Tổ chức dạy học chủ đề các lực cơ học lực hướng tâm vật lí 10 nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh

Songmuốn thực hiện được chức năng, nhiệm vụ đó cần thiết phải đổi mới phươngpháp dạy học theo tinh thần phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo tưduy của học sinh, bồi dưỡng

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN

TRƯỜNG THPT LÊ VIẾT THUẬT

- -S¸ng kiÕn kinh nghiÖm

ĐỀ TÀI:

TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “CÁC LỰC CƠ HỌC LỰC HƯỚNG TÂM” VẬT LÍ 10 NHẰM PHÁT TRIỂN

ỤC LỤC

PHẦN MỘT – ĐẶT VẤN ĐỀ .3

1 Lý do chọn đề tài .3

2 Điểm mới, đóng góp của sáng kiến 4

PHẦN HAI – NỘI DUNG .5

Chương 1: Cở sở lý luận và thực tiễn trong dạy học bộ môn vật lí theo chủ đề nhằm phát triển năng lực, phẩm chất học sinh ở trường THPT .5

1.1.Cơ sở lí luận .5

1.1.1 Khái quát về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh .6

1.1.1.1 Khái niệm và các dạng năng lực .6

1.1.1.2 Những yêu cầu của các thành tố trong dạy học PTNL .7

1.1.2 Cơ sở lí luận về dạy học theo trạm .7

1.1.2.1 Khái niệm về dạy học theo trạm .7

1.1.2.2 Vai trò của giáo viên trong dạy học theo trạm .8

1.1.2.3 Các bước xây dựng các trạm học tập .8

1.1.2.4 Các bước để tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học theo trạm 9

1.1.2.5 Ưu điểm và hạn chế của hình thức học tập theo trạm .9

1.2 Cơ sở thực tiễn .10

1.2.1 Đối với giáo viên .10

1.2.2 Đối với học sinh .11

1.3 Giải pháp .11

Chương 2: Xây dựng và tổ chức dạy học chủ đề “Các lực cơ học Lực hướng tâm" vật lý 10 nhằm phát triển năng lực, phẩm chất học sinh ở trường THPT .12

2.1 Nội dung chủ đề: Lực đàn hồi của lò xo, lực ma sát, lực hướng tâm 12

2.2 Xác định mục tiêu chủ đề: .12

2.3 Chuẩn bị của giáo viên và học sinh 13

2.4 Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề "Các lực cơ học Lực hướng tâm " .13

2.5 Đánh giá hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 29

2.5.1 Đánh giá định tính .29

2.5.2 Đánh giá định lượng 30

PHẦN BA - KẾT LUẬN 31TÀI LIỆU THAM KHẢO .32PHỤ LỤC .33

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG SÁNG KIẾN

PHẦN MỘT – ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Trước xu thế phát triển và hội nhập trong khu vực và trên phạm vi toàn cầu

đã đòi hỏi giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chươngtrình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là

từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinhvận dụng được cái gì qua việc học Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa 11

về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nêu rõ: ''Phát triển giáo dục

và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyểnmạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diệnnăng lực và phẩm chất người học, học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn;giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội'' Songmuốn thực hiện được chức năng, nhiệm vụ đó cần thiết phải đổi mới phươngpháp dạy học theo tinh thần phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo tưduy của học sinh, bồi dưỡng cho học sinh năng lực tự học, khả năng thực hành

và lòng say mê, ý chí vươn lên trong học tập

Nhưng trên thực tế hiện nay, phần lớn các GV dạy vật lí ở các trườngTHPT chỉ chú ý truyền thụ kiến thức, ít quan tâm đến nhu cầu tìm hiểu, khámphá vật lí của học sinh nên không tạo được hứng thú học tập cho các em Đó làmột trong những nguyên nhân dẫn đến học sinh không quan tâm, hứng thú họcvật lí, có tâm lý nhàm chán, đối phó Hậu quả là phần lớn học sinh không nắmđược kiến thức vật lí cơ bản, mơ hồ, nhầm lẫn kiến thức, điều này thể hiện rõtrong phân luồng chọn khối thi tốt nghiệp THPT, kết quả các kì thi THPT quốcgia những năm gần đây

Vậy, vấn đề đặt ra là làm thế nào để học sinh có hứng thú, ấn tượng sâu sắcvới các tiết học vật lí? Đây là một câu hỏi lớn cho nghành giáo dục, đặc biệt làđội ngũ giáo viên Bản thân tôi cũng rất trăn trở trong việc tìm ra những phươngpháp dạy học tích cực Thông qua thực tiễn dạy học, tôi nhận thấy dạy học theochủ đề ở các trường THPT có vai trò và ý nghĩa to lớn, là một trong những biệnpháp đổi mới phương pháp dạy học, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học, đồngthời góp phần phát triển năng lực và phẩm chất học sinh Bởi vì, dạy học theochủ đề là một mô hình mới với sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống vàhiện đại bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quanđến nhiều lĩnh vực Giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức

mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thứcvào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn

Trong những năm qua, thực hiện chủ trương của Bộ Giáo dục và Đào tạo

về định hướng đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông, Sở Giáo dục và Đàotạo Nghệ An đã tổ chức nhiều lớp tập huấn cho giáo viên nhằm đổi mới mạnh

mẽ phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng

lực, phẩm chất học sinh thông qua việc xây dựng và dạy học theo chủ đề Tuynhiên, từ thực tế giảng dạy của bản thân cũng như đồng nghiệp, tôi thấy việc dạyhọc chủ đề theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất chưa phổ biến.

