Sử dụng sơ đồ tư duy ở một số tác phẩm trong chương trình ngữ văn 12 nhằm nâng cao hiệu quả ôn thi TNTHPT

Sử dụng sơ đồ tư duy SĐTD trong dạy học hiện đang được người dạyquan tâm vì nó giúp học sinh học tập một cách chủ động, tích cực và tất cả họcsinh đều có thể tham gia xây dựng bài.. Bởi

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT NGUYỄN TRÃI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY Ở MỘT SỐ TÁC PHẨM

TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12

NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÔN THI TNTHPT

Người thực hiện: Lương Thị Thuỳ An Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ văn

TP Thanh Hóa, tháng 05 năm 2021

MỤC LỤC

Trang

1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 NỘI DUNG 3

2.1 Cơ sở lí luận 3

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến 4

2.2.1 Thuận lợi 4

2.2.2 Khó khăn 4

2.3 Một số giải pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong quá trình hướng dẫn học sinh ôn tập thi tốt nghiệp THPT 5

2.3.1 Một số phương pháp xây dựng sơ đồ tư duy trong quá trình dạy- học ôn tập 5

2.3.2 Giới thiệu một số kiểu sơ đồ tư duy giúp học sinh đạt hiệu quả cao trong ôn tập 7

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân 15

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 16

3.1 Kết luận 16

3.2 Kiến nghị 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

STT CHỮ VIẾT TẮT NỘI DUNG

1 TNTHPT Tốt nghiệp trung học phổ thông

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Môn Ngữ văn trong nhà trường là một môn học có vai trò quan trọng đặcbiệt, nhằm mục đích giáo dục tư tưởng, tình cảm, quan điểm sống, góp phần bồidưỡng tâm hồn, hoàn thiện nhân cách cho học sinh Mặt khác Ngữ văn cũng làmột môn học thuộc nhóm công cụ, có mối quan hệ với nhiều môn học khác, họctốt môn văn sẽ hỗ trợ cho các môn học khác và ngược lại Điều đó đặt ra yêu cầutăng cường tính thực hành, gắn học với hành, gắn kiến thức với thực tiễn, tíchhợp các môn học khác nhau trong việc dạy và học môn Ngữ Văn, từ đó nâng caochất lượng dạy và học, đáp ứng yêu cầu đổi mới kiểm tra đánh giá

Sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) trong dạy học hiện đang được người dạyquan tâm vì nó giúp học sinh học tập một cách chủ động, tích cực và tất cả họcsinh đều có thể tham gia xây dựng bài Cách học này phát triển được năng lựcriêng của từng học sinh về trí tuệ (vẽ, viết gì trên SĐTD), biết hệ thống hóa kiếnthức (huy động những điều đã học trước đó để ghi các ý chọn lọc), khả năng hộihọa (hình thức trình bày kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc) Như vậy, nếu sosánh với thói quen đọc, chép trước đây thì dạy học bằng SĐTD khắc phục đượctính thụ động, ỷ lại, tạo nên phong cách mới trong dạy học của cả thầy và trò Trong quá trình nghiên cứu và giảng dạy bộ môn Ngữ văn ở trường THPTNguyễn Trãi, tôi nhận thấy rằng học sinh gặp khó khăn khi phải ghi nhớ rấtnhiều kiến thức về tác giả, tác phẩm Đặc biệt trong chương trình ôn thiTNTHPT, ở các tiết đọc - hiểu văn học, việc phân tích, tìm hiểu tác phẩm ởnhiều phương diện, góc độ khác nhau khiến cho lượng kiến thức mà các em tiếpthu và ghi vào vở là rất lớn Các em chủ yếu dựa vào cách học vẹt để ghi nhớcác kiến thức đó Chính điều này đã làm cho việc học tập môn Ngữ văn trở nênnhàm chán, máy móc, thụ động, không sáng tạo, khả năng phân tích, so sánh, tưduy vận dụng còn hạn chế

