Phát triển năng lực phản biện cho học sinh THPT qua dạy học văn bản hồn trương ba, da hàng thịt (lưu quang vũ)

Mục tiêu Với đề tài “Phát triển năng lực phản biện cho học sinh THPT qua dạy học văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt Lưu Quang Vũ”, chúng tôi hướng đến mục tiêu giúp học sinh THPT có thể

MỤC LỤC

Trang

Phần I Đặt vấn đề 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục tiêu, tính mới của đề tài 2

1.3 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu 3

1.5 Quá trình hoàn thành sáng kiến 4

1.6 Cấu trúc của đề tài 4

Phần II Nội dung 5

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài 5

2.1.1 Một số vấn đề lí thuyết về phản biện và năng lực phản biện trong dạy học môn Ngữ văn ở trường phổ thông 5

2.1.2 Thực trạng dạy học phát triển năng lực phản biện cho học sinh trong dạy học môn Ngữ văn ở trường phổ thông hiện nay 6

2.2 Một số giải pháp tổ chức dạy học phát triển năng lực phản biện trong văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ) 8

2.2.1 Tạo không khí dân chủ trong giờ học 8

2.2.2 Tạo tình huống phản biện 9

2.2.3 Tổ chức tranh luận, phản biện 12

2.2.4 Đổi mới kiểm tra - đánh giá theo hướng phát triển năng lực phản biện 13

2.3 Thực nghiệm sư phạm 15

2.3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 15

2.3.2 Nội dung của thực nghiệm sư phạm 16

2.3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 16

2.3.4 Giáo án thực nghiệm 16

2.3.5 Kết quả thực nghiệm 30

Phần 3 Kết luận 34

3.1 Kết luận 34

3.2 Kiến nghị 35

3.2.1 Đối với nhà trường 35

3.2.2 Đối với giáo viên 35

TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

PHỤ LỤC 01 37

PHỤ LỤC 02 38

Phần I Đặt vấn đề 1.1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm qua, công tác giảng dạy của giáo viên ở các nhà trường đã

có nhiều chuyển biến tích cực theo yêu cầu của công tác đổi mới chương trình giáodục phổ thông 2018 Trong đó, xu hướng dạy học phát triển năng lực học sinh(HS) đang thực sự được quan tâm Nghị quyết số 29/NQ-TWcủa Ban Chấp hànhTrung ương về đổi mới căn bản toàn diện GD-ĐT đã xác định mục tiêu trọng tâmcủa giáo dục, dạy học là chuyển từ tiếp cận tri thức sang tiếp cận năng lực ngườihọc để có thể đào tạo được những công dân đáp ứng được xu thế toàn cầu hóa Yêucầu của thực tế hiện nay là cần dạy cho người học phương pháp chiếm lĩnh tri thức,chứ không phải cung cấp tri thức Vì thế, phát triển tư duy phản biện và năng lựcphản biện biện chứng được xem là một trong những bước đi cần thiết nhằm thúcđẩy sự phát triển của nền giáo dục Việt Nam

Hiện nay, trên thế giới tư duy phản biện, năng lực phản biện biện chứng đãtrở thành một trong những tiêu chí cần đạt trong giáo dục ở nhiều quốc gia, đượcđưa vào chương trình đào tạo của nhiều trường đại học Có thể nói, những nước cónền giáo dục tiên tiến đều coi trọng việc thực hiện các hoạt động hướng đến rènluyện và phát triển năng lực phản biện biện chứng trong dạy học Trong khi đó,nền giáo dục Việt Nam vẫn chưa thực sự chú trọng đến việc phát triển tư duy vànăng lực HS bằng con đường phản biện Thậm chí nhiều GV còn tỏ ra khó chịu khi