Mặt khác, chương trình giáo dục phổ thông mới đã được xác định sẽ dạytheo chủ đề và chuyên đề Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể và chươngtrình giáo dục phổ thông môn Vật lí đều hướng tới hình thành và phát triểnphẩm chất và năng lực cho người học Vì vậy, việc thiết kế và tổ chức dạy họctheo chủ đề là cần thiết, góp phần đổi mới đổi mới phương pháp dạy học theođịnh hướng phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh

Trong các chủ đề vật lí chương trình 10, 11, 12 tôi nhận thấy chủ đề "cáclực cơ học Lực hướng tâm" vật lí 10 là một chủ đề gần gũi, quen thuộc với họcsinh, có nhiều ứng dụng và hiện tượng thực tế liên quan, các em dễ dàng tìmhiểu qua nhiều nguồn tư liệu khác nhau, rất thuận lợi để giáo viên tổ chức cáchoạt động, giao các nhiệm vụ học tập

Với những lí do trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài: Tổ chức dạy học chủ đề

"Các lực cơ học Lực hướng tâm " vật lí 10 nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh làm đối tượng nghiên cứu.

2 Điểm mới, đóng góp của sáng kiến.

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc xây dựng và tổ chức

dạy học theo chủ đề trong môn Vật lý ở trường THPT, đáp ứng yêu cầu của đổimới phương pháp dạy học chương trình hiện hành và chương trình giáo dục phổthông môn Vật lý năm 2018

- Sắp xếp, xây dựng cấu trúc nội dung chủ đề bài giảng mới

- Đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề: "Các lực cơ học Lựchướng tâm" vật lí 10 nhằm phát triển năng lực và phẩm chất học sinh ở trường

THPT.

- Xây dựng hệ thống câu hỏi/bài tập

- Kết hợp nhiều phương pháp, kĩ thuật, hình thức dạy học trong tổ chức dạyhọc chủ đề "Các lực cơ học Lực hướng tâm": dạy học theo trạm, dạy học vật lítheo định hướng STEM, dạy học theo nhóm, tổ chức hoạt động trải nghiệm sángtạo,

- Làm phong phú thêm lý luận và thực tiễn dạy học bộ môn Vật lí ở trườngTHPT, đặc biệt là thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề đáp ứng yêu cầu đổimới chương trình giáo dục hiện hành và CTGDPT môn Vật lý năm 2018

- Kết quả này giúp tôi và đồng nghiệp vận dụng trong quá trình dạy học

thực tiễn, đề tài cũng là tài liệu tham khảo hữu ích cho HS, GV trong quá trìnhdạy và học

PHẦN HAI – NỘI DUNG

Chương 1: Cở sở lý luận và thực tiễn trong dạy học bộ môn vật lí theo

chủ đề nhằm phát triển năng lực, phẩm chất học sinh ở trường THPT

1.1 Cơ sở lí luận

Dạy học theo chủ đề là một xu hướng dạy học có tính khoa học và thực tiễnnhằm nâng cao năng lực của người học, giúp học sinh có đủ phẩm chất và nănglực giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện tại Nhận thức rõ điều này ở nước

ta, Bộ GD&ĐT đã tăng cường công tác chỉ đạo, xây dựng các chủ đề vào quátrình giảng dạy Cụ thể:

- Ngày 25/6/2013, Bộ GD&ĐT ban hành Công văn số 791/HD-BGDĐT vềviệc Hướng dẫn thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông.Việc xây dựng các chủ đề liên môn là một trong số các hoạt động theo yêu cầucủa công văn

- Ngày 8/10/2014, Bộ GD&ĐT ban hành Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH

về việc hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học vàkiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trườngtrung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng Công văn chính là cơ sởquan trọng nhất cho việc thiết kế và tổ chức các chủ đề và chuyên đề ở trườngphổ thông

-Ngày 03/10/2017, Bộ GD&ĐT ban hành Công văn số GDTrH về việc Hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông hiệnhành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất HS từ năm 2017-2018.-Ngày 26/12/2018, Bộ GD&ĐT ban hành Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT về việc Ban hành Chương trình giáo dục phổ thông

4612/BGDĐT Ngày 20/03/2019, Bộ GD&ĐT ban hành Công văn số1106/BGDĐT_GDTrH Công văn quy định rõ: căn cứ vào đặc điểm từng vùngmiền, các địa phương nghiên cứu, lựa chọn những nội dung phù hợp để biênsoạn theo chủ đề và hướng dẫn các nhà trường tổ chức thực hiện…

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống vàhiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức màchủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vàogiải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn

