Rèn luyện năng lực tư duy phản biện cho học sinh lớp 10 qua hai văn bản đọc hiểu tấm cám, truyện an dương vương và mị châu trọng thủy

Với cái nhìn và phạm vi ứng dụng cụ thể, chúng tôi hy vọng đề xuất được các biệnpháp để việc dạy học đọc hiểu văn bản, có thể phát triển tư duy phản biện và nănglực phản biện cho HS một

RÈN LUYỆN NĂNG LỰC TƯ DUY PHẢN BIỆN

CHO HỌC SINH LỚP 10 QUA HAI VĂN BẢN ĐỌC - HIỂU TẤM CÁM (TRUYỆN CỔ TÍCH), TRUYỆN AN DƯƠNG VƯƠNG VÀ MỴ CHÂU - TRỌNG THỦY (TRUYỀN

THUYẾT) - NGỮ VĂN 10, TẬP 1 MÔN: NGỮ VĂN

Tổ bộ môn: Văn - Ngoại ngữ Năm thực hiện: 2020 - 2021 SĐT liên hệ:

1.3 Năng lực tư duy phản biện góp phần khắc phục những hạn chế củaphương pháp dạy học ngữ văn kiểu truyền thống tại địa phương 21.4 Đáp ứng nhu cầu dạy và học tác phẩm Văn học dân gian nói chung

và hai văn bản Tấm Cám (Truyện cổ tích); Truyện An Dương Vương và

Mỵ Châu - Trọng Thủy (truyền thuyết) nói riêng (chương trình Ngữ văn

Chương 2 THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC VĂN Ở TRƯỜNG TRUNG

HỌC PHỔ THÔNG 10

1 Thực trạng dạy học, những khó khăn và thuận lợi 101.1 Thực trạng dạy học môn Ngữ văn 101.2 Những khó khăn, bất cập trong quá trình thực hiện kỹ năng phản

1.3 Những thuận lợi cho hoạt động phản biện theo xu hướng giáo dụcphổ thông mới và dấu hiệu tích cực đã đạt được 12

2 Thực trạng phản biện của giáo viên - học sinh trung học phổ thông nóichung và thầy trò trường trung học phổ thông Yên Thành 2 nói riêng hiện

3 Nhu cầu học tập, bộc lộ của học sinh lớp 10 trong 2 văn bản Tấm Cám(truyện cổ tích), An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy (truyềnthuyết) tại trường THPT Yên Thành 2 14

3.2 Thế giới của những câu chuyện cổ tích 143.3 Truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy 15

Chương 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT HUY KHẢ NĂNG PHẢN BIỆN CỦA HỌC SINH TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC HAI VĂN BẢN ĐỌC - HIỂU “TẤM CÁM”, “AN DƯƠNG VƯƠNG VÀ MỊ CHÂU -

1 Một số nguyên tắc dạy học theo hướng phát triển tư duy phản biện vànăng lực phản biện cho học sinh qua hai văn bản 171.1 Giáo viên kiến tạo cơ hội cho học sinh được bày tỏ quan điểm, được

1.2 Tôn trọng con người cá nhân, tôn trọng sự khác biệt, sẵn sàng đónnhận năng lực đa chiều của học sinh 171.3 Rèn luyện năng lực tư duy phản biện cần đảm bảo thống nhất với cácmục tiêu khác khi tiến hành dạy học văn bản 18

2 Một số biện pháp phát triển tư duy phản biện và năng lực phản biện chohọc sinh qua đọc hiểu văn bản Tấm Cám, Truyện An Dương Vương và Mị

2.1 Xây dựng tình huống dạy học có vấn đề 20

2.2 Tiến trình tổ chức trên lớp 22

3.1 Phạm vi ứng dụng và đối tượng sử dụng 48

3.3 Bảng đối chứng thực nghiệm về hiệu quả của đề tài 48

PHẦN I MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Năng lực tư duy phản biện đáp ứng nhu cầu của thời đại 4.0

Đứng trước sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0như hiện nay, tư duy phản biện trở thành kỹ năng đặc biệt quan trọng giúp cá nhântrở nên nổi bật và đạt được hiệu quả khác biệt trong công việc Đây cũng là một

trong 10 kỹ năng quan trọng và thiết yếu nhất trong thế kỷ XXI theo “Diễn đàn

Kinh tế Thế giới 2019”: kỹ năng tư duy phản biện, kỹ năng sáng tạo, kỹ năng cộng tác làm việc nhóm, kỹ năng đánh giá và ra quyết định, kỹ năng đàm phán… Như

vậy, cuộc cách mạng số này đã tác động mạnh mẽ đến nhiều lĩnh vực, nhiều khíacạnh trong đời sống xã hội, đặc biệt không thể thiếu nguồn lực chất lượng cao; mànguồn nhân lực lại là đối tượng trực tiếp của ngành Giáo dục - Đào tạo

1.2 Năng lực tư duy phản biện đáp ứng yêu cầu - mục tiêu cần hướng tới của ngành giáo dục thế giới nói chung và Giáo dục đào tạo Việt Nam nói riêng

TS Hồ Thiệu Hùng trả lời trên diễn đàn báo Giáo dục: “Đổi mới giáo dục

thì phải đổi mới hoạt động dạy và học, muốn đổi mới hoạt động dạy và học mà không khuyến khích tư duy phản biện, không rèn luyện năng lực phản biện khoa học cho học sinh thì mất hẳn một nội dung cơ bản của đổi mới”.

Điều đó có nghĩa phản biện là năng lực quan trọng của mỗi con người trong

xu thế hội nhập toàn cầu Hiện nay, nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới nhưAnh, Mỹ đã chú trọng đề cao, tạo điều kiện cho học sinh phát huy tư duy phảnbiện, thậm chí coi nó như một môn học chính thức

Đối với giáo dục Việt Nam những năm gần đây chúng ta cũng đã chú trọngtới vấn đề này Nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản toàn

diện đề ra nhiệm vụ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo

hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức,

kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc” Thông tư số 13/2012/TT-BGDĐT ngày 06/4/2012, chương II, điều 7, mục

2c có nói: “Hướng dẫn học sinh học tập tích cực, chủ động, sáng tạo và biết phản

biện” Thông tư này cũng quy định về tiêu chuẩn đánh giá trường trung học cơ sở,

trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học về việc đổi mớikiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực Trên thực tế, dạng đề mở nhữngnăm gần đây cũng đã minh chứng rằng giáo dục của chúng ta đang hướng tới pháttriển kỹ năng phản biện của học sinh

Giáo dục những con người toàn diện, năng động, sáng tạo trong công việctrở thành mục tiêu hàng đầu Trang bị cho thế hệ trẻ tư duy phản biện cũng cónghĩa là trang bị cho các em sự tự tin, tính tự lập, khát vọng đổi mới và khát vọngthành công hơn trong cuộc sống Chúng ta muốn học sinh, sinh viên của mình có

đủ bản lĩnh, tự tin để tham gia các chương trình đào tạo tiên tiến trên thế giới thìviệc rèn luyện năng lực phản biện cho họ ngay từ khi còn ở cấp THPT là điều thiếtthực và vô cùng quan trọng

1.3 Năng lực tư duy phản biện góp phần khắc phục những hạn chế của phương pháp dạy học ngữ văn kiểu truyền thống tại địa phương

Thực tế cho thấy rằng: việc Dạy ngữ văn trên lớp của thầy cô vẫn còn nặng hình thức truyền thụ kiến thức một chiều Việc Học của trò vẫn là nghe, hiểu và

làm theo Có nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan:

- Áp lực chương trình theo phân phối đã được định sẵn.

- Áp lực kiểm tra và thi cử khiến giáo viên và học sinh còn coi trọng kiến

1.4 Đáp ứng nhu cầu dạy và học tác phẩm văn học dân gian nói chung và hai văn bản Tấm Cám (Truyện cổ tích); Truyện An Dương Vương và Mi Châu - Trọng Thủy (truyền thuyết) nói riêng (chương trình Ngữ văn 10 - Tập 1)

Thứ nhất, văn học dân gian là một thành phần chủ lực của chương trình Ngữ

2

văn lớp 10 (tập 1) Đây là một bộ phận của nền văn học dân tộc đã được đúc kết từngàn xưa của cha ông với những bài học và kinh nghiệm sống vô giá Dạy học vănhọc dân gian để các em tiếp thu nguồn mạch ấy, từ đó ứng xử phù hợp trong thờiđại mới Tuy nhiên một số giáo viên và học sinh vẫn chưa thực sự chú trọng dạyhọc các văn bản thuộc văn học dân gian Cũng vì lẽ: văn học truyền miệng quy môcòn nhỏ hẹp, hơi đơn giản, tính khoa học chưa cao Kiến thức văn học dân gian ítdính kết với các tác phẩm văn học viết Hơn nữa, đây là phần kiến thức nằm ngoàiphạm vi các kỳ thi cử quan trọng như thi học sinh giỏi, thi Trung học Quốc giahằng năm.

Thứ hai, truyện cổ tích Tấm Cám và truyền thuyết An Dương Vương và Mị

Châu - Trọng Thủy đều được đánh giá là những truyện cổ hay nhất Việt Nam.

