng vẫn linh hoạt trong từng hoàn cảnh với từng đối tượng cụ thể.

Trong quá trình học tập giáo viên nắm bắt được các đối tượng học sinh, tìm

giải pháp phù hợp để giờ học Lịch sử "như một câu chuyện kể", càng kể càng hứng thú,

càng đam mê, học sinh tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên, nâng cao hiệu quả dạy học

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN

2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Khái niệm “năng lực”

- Năng lực được hiểu theo nghĩa chung nhất là khả năng mà cá nhân thể hiện khi

tham gia một hoạt động nào đó ở một thời điểm nhất định

- Năng lực là khả năng thực hiện hiệu quả một nhiệm vụ, một hành động cụ thể,

liên quan đến một lĩnh vực nhất định dựa trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và sự sẵn sàng hành động,

2.1.2 Năng lực chung và năng lực chuyên biệt cần đạt của môn Lịch sử

- Năng lực chung gồm:

+ Nhóm năng lực làm chủ và phát triển bản thân: năng lực tự học; năng lực giải quyết vấn đề; năng lực sáng tạo; năng lực tự quản lí…

+ Nhóm năng lực quan hệ xã hội gồm: năng lực giao tiếp; năng lực hợp tác;

+ Nhóm năng lực sử dụng công cụ hiệu quả, gồm: năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông; năng lực sử dụng ngôn ngữ; năng lực tính toán…

- Năng lực chuyên biệt của môn Lịch sử: tư duy tổng hợp theo thời gian; sử dụng bản

đồ; sử dụng hình vẽ, tranh ảnh lịch sử, mô hình, video, clip…; học tập tại thực địa

2.1.3 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Chương trình dạy học truyền thống được xem là chương trình giáo dục định hướng nội dung, định hướng đầu vào Còn dạy học theo định hướng phát triển năng lực là dạy học định hướng kết quả đầu ra Đây là một định hướng quan trọng của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học Để đạt được mục tiêu đó thì việc đổi mới phương pháp, hình thức dạy học kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực người học là quan trọng nhất Vì vậy, việc vận dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực, thiết kế tiến trình các bài học hoặc chủ đề dạy học đảm bảo các yêu cầu về phương pháp, cách xây dựng, tổ chức thực hiện, kiểm tra đánh giá chuỗi các hoạt động học theo sự định hướng phát triển năng lực người học là rất cần thiết đối với giáo viên trong giai đoạn hiện nay

2.1.4 Tổ chức hoạt động học theo định hướng phát triển năng lực người học.

Quá trình dạy học được hiểu là quá trình hoạt động của giáo viên và học sinh trong

sự tương tác thống nhất của ba thành phần: giáo viên, học sinh và tư liệu hoạt động dạy học Hoạt động học của học sinh bao gồm các hành động với tư liệu dạy học Sự trao đổi tranh luận với nhau và với giáo viên Hoạt động của giáo viên bao gồm hành động với tư liệu dạy học và sự trao đổi định hướng trực tiếp với học sinh Giáo viên là người tổ chức tư liệu hoạt động dạy học, cung cấp tư liệu nhằm tạo tình huống cho hoạt động của học sinh Dựa trên tư liệu hoạt động dạy học, giáo viên có vai trò tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động của HS với tư liêu học tập và định hướng trao đổi tranh luận của học sinh với nhau

Trong mỗi bài học, theo logic của quá trình nhận thức, thông thường người học phải trải qua các hoạt động: khởi động nêu vấn đề (tình huống xuất phát), hình thành kiến thức bài học, luyện tập, vận dụng kiến thức vào thực tiễn và tìm tòi mở rộng

Như vậy, tình huống khởi động là một hoạt động họctập rất cần thiết trong dạy học

nhằm phát triển năng lực cho học sinh, đặc biệt phát triển năng lực tư duy, sáng tạo, giải quyết vấn đề, tự học…