HS đưa ra những ý kiến trái chiều, nhiều GV không thích khi HS tranh luận, nhiều

GV còn áp đặt kiến thức Việc kiểm tra đánh giá chưa linh hoạt, đề thi chủ yếuvẫn đóng khung trong tư duy đồng thuận, tư duy xuôi chiều Vì vậy, chú trọng hìnhthành và phát triển năng lực tư duy phản biện biện chứng cần phải trở thành mộtmục tiêu đào tạo hướng tới của nhà trường các cấp nhằm hoàn thiện hơn phẩm chất

và tư duy của học sinh

Ngữ văn là bộ môn bắt buộc trong hệ thống giáo dục phổ thông Với nhữngđặc thù riêng của mình, môn Ngữ văn có những lợi thế để phát triển tư duy phảnbiện và năng lực phản biện biện chứng cho HS Việc tìm tòi, nghiên cứu đề xuấtcác biện pháp dạy học mới trong dạy học đọc hiểu văn bản được xem là yêu cầuquan trọng của việc đổi mới dạy học Ngữ văn hiện hành Trong số những văn bảnđược đưa vào chương trình Ngữ văn THPT thì văn bản Hồn Trương Ba, da hàngthịt, trích trong vở kịch cùng tên của Lưu Quang Vũ là văn bản có nhiều cách tiếpnhận khác nhau thậm chí cả những tiếp nhận trái chiều, những tiếp nhận đi ngượcvới tư duy truyền thống gây nhiều tranh cãi Có thể nói, trích đoạn ấy trở thànhmảnh đất màu mỡ để GV gieo hạt giống năng lực phản biện biện chứng để chúngnhanh chóng nảy nở, đâm chồi, đơm hoa kết trái trên con đường tiếp cận tri thứckhoa học cho HS

Vì vậy, từ nghiên cứu và thực tiễn công tác dạy học, nhóm tác giả đã xây

dựng đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Phát triển năng lực phản biện cho học sinh

THPT qua dạy học văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ)”.

Đề tài này đã được áp dụng thành công ở trường THPT Lê Hồng Phong,huyện Hưng Nguyên và trường THPT Đô Lương 2, huyện Đô Lương, tỉnh NghệAn

1.2 Mục tiêu, tính mới của đề tài

1.2.1 Mục tiêu

Với đề tài “Phát triển năng lực phản biện cho học sinh THPT qua dạy học

văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ)”, chúng tôi hướng đến mục

tiêu giúp học sinh THPT có thể phát triển năng lực phản biện thông qua hoạt động

dạy học văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ Từ đó, giúp HS

hình thành thói quen và năng lực phản biện trong học tập, trong đời sống thườngngày, trong nghiên cứu khoa học…, giúp HS rút ngắn con đường đến với thànhcông

Mục tiêu của đề tài này còn để thay đổi phương pháp dạy học cũ, vận dụnglinh hoạt phương pháp dạy học mới, để đồng hành cùng mục tiêu chung của đổimới giáo dục hiện nay: dạy học theo hướng phát triển năng lực nhằm phát triểntoàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực, biết vận dụng tri thứctrong những tình huống thực tiễn để chuẩn bị chu đáo cho HS năng lực giải quyếtcác tình huống trong cuộc sống và nghề nghiệp sau khi ra trường

1.2.2 Tính mới

Những năm gần đây, việc dạy học theo hướng phát triển năng lực phản biện

đã được nhiều GV dạy môn Ngữ văn quan tâm, nghiên cứu Đã có một số côngtrình khoa học, sáng kiến sinh nghiệm, bài tham luận… về dạy học môn Ngữ văntheo hướng phát triển tư duy phản biện cho HS Nhưng các đề tài đó đều đề cậpmột cách chung chung, chủ yếu tập trung vào việc vận dụng tư duy phản biện đểviết bài văn nghị luận mà chưa quan tâm đến việc phát triển năng lực phản biệnbiện chứng cho HS thông qua hoạt động dạy học một bài học cụ thể, một văn bản

cụ thể

Có thể khẳng định đề tài “Phát triển năng lực phản biện cho học sinh THPT

qua dạy học văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ)” là đề tài mới

mẻ, được nghiên cứu lần đầu ở các trường THPT huyện Hưng Nguyên, huyện ĐôLương, tỉnh Nghệ An Trước đây, trong quá trình thiết kế giáo án dạy học mônNgữ văn, GV thường hướng HS đến một số năng lực như: tự học, giải quyết vấn