Bởi thế, để nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn, tôi đã mạnh dạn vận dụng SĐTD trong các tiết dạy học của mình nhằm đổi mới phương phápdạy

học, góp phần cải thiện sự nhàm chán và gây hứng thú học tập cho học sinhđồng thời vẫn đảm bảo được tính khoa học và nghệ thuật trong dạy học mônNgữ văn Tôi nhận thấy phương pháp này là thực sự cần thiết nhằm giúp họcsinh rút ngắn thời gian học, giúp các em dễ nhớ, nhớ thuộc, dễ dàng hệ thốnghoá lượng kiến thức lớn, đồng thời phát triển tư duy cho các em, phát huy đượctính tích cực, chủ động, sáng tạo trong những giờ học Văn Phần ôn tập bài học

sẽ được sơ đồ hoá, điều đó sẽ hiển thị liên kết giữa các phần của bài học mộtcách rõ ràng, cung cấp thêm một số cách thức tổng kết bài học tránh rập khuôn,nhàm chán Đồng thời, với sơ đồ được giáo viên cung cấp hoặc do học sinh tựhoàn thành, đó sẽ là cơ sở để học sinh về nhà tiếp tục triển khai chi tiết theohướng xây dựng bản đồ tư duy, phục vụ cho việc học bài, ôn bài Chính vì

những lý do trên mà tôi đã chọn đề tài: “Sử dụng sơ đồ tư duy ở một số tác phẩm trong chương trình Ngữ văn 12 nhằm nâng cao hiệu quả ôn thi TNTHPT”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Sáng kiến của tôi sẽ giúp giáo viên thực hiện và tích luỹ kinh nghiệm như sau:

- Tạo được hứng thú cho toàn bộ giờ học

- Phát huy tính chủ động, sáng tạo, vai trò trung tâm của học sinh trong giờ học

- Tích hợp kiến thức liên môn

- Nâng cao khả năng ứng dụng CNTT trong giảng dạy

- Hệ thống kiến thức phần văn bản văn học trong chương trình Ngữ văn 12,phục vụ cho quá trình ôn tập thi đạt kết quả cao

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi của sáng kiến tập trung vào việc xây dựng sơ đồ tư duy cho phần

ôn tập thi tốt nghiệp THPT ở một số tác phẩm văn học Việt Nam: thơ, truyện, kí,kịch trong chương trình Ngữ văn lớp 12

- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh THPT Cụ thể là học sinh 2 lớp 12:12C3 và 12C9 (năm học 2020-2021)

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp thực nghiệm

Các nhà khoa học chỉ ra rằng bộ não của con người gồm 2 bán cầu: nãophải và não trái Não phải nhạy cảm với các thông tin về màu sắc, nhịp điệu,hình dạng, tưởng tượng… những yếu tố đó sẽ tác động, kích thích não trái Nãotrái thích hợp với các từ ngữ, con số, tư duy và phân tích cho ra sản phẩm Do

đó người ta tìm cách kích thích não phải tốt nhất và khi hai bán cầu não có sựtương tác, tác động, kích thích lẫn nhau nó sẽ đem đến cho con người khả năng

to lớn

Dựa trên những đặc điểm đó của não bộ, Tony Buzan đã sáng tạo ra SĐTD theo nguyên lí hoạt động của bộ não Điều này giải thích vì sao chúng ta có thể phát huy toàn bộ mọi khả năng tư duy của mình khi sử dụng SĐTD Nhưvậy, SĐTD là một công cụ hỗ trợ tư duy hiện đại Đó là một kĩ thuật hình họa,một dạng sơ đồ kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp,tương thích với cấu trúc, hoạt động của bộ não

Qua nghiên cứu, tôi nhận thấy nếu sử dụng SĐTD trong dạy học sẽ cónhững ưu điểm sau:

