Một số biện pháp nâng cao hiệu quả đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình trong chương trình ngữ văn 11 THPT

Đặc điểm của tác phẩm trữ tình, thơ trữ tình - Loại trữ tình phản ánh đời sống thông qua việc bộc lộ cảm xúc một cách trực tiếp, đó là những cảm xúc, chiêm nghiệm, suy tưởng của con ngườ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM THƠ TRỮ TÌNH

TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 11 THPT

Họ và tên giáo viên: Trần Thị Ngọc Bích Chức vụ: Giáo viên

Sáng kiến thuộc môn: Ngữ văn

THANH HOÁ NĂM 2021

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

I Tác phẩm trữ tình và đặc điểm của tác phẩm trữ tình 2

2 Đặc điểm của tác phẩm trữ tình, thơ trữ tình 2

3 Mục đích, yêu cầu đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình 3

1 Thực trạng của việc đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình và làm bài nghị

luận về các vấn đề trong tác phẩm thơ trữ tình của học sinh trường THPT

Thường Xuân 3

4

2 Một số nội dung đọc hiểu tác phẩm thơ t rữ tình 42.1 Đọc- hiểu tác phẩm thơ tình theo kết cấu, bố cục 52.2 Đọc- hiểu tác phẩm thơ trữ tình theo sự theo hình ảnh 6

2 3 Đọc-hiểu tác phẩm thơ trữ tình theo diễn biến tâm trạng 8

2 4 Đọc-hiểu tác phẩm thơ trữ tình theo nét đặc sắc nghệ thuật 9

III Giáo án thực nghiệm: Đọc hiểu bài thơ «Chiều tối  » (Hồ Chí

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC SKKN ĐÃ ĐƯỢC XẾP LOẠI

I Lí do chọn đề tài

Văn học là nhân học, là khoa học về con người, là tấm gương phản ánh đờisống Đọc - hiểu văn bản văn học giúp người đọc khám phá, nhận thức bức tranhcuộc sống cũng như thế giới tâm hồn của con người, để từ đó hiểu mình, hiểungười và hiểu đời Đó là lí do quan trọng khẳng định vị trí của văn học trong đờisống xã hội Đọc- hiểu văn bản văn học là cách giúp người đọc nắm được cái hay,cái đẹp của văn chương nghệ thuật Hơn nữa đối với bạn đọc là học sinh thì việcđọc hiểu văn bản văn học là một công việc rất quan trọng không chỉ giúp các embồi dưỡng tâm hồn, trải nghiệm và tích lũy vốn sống mà còn bồi đắp kiến thức đểngày một trưởng thành hơn

Tuy nhiên việc tiếp cận và lĩnh hội văn bản văn học là công việc không dễdàng với học sinh.Vì thế chương trình Ngữ văn THPT đã đưa vào những bài hướngdẫn đọc hiểu như: “Văn bản văn học ”, “Đọc hiểu văn bản văn học”; trong chươngtrình sách giáo khoa Ngữ văn 10; “Đọc tiểu thuyết và truyện ngắn ”, “Đọc thơ”, và

“Tổng kết phương pháp đọc hiểu văn bản văn học ” trong sách giáo khoa ngữ văn

11, “Nghị luận về một đoạn thơ,bài thơ”, “Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

”,“Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi”, “Giá trị văn học và tiếpnhận văn học ” trong sách giáo khoa Ngữ văn 12… [1] Nhưng do đặc điểm cấutrúc của chương trình học mà các đơn vị kiến thức trên được trình bày và sắp xếpdàn trải cho cả ba năm học của chương trình THPT, vì vậy mà học sinh, thậm chí

là cả với một số giáo viên cũng rất khó tập trung, khái quát cũng như việc vận dụngliên hệ các kiến thức trên vào thực tế dạy - học

Từ những lí do khách quan và chủ quan trên, với vai trò là một giáo viênNgữ văn trực tiếp giảng dạy, hàng ngày giúp các em tiếp xúc, khám phá và chiếmlĩnh các văn bản văn học cũng như vận dụng kiến thức vào quá trình học tập, bảnthân tôi thấy cần phải hệ thống hóa lại kiến thức trên giúp người học có đượcphương pháp tổng hợp đọc hiểu tác phẩm văn học nói chung và tác phẩm trữ tìnhnói riêng nâng cao chất lượng học tập và chủ động trong quá trình học tập