Thông qua những hoạt động trong quá trình học tập chủ đề, giải quyếtnhững nhiệm vụ chuyên môn và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống, HS sẽ hìnhthành và phát triển những phẩm chất chủ yếu và NL chung theo định hướng củaChương trình giáo dục phổ thông tổng thể và năng lực chuyên biệt theo địnhhướng của chương trình các bộ môn

Dạy học theo chủ đề có các đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, nội dung kiến thức của các CĐ dạy học liên quan đến một hay

nhiều lĩnh vực, chuyên ngành

Thứ hai, dạy học theo CĐ ngoài những nội dung chuyên môn còn hướng tới

những vấn đề của cuộc sống, định hướng nghề nghiệp cho HS

Thứ ba, dạy học theo CĐ, HS sẽ được tìm hiểu, khám phá, kiến thức mới và

kinh nghiệm của bản thân HS cũng sẽ được khai thác tối đa

Thứ tư, dạy học theo CĐ phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập, tự giác

và sáng tạo ở HS thông qua việc giải quyết chuỗi hoạt động mang tính thựchành, gắn với thực tiễn

Thứ năm, GV cũng phải tích cực, chủ động hơn để dạy học theo chủ đề đạt

hiệu quả cao nhất

1.1.1 Khái quát về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

1.1.1.1 Khái niệm và các dạng năng lực

- Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng,

thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong cáctình huống đa dạng của cuộc sống

Ví dụ năng lực phòng tránh sét là khả năng của học sinh vận dụng nhữngkiến thức về dòng điện trong chất khí, đặc điểm của sét và cách phòng tránh

Năng lực giải quyết vấn đề (Đặc biệt quan trọng là năng lực tìm hiểu

tự nhiên và xã hội, NL giải quyết vấn đề bằng con đường thựcnghiệm hay còn gọi là năng lực thực nghiệm)

3 Năng lực sáng tạo

4 Năng lực tự quản lý

Nhóm năng lực về quan hệ xã hội

5 Năng lực giao tiếp

6 Năng lực hợp tác

Nhóm năng lực công cụ ( Các năng lực này sẽ được hình

thành trong quá trình hình thành các năng lực ở trên)

7 Năng lực sử dụng CNTT và truyền thông (ICT)

9 Năng lực tính toán

1.1.1.2 Những yêu cầu của các thành tố trong dạy học PTNL

Việc dạy học định hướng phát triển năng lực được thể hiện ở trong cácthành tố

quá trình dạy học như sau:

- Về mục tiêu dạy học: Ngoài các yêu cầu về mức độ như nhận biết, tái

hiện kiến thức cần có những mức độ cao hơn như vận dụng kiến thức trong cáctình huống, các nhiệm vụ gắn với thực tế Các mục tiêu này đạt được thông quacác hoạt động trong và ngoài nhà trường

- Về phương pháp dạy học: Ngoài cách dạy học thuyết trình cung cấp kiến

thức, cần tổ chức hoạt động dạy học thông qua trải nghiệm, giải quyết nhữngnhiệm vụ thực tiễn Như vậy, thông thường qua một hoạt động học tập, học sinh

sẽ được hình thành và phát triển không phải một loại năng lực mà là được hìnhthành đồng thời nhiều năng lực hoặc nhiều năng lực thành tố mà ta không cần(và cũng không thể) tách biệt từng thành tố trong quá trình dạy học

- Về nội dung dạy học: Cần xây dựng các hoạt động, chủ đề, nhiệm vụ đa

dạng gắn với thực tiễn

- Về kiểm tra đánh giá: Về bản chất đánh giá năng lực cũng phải thông qua

đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng thực hiện nhiệm vụ của HStrong các loại tình huống phức tạp khác nhau Trên cơ sở này, các nhà nghiêncứu ở nhiều quốc gia khác nhau đề ra các chuẩn năng lực trong giáo dục tuy cókhác nhau về hình thức, nhưng khá tương đồng về nội hàm

Khác với việc tổ chức hoạt động dạy học, các công cụ đánh giá cần chỉ rõthành tố của năng lực cần đánh giá và xây dựng được các công cụ đánh giá từngthành tố của các năng lực thành phần Sự liên hệ giữa mục tiêu, hoạt động dạyhọc và công cụ đánh giá được thể hiện trong phiếu đánh giá với các tiêu chíđánh giá

1.1.2 Cơ sở lí luận về dạy học theo trạm

1.1.2.1 Khái niệm về dạy học theo trạm

Khái niệm “học tập vòng tròn” (Circuit training) thường được nhắc đếntrong cách đào tạo một số môn thể thao Những năm 1952, hình thức đó đượcphát triển bởi Morgan (Anh) và hệ thống đào tạo của Adamson cho môn thể thaonhằm vào một mục tiêu đào tạo cụ thể sẽ đạt được thông qua việc lặp đi lặp lạicác thao tác luyện tập Vì vậy, tất cả các thành viên đồng thời được luyện tập,được rèn luyện kĩ năng Các kĩ năng cần thiết được tổ chức, sắp xếp có hệ thống