đề, sử dụng tiếng Việt, giao tiếp, tự quản bản thân Với đề tài này, lần đầu tiênphát triển năng lực phản biện được xem như là một năng lực thiết yếu cần phải chútrọng hình thành cho HS để HS có thể tự chủ, độc lập, sáng tạo, mạnh dạn hơntrong tư duy, dám dấn thân, dám đi ngược với đám đông, dám lựa chọn con đường

riêng cho bản thân Một khi HS có được năng lực phản biện tốt thì HS dễ dànghình thành, phát triển các năng lực cần thiết khác.

Với đề tài này, chúng tôi cũng đã giải quyết được vấn đề cấp thiết trong thực

tiễn dạy học văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ, một văn

bản đa thanh, giàu chất triết lí nhưng không dễ tiếp nhận Đề tài đã mở ra mộthướng tiếp cận khác, một cách khai thác khác giúp cho GV có thêm cơ hội để lựachọn, để vận dụng linh hoạt, hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng dạy học văn bản

Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ nói riêng và dạy học văn bản nói

chung

1.3 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

1.3.1 Nhiệm vụ

Đề tài nghiên cứu nhằm hướng đến làm sáng tỏ những vấn đề sau:

- Tìm hiểu cơ sở lý luận của việc phát triển năng lực phản biện cho học sinh

- Thông qua bài học Hồn Trương Ba, da hàng thịt nhằm nâng cao chất lượng

và giúp HS hình thành thói quen, năng lực phản biện trong học tập, trong đời sốngthường ngày, trong nghiên cứu khoa học

- Thiết kế dạy học Hồn Trương Ba, da hàng thịt nhằm thay đổi phương pháp

dạy học cũ, vận dụng linh hoạt phương pháp dạy học mới, để đồng hành cùng mụctiêu chung của đổi mới giáo dục hiện nay

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở các lớp khối 12 trong các nhà trường

- Khảo sát kết quả thử nghiệm đề tài thông qua lấy ý kiến của học sinh

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu áp dụng cho học sinh lớp 12 tại trường THPT Lê Hồng Phonghuyện Hưng Nguyên, trường THPT Đô Lương 2 trong năm học 2018-2019, 2019-2020

- Nội dung nghiên cứu cơ bản thông qua bài học Hồn Trương Ba, da hàng thịt để mở rộng thói quen, năng lực phản biện trong học tập, trong đời sống thường

ngày cho học sinh

- Phạm vi và khả năng nhân rộng cho tất cả các đối tượng học sinh khối 12

và áp dụng cho dạy học đại trà ở tất cả học sinh khối 12 của các trường THPT, gópphần nâng cao năng lực phản biện cho học sinh trên nhiều phương diện

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

Phương pháp tổng hợp lý luận: phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa các vấn

đề lý luận có liên quan đến năng lực phản biện

Phương pháp quan sát: sử dụng phương pháp này nhằm giúp GV quan sátthái độ học tập, tinh thần hợp tác, kĩ năng tranh luận, phản biện của HS trong giờdạy học môn Ngữ văn.

Phương pháp so sánh và phân tích thống kê: các dữ liệu thu thập được từkhảo sát sẽ được phân loại, sắp xếp, xử lý phục vụ cho phân tích và đưa ra cácnhận định, đánh giá về thực trạng dạy học phát triển năng lực phản biện cho HSTHPT trong các trường học hiện nay

Phương pháp thực nghiệm sư phạm: khảo sát kết quả học tập của học sinhcác lớp thực nghiệm và đối chứng để kiểm chứng hiệu quả của các phương phápđược đề xuất

1.5 Quá trình hoàn thành sáng kiến

1.5.1 Hình thành ý tưởng

Đề tài: “Phát triển năng lực phản biện cho học sinh THPT qua dạy học văn

bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ)” được hình thành ý tưởng từ

tháng 9 năm 2018 đến tháng 9 năm 2020

1.5.2 Điều tra khảo sát

Các số liệu điều tra khảo sát trong đề tài được tôi điều tra vào tháng 9 năm

2020 tại trường THPT Lê Hồng Phong, huyện Hưng Nguyên và trường THPT ĐôLương 2, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An