II Mục đích nghiên cứu

1 Hệ thống hóa kiến thức đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình

2 Giúp học sinh hình thành kĩ năng và phương pháp tiếp cận chiếm lĩnh tácphẩm văn học một cách chủ động, hiệu quả cũng như có kĩ năng trong quá trìnhlàm bài nghị luận về các vấn đề của tác phẩm thơ trữ tình

3 Tìm ra con đường, cách thức dạy - học tác phẩm trữ tình trong chương trìnhTHPT hiệu quả Đồng thời cụ thể hóa lí thuyết của phương pháp dạy học tích cực [2],lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên là người khơi gợi, hướng dẫn còn người học chủđộng khám phá, chiếm lĩnh tác phẩm văn học, trở thành bạn đọc đồng sáng tạo và chủđộng trong quá trình làm bài trên tinh thần tích hợp kiến thức

III Đối tượng nghiên cứu

Các phương pháp đọc hiểu văn bản trữ tình, thơ trữ tình

Các tác phẩm thơ trữ tình trong chương trình Ngữ văn 11 THPT

Học sinh lớp 11 trường THPT Thường Xuân 3, Bài thơ Chiều tối của Hồ ChíMinh

IV Phương pháp nghiên cứu

1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Trong tác phẩm trữ tình thì thơ trữ tình là thể loại văn học tiêu biểu, thểhiện rõ nét những đặc điểm của tác phẩm trữ tình và chiếm bộ phận lớn trongchương trình Ngữ văn THPT Vì vậy mà đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình là côngviệc rất được quan tâm, chú trọng trong dạy học Ngữ văn

- Một số tác phẩm trữ tình trong chương trình Ngữ văn 11 THPT như: “Thươngvợ” của Tú Xương, “Vội vàng” của Xuân Diệu; “Tràng giang” của Huy Cận, “Đâythôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử, “Chiều tối” của Hồ Chí Minh

2 Đặc điểm của tác phẩm trữ tình, thơ trữ tình

- Loại trữ tình phản ánh đời sống thông qua việc bộc lộ cảm xúc một cách

trực tiếp, đó là những cảm xúc, chiêm nghiệm, suy tưởng của con người trước bứctranh cuộc sống nên chủ quan (tương đối) là nguyên tắc cơ bản trong việc chiếmlĩnh hiện thực, là nhân tố cơ bản quy định những đặc điểm cốt yếu của tác phẩm trữtình Tác phẩm trữ tình hướng về bộc lộ tình cảm, cảm xúc, được bộc lộ, khơi gợilên qua những sự việc, những biến cố nhất định, gọi là ngoại cảnh Qua chuỗi diễnbiến trong tâm trạng của nhân vật trữ tình , cùng nghệ thuật miêu tả, biểu cảm…nhà thơ tái hiện bức tranh hiện thực cuộc sống và gửi gắm thông điệp nghệ thuậtcủa mình [4]

Loại hình trữ tình luôn luôn thổ lộ tình cảm mãnh liệt đã được ý thức củanhân vật trữ tình Cảm xúc trữ tình luôn luôn được thể hiện ở “thì hiện tại” Nó vừamang tính cá thể hóa của tình cảm lại vừa có thể chứa đựng ý nghĩa toàn nhân

loại:“ Trong thơ trữ tình không phải chỉ có cảm xúc, tâm trạng suy nghĩ mà sự kiệnđời sống khách quan luôn là điểm tựa những cảm xúc và suy nghĩ tình cảm, là cộinguồnkhông bao giờ cạn để nhân vật trữ tình bộc lộ cảm xúc và suy tưởng PhạmĐăng Dư cho rằng:“Nếu tách rời những sự kiện đời sống khách quan này thì cảmxúc và ý nghĩ sẽ không có cơ sở hiện thực để nảy sinh, như cánh diều không dâynối liền mặt đất Sự kiện và ình ảnh đời sống luôn đan xen vào tâm trạng Nhữngchi tiết đời sống chân thực bao giờ cũng có khả năng dồn nén sức biểu cảm, khơigợi tình cảm mãng liệt, có sức dư ba lớn” [4]

Nhân vật trữ tình thường không được miêu tả diện mạo, hoạt động, lời nói,các quan hệ cụ thể như trong tác phẩm tự sự và kịch Nhân vật trữ tình thường chỉhiện ra dưới dạng “phiến đoạn”, nghĩa là không được miêu tả một cách trọn vẹn màchỉ hiện ra ở những phút giây rung cảm của các trạng thái cảm xúc