thành vòng tròn Sau này các hình thức dạy học mở phát triển, phương pháp tổchức dạy học theo các vòng tròn học tập được hình thành và lan ra nhanh chóngsang các môn học, trước hết là bậc tiểu học, sau đó là đến trung học cơ sở, xuhướng này sẽ mở rộng lên cấp THPT, ở phạm vi môn, liên môn Như vậy “dạyhọc theo trạm là phương pháp tổ chức dạy học trong đó học sinh thực hiện cácnhiệm vụ học tập độc lập một cách tự chủ theo đúng năng lực cá nhân Các yêucầu, phương tiện của nhiệm vụ học tập này được giáo viên chuẩn bị trước và bốtrí ở các vị trí khác nhau , mỗi vị trí này gọi là một trạm Giáo viên cũng có thểcùng học sinh chuẩn bị các phương tiện dạy học Tại mỗi trạm, HS có thể tự tổchức các hoạt động học tập (làm thí nghiệm, giải bài tập hay giải quyết một vấn

đề nào đó trong học tập)

1.1.2.2 Vai trò của giáo viên trong dạy học theo trạm

Không giống như cách dạy học truyền thống, GV thường phải là ngườiđứng đầu và đóng vai trò quyết định trong việc tiếp nhận kiến thức của HS,trong dạy học theo trạm vai trò của GV đã thay đổi Sau khi GV giới thiệu cáctrạm và cung cấp đầy đủ tài liệu học tập cho các trạm, HS sẽ phải hoạt động mộtcách độc lập, đưa ra ý kiến riêng, cách làm riêng…để thu nhận kiến thức mới.Vật liệu ở các trạm là các thí nghiệm, phiếu học tập, tranh ảnh, video, máy vitính, Internet, các sách giáo khoa…GV sẽ là người theo dõi hoạt động của lớp,cung cấp bổ sung các tài liệu cần thiết cho HS để HS thực hiện các nhiệm vụhoàn toàn độc lập

1.1.2.3 Các bước xây dựng các trạm học tập

- Xác định nội dung trọng tâm của chủ đề để từ đó xây dựng các trạm sao chophù hợp với nhận thức của HS

- Thiết lập hệ thống trạm theo loại hình nào cho phù hợp với chủ đề lựa chọn

- Dựa vào các hình thức hoạt động ở mỗi trạm để tìm kiếm nguồn tư liệu quaInternet, báo chí, thư viện, sách tham khảo,…

- Dự kiến sản phẩm hoạt động của mỗi trạm: Sản phẩm thật; Thông tin thu thập;Kết quả các bài báo cáo

- Xác định thời gian thực hiện theo hình thức tổ chức vòng tròn học tập địnhtrước.

- Chuẩn bị tốt các phiếu học tập sao cho thu hút sự chú ý của học sinh

- Xây dựng nội quy học tập

- Kiểm tra địa điểm tổ chức, đồng thời tạo được môi trường học tập tích cực,lành mạnh

- Thiết kế một vòng tròn học tập theo trạm, chúng ta cần lưu ý:

+ Bố trí thời gian ở mỗi trạm sao cho hợp lý; lựa chọn bao nhiêu tiết để tổ chứccho phù hợp

+ Xây dựng các trạm học tập sao cho đáp ứng được với mục tiêu của chươngtrình giảng dạy

+ Một yếu tố quan trọng nữa là đòi hỏi người GV cần biết cách tổ chức và quản

lý các hoạt động sao cho hiệu quả nhất Đòi hỏi người GV cần trang bị cho mìnhcác thông tin cần thiết ở mỗi trạm cần thiết kế, các tài liệu và phương tiện dạyhọc, đồng thời dự kiến được sản phẩm ở mỗi trạm

1.1.2.4 Các bước để tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học theo trạm

- Bước 1: Thống nhất nội quy học tập theo trạm Giáo viên giới thiệu nội dung

học tập tại các trạm, số lượng trạm Giới thiệu phiếu học tập và cách làm việctrên các phiếu học tập, những yêu cầu trợ giúp,…

- Bước 2: Chia nhóm Có thể cho HS tự chia nhóm hoặc được quy định ngay từ

trước để việc học được thuận lợi và tránh mất thời gian

- Bước 3: HS có thể làm việc cá nhân, theo cặp hay theo nhóm tùy theo yêu cầu

nhiệm vụ học tập ở mỗi trạm Bước này GV quan sát và trợ giúp cho HS khi gặpphải khó khăn khi giải quyết nhiệm vụ

- Bước 4: Tổng kết kết quả học tập GV yêu cầu HS các nhóm trình bày kết quả

thu được ở các trạm học tập, nhóm khác có thể bổ sung Sau đó GV hệ thốnghóa lại kiến thức của bài, tổng kết tiết học và nhấn mạnh những kiến thức quantrọng của bài.