1.5.3 Đúc rút kinh nghiệm và áp dụng

- Đề tài sáng kiến được đúc rút từ tháng 9 năm 2018 đến tháng 9 năm 2020

- Áp dụng ở lớp 12A2, 12B3, 12B8 trường THPT Đô Lương 2 và lớp 12A2,12A5 trường THPT Lê Hồng Phong, huyện Hưng Nguyên

1.5.4 Báo cáo hội đồng khoa học trường

Đề tài được báo cáo trước hội đồng khoa học trường THPT Lê Hồng PhongHưng Nguyên ngày 8 tháng 3 năm 2021 và trường THPT Đô Lương 2 ngày 20tháng 3 năm 2021

1.6 Cấu trúc của đề tài

Gồm 3 phần:

Phần I Đặt vấn đề

Phần II Nội dung

Phần III Kết luận

Phần II Nội dung

1 Cơ sở khoa học của đề tài

1 Một số vấn đề lí thuyết về phản biện và năng lực phản biện trong dạy học môn Ngữ văn ở trường phổ thông

Phản biện là việc đưa ra những suy nghĩ, quan điểm và lý lẽ về một điều gì

đó để chứng minh sự đúng đắn hay sai lầm của điều đó (sự vật, hiện tượng, chủtrương, quan điểm, công thức ) Phản biện đồng thời cũng được xem là tư duy về

tư duy Trong lĩnh vực chính trị xã hội, phản biện được xem là việc đưa ra cácquan điểm, lý lẽ để tìm kiếm hoặc lựa chọn những giải pháp tốt nhất cho các chínhsách của Nhà nước hay đảng phái nắm quyền trong quản lí xã hội Trong cuộcsống hàng ngày, chúng ta có thể nhận thấy phản biện là một hoạt động diễn rathường xuyên và hầu khắp mọi lĩnh vực, bởi đó không chỉ là cách thức và biểuhiện tiến bộ để tìm ra sự đúng đắn nhất mà còn là một nhu cầu của cuộc sống.Trong khoa học, phản biện cũng là một cách thức để các nhà khoa học tiệm cậnđến gần hơn với chân lý, loại bỏ những cái sai hay điều chưa hợp lý Đối với một

xã hội dân chủ, phản biện và tự do ngôn luận là biểu hiện của một xã hội tiến bộ và

là thước đo cho dân chủ thực sự Có thể thấy ở quốc gia nào, môi trường nào mà cókhông khí dân chủ thực sự thì phản biện cũng vì vậy mà được phát triển và tácđộng rõ rệt đến sự phát triển của xã hội, góp phần kiến tạo nên một xã hội tốt đẹp,văn minh

Tuy nhiên, cũng cần phải hiểu rằng phản biện không phải lúc nào cũng đúngnếu không có sự chuẩn bị và đặc biệt là không có kiến thức Cần phải thấy rằngphản biện không có nghĩa là phản đối, là cách thức để chống lại các quan điểm haychủ trương chính sách của một tổ chức hay cá nhân Phản biện là biểu hiện của sựtiến bộ, vì vậy nó cần có đội ngũ trí thức để hình thành tư duy phản biện và bộc lộ

nó bằng kĩ năng Cho nên phản biện cần được hiều là cách thức để đưa ra và nhằmtìm cách giải quyết mọi vấn đề của cuộc sống để làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn

Trong hoạt động dạy học, phản biện hình thành cho người học khả năng hiểusâu các vấn đề với những câu hỏi vì sao, như thế nào Bên cạnh đó, phản biện cũnggiúp hoạt động dạy và học trở nên dân chủ và có không khí giao tiếp, tác độngnhiều chiều hơn là không khí dạy học kiểu một chiều như lâu nay Phát triển đượcphản biện và khuyến khích người học phản biện là một cách thức để đổi mớiphương pháp dạy học trong xu hướng dạy học tiếp cận năng lực