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi khảo sát

Trước khi viết sáng kiến tôi tiến hành khảo sát tìm hiểu thực trạng dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh nói chung và tổ chức tình huống khởi động trong dạy học nói riêng với học sinh ở trường THPT Triệu Sơn 2 ( nơi tôi đang công tác)

2.2.1 Phương pháp khảo sát:

- Dự giờ đồng nghiệp, quan sát giờ dạy thực tế, trao đổi với giáo viên và học sinh

2.2.2 Đối tượng khảo sát:

- Giáo viên trong tổ Sử - Địa - Giáo dục công dân

- Học sinh lớp 10A2, 10A5, 10A6, 10A7

2.2.3 Thời gian khảo sát: Bắt đầu tháng 9/2020

2.2.4 Kết quả khảo sát:

2.2.4.1 Đối với giáo viên:

- Đa số giáo viên có nhận thức đúng đắn về đổi mới phương pháp dạy học nhiều giáo viên tích cực nâng cao chuyên môn nghiệp vụ đáp ứng yêu cầu thực hiện đổi mới phương pháp dạy học

- Một số giáo viên đã vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực trong dạy học; kĩ năng sử dụng thiết bị dạy học ứng dụng công nghệ thông tin- truyền thông trong tổ chức hoạt động dạy học

- Tuy nhiên, còn nhiều giáo viên truyền thụ tri thức một chiều vẫn là phương pháp chủ đạo Chưa sáng tạo, chủ động trong việc phối hợp các phương pháp dạy học cũng như sử dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh Dạy học còn nặng về truyền thụ lí thuyết

- Qua trao đổi, quan sát thực tế, dự giờ các đồng nghiệp tôi nhận thấy phần lớn các thầy cô tổ chức tình huống xuất phát còn qua loa, sơ sài, chủ yếu theo phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên là người giới thiệu bài là chính, học sinh ít được tham gia vào hoạt động này

- Ở một số thầy cô có tổ chức tình huống khởi động bằng các câu hỏi nhưng các câu hỏi có được đưa ra phần nhiều chưa được giáo viên đầu tư theo hướng phát triển năng lực người học Có những câu hỏi quá đơn giản, nhiều câu khiên cưỡng, vụn vặt chỉ nhằm hướng tới tên của bài học (vốn đã được thể hiện trong sách giáo khoa) Thậm chí có những thầy cô bỏ qua việc tổ chức tình huống khởi động mà đi thẳng vào bài mới vì sợ “cháy” giáo án

2.2.4.2 Đối với học sinh:

Tôi đã khảo sát các vấn đề có liên quan đến sáng kiến như: Em có hứng thú với bộ

môn Lịch sử không? Em mong muốn sự đổi mới gì ở tiết học Lịch sử? Em có tham gia tích cực vào các hoạt động học trong tiết học Lịch sử không?

- Kết quả trao đổi cho thấy tinh thần của đa số học sinh trong giờ học là không hứng

thú, chưa tích cực dẫn đến việc trong giờ học hay buồn ngủ, việc tiếp thu kiến thức, rèn kĩ năng chưa hiệu quả

- Nhiều học sinh quan niệm Lịch sử là môn phụ, xu hướng ít học sinh học theo khối C

do khó trong việc chọn trường, chọn nghề

- Do giáo viên chưa tích cực đổi mới phương pháp dạy học để tạo hứng thú đối với

học sinh

Vì vậy, các em rất mong muốn thầy cô tích cực đổi mới phương pháp, sử dụng nhiều phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực Các em mong được tham gia nhiều hoạt động trải nghiệm, được tích cực học tập, sáng tạo, được hợp tác với bạn bè, bày tỏ quan điểm, tranh luận với nhau

Trước tình hình đó, thiết nghĩ để nâng cao chất lượng giảng dạy và học môn Lịch

sử thì việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người

học mà trọng tâm là việc tổ chức các hoạt động học tập nhằm kích thích hứng thú,

phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh là hết sức cần thiết Do đó, tôi

đã mạnh dạn “ Xây dựng một số tình huống khởi động trong dạy học Lịch sử lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực học sinh”