Nội quy giờ học đối với học sinh

- HS làm việc theo nhóm được phân công Tự sắp thời gian làm việc ở mỗi trạm,đồng thời khẩn trương hoàn thành công việc của mình, ghi đầy đủ những thôngtin vào phiếu học tập

- HS có thể sử dụng phiếu trợ giúp khi HS không trả lời được câu hỏi, hoặc gặpkhó khăn trong thực hiện nhiệm vụ, có thể sử dụng lần lượt từng bước trongphiếu trợ giúp đến khi hoàn thành nhiệm vụ

- HS có thể sử dụng đáp án để kiểm tra và đối chiếu kết quả khi hoàn thành cơbản các nhiệm vụ học tập ở mỗi trạm

- Cần tiến hành thí nghiệm cẩn thận, thu dọn các trạm sau khi hoàn thành côngviệc

- Tùy đặc thù mỗi lớp và đặc trưng mỗi môn có thể bổ sung thêm những quyđịnh khác, đồng thời lưu ý mức độ an toàn ở mỗi trạm

1.1.2.5 Ưu điểm và hạn chế của hình thức học tập theo trạm

- Nâng cao hứng thú của HS nhờ các nhiệm vụ học tập tích cực, đặc biệt lànhững nhiệm vụ thiết kế chế tạo và thực hiện các thí nghiệm đơn giản.

- Khắc phục được khó khăn thiếu thốn về thiết bị nếu cho HS tiến hành đồngloạt

- Mở rộng kiến thức của HS một cách đầy đủ và toàn diện

- Phát triển những kĩ năng xã hội cho HS

- Phát triển khả năng nghiên cứu các khía cạnh khác nhau của một vấn đề

1.2.1 Đối với giáo viên

Để có kết luận xác đáng, tôi đã tiến hành khảo sát tìm hiểu về phía học sinh

và phía giáo viên

Đối tượng điều tra khảo sát là GV, HS ở trường tôi đang công tác và cáctrường THPT trên địa bàn huyện, thành phố

Phương pháp: gửi phiếu điều tra qua email/ facebook kết hợp với phỏngvấn

* Nội dung: (Phiếu điều tra phụ lục 2)

Dựa trên kết quả khảo sát GV trường tôi công tác và GV THPT trên địabàn, tôi nhận thấy:

- Các trường THPT đã và đang tiến hành dạy học theo CĐ Tuy nhiên việcdạy học theo CĐ chưa được tiến hành thường xuyên Trong hoạt động dạy học,việc xây dựng các CĐ dạy học theo hướng PTNL, PC còn nặng về hình thức,

chưa thực sự đầu tư nên hiệu quả chưa cao Phần lớn GV chưa mạnh dạn sửdụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học theo định hướng PTNL, PC Việcvận dụng phương pháp dạy học theo định hướng PTNL, PC hiện nay của một số

GV còn chưa được thường xuyên, thiếu linh hoạt, mang tính rập khuôn, máymóc nên chưa gây được hứng thú học tập cho HS

1.2.2 Đối với học sinh

Dựa trên kết quả khảo sát phiếu điều tra HS (phụ lục 2) và trao đổi trực tiếp

với học sinh trường tôi công tác và các trường THPT trên địa bàn tôi nhận thấy:

- Hầu hết học sinh đều cho rằng chương trình SGK thì khô cứng, không hấpdẫn, một số giáo viên chưa có phương pháp dạy học tích cực, hiệu quả nên chưatruyền được niềm đam mê, sự hứng thú cho các em

- Đa số học sinh còn cảm thấy xa lạ, chưa quen với việc học tập theo CĐ.Các em đã quen học theo chương/bài trong sách giáo khoa

- Phần lớn các em còn lúng túng với phương pháp dạy học mới, dạng bàitập vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn

- Phần lớn HS chưa biết cách sử dụng các kiến thức thực tiễn trong giảiquyết các bài tập và làm bài kiểm tra

Chương 2: Xây dựng và tổ chức dạy học chủ đề “Các lực cơ học Lực hướng tâm" vật lý 10 nhằm phát triển năng lực, phẩm chất học sinh ở trường THPT

2.1 Nội dung chủ đề: Lực đàn hồi của lò xo, lực ma sát, lực hướng tâm 2.2 Xác định mục tiêu chủ đề:

a Năng lực Vật lí

[1.1] Nhận biết và nêu được định nghĩa lực đàn hồi, lực ma sát, lực hướngtâm, công thức của các lực này

[1.2] Trình bày được hiện tượng liên quan đến các lực

[1.3] Giải thích được các hiện tượng trong tự nhiên liên quan đến các loạilực trên

 Tìm tòi và khám phá thế giới tự nhiên dưới góc độ vật lí

[2.1] Phát hiện được vấn đề, đặt ra được câu hỏi: “Lực đàn hồi, lực ma sát,lực hướng tâm xuất hiện trong trường hợp nào?” Lực hướng tâm có phải làmột loại lực cơ học mới hay không?”

[2.2] Đưa ra được các dự đoán về tính chất của các lực: hiểu được độ lớncủa lực đàn hồi tỷ lệ thuận với độ biến dạng của lò xo

[2.3] Tiến hành được các thí nghiệm theo hướng dẫn, thu thập; xử lí được

số liệu rút ra kết luận

[2.4] Trình bày được kết quả làm việc nhóm trên phiếu học tập, trình bàyđược kết quả trước lớp

[3.0] Giải một số bài tập về các loại lực cơ học

[3.1] Giải thích các hiện tượng liên quan trong cuộc sống, kỹ thuật

b Năng lực tự học

+ Nghiên cứu tài liệu.