- Tiết kiệm thời gian, công sức của học sinh

- Cung cấp bức tranh tổng thể của bài học

- Tổ chức và phân loại suy nghĩ của học sinh

- Giúp học sinh ghi nhớ tốt hơn

- Kích thích tiềm năng sáng tạo của học sinh

- Sử dụng rộng rãi, hiệu quả và dễ dàng ở nhiều lĩnh vực trong học tập

Sơ đồ tư duy là một công cụ giúp học tập hiệu quả, cụ thể là giúp ngườihọc tiếp thu bài nhanh hơn, hiểu bài kĩ hơn, hứng thú học tập hơn Điểm mạnhnhất của SĐTD là giúp phát triển ý tưởng và không bỏ sót ý tưởng, từ đó pháttriển óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo Với những ưu điểm trên, ta có thểvận dụng SĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗitiết học, ôn tập, hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, mỗi học kì cũng nhưgiúp lập kế hoạch học tập, công tác sao cho hiệu quả nhất mà lại mất ít thời gian.Trong những năm qua, cùng với việc thực hiện một cách đồng bộ đổi mới nội dung, chương trình, sách giáo khoa, vấn đề đổi mới phương phápdạy học (PPDH) nói chung, trong đó có đổi mới PPDH môn Ngữ văn luôn đượccác nhà khoa học giáo dục đầu ngành của nước ta quan tâm, nghiên cứu và tìmcách cải tiến Có thể nói, đây là một bước đột phá của ngành Giáo dục nước nhà

Vì vậy, vấn đề này đã được Đảng, Nhà nước ta đặc biệt quan tâm Thực hiệnnghiêm túc tinh thần Nghị quyết 40/2000 - QH10 của Quốc hội khóa 10

và Chỉ thị số14/2001/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Bộ GD&ĐT đã đặcbiệt chú trọng đến việc bồi dưỡng cho đội ngũ giáo viên từng bước nâng cao

trình độ, đổi mới PPDH Theo công văn số 5512/BGDĐT-GDTrH về việc Xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch giáo dục của nhà trường đã đưa ra mục tiêu cần “phải phát huy tính chủ động, sáng tạo của giáo viên trong việc thực hiện chương trình; khai thác, sử dụng hiệu quả cơ sở vật chất, thiết bị dạy học đáp ứng yêu cầu thực hiện các phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá theo yêu cầu phát triển phẩm chất, năng lực học sinh 11 ”.

Bộ GD&ĐT đã trực tiếp chỉ đạo việc thực hiện đổi mới PPDH theo hướngphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, xem đây là một nhiệm vụvừa bức thiết lại vừa trọng tâm xuyên suốt cả quá trình đổi mới Vì phương pháp

dạy học được coi “là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt mục đích dạy học”

Một trong những hoạt động hưởng ứng đổi mới PPDH của giáo viên là ứngdụng công nghệ thông tin vào dạy học, trong đó có việc sử dụng SĐTD

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến

2.2.1 Thuận lợi

- Về nội dung chương trình: Nội dung ôn tập môn Văn trong kì thi tốtnghiệp THPT tập trung chủ yếu ở chương trình lớp 12 Trong quá trình biênsoạn, các tác giả SGK Ngữ Văn 12 đã lựa chọn những tác phẩm tiêu biểu ở cácgiai đoạn văn học khác nhau cũng giúp học sinh có một cái nhìn vừa cụ thể vừamang tính khái quát về cả một thời kì văn học

- Về thực tiễn dạy- học: Giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của việc

sử dụng sơ đồ tư duy ở các bài học cụ thể trong quá trình hướng dẫn học sinhlớp 12 ôn thi tốt nghiệp THPT

Học sinh có sự thay đổi tích cực về nhận thức, thái độ và hành động trongcác giờ ôn tập: với số lượng kiến thức tương đối nhiều từ các bài học nên các em

có sự chủ động tiếp cận và hoạt động tích cực trong việc lập sơ đồ tư duy đểviệc tiếp thu kiến thức thực sự có hiệu quả