Năng lực phản biện là năng lực tiếp nhận và xử lý thông tin, phát hiện, xemxét và đánh giá tình huống có vấn đề; chứng minh giả thuyết khoa học hoặc phảnkhoa học; hình thành tri thức mới để từ đó lựa chọn phương án và có quyết địnhđúng đắn cho hành động Cấu thành năng lực phản biện có các khả năng: tiếpnhận, xử lý, phản bác, phát hiện vấn đề mới trong thông tin

Tuy nhiên, năng lực phản biện cũng là một năng lực rất cần sự định hướng

Nó là năng lực có thể tự khởi phát và tự có ở người học, nhưng không thể phát

triển mà thiếu sự định hướng Trong đời sống hiện đại ngày nay, có quá nhiềuluồng thông tin được đưa đến thông qua internet, việc tiếp nhận thông tin, tri thứckhông chỉ còn đến từ người dạy mà còn thông qua nhiều con đường khác Vì thế,nếu người học không vận dụng năng lực phản biện một cách chính xác, có địnhhướng hợp lý sẽ dẫn đến tính chủ quan, thiên kiến cũng như bị tác động cực đoan

từ các thông tin khác, mà không xác định được trọng tâm của việc tư duy, dẫn đếnkhó khăn và những cản trở trong quá trình học tập

Môn Ngữ văn là môn học đặc thù, có những đặc trưng riêng biệt và cũng vìthế mở ra những khả năng riêng biệt mà người học có thể tiếp nhận thông qua việchọc môn học này Ngữ văn vừa là môn học có tính khoa học, vừa là môn họchướng đến một loại hình nghệ thuật đặc biệt: văn chương Các tác phẩm văn học

và việc cảm nhận, đánh giá một vấn đề văn học có thể thay đổi theo thời gian vàphụ thuộc vào thị hiếu thẩm mỹ của mỗi cá nhân, mỗi thời đại Ngay cả ngôn ngữtưởng rằng là một phạm trù bất biến, nhưng chính nó cũng linh hoạt trong thựchành giao tiếp, vì thế nhiều nguyên tắc về từ, câu trong tiếng Việt đã thay đổi và

có nhiều hiện tượng ngôn ngữ mới

Vì thế, khác với các bộ môn khác, môn Ngữ văn đưa đến cái nhìn rộng rãi,

đa chiều về mọi đối tượng, từ văn học thuần tuý cho tới đời sống xã hội, nhưng bềsâu của nó là điều cần được người học hình thành Để khơi sâu vấn đề, tìm hiểuđược bản chất của mọi sự vật, hiện tượng trong quá trình học môn Ngữ văn, ngườihọc không thể không có thói quen tư duy đặt câu hỏi bản chất, tư duy phân tích và

xa hơn là đạt đến trình độ tư duy phản biện trước các tri thức mình được tiếp nhận

Có như vậy, môn Ngữ văn mới có thể phát huy được tính đặc thù của bộ môn, giúpngười học có được vốn tri thức về văn hoá, văn học và rộng hơn, là biết nhìn đờisống một cách cởi mở, sâu sắc, hiểu con người và hiểu cuộc sống hơn

2 Thực trạng dạy học phát triển năng lực phản biện cho học sinh trong dạy học môn Ngữ văn ở trường phổ thông hiện nay

Ngữ văn là môn học bắt buộc trong hệ thống giáo dục phổ thông Với nhữngđặc thù riêng, môn Ngữ văn có những lợi thế để phát triển tư duy phản biện, nănglực phản biện cho HS Tuy nhiên, chương trình và sách giáo khoa hiện hành củamôn Ngữ văn vẫn còn nhiều bất cập, dung lượng kiến thức, thời gian dành cho rènluyện kĩ năng còn ít Dù năm học 2020-2021, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có côngvăn 3280 hướng dẫn việc giảm tải một số nội dung trong chương trình, giao chonhà trường, tổ chuyên môn tự chủ về thời lượng dạy học ở mỗi chủ đề, ở mỗi bàihọc, nhưng nhìn chung chương trình vẫn còn nặng về kiến thức, về lí thuyết Hệthống văn bản ở sách giáo khoa Ngữ văn THPT đã có nhiều đổi mới so với trướcnăm 2005, mạnh dạn đưa một số sáng tác sau năm 1975 vào chương trình Song về

cơ bản, hệ thống văn bản đó thường nằm trong vùng an toàn, các vấn đề đặt ra kháđơn giản, xuôi chiều, chủ yếu là ngợi ca, thiếu tính tranh luận, phản biện Hệthống câu hỏi hướng dẫn học bài cũng chủ yếu là nhận biết, tái hiện kiến thức, rất