+ Thực hiện được thí nghiệm thông qua việc đọc trước phiếu hướng dẫntiến trình làm thí nghiệm

+ Chế tạo được lực kế

c Năng lực giao tiếp và hợp tác: Biết cách làm việc nhóm để thực hiện

được các nhiệm vụ học tập ở lớp và ở nhà do GV giao thông qua phiếu học tập

2.3 Chuẩn bị của giáo viên và học sinh.

- Giáo viên: Kế hoạch dạy học, phiếu học tập, bảng biểu, tranh ảnh, dụng

cụ thí nghiệm, ti vi,

- Học sinh: Sách vở, bút màu, bút viết, giấy Ao, tìm hiểu các tư liệu liên

quan đến kiến thức chủ đề

- Đọc kĩ nội dung chủ đề trước khi học trên lớp

2.4 Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề "Các lực cơ học Lực hướng tâm "

Dự kiến thực hiện chủ đề trong thời lượng 3 tiết

Tiết 1,2: Tổ chức dạy học theo trạm: Tìm hiểu lực đàn hồi và lực ma sát.

Trạm 1: Trải nghiệm về lực đàn hồi và lực ma sát

Trạm 2: Tìm hiểu lực đàn hồi của lò xo

Trạm 3: Tìm hiểu lực ma sát trượt

Tiết 3: Tìm hiểu lực hướng tâm Vận dụng các lực cơ học.

Tiết 1,2: Tìm hiểu lực đàn hồi và lực ma sát.

I Mục tiêu dạy học

a Năng lực Vật lí

[1.1] Phát biểu và viết được biểu thức định luật Hooke Nêu được tên, đơn

vị của các đại lượng trong biểu thức

[1.2] Vẽ được đồ thị biểu diễn mối quan hệ giữa lực đàn hồi lò xo và độbiến dạng của lò xo So sánh được độ cứng của các lò xo khác nhau

[1.3] Giải thích được một số trường hợp ứng dụng trong kỹ thuật của địnhluật Hooke: Lò xo giảm xóc, lò xo nối giữa các toa tàu, cân lò xo, lực kế,….[1.4] Nêu được những đặc điểm của lực ma sát trượt, lực ma sát nghỉ, lực

ma sát lăn

[1.5] Viết được công thức của lực ma sát trượt

[1.6] Giải thích được một số hiện tượng và ứng dụng liên quan đến lực ma sát

 Tìm tòi và khám phá thế giới tự nhiên dưới góc độ vật lí

[2.1] Phát hiện được vấn đề, đặt ra được câu hỏi: “Độ lớn lực đàn hồi cómối quan hệ thế nào với độ biến dạng của lò xo? Và tuân theo quy luật nào?”

“Độ lớn lực ma sát trượt phụ thuộc những yếu tố nào?"

[2.2] Đưa ra được dự đoán:

+ mối quan hệ giữa độ lớn lực đàn hồi và độ biến dạng của lò xo

+ mối quan hệ giữa độ lớn lực ma sát trượt và độ lớn của áp lực

[2.3] Suy ra hệ quả logic từ giả thuyết về mối quan hệ giữa độ lớn lực đànhồi và độ biến dạng của lò xo

[2.4] Đề xuất được phương án thí nghiệm:

+ Đo lực đàn hồi của lò xo Thiết kế được phương án thí nghiệm xác địnhmối quan hệ giữa độ lớn lực đàn hồi và độ biến dạng của lò xo Lựa chọn đượcdụng cụ đo Đề xuất được các giải pháp giảm sai số phép đo

+ Đo độ lớn lực ma sát trượt Thiết kế được phương án xác định mối quan

hệ giữa độ lớn lực ma sát trượt và độ lớn của áp lực Lựa chọn được dụng cụ đo.[2.5] Tiến hành được các thí nghiệm theo hướng dẫn, xử lí được số liệu, rút

ma sát trượt có vai trò thế nào trong cuộc sống, trong một số nghành nghề nhưnghề mộc, nghề mài dao kéo biếc; nghề cơ khí; sửa chữa xe đạp, xe máy; …

b Năng lực tự học

+ Thực hiện được thí nghiệm thông qua việc đọc trước (ở nhà) phiếu hướngdẫn tiến trình làm thí nghiệm

c Năng lực giao tiếp và hợp tác: Biết cách làm việc nhóm để thực hiện

được các nhiệm vụ học tập ở lớp và ở nhà do GV giao thông qua phiếu học tập

- Máy chiếu hoặc ti vi Laptop ở trạm 1

2.2 Về phương pháp và kỹ thuật dạy học chính:

Phương pháp thực nghiệm

Dạy học theo trạm

III Hướng dẫn hoạt động tại các trạm.

Trạm 1: Trải nghiệm về lực đàn hồi và lực ma sát.