Tác phẩm trữ tình thể hiện bằng tâm trạng, nên thường không có cốt truyện

và dung lượng ngắn Nó thường là những rung động mãnh liệt, là nỗi niềm của conngười trước những khoảnh khắc, những lát của đời sống nhưSelinh đã nhận xét là

“chỉ nổi lên một âm sắc, một tình cảm cơ bản” [4]

Lời văn của tác phẩm trữ tình là lời văn của cảm xúc nên tràn đầy tính biểucảm Chủ thể thường trực tiếp đánh giá, phẩm bình đối tượng miêu tả, trực tiếp bộc

lộ cảm xúc hoặc là ngợi ca khâm phục Đó là lời văn đầy hình ảnh, đầy nhạc điệu,nhất là trong thơ trữ tình “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sốngqua những tâm trạng, những cảm xúc dạt dào, những tưởng tượng mạnh mẽ trongmột ngôn ngữ giàu hình ảnh và nhất là có nhòp điệu rõ ràng” [4]

Việc khẳng định loại trữ tình phải căn cứ trên cả nội dung và nghệ thuật Nó cũng mang những chủ đề: Lịch sử  dân tộc, thế sự đạo đức và đời tư Phạm vi của tác phẩm trữ tình rất rộng Có thể kể đến các khúc ngâm, thơ văn xuôi, ca trù, từ khú Những đặc điểm chung của tác phẩm trữ tình được biểu hiện tập trung và tiêu biểu nhất là trong tác phẩm thơ trữ tình

Thơ trữ tình mang những nét chung tiêu biểu cho tác phẩm trữ tình, vừa có những nét riêng, vì “bài thơ là tổ chức ở trình độ cao của ngôn ngữ, một tổ chức

chặt chẽ tinh tế của ngôn ngữ” [4] Hay “Khác với văn xuôi, thơ ca chỉ dùng một lượng hữu hạn các đơn vị ngôn ngữ để biểu hiện cái vô hạn của cuộc sống bao gồm các sự kiện tự nhiên và xã hội cũng như những điều thầm kín trong tâm linh con người” (TS Hữu Đạt) Thơ trữ tình rất phong phú, đòi hỏi chúng ta phải linh hoạt

trong quá trình đọc hiểu, tiếp cận và chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật của người cầm bút

3 Mục đích, yêu cầu đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình

Để đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình, người học và đọc cần bám vào những đặcđiểm trên của tác phẩm trữ tình để tiếp cận và chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật củangười cầm bút, nghĩa là bám vào chuỗi diễn biến trong tâm trạng và nghệ thuậtmiêu tả, biểu cảm, quan sát… để khám phá ra bức tranh đời sống và những điều tácgiả gửi gắm "Đọc văn chương có nghĩa là tháo gỡ các kí hiệu văn chương trong văn

bản, là tìm hiểu ý nghĩa của tác phẩm qua cấu trúc của văn bản (cốt truyện, kết cấu,nhân vật, đối thoại, không gian, thời gian ) xây dựng cho mình một thế giớiriêng … chuyển đổi tác phẩm thành một vũ trụ tình cảm, cảm xúc, tư duy, tình cảmriêng của mình…" (Đỗ Đức Hiếu) Qua các khâu của việc đọc như cảm tưởng,phân tích, đối chiếu, tổng hợp, đánh giá, v.v… hầu phát hiện ra cái thông điệp màvăn bản gửi đến cho người đọc và chân lý đời sống trong tác phẩm [5] Tuy nhiên

đó là một công việc khó khăn, phức tạp, bộn bề, việc đọc hiểu phải linh hoạt, tùytheo thế giới nghệ thuật của người cầm bút và tùy theo yêu cầu, mục đích cụ thể để

có những con đường đi thích hợp và hiệu quả nhất

II Các bước đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình

1 Thực trạng việc đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình và làm bài nghị luận các vấn đề trong tác phẩm thơ trữ tình của học sinh trường THPT Thường Xuân 3.