2.2.2 Khó khăn

- Về nội dung chương trình: Chương trình Ngữ Văn THPT còn nặng vềkiến thức Số lượng tác phẩm các em ôn thi tương đối nhiều Điều này khiến chocác em học sinh có những lúng túng trong việc tìm ra phương pháp học tập phùhợp và thực sự có hiệu quả

- Về thực tiễn dạy- học: Chương trình lớp 12 vốn nặng, lại áp lực thi tốtnghiệp nhưng nhiều học sinh lại tỏ ra chểnh mảng việc học Bên cạnh đó các emlại không hứng thú với môn văn cho nên vẫn chưa chủ động khám phá kiếnthức, chưa chủ động lên kế hoạch ôn thi tốt nghiệp cho bản thân Nhiều học sinhcòn không nắm được cốt truyện, thường xuyên xuyên tạc nội dung tác phẩmtrong các bài thi, kiểm tra

Cách làm truyền thống theo hướng thuyết trình hoặc phát vấn – đàm thoạiđảm bảo được chuẩn kiến thức của bài học, tuy nhiên điều kiện để phát huynăng lực làm việc của học sinh còn hạn chế Điều đó đã dẫn đến hệ quả là họcsinh có kết quả học tập không cao khiến các em lại càng thờ ơ với môn Văn

1- Ở mục 2.1: + Đoạn “Phải phát huy…học sinh”, sử dụng TLTK số 2

+ Đoạn “ Là những hình thức…dạy học”, sử dụng TLTK số 7

2.3 Một số giải pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong quá trình hướng dẫn học sinh ôn tập thi tốt nghiệp THPT

2.3.1 Một số phương pháp xây dựng sơ đồ tư duy trong quá trình học ôn tập

dạy-2.3.1.1 Đối với hoạt động dạy học trên lớp.

Trong thời gian từ 10 đến 15 phút, với sự hỗ trợ của máy chiếu, giáo viên

có thể sử dụng sơ đồ để hướng dẫn học sinh ôn tập bài học theo một số cáchthức khác nhau Điều này sẽ tạo nên sự sinh động, linh hoạt cho bài học, tạohứng thú, sự tích cực cho học sinh Học sinh vừa nắm được những ý cơ bản, lạivừa có thể phát huy khả năng sử dụng ngôn ngữ, khả năng hiểu biết của mình để

tự mình hoàn thiện bài học Dưới đây, tôi xin nêu ra một vài cách thức

a.Giải pháp điền vào ô trống: giáo viên đưa ra sơ đồ, bỏ trống nội dung

một số ô để học sinh tự hoàn thành

Ví dụ, đối với bài “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân, giáo viên

đưa ra sơ đồ sau và yêu cầu học sinh hoàn thành sơ đồ Sau đó giáo viên trìnhchiếu đáp án, học sinh tự chữa vào vở

b.Giải pháp học sinh tự vẽ sơ đồ và trình bày nội dung trên lớp: giáo viên

nêu một vấn đề cụ thể trong tác phẩm và yêu cầu học sinh vẽ sơ đồ và hoànthiện nội dung có liên quan

Ví dụ: Đối với bài học “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài, giáo viên đưa

ra nội dung về nhân vật Mị và yêu cầu học sinh hoàn thành sơ đồ Giáo viêntrình chiếu đáp án, học sinh tự sửa và bổ sung:

c Giải pháp hoàn thành sơ đồ theo hệ thống câu hỏi gợi mở: giáo viên

đưa ra sơ đồ và hệ thống câu hỏi gợi ý để học sinh hoàn thành sơ đồ

Ví dụ: Đối với bài học “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh

Châu, giáo viên đưa ra sơ đồ như sau:

Và hệ thống các câu hỏi gợi ý để học sinh hoàn thành sơ đồ:

- Trong chuyến đi thực tế ở vùng biển miền Trung, nghệ sĩ Phùng đã có những phát hiện bất ngờ nào?