ít câu hỏi phản đề, kích thích tính độc lập sáng tạo trong tiếp nhận của mỗi HS

Trong những năm gần đây, đội ngũ GV dạy học bộ môn Ngữ văn đã cónhiều cố gắng trong đổi mới PPDH theo hướng tích cực, chủ động chuyển giaonhiệm vụ học tập cho HS, giúp HS hình thành, phát triển các năng lực theo yêu cầucủa mục tiêu giáo dục Có điều, trong quá trình dạy học đó, nhiều GV vẫn chưathực sự quan tâm đến việc phát triển năng lực phản biện cho HS Ngay cả thiết kếdạy học của số đông GV khi xác định năng lực cần hình thành cho HS ở mỗi bàihọc vẫn không đề cập đến năng lực phản biện Thậm chí một số GV còn không vui

vẻ gì khi HS có những ý kiến khác mình, những ý kiến trái chiều Nhiều GV vẫncòn áp đặt kiến thức cho HS, truyền đạt kiến thức một chiều, chưa coi trọng việchình thành lối nghĩ khác, vượt ra ngoài tư duy thông thường cho HS Chúng tôi đã

dự giờ rất nhiều các đồng nghiệp ở nhiều ngôi trường khác nhau Với những giờdạy học đó, chúng tôi nhận thấy: nhiều đồng nghiệp đã vận dụng công nghệ vàodạy học, chú trọng cho HS làm việc theo nhóm, khuyến khích HS trình bày kết quảhọc tập nhưng chúng tôi vẫn nhận thấy, không khí lớp học chưa thực sự cởi mở,những câu hỏi đưa ra cho HS thảo luận làm việc vẫn chủ yếu là tái hiện kiến thức,

là dạng câu hỏi như thế nào, dạng câu hỏi vì sao chưa được khai thác; chưa đặt HSvào tình huống có vấn đề để kích thích tư duy HS, để HS có cơ hội bày tỏ ý kiếnriêng của bản thân Thực tế vẫn có nhiều GV có ý thức giúp HS hình thành vàphát triển năng lực phản biện trong dạy học nhưng chính bản thân họ cũng chưa có

đủ kinh nghiệm, kiến thức và kỹ năng để giải đáp mọi thắc mắc của HS Ngoài ra,thời lượng lên lớp hạn chế cũng là một nguyên nhân khiến các GV ngại sử dụngphương pháp dạy học hướng đến năng lực phản biện cho HS

HS Việt Nam ngay từ những ngày đầu tiên đến trường, các em đã được thầy

cô chỉ bảo, dặn dò: ở lớp luôn luôn vâng lời thầy cô, về nhà nghe lời ông bà, bốmẹ Nhiều phụ huynh, nhiều thầy cô cũng chỉ muốn con mình ngoan, học tròmình ngoan là được Ngoan trong tư duy của phụ huynh, của thầy cô là “gọi dạ,bảo vâng” Ở nhà, con cái có ý kiến, có tranh luận thì bố mẹ bảo là “Cá không ănmuối cá ươn- Con cãi cha mẹ, trăm đường con hư”, là “Trứng khôn hơn vịt” Ởtrường các em được giáo dục: “Một chứ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy” Môitrường sống cũng như môi trường giáo dục ấy khiến phần lớn HS trở nên thụ độngtrong tư duy, lười biếng trong suy nghĩ, trong tìm kiếm dẫn chứng hay các căn cứxác đáng để phản biện những điều GV truyền dạy Các em dễ dàng chấp nhận kếtquả, chấp nhận bài học mà GV đã hướng dẫn, đã cung cấp Trong thực tế đi dạybao nhiêu năm, chúng tôi nhận thấy HS rất ít khi chủ động hỏi GV, chủ động đưa

ra những băn khoăn, thắc mắc, trăn trở về một vấn đề nào đó của bài học Ngay

cả đối với những HS khá, giỏi mà chúng tôi tham gia bồi dưỡng để dự thi các kì thi