Trong quá trình dạy học hai tác phẩm này, có rất nhiều tình huống “có vấn đề” nảysinh nên các em tranh luận sôi nổi, hào hứng, khám phá văn bản đa chiều Là mộtgiáo viên trực tiếp giảng dạy, trăn trở của chúng tôi là làm sao giúp các em vừa bộc

lộ được quan điểm cá nhân, giải quyết tốt nhất những tình huống nảy sinh, lại vừađược tôi luyện kỹ năng “phản pháo” trước mọi vấn đề của cuộc sống Từ việc họctrên trang sách, giúp các em giải quyết những khó khăn mà các em có thể đối mặttrong thực tế

Vì tất cả những lí do trên nên chúng tôi lựa chọn đề tài “Rèn luyện năng lực

tư duy phản biện cho học sinh lớp 10 qua hai văn bản đọc hiểu Tấm Cám,

Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy (Ngữ văn 10 - tập 10) Với

cái nhìn và phạm vi ứng dụng cụ thể, chúng tôi hy vọng đề xuất được các biệnpháp để việc dạy học đọc hiểu văn bản, có thể phát triển tư duy phản biện và nănglực phản biện cho HS một cách hiệu quả, góp phần đổi mới phương pháp dạy họctheo định hướng phát triển năng lực của HS, hướng đến mục tiêu đào tạo nhữngcông dân năng động, sáng tạo, tự tin, đáp ứng tốt yêu cầu của đất nước trong thời

kỳ hội nhập

2 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Đề tài bàn đến giải pháp rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh ở cấpTHPT Nhưng trong khả năng của người viết, chúng tôi chỉ xin đề xuất một số

cách rèn luyện năng lực tư duy phản biện cho học sinh qua bài đọc hiểu hai văn

bản văn học Tấm Cám, Truyện An Dương Vương và Mị Châu Trọng Thủy (Ngữ

văn 10)

Đối tượng học sinh mà tôi thực hiện khảo nghiệm và đối chứng kết quả làhọc sinh lớp 10 trường THPT trường THPT Yên Thành 2, huyện Yên Thành, tỉnhNghệ An trong năm học 2020 - 2021 tại 2 lớp tôi trực tiếp giảng dạy 10A5, 10A7.Tôi cũng sử dụng phân phối chương trình nhóm văn trường Yên Thành 2 năm học

2020 - 2021(chương trình có tự chọn) để thực hiện sáng kiến này

3 Mục đích - nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu đề này tài nhằm tìm cách phát huy tối đa năng lực phản biện củangười dạy và người học thông qua hai văn bản rất tiêu biểu của phần tự sự văn họcdân gian Ngữ văn 10 Đồng thời tạo ra được một không khí dạy học dân chủ, thoảimái, góp phần làm nên sức hấp dẫn cho việc chiếm lĩnh tri thức văn học dân gian,

nâng cao chất lượng dạy học tác phẩm dân gian trong trường phổ thông

Nhiệm vụ cụ thể mà tôi tiến hành như sau:

- Nghiên cứu nhiệm vụ năm học thông qua các văn bản chỉ đạo đổi mới cănbản toàn diện giáo dục của Bộ Giáo dục, Sở Giáo dục Đào tạo Nghệ An trongnhững năm gần đây

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về tư duy phản biện, các biện pháp phát triểnnăng lực đó trong dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về đổi mới dạy học, năng lực phản biện, bài tậpthực tiễn, dự án học tập… và vai trò của nó trong việc phát triển năng tư duy phảnbiện cho học sinh

- Nghiên cứu hai bài học: An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thủy, Tấm

Cám trong chương trình Ngữ văn 10, tập 1.

- Đề xuất và áp dụng thực nghiệm các biện pháp phát triển năng lực tư duyphản biện cho học sinh thông qua dạy học hai tác phẩm nói trên

4 Phương pháp nghiên cứu

4

- Phương pháp khảo sát, thống kê

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp thực nghiệm…

Ở đề tài này chúng tôi tiến hành theo các bước như sau:

Bước 1: Tiến hành khảo sát năng lực phản biện và hứng thú học tập môn

Ngữ văn của học sinh trường THPT Yên Thành 2

Bước 2: Soạn bài và dạy thể nghiệm theo hướng phát triển tư duy phản biện

ở một số lớp mà tôi trực tiếp giảng dạy

Bước 3: Khảo sát và lấy kết quả sau khi lên lớp.

Bước 4: Đối chiếu kết quả và kết luận.

có tính tích cực và xây dựng

1.1.2 Tư duy phản biện là thuật ngữ chỉ một quá trình tư duy biện chứng, bao gồmphân tích và đánh giá một thông tin đã có theo các cách nhìn khác cho vấn đề đãđặt ra nhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề Muốn cóphản biện trước hết phải có tư duy phản biện Lập luận phản biện phải rõ ràng,logic, đầy đủ bằng chứng, tỉ mỉ và công tâm Cũng có nghĩa là quá trình tiếp nhậnkhông hề là đơn thuần, duy trì thông tin thụ động mà là tìm lập luận phản bác lạikết quả của một quá trình tư duy khác để xác định lại tính chính xác và độ tin cậycủa thông tin

hợp lý hơn

Bởi vậy, việc phát huy năng lực phản biện sẽ huy động tổng hợp các kiếnthức, trí tuệ, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ýchí để giúp thực hiện một nhiệm vụ có hiệu quả trong một số bối cảnh nhất định

1.2 Mối quan hệ giữa “Tư duy phản biện” và “Năng lực phản biện”

Theo cách hiểu thông thường thì năng lực là sự kết hợp của tư duy, kỹ năng

và thái độ Năng lực là một khái niệm rộng với nhiều nội hàm, trong đó năng lực

phản biện là một trong các năng lực cốt lõi: năng lực toán học, năng lực giao tiếp,năng lực ngôn ngữ Theo tác giả Nguyễn Thành Thi - Cần rèn luyện năng lực phản biện trong học tập cho học sinh, sinh viên (Tạp chí Khoa học văn hóa và du lịch,

số 13, tháng 9 năm 2013), từ việc rèn luyện năng lực phản biện sẽ giúp học sinhhình thành tư duy phản biện Vì vậy, muốn có lối mòn tư duy phản biện thì đầutiên phải rèn luyện năng lực phản biện ở người học

1.3 Hình thức và cấu trúc của phản biện

1.3.1 Một phản biện có thể tồn tại ở hai dạng: nói - viết dưới nhiều hình thức: phản

biện cá nhân, phản biện nhóm; phản biện đơn, phản biện kép; dạng trả lời câu hỏi, đóng vai, phỏng vấn, phản biện lại phản biện Hình thức phản biện nào cũng

có khả năng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, góp phần rèn luyện kỹnăng sống, hoàn thiện nhân cách con người - một mục tiêu quan trọng trong giáodục phổ thông

1.3.2 Cấu trúc của một phản biện bao gồm các yếu tố sau

- Mục tiêu phản biện: hướng tới chân lý của vấn đề Hiểu đúng nhất, tối ưunhất Phản biện không nhằm hạ thấp vai trò của người khác để nâng vai trò củangười phản biện

- Nhân vật phản biện: gồm hai hay nhiều người tham gia vào quá trình phảnbiện được quy thành hai đối tượng: người phản biện và người được phản biện

- Nội dung phản biện: là vấn đề đang được nói đến nhưng chưa thỏa đáng,chưa thuyết phục người đọc, người nghe

- Lập luận phản biện là cách dùng các thao tác lập luận để đưa ra phản biện.Các thao tác gồm: giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận, so sánh… kết hợpvới lí lẽ, dẫn chứng (có thể kèm thêm thái độ, cử chỉ, cảm xúc của người phảnbiện).

- Kết quả của phản biện có thể đúng, có thể không đúng Nếu đúng sẽ làchân lý được rút ra Nếu chưa đúng sẽ là tiền đề cho những phản biện tiếp theo

2 Cơ sở thực tiễn

2.1 Phản biện trong dạy học ở những nước có nền giáo dục tiên tiến

Nhìn ra thế giới, chúng ta dễ dàng nhận thấy hầu hết các quốc gia có nềngiáo dục phát triển mạnh, cụ thể là các nước phương Tây, đều coi trọng tư duyphản biện Ở Mỹ, người ta đề cao tính dân chủ trong giáo dục, tạo điều kiện chongười học, phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT Phó giáo sư lịch sửJohann N Neem thuộc Đại học Western Washington (Mỹ), trong một bài viết đăngtrên tạp chí The Chronicle of Higher Education, đã thúc giục nhà chức trách vànhững nhà giáo dục Mỹ cần thực hiện tốt hơn việc giáo dục lịch sử dân tộc và phảidạy với tinh thần phản biện Nước Anh coi dạy học tư duy phản biện như một mônhọc chính quy Trình độ A dành cho học viên 16-18 tuổi Họ phải làm 2 bài kiểm

tra chính: "Sự đáng tin của dẫn chứng" và "Phát triển tranh luận" Đối với học

sinh dưới 16-18 tuổi, tư duy phản biện được đưa xen kẽ vào trong bài giảng củagiáo viên Còn ở các quốc gia Đông Nam Á, cụ thể là Singapore, một đất nước cónền giáo dục khá tiên tiến trên thế giới hiện nay, người ta quan niệm tư duy phảnbiện sản sinh ra tư duy sáng tạo.Vì thế họ luôn đặt trọng tâm phát triển tư duy phảnbiện cho người học để nâng cao khả năng đối đầu với sự thay đổi nhanh chóng củanền kinh tế dưới ảnh hưởng của quá trình toàn cầu hóa Cụ thể, năm 1997, Bộ Giáo

dục Singapore đã chính thức thành lập một trung tâm nghiên cứu có tên là “Cục tư

duy phản biện”.

Các nước tiên tiến đã coi trọng phản biện trong dạy học, đây là cơ sở đángtin cậy để chúng ta mạnh dạn đưa phản biện vào trong dạy học ở cả bậc đại học vàbậc THPT

2.2 Phản biện trong dạy học ở Việt Nam

8

Ở Việt Nam, các nhà giáo dục cũng đã quan tâm đến phát triển tư duy phản

biện: “Hướng dẫn học sinh học tập tích cực, chủ động, sáng tạo và biết phản

biện” Theo tác giả Tố Tâm - Giảng viên Global Education: “Tư duy phản biện rất cần thiết trong phương pháp đào tạo ngày nay Học các kỹ năng đọc, viết, hay số học là chưa đủ Điều quan trọng là họ phải biết cách tự đặt vấn đề, đánh giá,

nghiên cứu và giải quyết vấn đề” [14] Tiến sĩ Bùi Trân Phượng - Hiệu trưởng

Trường Đại học Hoa Sen, nói: “Giáo dục, nhất là giáo dục Đại học, không chỉ

cung cấp kiến thức mà quan trọng hơn là rèn luyện phương pháp tư duy Người học phải biết đánh giá thông tin, có quan điểm phản biện để làm rõ vấn đề” Dạy học theo định hướng phát triển năng lực hiện nay thực chất là phát huy tối đa sức

sáng tạo ở các em Mặt khác, việc đổi mới kiểm tra, đánh giá trong môn Ngữ văntheo hướng tăng tính mở trong đề bài, nhất là phần nghị luận xã hội cũng đã tạođiều kiện thuận lợi cho học sinh chủ động, sáng tạo trong trình bày, lập luận theoquan điểm của mình Đó chính là cơ hội thuận lợi nhằm phát huy khả năng phảnbiện của học sinh

2.3 Tính đặc thù của bộ môn Văn trong trường THPT

“Văn học là nhân học”, (M Gorki), môn văn là môn học đặc thù về conngười và đời sống - vốn rất phong phú và bí ẩn Văn học vừa là khoa học vừa lànghệ thuật (nghệ thuật ngôn từ) Bởi vậy, nhiều “khoảng trắng” vẫn làm đau đáulòng người, mở ra nhiều hướng suy tư đa nghĩa, thậm chí gây tranh cãi nhiều thập

kỷ mà vẫn chưa tìm ra chân lý cuối cùng Hơn thế, đời sống hiện thực, thời đại xãhội và cả con người không ngừng đổi mới, vì vậy trong học văn, rất cần có cái nhìnmới, cách cảm mới để tìm ra những giá trị mới

PGS Đỗ Ngọc Thống trong bài trả lời phỏng vấn trên báo Giáo dục và Thời

đại ngày 15/1/2019 chỉ ra mục tiêu của môn Ngữ văn trong Chương trình Giáo dục

phổ thông mới: Giáo dục tích hợp rèn luyện kỹ năng đáp ứng nhu cầu thời đại.