Đa số học sinh trường THPT Thường Xuân 3 là con em dân tộc thiểu số, cóđời sống dân trí thấp, khả năng tư duy chậm, điều kiện học tập còn nhiều thiếuthốn Hơn nữa do tâm lí dựa dẫm, ỷ lại nên việc đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tìnhtrong các giờ đọc văn và làm bài kiểm tra của các em về tác phẩm văn học nóichung và tác phẩm trữ tình nói riêng còn rất khó khăn, lúng túng và bị động

1.1.Việc đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình

Đứng trước một tác phẩm thơ trữ tình, việc đầu tiên chúng ta phải xác địnhđược cách đọc - hiểu văn bản Đó là công việc quan trọng, giúp ta xác định conđường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà thơ Để giải quyết yêu cầu này giáo viênthường đưa ra câu hỏi: Qua việc chuẩn bị bài ở nhà theo anh (chị) chúng ta sẽ đọc -hiểu văn bản này như thế nào? Chia văn bản thành mấy phần?Tại sao?

Những câu hỏi đó đòi hỏi học sinh phải định hướng cách đọc - hiểu cũng nhưviệc phân chia văn bản thành các phần khác nhau dựa trên những cơ sở nhất định.Nhưng đa số các em chưa định hướng được cách đọc - hiểu văn bản ấy như thếnào; cũng như việc phân chia và cở sở của nó Vì vậy các em thường thụ động tiếpnhận cách truyền đạt của giáo viên hoặc bị động, phụ thuộc vào tài liệu, sách đểhọc tốt mà không lí giải được cơ sở của cách đọc hiểu hay sự phân chia ấy là gì

1.2 Việc làm văn nghị luận về các vấn đề trong tác phẩm thơ trữ tình

Do những hạn chế nói trên nên đa số học sinh nói chung và học sinh trườngTHPT Thường Xuân 3 nói riêng còn bị động, lúng túng, lơ là, chưa có thói quen và

ý thức phân loại tìm ra yêu cầu của đề bài để có con đường đi riêng thích hợp Vìvậy vẫn còn phổ biến tình trạng bài làm chung chung, cảm tính, viết nhưng khôngbiết là đúng hay sai; thậm chí là chép bừa, miễn sao có tên tác phẩm ấy Bên cạnh

đó vẫn có một số em học tốt, có ý thức phân loại và làm theo yêu cầu của đề bài,song kĩ năng chưa tốt, chưa có hệ thống và phương pháp đối với từng kiêu bài, vìvậy bài làm còn chung chung, chất lượng chưa tốt và kết quả học tập chưa cao

2 Một số nội dung đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình

Xuất phát từ thực tế đọc - hiểu và làm bài của học sinh nói chung và họcsinh trường THPT Thường Xuân 3 nói riêng, với kinh nghiệm và điều kiện giảngdạy của bản thân; trên tinh thần tích hợp kiến thức, tôi xin đưa ra các công việc cầnlàm để đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình theo các con đường khác nhau như: Theo khổthơ, hình ảnh/ nhân vật, theo diễn biến tâm trạng của nhân vật trữ tình; theo bố cục,kết cấu thể loại tác phẩm và dựa trên nét đặc sắc trong nội dung và nghệ thuật… Từ

đó giúp người học có được cái nhìn toàn diện, chủ động và hình thành kĩ năngtrong quá trình đọc - hiểu tác phẩm thơ trữ tình cũng như làm văn; giúp nâng caochất lượng và kết quả của quá trình dạy - học văn

2.1 Đọc hiểu tác phẩm trữ tình theo kết cấu, bố cục

Đọc hiểu tác phẩm trữ tình theo kết cấu, bố cục là quá trình người đọc dựa vào bố cục, kết cấu thể loại của văn bản để đọc hiểu, nhằm khám phá ra bức tranh đời sống và những nỗi niềm, thông điệp nghệ thuật mà người nghệ sĩ gửi gắm trongtác phẩm

2.1.1 Dựa theo kết cấu thể loại

sự kiện, chi tiết, hình ảnh, bộ phận , chương đoạn… mà còn bao hàm sự liên kếtbên trong, là nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm vừa thể hiện tư chủ

đề của tác phẩm.Vì vậy đọc hiểu tác phẩm văn học người đọc cần chú ý đến kết cấucủa tác phẩm Đối với thơ trữ tình kết cấu được thể hiện rõ trong hình thức thể loạicủa bài thơ

2.1.1.2 Các bước đọc hiểu theo kết cấu thể loại

Để đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình theo kết cấu thể loại, chúng ta cần xác định

và trả lời các câu hỏi sau:

+Tác phẩm thuộc thể loại gì? Có kết cấu như thế nào?