2.3 Giải pháp thực hiện

2.3.1 Một số vấn đề chung về tình huống khởi động

Tình huống khởi động (hay xuất phát) là một hoạt động trong tiến trình dạy học Hoạt động này nhằm giúp học sinh huy động những kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm sẵn có của bản thân về các vấn đề có nội dung liên quan đến bài học mới Mục đích của tình huống khởi động là kiểm tra kiến thức đã có, liên hệ kiến thức đã học với kiến thức sắp học và kích thích hứng thú, tâm thế mong muốn được khám phá tri thức mới và định hướng hoạt động của học sinh trước khi hình thành kiến thức mới

Hoạt động này cần tạo ra những tình huống, những vấn đề ở đó người học cần được huy động tất cả các kiến thức hiện có, những kinh nghiệm, vốn sống của mình

để cố gắng nhìn nhận và giải quyết theo cách riêng của mình và cảm thấy thiếu hụt kiến thức, thông tin để giải quyết mà cần phải học thêm kiến thức mới trong các hoạt động "Hình thành kiến thức" và "Luyện tập" để hoàn thiện

Cách thiết kế: để tổ chức tình huống khởi động đạt được mục đích trên, người giáo viên có thể thực hiện bằng nhiều cách khác nhau như kể chuyện, sử dụng phương tiện trực quan, xây dựng tình huống có vấn đề, sử dụng câu hỏi liên hệ thực tiễn, hoạt động trải nghiệm, sắm vai hay quan sát,…

Tuy nhiên dù có dưới bất kì hình thức nào thì giáo viên vẫn phải dùng câu hỏi để kết nối học sinh tham gia vào hoạt động học tập

2.3.2 Đề xuất quy trình thiết kế tình huống khởi động theo hướng phát triển năng lực học sinh.

2.3.2.1 Quy trình thiết kế:

- Bước 1: Xác định mục tiêu: xác định rõ về mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ, năng lực cần đạt được qua hoạt động tình huống khởi động

- Bước 2: Xác định phương pháp, kĩ thuật dạy học sử dụng trong tình huống khởi động

- Bước 3: Xác định hình thức tổ chức hoạt động học

- Bước 4: Xác định phương tiện dạy học sử dụng: bản đồ, sơ đồ, máy chiếu, máy tính…

- Bước 5: Thiết kế tiến trình hoạt động theo 4 bước (xem kĩ thuật tổ chức tình huống khởi động)

2.3.2.2 Kĩ thuật tổ chức:

* Tình huống khởi động là một hoạt động học vì vậy được tổ chức theo 4 bước sau:

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ: nhiệm vụ học tập rõ ràng và phù hợp với khả năng

của học sinh, thể hiện ở yêu cầu sản phẩm mà học sinh phải hoàn thành khi thực hiện nhiệm vụ; hình thức giao nhiệm vụ sinh động, hấp dẫn, kích thích được hứng thú nhận thức của học sinh; đảm bảo cho học sinh tiếp nhận và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ

Bước 2: Học sinh thực hiện nhiệm vụ: khuyến khích học sinh hợp tác với nhau khi

thực hiện nhiệm vụ; phát hiện kịp thời những khó khăn của học sinh và có biện pháp

hỗ trợ phù hợp, hiệu quả; không có học sinh bị bỏ quên

Bước 3: Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ và thảo luận: hình thức báo cáo phù

hợp với nội dung học tập và kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng; khuyến khích cho học sinh trao đổi, thảo luận với nhau về nội dung học tập; xử lí tình huống sư phạm nảy sinh một cách hợp lí

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ: nhận xét về quá trình thực hiện

nhiệm vụ học tập của học sinh; phân tích, nhận xét, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm

vụ và những ý kiến thảo luận của học sinh; chính xác hóa kiến thức mà học sinh đã học được thông qua hoạt động

2.3.3 Một số yêu cầu nhằm nâng cao hiệu quả việc thiết kế và tổ chức tình huống khởi động theo hướng phát triển năng lực học sinh.