- Cuộc gặp gỡ của Phùng, Đẩu với người đàn bà hàng chài ở toà án huyện

có ý nghĩa như thế nào?

Tổng kết

Giá trị tư tưởng Giá trị nghệ thuật

Câu chuyện ở toà án huyện

Người đàn bà hàng chài Phùng và Đẩu

Hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng

- Giá trị tư tưởng mà nhà văn gửi gắm trong tác phẩm?

- Những nét đặc sắc về mặt nghệ thuật?

Giáo viên có thể kết hợp thêm với các câu hỏi gợi ý cụ thể hơn nếu cầnthiết Học sinh có hai phút làm bài và trình bày Giáo viên nhận xét, bổ sung.Trên đây là một số cách thức sử dụng sơ đồ Giáo viên có thể căn cứ theotình hình lớp học, đối tượng học sinh, thời lượng bài học và những điều kiệnthực tế khác để áp dụng phù hợp đối với giờ học, mang lại hiệu quả dạy và họccao hơn Giáo viên cũng có thể trên cơ sở sơ đồ đã có, thiết kế thêm nhiều cáchthức sử dụng khác để phục vụ cho bài học

2.3.1.2 Đối với việc học của học sinh ở nhà.

Không chỉ phục vụ cho phần ôn tập trên lớp, phần sơ đồ tôi đã thiết kế còn

là một gợi ý để học sinh học bài ở nhà Giáo viên yêu cầu học sinh về nhà chitiết hoá phần sơ đồ, triển khai các ý cấp độ thấp hơn theo hướng lập bản đồ tưduy Kết hợp bài học đã được học ở trên lớp với bản đồ tư duy tự hoàn thành ởnhà, học sinh sẽ có thể hiểu bài, nhớ bài lâu hơn, chủ động hơn

Học sinh tự có thể sử dụng Sơ đồ tư duy để hỗ trợ việc tự học ở nhà: Tìmhiểu trước bài mới, củng cố, ôn tập kiến thức bằng cách vẽ SĐTD trên giấy,bìa… hoặc để tư duy một vấn đề mới qua đó phát triển khả năng tư duy lôgic,củng cố khắc sâu kiến thức, kĩ năng ghi chép

- Sơ đồ tư duy giúp HS học được phương pháp học tích cực: Việc rèn luyện

phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệuquả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinh họcrất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, nhất là môn văn, các em này thường học bàinào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết cáckiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào nhữngphần sau Phần lớn số học sinh này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp khôngbiết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ củamình Sử dụng thành thạo Sơ đồ tư duy trong dạy học học sinh sẽ học được

phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy và

ghi nhớ bài học có tính hệ thống, logic lâu hơn

- Việc học sinh tự vẽ sơ đồ tư duy có ưu điểm là phát huy tối đa tính sángtạo của học sinh, phát triển năng khiếu hội họa, sở thích của học sinh, các em tự

do chọn màu sắc (xanh, đỏ, vàng, tím,…), đường nét (đậm, nhạt, thẳng,cong…), các em tự “sáng tác” nên trên mỗi sơ đồ tư duy thể hiện rõ cách hiểu,cách trình bày kiến thức của từng học sinh và sơ đồ tư duy do các em tự thiết kế

nên các em yêu quí, trân trọng “tác phẩm” của mình

2.3.2 Giới thiệu một số kiểu sơ đồ tư duy giúp học sinh đạt hiệu quả cao trong ôn tập

Dưới đây là một số sơ đồ tư duy của các tác phẩm trong chương trình NgữVăn 12 để giúp các em học sinh nắm được những trọng tâm kiến thức cơ bản và

ôn thi thật hiệu quả

Hệ thống kiến thức liên quan đến tác phẩm “Tuyên ngôn độc lập”