+ Mỗi phần có nội dung/ nhiệm vụ gì? Thể hiện ra qua những từ ngữ, chitiết, hình ảnh nào? Chú ý cách dùng từ ngữ (từ loại, kết cấu ), biện pháp nghệthuật

+ Khái quát nghệ thuật: Tác giả đã sử dụng những biện pháp, thủ pháp, bútpháp nghệ thuât nào?

+ Khái quát ý nghĩa của bài thơ: Qua bài thơ tác giả làm hiện lên điều gì?Qua đó nhà thơ muốn nói lên/ gửi gắm điều gì?

Ví dụ : Đọc hiểu bài thơ Thương vợ theo kết cấu 4 phần của bài thơ thất ngôn

bát cú đường luật

+ Hai câu đề (Đặt vấn đề) : Giới thiệu hoàn cánh, công việc của bà Tú

+ Hai câu thực ( tả thực vấn đề) : Tả thực công việc của bà Tú.

+ Hai câu luận(Bình luận vấn đê) : Thể hiện thái độ, nhận xét, đánh giá về bàTú

+ Hai câu kết( Kết thúc vấn đề) : Chửi mình, chửi đời

2.1.2 Dựa theo kết cấu bố cục

2.1.2.1 Bố cục

Bố cục là cách tổ chức , sắp xếp các thành phần, bộ phận của bài thơ theo

một trình tự nhất định( mạch ngầm logic bên trong), qua thế giới nghệ thuật ấyngười nghệ sĩ không chỉ làm hiện lên bức tranh đời sống mà còn gửi gắm đượcnhững thông điệp nghệ thuật sâu sắc

2.1.2.2 Các bước đọc hiểu theo bố cục

Để đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình theo bố cục, chúng ta cần xác định và trảlời các câu hỏi sau:

+Tác phẩm có bố cục như thế nào? Để thể hiện tâm trạng bằng phương thứctrữ tình, mỗi bài thơ thường được tổ chức sắp xếp thành các khổ thơ/ đoạn thơ/phần thơ… dựa trên mối quan hệ, một trình tự nhất định Như vậy điều đầu tiên làchúng ta phải xác định được bố cục và cơ sở để phân chia bài thơ thành các phần/các đoạn đó là gì?(Mỗi khổ/ phần/ đoạn thơ là một khoảnh khắc, một lát cắt củachuỗi diễn biến trong tâm trạng của nhân vật trữ tình)

+ Mỗi khổ/ đoạn/ phần đó thể hiện/ làm hiện ra hình ảnh gì? Qua những từngữ, chi tiết, hình ảnh nào? Chú ý cách dùng từ ngữ(từ loại,kết cấu ) biện phápnghệ thuật.Qua đó thể hiện tâm trạng gì của nhân vật trữ tình?

+ Khái quát nghệ thuật: Tác giả đã sử dụng những biện pháp, thủ pháp, bútpháp nghệ thuât nào?

+ Khái quát ý nghĩa của bài thơ: Qua bài thơ tác giả làm hiện lên điều gì?Qua đó nhà thơ muốn nói lên/ gửi gắm điều gì?

Ví dụ: Đọc hiểu bài thơ Tràng giang theo bố cục 4 phần.

- Khổ 1: Hình ảnh bức tranh thiên nhiên sông nước rộng lớn và nỗi buồnmênh mang của con người

- Khổ 2: Hình ảnh bức tranh thiên nhiên rộng lớn, hoang vắng của vũ trụ vànỗi cô đơn, lạc loài của con người khi bị đặt ra ngoài vũ trụ

- Khổ 3: Hình ảnh bức tranh thiên nhiên rộng lớn, hoang vắng và niềm khátkhao, khắc khỏai của con người trước vũ trụ và dòng đời

- Khổ 4: Hình ảnh bức tranh vũ trụ rộng lớn và nỗi nhớ quê da diết của conngười

2.2 Đọc hiểu theo hình ảnh thơ( Bức tranh thiên nhiên, cuộc sống, con người)

2.2.1 Hình ảnh thơ

“Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống qua những tâm trạng,những cảm xúc dạt dào, những tưởng tượng mạnh mẽ trong một ngôn ngữ giàu hình ảnh và nhất là có nhòp điệu rõ ràng” [4] Nghĩa là Nhà thơ nói bằng hình ảnh

chứ không nói bằng khái niệm Thơ bao giờ cũng tồn tại với một hệ thống hình ảnhluôn luôn được làm mới “Thi trung hữu họa”, đó là những hình ảnh về thiên nhiên,cuộc sống, con người…là đối tượng khám phá, ,miêu tả trong tác phẩm trữ tình, qua đó làm sống dậy những cung bậc cảm xúc, những xúc động tình cảm của con người và gửi gắm thông điệp nghệ thuật của người cầm bút Như vậy đọc hiểu thơ trữ tình chúng ta cần dựa vào các hình ảnh thơ.