Cần giáo dục kỹ năng ngôn ngữ, kỹ năng giao tiếp (đọc, viết, nói, nghe), kỹ năng đọc - hiểu và tạo lập văn bản Cũng theo PGS, yêu cầu dạy học theo định hướng

phát triển năng lực là phân hóa năng lực sở trường của cá nhân người học được chútrọng Đặt trong xu hướng phát triển chung này, phát triển tư duy phản biện trongdạy và học môn Ngữ văn là một nhiệm vụ cốt lõi và thiết thực

2.4 Tầm quan trọng việc phát triển năng lực tư duy phản biện trong dạy học

2.4.1 Phát triển năng lực tư duy phản biện trong dạy học nhằm vào việc xây dựng

kỹ năng tư duy có lợi cho cả cộng đồng và toàn xã hội

Tư duy phản biện đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế hiện nay- nền kinh tếtoàn cầu trong thời đại 4.0 được kiểm soát và định hướng bởi thông tin, dữ liệu vàcông nghệ Nền kinh tế mới cho thấy nhu cầu cao về các kỹ năng tư duy linh hoạt,khả năng phân tích thông tin và hòa hợp các nguồn kiến thức đa dạng để giải quyếtvấn đề Do vậy, một cái tôi cá nhân cần phải có khả năng nhanh chóng đối mặt vớinhững thay đổi và thích nghi hiệu quả, biết hòa nhập mà không hòa tan

2.4.2 Phát triển tư duy phản biện nâng cao năng lực nghề nghiệp cho người thầy.

Một thầy giáo giỏi sẽ nuôi dưỡng tư duy phản biện cho học sinh trong mọi giaiđoạn của việc học kể cả giai đoạn bắt đầu Điều quan trọng ở đây là, người thầyvun đắp tư duy phản biện cho học sinh bằng cách đưa ra những câu hỏi, bài tậpkích thích tư duy, là điều cốt lõi trong việc kiến tạo tri thức Người thầy giáo giỏinhận thức được điều này và tập trung vào những câu hỏi, bài đọc và những hoạtđộng kích thích suy nghĩ để học sinh tự mình làm chủ những khái niệm cốt lõi vànhững nguyên tắc ẩn dưới sự vật hay sự việc

Mặt khác, rèn luyện năng lực phản biện cho học sinh còn giúp các giáo viênthu được những thông tin phản hồi hữu ích để điều chỉnh phương pháp dạy học củamình Thông qua việc phản biện của trò, người dạy sẽ phân loại được đối tượng.Qua đó có sự điều chỉnh dạy học phù hợp cho mỗi đối tượng khác nhau

2.4.3 Phát triển tư duy phản biện tăng cường khả năng ngôn ngữ, thuyết trình, sự sáng tạo, rất cần thiết cho việc tự nhận thức bản thân của học sinh.

Việc suy nghĩ một cách rành mạch và hệ thống có thể cải thiện cách mà các

em bày tỏ ý tưởng của mình Thông qua học cách phân tích các cấu trúc logic trongcâu, đoạn văn, lời nói Kỹ năng này cũng giúp học sinh nâng cao khả năng đọc -hiểu, nghe - hiểu và khả năng sử dụng ngôn từ của bản thân khi nói hoặc viết tùytừng hoàn cảnh cụ thể

Để đưa ra một giải pháp sáng tạo cho một vấn đề yêu cầu người học không

10

chỉ đơn thuần nghĩ ra ý tưởng mới Quan trọng là ý tưởng đó có hữu ích và liênquan tới vấn đề hoặc nhiệm vụ của bạn hay không Tư duy phản biện trở nên cầnthiết, giúp các em đánh giá các ý tưởng, lựa chọn ý tưởng tốt nhất cũng như có sựđiều chỉnh nếu cần thiết Bởi vậy nó là một công cụ hỗ trợ đắc lực cho quá trình tựđánh giá, tự nhận thức này ở các em

2.4.4 Phát triển năng lực tư duy phản biện là nền tảng cho sự phát triển khoa học

và một nền giáo dục dân chủ

Phản biện trong dạy học có khả năng phát huy được tính tích cực, chủ động,sáng tạo của người học, trang bị kỹ năng phản biện xã hội khi tham gia vào cuộcsống Đồng thời góp phần đào tạo nguồn nhân lực năng động, sáng tạo, đáp ứng tốtyêu cầu của nhịp sống hiện đại

Phản biện trong dạy học giúp cho cả thầy và trò có cái nhìn khách quan,công tâm về chân lí của mọi vấn đề Ở đó trò được tư duy, được tranh luận, trìnhbày chính kiến, trao đổi cởi mở mà không bị thầy ấn, quy chụp kiến thức… Vậynên phản biện trong dạy học khẳng định tính dân chủ trong tiến bộ của một nềngiáo dục

Đặt trong bối cảnh hiện nay, phản biện trong dạy học cũng còn góp phần

tích cực vào phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích

1.1 Thực trạng dạy học môn Ngữ văn

Vấn đề dạy học ngữ văn gắn với sự phát triển năng lực cho học sinh, chútrong dạy học theo định hướng giao tiếp nhằm phát triển năng lực hùng biện, phảnbiện đã được đề cập nhiều và đã được áp dụng ở nhiều trường học, nhiều cơ sở

giáo dục Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy của bản thân và việc dự giờ của đồng

nghiệp, tôi thấy việc dạy - học bộ môn trong chương trình tại đơn vị chưa thật pháthuy và khơi dậy tối đa các năng lực, đặc biệt là năng lực hùng biện, phản biện

Thứ nhất: dạy học mang nặng tính truyền thụ một chiều, chủ yếu cung cấpkiến thức, mục đích phục vụ cho kiểm tra, thi cử mà chưa thật sự chú trọng pháttriển các kỹ năng mềm cho học sinh, đặc biệt là kỹ năng giao tiếp Giáo viên ít chú

ý dạy học vận dụng, không phù hợp với nhịp sống đang diễn ra sôi động hiện naynên thực sự không thu hút được sự quan tâm từ phía học sinh Chính vì vậy, cácgiờ học này khá khô khan, nhàm chán; chưa phát huy được sự tích cực, chủ động

từ phía người học

Thứ hai: việc vận dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học mới tích cực íthoặc còn mang tính hình thức Phương pháp thảo luận nhóm được tổ chức nhưngchủ yếu dựa vào một vài cá nhân học sinh tích cực tham gia, các thành viên còn lạidựa dẫm, ỉ lại Bên cạnh đó, kĩ thuật tranh biện chưa được giáo viên chú trọng Vìvậy mà học sinh ít có cơ hội bày tỏ thái độ, quan điểm của mình

1.2 Những khó khăn, bất cập trong quá trình thực hiện kỹ năng phản biện của thầy và trò

Mặc dù cũng đã có giáo viên thực hiện thay đổi phương pháp dạy học, thayđổi cách thức tổ chức giờ học song kết quả chưa đạt được như mong muốn Có rấtnguyên nhân được đặt ra:

1.2.1 Khó khăn từ rào cản về văn hóa

Theo các chuyên gia trong ngành giáo dục, rào cản đầu tiên của con người làgiáo dục gia đình Có thể thấy hầu hết các gia đình Việt Nam đều muốn con cáinghe lời bố mẹ, tiêu chí đánh giá con là phải ngoan, nghe lời Khi con trẻ có biểuhiện “cãi lời” thì thường đồng nhất đó là biểu hiện của “bướng”, “hỗn” mà không

12

có sự chấp nhận, khuyến khích sự khác biệt của con Tâm lý thường thấy ở các ông

bố bà mẹ Việt Nam là luôn lo lắng các con sẽ gặp phải chuyện không may, khảnăng tương lai không trở thành ông này, bà kia, áp đặt tương lai, mong muốn chocon mình phải trở thành kỹ sư, bác sĩ, phải đỗ đại học, lo sợ thua chị kém em, luônđôn đốc các cháu học thêm, luôn sợ bị điểm xấu và không hài lòng về điểm số…

Việc dạy học ở nước ta trong nhiều năm qua chịu ảnh hưởng rất lớn của nhogiáo Người Việt coi trọng “dĩ hòa vi quý”, “một điều nhịn chín điều lành”, vì thếtinh thần phản biện xã hội rất yếu Tư duy số đông hầu như rất ngại tranh luận,phản biện với cấp trên, hoặc chính quyền nơi mình làm việc hoặc sinh sống Nó cóthể tạo ra một xã hội bình yên, sống tình cảm, nhưng khó phát triển và con người

cá nhân ít được coi trọng Mặt khác, quan niệm “nhất tự vi sư, bán tự vi sư” (mộtchữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy) đã quá đề cao vai trò của thầy mà chưa thật

sự chú trọng đến tính tích cực trong hoạt động giáo dục của người học Điều đógóp phần làm HS trở nên thụ động, lười biếng trong suy nghĩ, thậm chí chán học,buông học

1.2.2 Khó khăn từ đội ngũ giáo viên

Thực tế vẫn nhiều giáo còn đồng nhất việc tranh biện kiến thức với việc gây

sự, biểu hiện của thái độ “hỗn” hay là hành vi vô lễ Đa số giáo viên chúng tathường thích học sinh ngoan (chăm chú nghe giảng, ghi chép bài đầy đủ…) hơn làcác em cá tính Bằng chứng cho thấy, khi tôi khảo sát học sinh về thái độ của giáoviên khi các em có ý kiến phản biện kiến thức bài học thì được biết thầy cô thường

có phản ứng không thích điều này Ở chiều ngược lại, nhiều GV tích cực, thườngxuyên tổ chức hoạt động cho HS tranh luận, phản biện thì gặp phải thái độ thờ ơ,thiếu hợp tác, hoặc rất thụ động của HS Giáo viên cũng không đủ kinh nghiệm,kiến thức, kỹ năng và tư tưởng cởi mở để phát triển tư duy phản biện Bởi chínhthầy cô cũng là sản phẩm của một nền giáo dục truyền thống