HS giỏi cũng không biết nên hỏi thầy cô vấn đề gì, cũng không bao giờ đề xuấtbọn em cần học cái này, cần đọc kia mà GV dạy nội dung gì thì các em tiếp nhậnnội dung ấy Vì thế, có thể thấy kĩ năng phản biện của HS còn nhiều hạn chế.Nhiều em có ý thức bày tỏ chính kiến, tranh luận với GV nhưng lại thiếu hệ thống

lí lẽ, dẫn chứng thuyết phục để bảo vệ chính kiến, quan điểm của mình

Như vậy từ thực trạng chương trình, sách giáo khoa, đội ngũ GV đến HS đãkhiến cho việc dạy học theo hướng phát triển năng lực phản biện cho HS THPTgặp không ít khó khăn, trở ngại trong quá trình thực hiện Vì vậy, ở đề tài nàychúng tôi mạnh dạn đưa ra một số giải pháp với hi vọng trên cơ sở đó, HS sẽ hìnhthành và phát triển được năng lực phản biện, để có thể mỗi giờ học nhất là giờ họcmôn Ngữ văn trở nên hứng thú hơn, để HS có thể có được không khí học tập như

Đỗ Nhật Nam đã chia sẻ về một giờ học Văn ở Mĩ: Trong quá trình học, có sự hỗ trợ của giáo viên Học sinh có thể đặt bất cứ câu hỏi nào cho giáo viên hoặc hỏi lẫn nhau Sau mỗi chương sẽ có những giờ trao đổi chung của cả lớp Khi ấy, cả lớp biến thành một “diễn đàn” và ai cũng được quyền nói lên ý kiến của mình về chương mà mình đọc Thông thường, các ý kiến rất khác nhau, người đồng tình, người phản đối và giáo viên sẽ phải làm nhiệm vụ lắng nghe Không có đúng, sai, miễn là bạn phải tìm cách bảo vệ được quan điểm của mình.

2 Một số giải pháp tổ chức dạy học phát triển năng lực phản biện

trong văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ)

1 Tạo không khí dân chủ trong giờ học

Tâm lí lứa tuổi 17, 18 thường rất phức tạp Các em vừa khao khát khẳngđịnh mình, mong muốn được bày tỏ chính kiến, mong muốn được công nhận; vừanhạy cảm, tâm hồn dễ bị tổn thương Vì thế, để các em mạnh dạn, tự tin thể hiệnnhững suy nghĩ chân thực, những ý kiến riêng của bản thân trong các giờ học, GVphải tạo được một không khí dân chủ, phải có những đối thoại sôi nổi Có vậy, HSmới tích cực, chủ động tranh luận, phản biện với bạn bè, với thầy cô về các nộidung, các vấn đề được đề cập trong bài học

Để có thể tạo được không khí dân chủ, đối thoại tự do cho HS được pháttriển năng lực phản biện trong mỗi giờ học, trước hết GV phải thay đổi quan niệm

về vai trò của người thầy Người thầy không phải là thượng đế, không phải là chủthể trung tâm của một giờ học Người thầy chỉ là người dẫn dắt, hướng dẫn, người

tổ chức các hoạt động giúp HS tiếp nhận, chiếm lĩnh tri thức Người thầy hiện đạituyệt đối không áp đặt kiến thức, tuyệt đối không cho rằng mình luôn luôn đúng,lời thầy là chân lí Người thầy hiện đại phải luôn biết cách động viên, khích lệ HSnhìn nhận vấn đề một cách ở nhiều góc độ, nhiều phương diện; khuyến khích HSphát hiện lại vấn đề; tôn trọng, chấp nhận những cách tiếp cận, lí giải khác nhau,thậm chí đi ngược với ý kiến của thầy giáo