2.2.2 Các bước đọc hiểu theo hình ảnh thơ

+ Cần xác định được bài thơ thể hiện/ làm hiện lên hình ảnh gì? (thiênnhiên, cuộc sống, con người)

+ Hình ảnh đó hiện ra như thế nào? Được thể hiện qua những từ ngữ, chi tiết

cụ thể nào?Tác giả đã sử dụng những thủ pháp, biện pháp nghệ thuật nào để miêu

tả, khắc họa chi tiết/hình ảnh/ nhân vật đó? (từ loại,kết cấu, nhịp điệu, giọngđiệu, âm hưởng, cách gieo vần, phối thanh, biện pháp nghệ thuật…)

+ Khái quát nghệ thuật: Tác giả đã sử dụng những biện pháp, thủ pháp, bútpháp nghệ thuât nào?

+ Khái quát ý nghĩa của hình ảnh thơ, tức trả lời câu hỏi : Qua hình ảnh đótác giả muốn nói lên/gửi gắm điều gì?

Ví dụ: Bài thơ Tràng giang

- Xác định được bài thơ thể hiện/ làm hiện lên hình ảnh gì? (thiên nhiên,con người- nhân vật trữ tình)

+ Hình ảnh bức tranh thiên nhiên sông nước, vũ trụ rộng lớn vô biên, hoangvắng

+ Con người cô đơn, cô độc, khắc khỏai trước vũ trụ và dòng đời với nỗinhớ nhà, nhớ quê hương da diết, mãnh liệt

- Hình ảnh đó hiện ra như thế nào? Được thể hiện qua những từ ngữ, chi tiết

cụ thể nào?Tác giả đã sử dụng những thủ pháp, biện pháp nghệ thuật nào để miêu

tả, khắc họa chi tiết/hình ảnh/ nhân vật đó?

+ Bức tranh thiên nhiên :

- Sông nước rộng lớn mênh mang (sóng – buồn điệp điệp, thuyền về ><nước lại – sầu trăm ngả, củi một cành khô>< lạc mấy dòng, cồn nhỏ - lơ thơ, gióđìu hiu, bèo dạt về đâu hang nối hàng …)

- Thiên nhiên rộng lớn, tráng lệ mà hoang vắng của vũ trụ (nắng Xuống ><trời lên – sâu chót vót, sông dài trời rộng >< bến cô liêu, lớp lớp mây cao – đùn núibạc )

+ Nhân vật trữ tình:

- Con người cô đơn, nhở bé, cô độc, lạc loài trước vũ trụ và dòng đời (sầutrăm ngả, củi một cành khô>< lạc mấy dòng, đâu tiếng làng xa – vãn chợ chiều, sâuchót vót …)

- Con người khắc khoải giao tiếp với người, với đời, (Không cầu, không đò,long quê dợn dợn vời con nước, không khói hoàng hôn- cũng nhớ nhà)

- Con với người với nỗi nhớ nhà, nhớ quê hương da diết, thể hiện tình yêuquê hương đất nước thầm kín, mãnh liệt.,

- Khái quát nghệ thuật: Bằng sự kết hợp hài hòa giữa cổ điển và hiện đại,ngôn ngữ và hình ảnh thơ vừa gần gũi, quen thuộc vừa trang trọng, hàm súc, thủpháp tương phản…

- Khái quát ý nghĩa của hình ảnh thơ: Qua bức tranh cảnh vật và nhân vật trữtình tác giả đã làm hiện lên vẻ đẹp của quê hương đất nước và nỗi buồn cô đơn,lạc lõng của cái tôi cá nhân giữa vũ trụ và dòng đời Đằng sau bức tranh thơ là tìnhyêu quê hương đất nước tha thiết, mãnh liệt của nhà thơ

2.3 Đọc hiểu tác phẩm trữ tình theo diễn biến tâm trạng của nhânvật trữ tình

2.3.1 Nhân vật trữ tình

Nhân vật văn học là con người (có tên hoặc không tên, là thần hoặc bánthần…) được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học [5] Nhữngcon người này có thể được miêu tả kĩ lưỡng hay sơ lược, sinh động hay không rõnét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò quantrọng, nhiều, ít hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm; là những ngườithực hiện các sự việc….là nơi chứa đựng tư tưởng, tình cảm của tác giả và thể hiệnchủ đề của tác phẩm