1.2.3 Khó khăn từ phía học sinh

Kết quả khảo sát cho thấy một thực trạng đáng buồn: hầu như HS khôngquan tâm nhiều đến việc rèn luyện phát triển tư duy phản biện và năng lực phảnbiện cho bản thân Khi giáo viên tổ chức, hoặc nêu các vấn đề để học sinh tranh

luận, nhưng hầu hết các em lúng túng, không tự tin, mạnh dạn, không chủ độngbày tỏ ý kiến của bản thân; tâm lý sợ sai kiến thức; hoặc không phát hiện ra vấn đề

để phản biện…

Ngoài ra, ngày nay không có nhiều học sinh thật sự yêu thích, say sưa mônvăn Mà không đam mê thì không có động lực, hứng thú để tìm tòi, nghiên cứu,sáng tạo Vì thế, thầy nói sao thì trò nghe vậy

1.2.4 Khó khăn về phía chương trình

Nguyên nhân chính được xác định là từ hệ thống văn bản SGK, hệ thống câuhỏi hướng dẫn học bài ở SGK (nhất là ở bộ cơ bản), còn mang tính tái hiện, nhậnbiết mà rất ít câu hỏi mang tính tranh luận phản biện Đó còn là lượng kiến thứccòn khá nặng, vì thế thời gian để tổ chức các hoạt động thảo luận, tranh biện sẽkhiến tình trạng “cháy” giáo án, chưa kể thầy cô ngại cho các em thảo luận vì khótránh khỏi “ồn ào”, ảnh hưởng lớp học xung quan Điều kiện kiến thức, môi trườnghọc tập, thời gian tiết học, bài học cũng còn nhiều bất cập Chương trình vẫn ômđồm, nặng tính hàn lâm, nhiều đơn vị kiến thức không cần thiết nhưng vẫn phảihọc, gây nhàm chán Kiến thức nặng, quá tải thì học sinh chỉ lo “tải” đã đủ mệt,còn đâu mà nghĩ để nghi ngờ hay phản biện

1.2.5 Khó khăn riêng của trường trung học phổ thông Yên Thành 2

Trường tôi - THPT Yên Thành 2 là một ngôi trường làng thuần nông nghèonằm trên địa bàn phía Nam của tỉnh Nghệ An - vùng dân cư sống bằng nghề trồnglúa, lại đông dân cư nên đời sống vật chất và tinh thần còn lạc hậu, nghèo nàn Khuvực tuyển sinh của trường hầu hết lại rơi vào các xã nghèo như Đồng Thành, NamThành, Tiến Thành, sinh sống bằng nghề nông nghiệp nền kinh tế hộ gia đình đề ởmức thấp hoặc trung bình Địa bàn dân cư lại nằm ở vị trí địa lý không thuận lợicho các đầu mối giao thông trong và ngoài tỉnh nên ít giao lưu và giao thương Vìvậy nhân dân có nếp sống chậm, ít lưu chuyển Thực tế hằng năm nhà trường tuyểnsinh không mấy dễ dàng, điểm đầu vào của trường là không cao, thuộc diện thấpnhất trong huyện Yên Thành, mặt bằng chất lượng nhà trường còn thấp Mặt kháccác khối thi C và D không mạnh nên ý thức đối với bộ môn Ngữ văn là chưa cao.Trong tình hình ấy, dạy học nói chung dạy học môn văn nói riêng gặp không ít khó

14

khăn Từ phía các em học sinh là lối tư duy chậm, ngại bộc lộ quan điểm ý kiến cánhân, ngại giao tiếp Đại đa số học trò còn thiếu tự tin, chưa dám “phản pháo”trước thầy cô, bạn bè những điều mà bản thân thấy chưa đúng, chưa đồng tình Các

em tiếp thu kiến thức thụ động, một số em chưa xác định động cơ học tập rõ ràng.Phụ huynh là dân lao động thuần túy, điều kiện kinh tế gia đình túng thiếu, khókhăn nên không có thời gian và điều kiện quan tâm con Từ phía nhà trường làtrang thiết bị dạy học còn hạn chế, cũ kỹ, hoặc chưa đồng bộ Từ phía giáo viên lênlớp là sự e dè trong tiếp cận tiếp cận cái mới, tư duy vẫn chủ yếu là truyền thống,chưa nhạy bén với công nghệ thông tin Thiết nghĩ, việc dạy học chú trọng rènluyện năng lực tư duy phản biện vừa là một thử thách nhưng cũng mở ra nhiều cơhội cho cả học sinh và giáo viên

1.3 Những thuận lợi cho hoạt động phản biện theo xu hướng giáo dục phổ thông mới và dấu hiệu tích cực đã đạt được

Mặc dù có những khó khăn như đã nói trên nhưng vẫn có những dấu hiệukhả quan của phản biện trong dạy học văn hiện nay

Thứ nhất, các hoạt động của tổ chuyên môn luôn nhận được sự chỉ đạo sátsao từ ban chuyên môn của trường, từ lãnh đạo Sở, Bộ Giáo dục và Đào tạo

Thứ hai, việc đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá được

tổ chuyên môn quan tâm chỉ đạo thực hiện thao giảng nhân các ngày lễ lớn trongnăm học, khuyến khích sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học, đặc biệt là đổimới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực)

Thứ ba, đội ngũ giáo viên trong nhóm ngữ văn giàu trách nhiệm và tâmhuyết với nghề, giàu kinh nghiệm, có trình độ chuyên môn vững vàng, được đàotạo đạt hoặc trên chuẩn và đã được tham gia các lớp tập huấn, bồi dưỡng về chuyênmôn do Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức hàng năm

Thứ tư, phong trào xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực cũngtạo nhiều cơ hội cho các em học sinh trong trường phát huy tiềm năng sáng tạo củabản thân Theo tôi điều tra ở các lớp 10 mình giảng dạy năm học 2020 - 2021,trung bình mỗi lớp có 40% học tập tích cực và có sự tương tác chặt chẽ với giáoviên trong quá trình dạy học

Thứ năm, cơ sở vật chất trong mấy năm nay đã được đầu tư: Mạng, máytính, máy chiếu được trang bị phục vụ dạy học, học sinh được trang bị kiến thức về

vi tính để khai thác thông tin trên mạng Internet Tài liệu tham khảo của bộ mônNgữ văn ngày càng phong phú, dễ tìm kiếm Phương tiện đọc, lưu trữ cũng rất dễdàng

2 Thực trạng phản biện của giáo viên - học sinh trung học phổ thông nói chung và thầy trò trường trung học phổ thông Yên Thành 2 nói riêng hiện nay trong những giờ dạy học văn

Trong thực tế, các tình huống phản biện nảy sinh trong quá trình dạy học giúp

cô trò có những trải nghiệm về tác phẩm hết sức thú vị

Chẳng hạn như:

- Khi dạy học Bài ca ngất ngưởng của tác giả Nguyễn Công Trứ (Ngữ văn

11 tập 1), tôi còn nhớ cậu học sinh giỏi toán đã có câu chất vấn hết sức thôngminh: Thưa cô, em được biết ông Nguyễn Công Trứ không ưa nhân vật Thúy Kiều

vì cho rằng Thúy Kiều là dâm, phê phán Thúy Kiều xăm xăm đi tìm Kim Trọng Vậy tại sao trong bài thơ này chính ông cũng ngất ngưởng, lại còn cưỡi bò cái…tức là ông cũng hành xử khác đời đó sao?

- Với câu hỏi này tôi nghĩa em ấy đã phát hiện ra cái nhìn có vấn đề trongquan niệm nho giáo của tác giả Nguyễn Công Trứ, mặt khác cũng nhận ra ý thức

có phần mâu thuẫn trong ông - một nhà nho cuối mùa thời trung đại đã bắt đầu ýthức sâu sắc về giá trị của cái Tôi cá nhân nên đã muốn bứt phá khỏi vòng cươngtỏa của lề lối xã hội

- Với truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao (Ngữ văn 11 tập 1), các em cũng tự

đặt ra các vấn đề khá ngộ nghĩnh như: Tại sao vào tù Chí Phèo lại nghiện rượu,chẳng lẽ trong tù có bán rượu miễn phí sao? Thực ra Chí Phèo nghiện rượu từtrong tù hay sau khi ra tù? Chí Phèo thành người ngợm là do Chí tự tha hóa vìthiếu bản lĩnh, chứ sao trách Bá Kiến được Hay: Tại sao nhà văn Nam Cao khôngdẫn lối để Chí Phèo lựa chọn con đường sống sau khi đã đâm chết Bá Kiến?

- Khi tôi dành thời gian để các em viết kịch bản Hậu Romeo và Juliet

16

(Sechxpia - Ngữ văn 11 tập 2) theo trí tưởng tượng, yêu cầu các em được lựa chọn

trào lưu sáng tác: hoặc là kết thúc kiểu lãng mạn hoặc là kiểu hiện thực, kết quả thuđược vô cùng thú vị vì các em lựa chọn đủ kiểu bi - hài theo đúng gợi ý của đề Cónhóm còn tạo ra một cuộc hôn nhân đẫm nước mắt và kết thúc là Rômêô và Giuliét

ly hôn sau khi đã sinh 3 người con…

- Trong Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu, Ngữ văn 12 tập 2), các

em tranh biện dường như không biết chán Hàng loạt câu hỏi được đặt ra: Ngườiđàn bà sao không tìm cách để được giúp đỡ? Sao gia đình họ không lên bờ mà ở lạichọn sông nước bấp bênh chật chội? Rằng Nguyễn Minh Châu xây dựng chi tiếtchưa logic: cơn nóng giận của người đàn ông kìm nén từ thuyền lên bờ mới bùngphát - như thế chưa đúng quy luật tự nhiên của tâm lý của nam giới vốn rất nóngnảy Có em còn kịch liệt phê phán cách giải quyết của thằng Phác, cho rằng Phác

là một đứa con hỗn láo vì đã đánh bố, dọa bố bằng dao, cho rằng nếu là bản thânthì không lựa chọn cách mà thằng Phác đã làm…

Một số bài thuộc phân môn Làm văn như: Thao tác lập luận bình luận, thaotác lập luận bác bỏ (Ngữ văn 11), Phát biểu theo chủ đề, Phát biểu tự do (Ngữ văn12), đều là những tiết học có nhiều cơ hội tranh biện cho thầy và trò