2.3.3.1 Đối với giáo viên:

* Khi thiết kế tình huống khởi động:

- Xác định tình huống khởi động là một hoạt động học tập có mục đích, thời gian hoạt động và sản phẩm hoạt động cụ thể

- Khi thiết kế nhiệm vụ của tình huống khởi động cần lưu ý:

+ Nhiệm vụ đưa ra nhằm huy động những kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm sẵn có nào của học sinh? Như vậy, giáo viên phải tìm hiểu để biết học sinh đã có những kiến thức, kinh nghiệm gì liên quan đến nội dung học tập trong bài học mới để sẵn sàng gợi ý cho học sinh nhớ lại và liên hệ với bài mới, để học sinh cảm nhận được nhiệm vụ bài học là nhẹ nhàng, không xa lạ

+ Vận dụng những kiến thức, kĩ năng kinh nghiệm đã có thì học sinh có thể trả lời được đến mức độ nào? Dự kiến các câu trả lời, sản phẩm học tập mà học sinh có thể hoàn thành

+ Để hoàn thiện câu trả lời, sản phẩm học tập nói trên, học sinh cần vận dụng kiến thức, kĩ năng mới nào sẽ học ở phần tiếp theo trong hoạt động hình thành kiến thức? + Về số lượng câu hỏi bài tập: thông thường từ 1-4 câu hỏi/bài tập là mức độ phù hợp

+ Nội dung câu hỏi/bài tập: các câu hỏi trong hoạt động này không nên mang nặng tính lí thuyết mà nên huy động những kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm thực tiễn của học sinh Giáo viên nên dùng các câu hỏi “mở” để khuyến khích học sinh nêu các câu hỏi, giải pháp… khác nhau, thậm chí là trái ngược nhau, tạo điều kiện để học sinh phát hiện vấn đề, kết nối với nhu cầu học bài mới để giải quyết vấn đề đã phát hiện

- Giáo viên cũng cần dự kiến hoạt động của học sinh để có phương án hỗ trợ học sinh khi cần thiết

* Khi tổ chức tình huống khởi động trên lớp:

- Chuyển giao nhiệm vụ rõ ràng, cụ thể phù hợp với đối tượng học sinh Giáo viên có thể hướng dẫn thêm nhằm làm cho học sinh ý thức rõ vấn đề/tình huống/nhiệm vụ học tập cần phải thực hiện (nếu cần)

- Giáo viên cùng học sinh lựa chọn những giải pháp muốn được/cần được trả lời, khẳng định Giáo viên sắp xếp lại, ghi tóm tắt trên bảng chính để định hướng hoạt động học bài mới

2.3.3.2 Đối với học sinh:

- Có ý thức chuẩn bị bài; tích cực trong hoạt động học tập

- Học sinh sẽ vận dụng kiến thức, kĩ năng để hình thành hình thành kiến thức mới

- Được bồi dưỡng về phương pháp học tập tích cực

2.3.4 Ưu điểm của thiết kế và tổ chức tình huống khởi động theo hướng phát triển năng lực người học

Qua quá trình thiết kế tình huống khởi động theo hướng phát triển năng lực, tôi nhận thấy có nhiều ưu điểm cần phát huy, nhân rộng Để làm rõ ưu điểm này tôi so sánh cách thiết kế tình huống khởi động “cũ” và “mới” như sau:

Tiêu chí Tình huống khởi động “cũ” Tình huống khởi động “mới”

Mục đích Hướng tới mục tiêu kiến thức là

chủ yếu

Mục tiêu toàn diện hơn: kiến thức,

kĩ năng, năng lực, đặc biệt nhấn mạnh đến liên hệ kiến thức đã có với bài học mới và tạo hứng thú Thời gian Ngắn: 1-2 phút Dài hơn, thông thường từ 3-6 ph Cách tổ chức Thường qua loa, đại khái, chưa

đủ các bước tổ chức hoạt động học

Tổ chức hoạt động học theo bốn bước

Nội dung

nhiệm vụ

Có thể có hoặc không (Giáo viên tự thuyết trình)