Mục tiêu:

- Học sinh nêu được khi nào xuất hiện lực đàn hồi, lực ma sát

- Có thái độ hợp tác trong học tập, tinh thần làm việc theo nhóm Thậntrọng biết xem xét giới hạn đo của một dụng cụ khi sử dụng

- Biết thu thập và xử lí thông tin, cảm thấy yêu thích môn học, sẵn sàng đónnhận và giải quyết các nhiệm vụ học tập mới

Yêu cầu hoạt động:

+ Học sinh tự làm thí nghiệm với quả bóng cao su, quả bóng làm từ đất nặnhay quả bóng bàn, bóng tennis để hiểu về hai loại biến dạng: biến dạng dẻo vàbiến dạng đàn hồi Thí nghiệm với lò xo ở ruột bút bi, sợi dây chun, một miếngxốp, quan sát sự biến dạng của lò xo ở yên xe đạp để hiểu về sự xuất hiện củalực đàn hồi

+ Học sinh tự làm thí nghiệm với việc thả hai tờ giấy giống nhau: một tờ votròn, tờ kia để nguyên để thấy sự ảnh hưởng của lực ma sát trong môi trường.Đẩy quyển sách trên bàn, quan sát và giải thích hiện tượng.

+ Học sinh xem video về vai trò của lực ma sát: " Nếu lực ma sát biến mất"

và một số hình ảnh về các nghành nghề liên quan đến chủ đề dạy học: nghề mộc

Chuẩn bị:

+ Các dụng cụ thí nghiệm đơn giản, laptop

+ Video mà 1 nhóm học sinh đã xây dựng về vai trò của lực ma sát: " Nếulực ma sát biến mất"

Lí do trợ giúp: Học sinh được sử dụng các dụng cụ thí nghiệm đơn giản,

học sinh gặp thường ngày để tìm ra kiến thức vật lí, từ đó giúp học sinh tự lực,phát triển năng lực sáng tạo của học sinh

PHIẾU HƯỚNG DẪN HỌC TẬP TRẠM 1 Nhóm: ……… Lớp: ……….

1 Với dụng cụ thí nghiệm gồm có: các quả bóng cao su, các quả bóng bằng đất nặn, các quả bóng tenis, các lò xo

+ Liệt kê các dụng cụ gây ra biến dạng đàn hồi, gây ra biến dạng dẻo?

……….+ Làm thí nghiệm chỉ ra thế nào là biến dạng đàn hồi, thế nào là biến dạng dẻo?

+ Làm thí nghiệm để thấy được sự ảnh hưởng của ma sát môi trường không khí

và môi trường nước đến chuyển động của vật? Mô tả cách tiến hành thí nghiệm

và ma sát lăn?

………

4 Dụng cụ thí nghiệm gồm: một khúc gỗ nhỏ, xe ô tô trò chơi trẻ em, một lực

kế, mặt bàn học sinh Làm thí nghiệm chứng minh sự tồn tại của lực ma sát trượt, lực ma sát lăn và lực ma sát nghỉ? Mô tả thí nghiệm

………

5 Học sinh xem đoạn video mà 1 nhóm học sinh đã xây dựng về vai trò của lực

ma sát: " Nếu lực ma sát biến mất" giúp học sinh hiểu về tác dụng có lợi và có hại của lực ma sát trong đời sống và trong kĩ thuật

GV chuẩn bị thêm các đoạn video trên youtube ở địa chỉ:

https://www.youtube.com/watch?v=irIZW4gvG34 Nếu lực ma sát biến mất

Trạm 2: Tìm hiểu lực đàn hồi của lò xo

Yêu cầu hoạt động:

+ Học sinh tự làm thí nghiệm với các lò xo, quả nặng, sợi dây cao su, sợidây không đàn hồi để xác định hướng của lực đàn hồi trong trường hợp lò xo vàlực căng của sợi dây

+ Học sinh tự làm thí nghiệm xây dựng biểu thức của định luật Húc Tìm ramối liên hệ giữa độ lớn lực đàn hồi và độ biến dạng của lò xo

Chuẩn bị: Bộ thí nghiệm xác định hướng và độ lớn lực đàn hồi của lò xo,

phiếu hướng dẫn học tập trạm 2

Khó khăn của học sinh: HS chưa có thói quen tự lực làm thí nghiệm để

tìm ra kiến thức

Mục đích: Học sinh tự đề xuất phương án thí nghiệm, tự làm thí nghiệm,

xử lí số liệu để rút ra kiến thức, từ đó phát triển khả năng tự lực của học sinh

PHIẾU HƯỚNG DẪN HỌC TẬP TRẠM 2 Nhóm: ……… Lớp: ……….

1 Với dụng cụ TN gồm các lò xo và các sợi dây chun

a Dự đoán lực đàn hồi của lò xo và của sợi dây có hướng như thế nào?

………

b Viết các bước tiến hành thí nghiệm để kiểm tra dự đoán trên của em?

………

2 Dự đoán độ lớn lực đàn hồi của lò xo

+ Phụ thuộc yếu tố nào?

- Nhận xét: Sự phụ thuộc của F vào l, F vào ∆l?