3 Nhu cầu học tập, bộc lộ của học sinh lớp 10 trong 2 văn bản Tấm Cám (truyện cổ tích), Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy (truyền

thuyết) tại trường THPT Yên Thành 2

tạo của người bình dân buổi sơ khai của lịch sử loài người Nhân vật trong các tácphẩm tự sự dân gian là nhân vật đã được định tính, định sẵn nhằm phát ngôn choquan niệm, thái độ, nhận thức của người bình dân Trong đó, tính chính xác, lôgic,khoa học phải nhường đường cho những cảm nhận mang tính chủ quan, đơn giản,

kỳ ảo hoang đường - phù hợp với lối tư duy của người Việt cổ.Thế giới của vănhọc dân gian là thế giới của ước mơ, của sự thắng thế của cái đẹp, cái thiện Đó là

lý do khi tiếp cận với mỗi câu chuyện dân gian, học sinh được tắm mát trong bầu

không khí lãng đãng vừa hư vừa thực Và khi các em dùng quan điểm cá nhân màsoi xét, sẽ nảy sinh rất nhiều tình huống cần phải thảo luận tranh biện để tìm hướng

giải quyết vấn đề Hai văn bản Tấm Cám (cổ tích), Truyện An Dương Vương và Mị

Châu - Trọng Thủy (truyền thuyết) cũng nằm trong quy luật đó.

cách và số phận của các nhân vật thông qua các mâu thuẫn đối kháng trong tácphẩm Xung đột của cổ tích chủ yếu là xung đột giai cấp, thường được đẩy lên đến

độ cao trào và chỉ giải quyết được khi cái ác bị triệt tiêu Tấm Cám ngay từ đầu tác

phẩm đã định tính cho người đọc về sự bất công, bên cạnh mụ dì ghẻ độc ác, một

cô Cám lười nhác là cô Tấm hiền lành và có số phận bất hạnh Trong quá trình dạyvăn bản tại hai lớp 10A5 và 10A7, tôi nhận thấy các em rất có hứng thú, phát hiện

ra những tình huống tranh biện, chẳng hạn:

- Em không đồng tình với cách trả thù Cám của cô Tấm ở cuối câu chuyện.Hành động Tấm giết Cám cần phải bàn thêm xem thực chất Tấm hiền hay Tấm ác

Có em thì cho rằng câu nói cửa miệng của nhân dân ta Hiền như Tấm cần phải

dì ghẻ Sau khi Tấm chết, mụ dì ghẻ đưa Cám vào cung thay thế chị mà nhà vuavẫn chấp nhận Phải chăng đây là vị vua bù nhìn?

- Có em lại có những phát hiện mới: Cám không phải xấu mà ngược lại chắc

là rất xinh đẹp vì khi vào cung thay thế Tấm, nhà vua vẫn chấp nhận bình thường.Với lại, từ đầu đến cuối trong truyện cổ tích này người gây chuyện và độc ác là mẹcủa Cám thôi, Cám chỉ có lỗi chứ không có tội v.v…

em không kém vì rất nhiều tình huống nghệ thuật được đặt ra liên quan đến 3 nhân

18

vật chính Một số vấn đề được các em tranh luận sôi nổi là:

- Là người con gái yêu đương đắm say hết mình nhưng lại là nguyên nhânmất nước, nàng Mị Châu đáng thương hay đáng giận? Không chỉ cho Trọng Thủyxem nỏ thần mà trước khi Trọng Thủy về nước, dấu hiệu lộ diện là khá rõ: Nếu saunày hai nước bất hòa thì biết lấy gì làm dấu Thế nhưng nàng Mỵ Châu vẫn không

hề mảy may nghi ngờ, lại còn rắc lông ngỗng trên đường chạy loạn Vậy liệu nàng

Mị Châu ngây thơ hay là ngốc nghếch? Có em còn chỉ thẳng rằng: là công chúacủa một nước nhưng nàng ấy là một công chúa vô trách nhiệm nhất trên đời Bởitheo em ấy, nàng Mỵ Châu chỉ mỗi biết yêu, biết sống cho bản thân, không xứngđáng với vị trí cao quý cành vàng lá ngọc

- Về phần nhà vua An Dương Vương, có em đã đặt câu hỏi: Tại sao nhà vua

không gả con gái theo cách thuyền theo lái gái theo chồng mà lại cho Trọng Thủy

ở rể? Tôi cũng rất nhớ khi dạy lớp 10A5, đoạn bàn luận về tội làm mất nước củavua An Dương Vương, một em học sinh đã đột ngột giơ tay hỏi rằng: Thưa cô, tạisao An Dương Vương lại cho Trọng Thủy ở rể? Em thấy bình thường các nướcgiao hữu, các công chúa được gả theo chồng mà cô Sau đó các em khác còn vui vẻ

dự đoán là: có thể nhà vua không có con trai, hoặc nhà vua không muốn xa congái, và nếu thế thì người đáng trách đầu tiên là vua An Dương Vương chứ khôngphải là Mỵ Châu… Có em còn tưởng tượng ra cảnh 2 cha con gặp nhau dưới âm ti,vua cha An Dương Vương không những không trách con gái mà còn xin lỗi con,còn tự đập đầu trừng phạt bản thân

- Với nhân vật Trọng Thủy, các em cũng bàn luận say sưa không biết chánkhi bàn đến chuyện tình yêu: Trọng Thủy có yêu Mị Châu không hay chỉ đơnthuần là lợi dụng? Trọng Thủy là kẻ phản bội Mỵ Châu, cớ sao lại trẫm mình dướigiếng? Hay dựng lên giếng Trọng Thủy tại Cổ Loa, nhân dân ta nhằm biểu lộ thái

độ gì v.v…

Là một giáo viên đứng lớp, thiết nghĩ cần phải tạo nhiều cơ hội hơn thế giúpcác em được bày tỏ, trao đổi, tranh biện để tìm hướng giải quyết không những làvấn đề trong quá khứ của dân tộc mà còn giúp các em áp dụng vào cuộc sống

Chương 3

MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT HUY KHẢ NĂNG PHẢN BIỆN CỦA HỌC SINH TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC HAI VĂN BẢN ĐỌC - HIỂU “TẤM CÁM”,

“AN DƯƠNG VƯƠNG VÀ MỴ CHÂU - TRỌNG THỦY”

1 Một số nguyên tắc dạy học theo hướng phát triển tư duy phản biện và năng lực phản biện cho học sinh qua hai văn bản

1.1 Giáo viên kiến tạo cơ hội cho học sinh được bày tỏ quan điểm, được thảo luận, tranh biện

Dành thời gian một 2 phút, 3 phút, 5 phút, hoặc hơn tùy theo nội dung câuhỏi và quỹ thời gian Có thể là hỏi nhanh dạng vấn đáp khi kiểm tra bài cũ, thảoluận nhóm trong khi hình thành kiến thức mới, có thể là hình thức khăn trải bàntrong bước luyện tập, là dạng làm bài vận dụng hoặc bài tập sáng tạo… Các em cóthể phản biện theo cá nhân, nhóm nhỏ, nhóm vừa, nhóm lớn để rèn luyện cho mình

kỹ năng hợp tác nhóm như: kỹ năng phân chia nhiệm vụ, kỹ năng phối hợp hợptác, kỹ năng trình bày, kỹ năng bổ sung, kỹ năng phản pháo, kỹ năng bảo vệ quanđiểm… Với cách học này, các em vừa có thể khắc sâu kiến thức, vừa bồi dưỡng tưduy sáng tạo, tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm

Việc phát hiện các yếu tố cần tranh biện để tìm ra hướng giải quyết khả thinhất qua hai văn bản trở thành mấu chốt để thu hoạch các kiến giải đa chiều củacác em Vấn đề của truyện cổ tích Tấm Cám là lý giải quá trình đấu tranh của cáithiện đối với cái ác, là cách ứng xử giữa cá nhân con người, là quy luật và triết lýnhân sinh… Đối với truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy lại

là hành động và nhận thức sai lầm của ba nhân vật chính, là bài học lịch sử cũngnhư bài học cho thế hệ trẻ trong tình yêu… chắc chắn sẽ lôi cuốn và hữu ích đốivới các em

Thực tế, tư duy phản biện được hình thành và phát triển trên cơ sở các thaotác tư duy cơ bản như phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa

Do đó, việc rèn luyện các thao tác là điều vô cùng quan trọng để bồi dưỡng khảnăng tư duy phản biện Chính vì vậy, các thầy cô nên cho các em được trao đổi,thảo luận, tranh biện để thấy được ưu, nhược điểm của từng lập luận

Khi thảo luận các em sẽ được nghe nhiều ý kiến, phân tích, hiểu biết về ýkiến của người khác Từ đó, các em có thể đưa ra những nhận xét, khen, chê, đồngthời cho phép kiểm nghiệm và phát hiện những quan điểm của bản thân

Điều quan trọng là thầy cô biết vận dụng nhiều hình thức thảo luận, có thểđưa ra các tình huống có vấn đề để tạo cơ hội cho các em tranh luận với nhau, từ

đó nâng cao năng lực nhận xét, đánh giá từng cách giải quyết

1.2 Tôn trọng con người cá nhân, tôn trọng sự khác biệt, sẵn sàng đón nhận năng lực đa chiều của học sinh

Với kết thúc của truyện Tấm Cám, nếu lắng nghe nhiều ý kiến đánh giá, giáoviên sẽ thu được nhiều quan điểm trái chiều Có em khen Tấm mạnh mẽ kiênquyết, biết trả thù kẻ ác triệt để dành lấy hạnh phúc chính đáng của mình Nhưngcũng sẽ có em kịch liệt phê phán hành động giết Tấm và cho rằng Tấm độc ác.Nhân vật Mị Châu, sẽ có ý kiến bảo vệ nàng và xót thương nàng Lại sẽ có ý kiếnchê trách, có em lại dung hòa cả hai và rút ra bài học cho bản thân Nhân vật AnDương Vương hay Trọng Thủy cũng thế Có em học sinh dứt khoát bảo vệ TrọngThủy, coi Trọng Thủy là người có công lao lớn đối với quốc gia, ấy là khi em ấyđứng trên lập trường của vua cha Triệu Đà Gặp trường hợp ấy, giáo viên cần biếtchấp nhận nếu như em ấy có đủ quan điểm và lập luận

Lợi thế ở học sinh lớp 10 là sự hồn nhiên, ngây thơ nên việc bộc bạch suynghĩ riêng của các em vô cùng hồn nhiên thú vị, phong phú Một lớp học có baonhiêu em là bấy nhiêu cá tính, bấy nhiêu năng lực riêng biệt Phải nên nhớ rằng,các em là chủ thể trong quá trình dạy học Trung tâm của mỗi tiết học là sự đónnhận, chiếm lĩnh của trò, thầy giáo chỉ là người vạch đường chỉ lối Thiết nghĩ, cứ

để học sinh trải nghiệm, được quyền sai và cứ để các em tự đúc kết thì kiến thức

đó mới là của các em Theo đó, việc dạy học hướng tới cá nhân hóa đòi hỏi giáoviên phải kiên trì và tốn nhiều thời gian, giáo viên phải hiểu thực sự năng lực củamỗi trò, thậm chí chấp nhận sự khác biệt trong khi các em đã dám bày tỏ quanđiểm riêng Có như vậy, các em mới tự tin trình bày, cảm thấy được tôn trọngtrước lớp

Với nguyên tắc, yêu cầu khi giáo viên sử dụng bất kỳ phương pháp dạy học

22

nào cũng không được áp đặt Bởi mỗi loại trí tuệ đều quan trọng và mỗi HS đềuthông minh theo cách khác nhau Các em sẽ thực sự được phát huy ưu điểm với tríthông minh nổi trội của mình Giáo viên thông qua các phương pháp dạy học cóthể khơi gợi, phát hiện, khích lệ các khả năng tiềm ẩn của học sinh, cần có cáchnhìn nhận, đánh giá học sinh toàn diện, hạn chế việc nhìn vào điểm số và chỉ dùngđiểm số để đánh giá Thầy cô cần tránh nhất là thái độ phân biệt, miệt thị, đánhđồng tất cả các học sinh với nhau Với nguyên tắc này, yêu cầu dạy học phù hợpvới đối tượng đặc biệt cần chú trọng đối với giáo viên khi đứng lớp.