Nhân vật trữ tình: Là con nguời trong tác phẩm trữ tình(Chủ thể trữ tình,nhân vật trữ tình nhập vai), là một hình tượng nghệ thuật sáng tạo trong tác phẩmtrữ tình Nhân vật trữ tình là người trực tiếp thổ lộ những cảm xúc và suy nghĩ , thểhiện cách nhìn, cách đánh giá, cảm nhận cuộc sống của người nghệ sĩ

Nhân vật trữ tình thường không được miêu tả diện mạo, hoạt động, lời nói,các quan hệ cụ thể như trong tác phẩm tự sự và kịch mà thường chỉ hiện ra dướidạng “phiến đoạn”, nghĩa là không được miêu tả một cách trọn vẹn mà chỉ hiện ra

ở những phút giây rung cảm của các trạng thái cảm xúc trước ngoại cảnh và quanhững khoảnh khắc, những lát cắt trong tâm hồn của nhân vật trữ tình, người đọcnhận ra bức tranh cuộc sống cùng những nỗi niềm ẩn kín của người nghệ sĩ “Thơ

là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống qua những tâm trạng, những cảmxúc dạt dào, những tưởng tượng mạnh mẽ trong một ngôn ngữ giàu hình ảnh vànhất là có nhịp điệu rõ ràng” [6]

2.3.2 Các bước đọc hiểu tác phẩm trữ tình theo diễn biến tâm trạng của nhânvật trữ tình

Tâm trạng của nhân vật trữ tình là một chuỗi diễn biến đan xen phức hợp củanhững trạng thái cảm xúc được gợi lên từ một ngoại cảnh nhất định Đọc hiểu thơtrữ tình theo diễn biến tâm trạng của nhân vật trữ tình đòi hỏi người đọc phải làmsống dậy những trạng thái cảm xúc ấy, qua đó nhận ra bức tranh đời sống và thongđiệp nghệ thuật của tác giả Cụ thể là ta cần xác định và trả lời các câu hỏi sau:

+ Cần xác định được nhân vật trữ tình trong bài thơ là ai? (chủ thể trữ tình,

Ví dụ : Bài thơ Vội vàng

+ Nhân vật trữ tình -> chủ thể trữ tình “tôi” , “ta”; trực tiếp bộc lộ cảm xúcsôi nổi mãnh liệt trước bức tranh tươi đẹp của cuộc sống, với nhiều cung bậc, nhiềutrạng thái tình cảm Đó là:

- Niềm hăm hở say mê trước vẻ đẹp bất tận của cuộc sống

- Là niềm nuối tiếc, hụt hẫng trước bước đi của thời gian

- Là khát vọng sống cao độ, vội vàng, cuống quýt chạy đua với bước đi củathời gian

+ Khái quát nghệ thuật: Mạch cảm xúc dạt dào, sôi nổi, hình ảnh thơ mới

mẻ, tràn đầy cảm xúc và cảm giác, ngôn ngữ giàu sức gợi hình, gợi cảm; giọng thơlinh hoạt

+ Khái quát ý nghĩa của vấn đề: Qua chuỗi diễn biến trong tâm trạng củanhân vật trữ tình nhà thơ làm hiện lên bức tranh cuộc sống cùng những thong điệpnghệ thuật sâu sắc, quan điểm thẩm mĩ và nhân sinh mới mẻ, tích cực

2.4 Đọc hiểu tác phẩm trữ tình theo đặc sắc nghệ thuật

2.4.1 Đắc sắc nghệ thuật

Văn học là nghệ thuật ngôn từ, phản ánh, khám phá đời sống qua lăng kính

chủ quan của người nghệ sĩ, qua mỗi khoảnh khắc, lát căt của cuộc sống làm hiệnlên bức tranh đời sống cùng những thông điệp của người tác giả Như vậy, tácphẩm văn học là thế giới nghệ thuật của người cầm bút, thể hiện sự khám phá, sángtạo cuả họ trên cả hai phương diện nội dung và hình thức Một tác phẩm nghệ thuậtđích thực cần có sự hài hòa, thống nhất giứa nội dung và hình thức ”Tác phẩm nghệthuật mà thiếu một hình thức thích đáng thì không phải là một tác phẩm nghệ thuậtthực sự” (Hê ghen) {4}