Rõ ràng

Phương pháp

dạy học

Chủ yếu đàm thoại hoặc giáo viên thuyết trình

Sử dụng đa dạng các phương pháp,

kĩ thuật dạy học tích cực Hình thức tổ

chức

Phương tiện

dạy học

Ít sử dụng, chủ yếu giáo viên đặt câu hỏi hoặc giáo viên tự dẫn dắt vào bài

Đa dạng: video, bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh…

Sự tham gia

của HS vào

hoạt động

Số lượng ít hơn, thậm chí không Số lượng nhiều hơn

Mức độ

* Ví dụ minh họa:

2.3.5 Vận dụng thiết kế tình huống khởi động theo hướng phát triển năng lực người học trong dạy học Lịch sử 10

Căn cứ vào cơ sở lí luận, thực tiễn dạy học tôi đã thiết kế một số tình huống khởi động vận dụng dạy trong các bài của lớp 10 như sau:

2.3.5.1 Thiết kế tình huống khởi động là các tình huống có vấn đề.

* Tình huống có vấn đề là tình huống thỏa mãn ba điều kiện sau:

- Tồn tại một vấn đề: tình huống phải bộc lộ rõ mâu thuẫn giữa thực tế với trình độ nhận thức mà vốn hiểu biết sẵn có của chủ thể chưa đủ điều kiện để vượt qua

- Gợi nhu cầu nhận thức: nếu tình huống có vấn đề nhưng học sinh không có nhu cầu tìm hiểu, giải quyết thì đó chưa phải là tình huống có vấn đề Điều quan trọng là giáo viên phải gợi ý học sinh làm bộc lộ khiếm khuyết về kiến thức, kĩ năng của các

em để các em thấy cần thiết phải bổ sung hoàn thiện bằng cách tham gia giải quyết vấn đề nảy sinh

- Gợi niềm tin ở khả năng của bản thân: nếu tình huống tuy có vấn đề, học sinh muốn giải quyết vấn đề nhưng vượt quá khả năng của bản thân thì học sinh cũng chưa sẵn sàng tham gia giải quyết vấn đề Tình huống phải gợi cho học sinh cảm nghĩ rằng tuy chưa có ngay lời giải nhưng đã có một số tri thức, kĩ năng liên quan đến đến vấn

đề đặt ra và nếu các em tích cực suy nghĩ thì có nhiều hy vọng giải quyết vấn đề đó

Một số tình huống khởi động là tình huống có vấn đề:

* Tình huống tạo mâu thuẫn xung đột về mặt kiến thức: là tình huống vấn đề xuất hiện

đứng trước một sự lựa chọn rất khó khăn giữa hai hay nhiều phương án giải quyết

Ví dụ: Bài 7 Sự phát triển lịch sử và nền văn hóa đa dạng của Ấn Độ

Thời gian: 4 phút

1 Mục tiêu

- Huy động vốn kiến thức đã có về Ấn Độ đã được học ở bài 6

- Tìm ra những nội dung học sinh chưa biết, từ đó bổ sung khắc sâu kiến thức của bài học cho học sinh

- Kích thích sự tò mò, định hướng học sinh vào nội dung bài mới

- Phát triển năng lực giải quyết vấn đề, tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, sử dụng tranh ảnh…

2 Phương pháp/kĩ thuật dạy học: Đàm thoại gợi mở

3 Hình thức tổ chức: cặp đôi

4 Phương tiện: máy tính, máy chiếu

5 Tiến trình hoạt động

- Bước 1: Giáo viên giao nhiệm vụ:

- Ấn Độ là quốc gia lớn trên thế giới có lịch sử văn hoá truyền lâu đời, là nơi khởi nguồn của Ấn Độ - Hin-du giáo, Phật giáo, nơi nuôi dưỡng và phát triển của đạo Hồi… xuất phát từ lịch sử phát triển của Ấn Độ với những bước thăng trầm qua nhiều thời kì lịch sử và các vương triều khác nhau Và Ấn Độ nổi tiếng là quốc gia đa sắc tộc, đa tôn giáo với những biến động phức tạp bậc nhất của nhân loại…

- Kết hợp với trình chiếu một số hình ảnh về Ấn Độ:

Em hãy giải thích tại sao nhiều tôn giáo, nhiều sắc tộc phức tạp như vậy lại có thể tồn tại trong cùng một đất nước như Ấn Độ?