1.3 Rèn luyện năng lực tư duy phản biện cần đảm bảo thống nhất với các mục tiêu khác khi tiến hành dạy học văn bản

- Mục tiêu chiếm lĩnh nội dung kiến thức văn bản

Chiếm lĩnh nội dung văn bản được xem là mục tiêu kiến thức của bài học.Bất kỳ văn bản nào cũng có nội dung cơ bản yêu cầu HS cần nắm vững, giáo viênvừa phải định hướng học sinh chiếm lĩnh kiến thức cần đạt, lại vừa lựa chọn

phương pháp tiếp cận văn bản theo hướng tư duy phản biện Trọng tâm dạy Tấm

Cám là toát lên quá trình đấu tranh đấu tranh giai cấp, là quan niệm của nhân dân

về thiện và ác, là giấc mơ của người bình dân ở hiền gặp lành Dạy Truyện An

Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy là toát lên cách ứng xử giữa mối quan hệ

cá nhân và cộng đồng, rằng lợi ích cộng đồng luôn phải được đặt lên đầu tiên; đócòn là bài học lịch sử sâu xa, không bao giờ được lơ là cảnh giác với kẻ thù Giáoviên không rời xa mục tiêu đó

Tình huống phản biện thông thường được tiến hành có chủ đích, một số lạiđược nảy sinh trong tiến trình dạy và học của thầy trò, không phải bất kỳ vấn đềnào trong các văn bản văn học cũng đem ra phản biện, tranh luận Giáo viên buộcphải cân nhắc lựa chọn tình huống phản biện, hình thức phản biện, thời lượng phảnbiện Bởi nếu xử lí không tốt sẽ dẫn đến “phá nát” tác phẩm văn học, hoặc “dungtục hóa” hình tượng nghệ thuật, hoặc giả sẽ thiên lệch mục tiêu kiến thức, có khi làcháy giáo án… Như vậy việc xác định xử lý hài hòa mối quan hệ giữa các mục tiêuchiếm lĩnh nội dung văn bản với việc phát triển tư duy phản biện và năng lực phảnbiện trong dạy học đọc hiểu sẽ giúp cho giáo viên đứng lớp vừa đảm bảo mục tiêu

bài học và đáp ứng được yêu cầu về phát triển năng lực cho học sinh qua bài học.

- Mục tiêu phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác

Môn Ngữ văn là môn học đóng vai trò chủ đạo trong việc hình thành, pháttriển năng lực giao tiếp cho học sinh Qua môn Ngữ văn, các em biết xác định mụcđích giao tiếp, lựa chọn nội dung hình thức giao tiếp, ngôn ngữ và các phương tiệngiao tiếp khác phù hợp với ngữ cảnh và đối tượng nhằm thảo luận, lập luận, phảnhồi, đánh giá về các vấn đề trong học tập và đời sống Vì thế, giáo viên không nênquá đề cao việc phát triển tư duy phản biện mà không chú ý bồi dưỡng năng lựcgiao tiếp và hợp tác cho học sinh Bởi khi rèn luyện tư duy phản biện và năng lựcphản biện thì không thể không sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, sẽ phảităng cường đối thoại, tranh luận Việc rèn luyện tư duy phản biện và năng lực phảnbiện qua dạy học bộ môn Ngữ văn nói chung và hai văn bản Tấm Cám, Truyện AnDương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy nói riêng là phải giúp HS phát triển khảnăng nhận biết, thấu hiểu và đồng cảm với suy nghĩ, tình cảm, thái độ của ngườikhác; biết sống hòa hợp và hoá giải các mâu thuẫn; thiết lập và phát triển mối quan

hệ với người khác; phát triển khả năng làm việc nhóm, làm tăng hiệu quả hợp tác

- Mục tiêu phát triển toàn diện con người cá nhân

Mục tiêu phát triển toàn diện con người cá nhân được Chương trình giáo dục

phổ thông cụ thể hoá như sau: giúp HS làm chủ kiến thức phổ thông, biết vận dụng

hiệu quả kiến thức, kĩ năng đã học vào đời sống và tự học suốt đời, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng và phát triển hài hoà các mối quan

hệ xã hội, có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú, nhờ đó có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại.

Khi dạy hai văn bản Tấm Cám, Truyện An Dương Vương và Mị ChâuTrọng Thủy, giáo viên không chỉ hình thành và bồi dưỡng ở các em tình yêu TổQuốc, hình thành các em ý thức quốc gia dân tộc; yêu quý người tốt, căm ghét cái

ác, ý thức đấu tranh và sống có ước mơ lý tưởng, biết yêu bằng cả trái tim và lý trísáng suốt, sống và hành động có trách nhiệm, tuyệt đối không khinh địch lơ là chủquan trước kẻ thù, không đầu hàng số phận… Đó cũng là những năng lực kế thừa

24

từ đạo lý truyền thống xưa nay Mục tiêu là đào tạo con người phù hợp với chuẩnmực đạo đức dân tộc, đồng thời phát triển những phẩm chất, năng lực cần thiết củathời đại mới, nuôi dưỡng ý thức và nhân cách công dân, biết yêu ghét phân minh,tình yêu đối với lao động Tôn trọng con người cá nhân nhưng phải đảm bảo chuẩnmực về phẩm chất nhân cách, đạo đức và văn hóa con người Việt Nam Tất cả giúp

HS “mài sắc” tư duy để hội nhập, để đáp ứng những nhu cầu của thời đại

2 Một số biện pháp phát triển tư duy phản biện và năng lực phản biện cho

học sinh qua đọc hiểu văn bản Tấm Cám, Truyện An Dương Vương và Mị

Châu - Trọng Thủy

2.1 Xây dựng tình huống dạy học có vấn đề

2.1.1 Phát hiện các tình huống phản biện

Hình thành ý tưởng nội dung “có vấn đề” là khâu rất quan trọng khi xâydựng tình huống Đối với môn Ngữ văn, đặc biệt là phân môn đọc hiểu văn bản,khi xây dựng tình huống giáo viên có thể hướng đến một số vấn đề sau:

- Xác định mục tiêu bài học và cân nhắc các yếu tố khách quan: năng lực đốitượng học sinh từng lớp, thời lượng dạy học, các phương tiện hỗ trợ…

- Làm nổi bật giá trị nội dung - nghệ thuật của văn bản

- Từ nội dung của văn bản liên hệ đến các vấn đề thực tiễn

- Khai thác văn bản từ những mâu thuẫn, các góc nhìn đa chiều

- Chú ý đến tính “mở”, “khoảng trống” của văn bản

Về hình thức thể hiện: các tình huống được nêu lên phải ngắn gọn, làm nổibật được vấn đề cốt yếu mà văn bản đặt ra GV cần để thái độ trung lập, kháchquan đối với những tình huống có tính chất lựa chọn

Thiết kế giáo án truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu

-Trọng Thủy, chúng tôi đã tìm hướng tiếp cận mở khi tìm hiểu về 3 nhân vật chính,

từ đó qua mỗi nhân vật mà rút ra bài học lịch sử sâu xa Với nhân vật An DươngVương vấn đề mà thầy trò cần bàn luận xoay quanh công - tội của nhà vua, là ứng

xử của nhà vua trong tư cách là vua của một nước và tư cách của người làm cha

Khi bàn đến nhân vật Mị Châu, giáo viên sẽ định hướng các em trao đổi xem vìsao nàng có tâm hồn trong sáng và yêu thương hết mực, nhưng vì sao nàng bị Rùa

Vàng kết tội là giặc, bị vua cha An Dương Vương chém đầu Còn với nhân vật

Trọng Thủy, các vấn đề cần bàn luận xoay quanh 2 góc nhìn: từ góc nhìn quốc gia

và góc nhìn về con người tình cảm cá nhân Thái độ của nhân dân ta đối với TrọngThủy ra sao khi xây dựng hình tượng ngọc trai giếng nước

Truyện cổ tích Tấm Cám cũng rất rất nhiều vấn đề Một số điều cốt yếu như:

vì sao ông Bụt chỉ xuất hiện ở chặng đầu mà sau đó không còn trợ giúp Tấm Tìnhhuống phản biện đặc biệt rơi vào phần kết của câu chuyện với cách giải quyết xungđột là giết Tấm Giáo viên cũng có thể cho học sinh tham khảo một dị bản khác:(sau khi Cám chết, Tấm lấy đầu lâu muối mắm cho mụ dì ghẻ ăn Khi phát hiện ra

sọ của con gái mình, mụ dì ghẻ lăn đùng ra chết) Hoặc giáo viên cũng có thể đặtcâu hỏi cho các em: Nếu là em, em sẽ giải quyết việc này theo cách như thế nào?Hãy thuyết phục các bạn nếu em không đồng ý Chắc chắn đây là những tìnhhuống sẽ khiến các em tự bạch được những quan điểm, cách nhìn nhận của bảnthân với dấu ấn cá nhân rất rõ và không khí lớp học diễn ra sẽ rất sôi nổi