Hình thức xuất hiện trong toàn tác phẩm, mang tính thống nhất, chỉnh thểđược xây dựng dựa trên chất liệu là ngôn ngữ đời sống kết hợp với sự sáng tạo độcđáo của nhà văn.Đó là sự tổng hợp sinh động của một hệ thống những phương tiệnthể hiện nhằm diễn đạt cả về bên ngoài lẫn tổ chức bên trong của nội dung tácphẩm trong một quan hệ chỉnh thể thống nhất Dó là sự thống nhất của các phươngdiện của tác phẩm văn học: ngữ âm, từ vựng, cú pháp, nhân vật, kết cấu, thể loại,

…

2.4.2 Các bước đọc hiểu tác phẩm trữ tình theo đặc sắc nghệ thuật

Nội dung tác phẩm là cái được thể hiện, còn hình thức tác phẩm là cách thểhiện nội dung, do vậy nó trở thành hình thức có tính nội dung nghệ thuật cụ thể,không lặp lại, mối tác phẩm nghệ thuật là “Tác phẩm nghệ thuật đích thực bao giờcũng là một phát minh về hình thức và là một khám phá về nội dung”.( Lê-ô-nôp)

Vì vậy đọc hiểu tác phẩm trữ tình dựa tren những nét đặc sắc nghệ thuật là một conđường giúp người đọc chiếm lĩnh tác phẩm cũng như thấy được tài năng, sự sangtạo của người nghệ sĩ Đề đọc hiểu thơ trữ tình dựa trên nét đặc sắc nghệ thuậtchúng ta cần:

+ Cần xác định được nét đặc sắc nghệ thuật trong bài thơ là gì? (ngôn ngữ,

bút pháp, thể loại, cấu tứ…)

+ Nét đặc sắc nghệ thuật đó hiện ra như thế nào? Được thể hiện qua những

từ ngữ, chi tiết cụ thể nào?Tác giả đã sử dụng những thủ pháp, biện pháp nghệthuật nào để miêu tả, khắc họa chi tiết/hình ảnh/ nhân vật đó? (từ loại,kết cấu,nhịp điệu, giọng điệu, âm hưởng, cách gieo vần, phối thanh, biện pháp nghệthuật…)

+ Khái quát nghệ thuật

+ Hiệu quả của nét đặc sắc nghệ thuật: Qua nét đặc sắc nghệ thuật đó tácgiả thể hiện được/ làm hiện lên điều gì?

Ví dụ : Nét đặc sắc nghệ thuật trong bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ

Cần xác định được nét đặc sắc nghệ thuật trong bài thơ là gì: Bài thơ đượcviết bằng bút pháp thơ tượng trưng và siêu thực, được thể hiện ở:

* Lối viết ngẫu hứng, tự động, vụt hiện, xóa bỏ mọi liên kết của ngông ngữ

và tư duy logic duy lí… đặt những hình ảnh xa lạ cạnh nhau để tạo nên những “vađập chói lòa” của cảm xúc Điều đó được thể hiện rõ nét trong sự vận động của bứctranh cảnh vật Ba khổ thơ là ba bức tranh cảnh vật và tâm trạng, có thể tách rờinhau thành ba bài thơ tứ tuyệt

- Khổ 1: Bức tranh thôn Vĩ tươi đẹp, thơ mộng; con người khát khao, hoàiniệm

- Khổ 2: Bức tranh thiên nhiên chia lìa, li tán; con người khắc khoải đợi chờ

- Khổ 3: Bức tranh cảnh vật hư ảo; con người trăn trở, hoài nghi

*Mạch ngầm logic của bài thơ là :

- Sự vận động trong tâm trạng của nhận vật trữ tình: Từ khát khao, hoài niệm-> khắc khoải đợi chờ -> trăn trở, hoài nghê

- Hệ thống câu hỏi tu từ và đại từ phiếm chỉ “ai” được lặp lại trong mỗi khổthơ -> Có tác dụng liên kết, vừa tạo ra nhịp điệu, âm hưởng cho cả bài thơ

* Ngôn ngừ vừa quen thuộc gần gũi, vừa “lạ hóa”, mới mẻ, giàu sức gợihình, gợi cảm

III Giáo án thực nghiệm: Đọc hiểu bài thơ Chiều tối  (Hồ Chí Minh) 

1 Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học