Trạm 3: Tìm hiểu lực ma sát trượt

Yêu cầu của hoạt động:

+ HS tự làm thí nghiệm với các vật dụng thông thường, có sẵn trong phònghọc, những vật dụng mà học sinh dễ dàng làm được đó là khúc gỗ, mặt bàn, lực

kế để HS xác định điều kiện xuất hiện, hướng và đo độ lớn của lực ma sát trượt.+ Dùng bộ thí nghiệm đã phát, yêu cầu học sinh đề xuất phương án, tiếnhành các thí nghiệm để nghiên cứu: Độ lớn lực ma sát trượt phụ thuộc như thếnào vào các yếu tố sau?

- Áp lực của vật lên bề mặt tiếp xúc

- Diện tích tiếp xúc

- Tình trạng bề mặt tiếp xúc

- Tính chất của mặt tiếp xúc

- Tốc độ chuyển động của vật

Khó khăn: HS chưa có thói quen tự làm thí nghiệm tìm ra kiến thức.

Mục đích: Giúp HS tự đề xuất phương pháp thí nghiệm, tự làm TN theo hướng dẫn, trợ giúp của GV, từ đó phát triển khả năng tự lực của HS.

Lí do trợ giúp: Giúp HS làm quen với phương pháp thực nghiệm, tạo hứng thú cho học sinh học tập, từ đó phát triển khả năng tự lực, tư duy sáng tạo của HS.

PHIẾU HƯỚNG DẪN HỌC TẬP TRẠM 3 Nhóm: ……… Lớp: ……….

Với các dụng cụ: Khúc gỗ hình hộp chữ nhật, mặt phẳng ngang, lực kế, các quả nặng

1 Đề xuất phương án thí nghiệm, tiến hành thí nghiệm đo độ lớn lực ma sát giữakhối gỗ và mặt bàn

………

………

2 Qua thí nghiệm mà các em vừa tiến hành hãy nhận xét và nêu kết luận về điềukiện xuất hiện, phương, chiều và cách đo độ lớn của lực ma sát trượt

+ Vẽ đồ thị biểu diễn sự phụ thuộc của độ lớn lực ma sát vào áp lực N

+ Từ đồ thị rút ra kết luận về mối quan hệ giữa độ lớn lực ma sát trượt và áp lực N:

………

………

+ Biểu thức tính độ lớn của lực ma sát trượt:

………

4 Dùng bộ thí nghiệm đã phát, hãy đề xuất phương án, tiến hành các thí nghiệm

để nghiên cứu: Độ lớn lực ma sát trượt phụ thuộc như thế nào vào các yếu tố sau?

- Áp lực của vật lên bề mặt tiếp xúc

Tiến trình dạy học theo trạm

- Thông báo cơ cấu nhóm: 3 nhóm, mỗi nhóm 14 HS nhận

nhiệm vụ ở 3 trạm khác nhau, các nhóm đảm bảo tính

đồng đều về trình độ nhận thức và tính tích cực trong hoạt

động học tập

GV: Đọc danh sách HS các trạm đã lập, cho HS ngồi theo

vị trí các trạm

Nêu vai trò của từng thành viên của nhóm

GV: Cho HS bầu nhóm trưởng, thư ký nhóm

+ GV giới thiệu và phân tích cho học sinh về sơ đồ

cấu trúc của các trạm trong bài hôm nay

+ Để thuận lợi thì ban đầu GV bố trí mỗi nhóm vào

một trạm cố định bắt buộc

+ GV theo dõi quá trình làm việc của các nhóm và

giúp đỡ khi cần thiết để các nhóm hoàn thành

nhiệm vụ trong phiếu hướng dẫn học tập ở mỗi trạm

không quá 15 phút

+ Nhắc nhở các nhóm giữ gìn trật tự trong quá trình thảo

luận cũng như nhắc nhở các em tập trung vào thực hiện

nhiệm vụ của nhóm mình

+ Sau thời gian 15 phút, các nhóm chuyển trạm để thực

hiện các nhiệm vụ ở trạm mới với PHIẾU HƯỚNG DẪN

HỌC TẬP mới

+ Sau khi các nhóm hoàn thành nhiệm vụ ở 3 trạm, các

nhóm cử HS đại diện nhóm lên báo cáo kết quả, các

nhóm khác chú ý lắng nghe, cho nhận xét, bổ sung

+ Sau khi các nhóm báo cáo kết quả làm việc ở các trạm,

GV chốt kiến thức, bổ sung nếu thấy cần thiết

+ GV Trình chiếu power point kiến thức trọng tâm

- Chú ý lắng nghe, thực hiệntheo yêu cầu của GV

- Báo cáo kết quả làm việc của các nhóm tại các trạm Thảo luận, chốt kiến thức mới

- Thảo luận, đánh giá kết quả làm việc của các nhóm: tự đánhgiá, đánh giá lẫn nhau và đánh giá từ giáo viên

Cuối tiết 1,2, giáo viên triển khai các nhiệm vụ học tập về nhà cho các nhóm

Nhiệm vụ 1: Tìm hiểu lực hướng tâm (Nhóm 1 và nhóm 3)

Nhiệm vụ 2: Tìm hiểu về lực kế, chuẩn bị dụng cụ để chế tạo lực kế (Nhóm 2)