Việc xây dựng tình huống giúp các em có cơ hội phản biện không chỉ tiếnhành trong khi lên lớp, tiếp nhận văn bản đa chiều vẫn có cơ hội nếu giáo viên biếtkết hợp với việc ra đề văn tự sự, khơi gợi sức sáng tạo và trí tưởng tượng bay bổngcủa các em

Chúng tôi ra bài tập vận dụng sáng cho học sinh lớp 10A5 và 10A7 như sau:

- Hãy tưởng tượng cuộc gặp gỡ của Mị Châu và Trọng Thủy dưới âm ty

- Bằng trí tưởng tượng của mình, em hãy viết tiếp câu chuyện Tấm Cám Sản phẩm mà chúng tôi thu được hết sức phong phú, nhiều em không chỉ thểhiện sức sáng tạo dồi dào mà còn bộc lộ quan điểm cá nhân có phần trái chiều vớilôgic văn bản trong sách giáo khoa Thiết nghĩ, sức mạnh của văn chương chính làgiúp các em được thỏa chí tưởng tượng, được bày tỏ, được xúc cảm, kiến giảinhững gì các em thấy đúng thấy hay Đó là điều tuyệt vời nhất của bộ môn vănmang lại cho các em, đồng thời kéo môn văn sát cánh với cuộc đời thực như các

em mong muốn

26

2.1.2 Xây dựng tình huống phản biện thông qua hệ thống câu hỏi

Một điều chắc chắn rằng: muốn phản biện thì phải có tình huống phản biện.Tình huống phản biện có thể xuất phát bởi cái nhìn mang tính tư duy sáng tạo củatrò, nhưng quan trọng hơn là nhờ sự dẫn lối chỉ đường của người thầy trong tổ

chức dạy học Mục đích các câu hỏi là để vấn đáp, để tổ chức thảo luận (kể cả câu hỏi gợi mở khi học sinh còn lúng túng), hoặc làm bài tập ứng dụng tại lớp hay về

nhà nhằm kích thích tư duy phản biện ở các em Ngoài các câu hỏi thông thường

đảm bảo nội dung bài học, tôi cũng đưa ra nhiều dạng câu hỏi chú trọng phát triển

năng lực phản biện cho học sinh

Chẳng hạn như:

- Câu hỏi nêu vấn đề:

Câu hỏi 1: Theo anh/ chị, trong tình yêu, nàng Mỵ Châu có lỗi hay không có

lỗi; nàng đáng thương, đáng cảm thông hay là đáng giận, đáng chê trách?

Câu hỏi 2: Theo em Trọng Thủy là người tốt xấu ra sao? Trong mối quan hệ với nàng Mỵ Châu, liệu có tồn tại tình yêu hay chỉ là kẻ hoàn toàn dối trá, phản bội?

Câu hỏi 3: Về hành động trả thù của Tấm, có bạn học sinh cho rằng: cô Tấm

thực ra không hiền như chúng ta vẫn nghĩ (Quả thị thơm cô Tấm rất hiền) mà tráilại cũng ghê gớm, thậm chí là độc ác Suy nghĩ của anh chị như thế nào?

- Câu hỏi dạng đúng - sai:

Ví dụ: Có ý kiến cho rằng, nếu nhà vua An Dương Vương ngay từ đầukhông cho Trọng Thủy ở rể thì không có sai lầm của Mị Châu Theo em ý kiến đóđúng hay sai?

- Câu hỏi lựa chọn

Câu hỏi 1: Đánh giá việc Tấm trả thù mẹ con Cám, có hai luồng ý kiến: + Đồng tình với cách trả thù của Tấm, cho như thế là hợp lý, đích đáng.+ Không đồng tình, cho rằng cách trả thù như thế trái với bản chất hiền hậu

của Tấm, làm giảm vẻ đẹp của nhân vật khiến Tấm trở nên hẹp hòi, tàn nhẫn

Ý kiến của em?

Câu hỏi 2: Theo em, nhà vua An Dương Vương là người có công hay có tội?Thái độ của nhân dân ta ra sao thông qua cách kể chuyện?

- Câu hỏi giả định:

Theo logic sự phát triển của câu chuyện, nếu như cô Tấm không giết chếtCám, theo em điều gì sẽ xảy ra? Nếu là em rơi vào hoàn cảnh của cô ấy, em sẽhành động ra sao?

- Câu hỏi dạng vận dụng, phát triển:

Câu hỏi 1: Theo em, trong tình yêu đôi lứa, chúng ta cần ứng xử như thế nào

để không lặp lại sai lầm của nàng Mỵ Châu?

Câu hỏi 2: Em hãy thuyết phục mọi người rằng em không đồng ý với kếtthúc truyện Tấm Cám

Câu hỏi 3: Là người của thời đại mới, theo em cô Tấm ngày nay phải cónhững phẩm chất gì?

- Bài tập sáng tạo theo dự án học tập

Câu hỏi 1: Bằng một bài văn tự sự với dung lượng vừa phải, hãy thay đổi kếtthúc câu chuyện Tấm Cám mà theo em là phù hợp nhất

Câu hỏi 2: Viết bài văn tự sự, kể lại cuộc gặp gỡ dưới âm ty của Mị Châu vàTrọng Thủy

2.2 Tiến trình tổ chức trên lớp

2.2.1 Tổ chức tranh biện thông qua hệ thống câu hỏi đàm thoại trực tiếp

Với hình thức này, hoạt động được tiến hành giữa các cá nhân học sinh với

giáo viên, học sinh với học sinh Thời gian cho mỗi câu hỏi đáp khoảng 2 phút

Đây là khâu đối thoại quan trọng của giờ học theo hướng phát triển năng lựcphản biện Giáo viên nêu câu hỏi trực tiếp trong quá trình dạy Lúc này học sinh sẽtrình bày quan điểm của mình trước tập thể và quan trọng hơn là các em trực tiếp

28

đối thoại với các bạn học sinh khác để bảo vệ quan điểm của mình Học sinh sẽđưa ra hàng loạt những lí lẽ, dẫn chứng và sắp xếp chúng theo một trật tự hợp lý đểthuyết phục những người khác tán đồng quan điểm với mình Cũng tronghoạt động này, học sinh có thể sẽ phải trả lời những câu hỏi do các bạn khác đặt ra.Điều này đòi hỏi các em phải có một thói quen tư duy biện chứng rõ ràng, khảnăng ứng biến mau lẹ trước các tình huống phát sinh Hơn thế học sinh còn cầnphải biết cách quan sát, đánh giá thái độ của những người nghe xung quanh mình

để điều chỉnh ngữ điệu, thái độ, lời văn cho hợp lý Thiết nghĩ con đường này sẽcho học sinh nhiều bài học để trưởng thành hơn cả về trong tri thức lẫn cuộc sống

- Câu hỏi vấn đáp trong truyện cổ tích Tấm Cám:

Câu hỏi 1: Em hãy bày tỏ thái độ của mình về hành động giết Cám của cô

Tấm Theo logic của sự phát triển của câu chuyện, nếu như cô Tấm không giếtCám, theo em điều gì sẽ xảy ra sau đó? Nếu là em, em sẽ hành động ra sao?

(Câu hỏi ứng dụng hoạt động 2: hình thành kiến thức)

Dự kiến cách giải quyết của học sinh:

Với câu hỏi như thế này, giáo viên chấp nhận học sinh có thể lựa chọn theonhiều cách

Dự kiến 1: Mâu thuẫn của câu chuyện ngày càng đẩy lên cao không thể nào

tự giải quyết, kẻ ác là mụ dì ghẻ và Cám không ngừng gia tăng hành động độc ác,tìm mọi cách tiêu diệt Tấm Đó là lý do cô Tấm không thể nào tiếp tục khoannhượng, tự Tấm phải mạnh mẽ và kết thúc cuộc chiến bằng hành động triệt tiêu kẻ

ác Bởi vậy (theo em) hành động giết Cám là hoàn toàn đúng, hợp tự nhiên Bởi lẽnếu Tấm khoan nhượng, mẹ con Cám sẽ còn tiếp tục dùng nhiều chiêu trò độc áchơn Cho nên (em) hoàn toàn ủng hộ và đồng tình với cô Tấm

Dự kiến 2: (Em) không đồng tình và phản đối hành động này Cô Tấm từđầu được giới thiệu là một cô gái ngoan, giàu vị tha Việc cô ấy dùng nước sôi, lừaCám, sai quân lính dội nước sôi để giết là khó chấp nhận, là hành động của kẻ ác.(Nếu là em), lựa chọn nhiều cách khác nhân văn hơn và đúng với bản chất củaTấm: đày mẹ con Cám đi biệt xứ để Cám không còn làm hại được nữa, hoặc đàygiam vào ngục tối…

Câu hỏi 2: Là người của thời đại mới, theo em cô Tấm ngày nay cần có

những phẩm chất gì?

(Giáo viên sử dụng ở hoạt động 4: Vận dụng)

Dự kiến cách giải quyết:

Dự kiến 1: Người phụ nữ Việt Nam truyền thống được ca ngợi xưa nay nhưchăm chỉ chuyên cần, yêu thương chịu khó, hi sinh chăm lo cho gia đình… Đó lànhững phẩm chất cần được phát huy, kế thừa Tuy nhiên, cô Tấm ngày nay cònphải biết quán xuyến công việc, giỏi việc nhà đảm việc nước, biết chăm lo sựnghiệp, biết chăm lo cho bản thân để vừa đẹp người vừa đẹp nết…

Dự kiến 2: Cô Tấm ngày xưa được ca ngợi với vẻ đẹp nết na chăm chỉ, dịudàng hiền lành Ngày nay, vẻ đẹp cá tính là cần thiết hơn cả Là phụ nữ hiện đại(theo em nghĩ) cần đẹp sắc sảo, có bản sắc, thông minh, có sự nghiệp cho riêngmình Như thế mới độc lập tự chủ và được mọi người tôn trọng…

- Câu hỏi vấn đáp trong Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy:

Câu hỏi 1: Có ý kiến cho rằng: nếu nhà vua An Dương Vương ngay từ đầu

không cho Trọng Thủy ở rể thì không có sai lầm của Mị Châu Theo em ý kiến đóđúng hay sai?