- Bước 2: HS trao đổi cặp đôi thực hiện nhiệm vụ trong 2 phút

- Bước 3: HS trả lời, HS khác đánh giá, bổ sung.

- Bước 4: Giáo viên đánh giá hoạt động của học sinh rồi dẫn dắt vào bài Do sự phân tán nên đã không đem lại sức mạnh thống nhất để người Ấn Độ chống lại được cuộc tấn công từ bên ngoài đã tạo nên sự phức tạp trong lịch sử quốc gia này…

* Tình huống lựa chọn:là giáo viên đưa ra nhiều ý kiến khác nhau về một vấn đề nào

đó để học sinh lựa chọn thông qua kiến thức hiểu biết của mình trên cơ sở những gợi

mở của giáo viên

Ví dụ: Bài 8 Sự hình thành và phát triển các vương quốc chính ở Đông Nam Á

Thời gian: 4 phút

1 Mục tiêu

- Kích thích, khơi gợi hứng thú của học sinh về vấn đề điều kiện tự nhiên đặc biệt của khu vực Đông Nam Á trong đó có Việt Nam

- Phát triển năng lực giải quyết vấn đề, giao tiếp và hợp tác …

2 Phương pháp/kĩ thuật dạy học: Đàm thoại

3 Hình thức tổ chức dạy học: cá nhân

4 Phương tiện: máy tính, máy chiếu

5 Tiến trình hoạt động:

Bước 1: GV giao nhiệm vụ

Giáo viên đưa ra ý kiến: “Đông Nam Á là khu vực được sự ưu đãi đặc biệt của tự

nhiên, không nơi nào trên thế giới vừa thuận lợi cho phát triển kinh tế phương Đông lại vừa có thể phát triển kinh tế theo Phương Tây như ở nơi này Vì vậy, khu vực này luôn là điểm hấp dẫn nhất đối với bất cứ một tên đế quốc thực dân nào.” Theo em,

nhận định này có hợp lí không? Tại sao?

GV hỗ trợ thêm một số hình ảnh:

Học sinh bày tỏ quan điểm của mình về ý kiến trên

Bước 2: HS suy nghĩ trong 2 phút

Bước 3: GV gọi một số HS bày tỏ quan điểm, thảo luận

Bước 4: Đánh giá hoạt động của HS

Giáo viên có thể dẫn chứng thêm: - Đông Nam Á từ lâu đã được coi là khu vực lịch sử địa lí - văn hoá riêng biệt trên cơ sở phát triển đồ sắt và kinh tế nông nghiệp trồng lúa nước, từ những thế kỉ đầu Công nguyên, các Vương quốc cổ đầu tiên đã được hình thành, tiếp đó khoảng thế kỉ IX - X các quốc gia Đông Nam Á được xác lập

và phát triển thịnh đạt vào thế kỉ X - XV Do sự hình thành và phát triển nằm trong đặc trưng chung của các quốc gia cổ đại Phương Đông nên các quốc gia này đã trở thành nơi thu hút sự chú ý xâm chiếm của các nước đế quốc thực dân phương Tây…

Từ những câu hỏi gợi mở và những gợi ý cụ thể của giáo viên chắc chắn học sinh

sẽ từng bước giải quyết vấn đề và sẽ đưa ra quan điểm đúng đắn

2.3.5.2 Thiết kế tình huống khởi động khai thác các phương tiện dạy học (bản đồ, biểu đồ, số liệu thống kê, tranh ảnh, video…)

Bản đồ, biểu đồ, bảng số liệu thống kê, tranh ảnh… là phương tiệu dạy học không thể thiếu trong bộ môn Lịch sử Năng lực sử dụng bản đồ, biểu đồ,… là năng lực