(Vận dụng vào hoạt động 2: Hình thành kiến thức)

Dự kiến cách giải quyết:

Dự kiến 1: (Em) hoàn toàn đồng ý với ý kiến đó Công lao to lớn của nhàvua thì nhân dân đã ghi nhận Nhưng sai lầm vua An Dương Vương thì không thểchối bỏ vì nhà vua vô tình coi thù là bạn Việc cho Trọng Thủy ở rể là chủ quankhinh địch, là sai lầm đầu tiên là trong những chuỗi sai lầm liên tiếp của An DươngVương trong câu chuyện Nhà vua đã đi từ sai lầm này đến sai lầm khác, đã vô tìnhcõng rắn cắn gà nhà, đến khi tỉnh ngộ thì quá muộn Bài học đắng nhà vua phải trả

là bằng cả việc mất xã tắc, phải tự tay chém đầu con trong đau đớn

Dự kiến 2: (Em) vừa đồng tình lại vừa không đồng tình Việc cho Trọng

30

Thủy ở rể mà không gả con gái lấy chồng xa là sai lầm của nhà vua, đó là điều takhông phủ nhận Nhưng ta cần thông cảm với nhà vua, cho rằng bởi ông quá yêuquý con gái, không muốn xa con, sai lầm này là ngoài ý muốn, mà như thế thìkhông thể đổ lỗi được Lỗi còn là ở kẻ thù gian xảo, nàng Mỵ Châu thì ngây thơ.Bài học mất nước là do nhiều nguyên nhân…

Câu hỏi 2: Theo em trong tình yêu đôi lứa, chúng ta cần ứng xử như thế nào

để không lặp lại sai lầm của nàng Mỵ Châu?

(Giáo viên sử dụng ở hoạt động 4: Vận dụng)

Dự kiến cách giải quyết:

Khi yêu, điều chúng ta kính phục nhất là trái tim chân thành Về phươngdiện này, nàng Mị Châu đáng ca ngợi Nàng đã yêu chồng và tin chồng tuyệt đối,không mảy may nghi ngờ Tuy nhiên sai lầm cũng là vì lòng tin quá ngây thơ Giá

mà nàng tỉnh táo hơn một chút nàng sẽ không mắc sai lầm đó Cho nên bài học chogiới trẻ nói chung, các cô gái nói là: tin tưởng là điều cần thiết nhưng phải đúngchỗ, đúng người, tình yêu cần kết hợp cả tình cảm chân thành và lý trí sáng suốt thìtình yêu ấy mới tồn tại vững bền Ngoài ra, bài học cho mỗi người còn là ở cáchchọn bạn đời, tránh xa kẻ thù dân tộc…

(Nếu như học sinh lập luận khác đi: Nàng Mỵ Châu không có lỗi Một người

vợ tin chồng thì chẳng thể trách lỗi Không nên lên án nàng, chỉ nên trách TrọngThủy lừa lọc, gian xảo… giáo viên cũng cần lắng nghe, cho các em phản biện lẫnnhau để các em tự rút ra bài học cho riêng mình)

2.2.2 Tổ chức tranh biện bằng hình thức thảo luận nhóm

Bước 1: Giao nhiệm vụ học tập theo nhóm (thời gian dự kiến là 5 đến 7

phút)

- Ví dụ 1:

Tình huống tranh biện: Về hành động trả thù của Tấm, có bạn học sinh cho

rằng: cô Tấm thực ra không hiền như chúng ta vẫn nghĩ (Quả thị thơm cô Tấm rấthiền) mà trái lại cũng ghê gớm, thậm chí là độc ác Vậy Tấm hiền hay ác theo quanđiểm của em? (GV vận dụng vào hoạt động 2: Hình thành kiến thức)

+ Giáo viên giao nội dung câu hỏi thảo luận (được ghi trên bảng phụ, hoặcchiếu lên máy), sau đó phân chia lớp thành 2 nhóm lớn Với câu hỏi này giáo viên

để cho học sinh tự quyết định mình sẽ thuộc nhóm nào Nhóm này bao gồm những

em có cùng quan điểm với nhau (chia nhóm bằng biểu quyết bằng giơ tay)

+ Học sinh tự tổ chức nhóm, phân công nhiệm vụ cụ thể, lựa chọn phươngpháp làm việc sao cho hiệu quả, tiết kiệm thời gian, cử thư ký, nhóm trưởng lêntrình bày Giáo viên sẽ phải quan sát theo dõi tổng thể quá trình làm việc của từngnhóm, từng em, nếu không sẽ xảy ra tình trạng chỉ có một vài học sinh khá trongnhóm làm việc, số còn lại thì “ngồi chơi xơi nước”; đồng thời định hướng kịp thờinếu các em cần trong quá trình thảo luận

+ Định hướng giải quyết của học sinh:

Định hướng 1: Hoàn toàn đồng đồng tình với hành động giết Cám của cô

Tấm, đó là việc mà Tấm phải làm nếu không muốn bị mẹ con Cám triệt tiêu theođúng chân lý: ác giả ác báo Vốn dĩ Tấm phải ác là vì mẹ con Cám đã dồn ép cô,

và sau hành động trả thù này, cô ấy vẫn là một cô Tấm hiền lành, nhân hậu CôTấm rất hiền với người tốt nhưng sẽ kiên quyết với người xấu, đúng như câu cửamiệng của ông cha: Hiền với Bụt chứ không hiền với ma Hiền đúng chỗ, ác đúngngười, như thế mới chiến thắng được những khó khăn trong cuộc sống

Định hướng 2: Không đồng tình với hành động ấy của Tấm, đã đi ngược

với tính cách của nàng từ đầu câu chuyện, đó là hành động rùng rợn, đậm màutrung cổ Hành động ấy chứng tỏ Tấm ác độc, khác hẳn với một cô Tấm hiền lànhtrước đó Thay vì giết Cám, Tấm nên lựa chọn cách giải quyết nhân văn hơn: mởphiên tòa xét xử, đày hai mẹ con đi biệt xứ; biệt giam họ vào ngục tối… như thế sẽphù hợp với tính cách của cô cũng như truyền thống bao dung nhân ái của nhândân ta

Bước 2: Tiến hành tranh biện (thời gian dự kiến là 8 phút)

Quá trình tranh biện sẽ có 2 phần:

- Phần 1: Trình bày

+ Các nhóm cử đại diện trình bày vấn đề mà mình đã chọn

32

+ Thời gian cho phần trình bày tối đa là 2 phút

- Phần 2: Tranh luận

+ Mỗi nhóm sẽ căn cứ vào phần trình bày của nhóm đối phương để phản

biện Giáo viên tạo cơ hội cho các em phản biện lẫn nhau, gọi là phản biện lại

phản biện, tuy nhiên kiểm soát ý kiến của các em để không chệch quỹ đạo kiến

thức cũng như thời gian cho phép

+ Thời gian cho mỗi lượt phản biện tối đa là 1 phút

+ Các thành viên trong mỗi nhóm cần thay phiên nhau, tránh trường hợp chỉmột người tranh biện từ đầu đến cuối

Bước 3: Giáo viên nhận xét đánh giá.

GV sẽ đưa ra nhận xét, đánh giá cho mỗi nhóm, chốt lại vấn đề trọng tâm,

quan trọng hơn là nhận xét kết quả của các nhóm theo hướng khích lệ và ghi nhận.

Cần lưu ý nguyên tắc dạy học phản biện: là người thầy không được áp đặt mà cầnbiết lắng nghe những ý kiến lạ, trái chiều nhưng cũng cần uốn nắn nếu như ý kiến

ấy quá thiên lệch

Tiêu chí đánh giá sẽ là:

+ Chất lượng các lập luận tranh luận

+ Kỹ năng trình bày của mỗi nhóm

+ Thái độ làm việc và tranh biện của mỗi nhóm

+ Đánh giá cho điểm (nếu cần)

- Ví dụ 2:

Tình huống tranh biện: Theo em nàng Mị Châu đáng thương, đáng cảm

thông hay là đáng giận, đáng chê trách? Hãy tìm lập luận để lý giải vì sao

Tôi chia lớp thành 3 nhóm lớn theo lựa chọn ngẫu nhiên, tiến hành các thaotác tương tự như tình huống 1

+ Bước 1: Giao nhiệm vụ học tập theo nhóm.

+ Bước 2: Tiến hành tranh biện

+ Bước 3: Giáo viên nhận xét đánh giá.

Yêu cầu của câu hỏi này là giúp các em lĩnh hội được bi kịch tình yêu củanàng Mỵ Châu, là quan điểm thái độ của nhân dân ta luôn đặt lợi ích cộng đồngcao hơn lợi ích cá nhân Xét trong tình yêu ở phương diện cá nhân, nàng quả làđáng xót thương Nhưng xét về ý thức trách nhiệm quốc gia, nàng quả là đáng tội.Không phải vô tình mà nàng bị Rùa Vàng (hiện thân cho ý nguyện nhân dân) kếttội là “giặc” và bị chính vua cha An Dương Vương tự tay chém đầu…

Tôi cũng rất nhớ không khí lớp 10A5 tranh biện hết sức sôi nổi Sau khi cácnhóm trình bày xong, các nhóm còn lại được phép phản biện lẫn nhau.Tôi đặc biệt

ấn tượng với các ý kiến bảo vệ cho nàng Mỵ Châu khỏi tội như: Nàng yêu sayđắm, yêu chân thành, tin vào người mình yêu thì chẳng lẽ lại nên tội? Có trách hãytrách Trọng Thủy phản bội, trách cha nàng chủ quan khinh địch Hay có em thìthẳng thắn chỉ rằng: thời nay con gái mà yêu mù quáng như nàng Mỵ Châu thì làtai vạ, rằng yêu say đắm là điều tuyệt vời nhưng tình yêu rất cần sự thông minh và

lý trí sáng suốt Rằng ngày nay còn nhiều Trọng Thủy trá hình, vì thế các cô gái trẻcần nêu cao cảnh giác…

2.2.3 Tổ chức tranh biện theo dự án học tập

- Phát huy khả năng vận dụng, sáng tạo, phát huy trí tưởng tượng bay bổng,khả năng sân khấu hóa kiến thức về tác phẩm văn học dân gian

34

2 Năng lực

- Năng lực sáng tạo, năng lực ngôn ngữ

- Năng lực tạo lập văn bản

- Năng lực diễn xuất, sân khấu hóa

- Năng lực thu thập và xử lý thông tin

- Năng lực hùng biện, phản biện

- Máy vi tính có kết nối Internet

- Sổ theo dõi dự án cho 3 nhóm

2 Học sinh

- Máy vi tính cá nhân hoặc USB của HS

- Bảng phân công nhiệm vụ

- Các loại đạo cụ cần thiết

- Ghi tên dự án lên bảng:

Viết lại kết thúc truyện cổ tích Tấm Cám bằng trí tưởng tượng

- Lắng nghe

- Ghi tên dự án vào vở

- Lớp trưởng phân công theo

3 nhóm (3 tổ) và cử 3 tổ