Người thầy còn phải chủ động rút ngắn khoảng cách thầy - trò để quan hệthầy - trò trở nên thân thiện hơn bao giờ hết Trong một môi trường học tập nhưthế, HS hoàn toàn có đầy đủ tự tin để đưa ra những phản biện để tranh luận với bạn

bè, thầy cô về một nội dung nào đó Và các em sẽ coi đó như là những hoạt độnghọc tập tích cực, sáng tạo

Trong thực tế dạy học, bản thân chúng tôi luôn chú ý tạo không khí học tập,kích thích tính tò mò, khả năng khám phá của học sinh Nhất là trong các tiết đọc

hiểu văn bản văn học Mỗi một tác phẩm văn học thường ẩn chứa nhiều ý nghĩa,nhiều tầng bậc, nhiều thông điệp, tư tưởng của nhà văn thường được ẩn đi sau hệthống ngôn từ giàu tính biểu tượng, ẩn dụ nên việc tiếp nhận chưa bao giờ là đơngiản, đồng thuận, xuôi chiều Vì thế, để hướng HS vào cuộc đối thoại, tranh luận,chúng tôi luôn đặt ra cho HS những câu hỏi tạo điều kiện cho các em được nói lêntiếng nói riêng của bản thân như là: Nhân vật nói như vậy, em có đồng ý với ý kiếncủa nhân vật không? Lí giải hoặc Về vấn đề này, bạn đã có ý kiến như vậy, còn ýkiến của em thì thế nào? Hay Em nào có những phát hiện khác về vấn đề này?

Dạy Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ trong chương trình Ngữ văn

12, chúng tôi thường đặt câu hỏi: Trong cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba và xác anh hàng thịt, Trương Ba đã nói: Không! ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn Vậy em có đồng tình khi Trương Ba nói vậy về phần hồn trong khi thể xác đã có sự thay đổi không? Lí giải?, hay ở một tình huống khác, khi Đế Thích nói với Trương Ba rằng: Thế ông ngỡ tất cả mọi ngươi đều được là mình toàn vẹn cả ư ? Ngay cả tôi đây Ở bên ngoài, tôi đâu có được sống theo những điều tôi nghĩ bên trong Mà cả Ngọc Hoàng nựa, lắm khi chính người cũng phải khuôn ép mình cho xứng đáng với danh vị Ngọc Hoàng Dưới đất, trên trời đều thế cả, nữa là ông, chúng tôi đưa ra câu hỏi: em có đồng ý với ý kiến của

đó của Đế Thích không? Vì sao?

Với những câu hỏi đó, chúng tôi cho HS tự do bày tỏ ý kiến, sau đó chúngtôi tiến hành phân loại những ý kiến của các em, chú ý tập hợp thành những luồng

ý kiến đối lập nhau Trên cơ sở đó, chúng tôi tổ chức cho HS một diễn đàn để HSđược bảo vệ, tranh luận, phản biện ý kiến của mình Cách tổ chức diễn đàn đóđược chúng tôi trình bày ở mục sau

Khi HS tham gia ý kiến, tham gia phản biện, chúng tôi luôn trân trọng lắngnghe, để các em trình bày trọn vẹn ý kiến của mình, tuyệt đối không phủ nhận ýkiến của các em, không đánh giá kiểu: em nhìn nhận vấn đề như vậy là sai, là lệchlạc Khi HS có nhiều ý kiến trái chiều, chúng tôi khéo léo gợi mở, định hướng đểcác em có cái nhìn so sánh, giúp các em đưa ra lí lẽ và dẫn chứng cần thiết để bảo

vệ ý kiến của mình

Với cách tạo ra bầu không khí dân chủ, cởi mở như vậy, chúng tôi nhận thấy

HS trở nên hứng thú hơn với văn bản, không khí giờ học trở nên sôi nổi, HS nhậpcuộc tích cực, chủ động Trên tinh thần đó, năng lực phản biện được phát huy tốiđa

2 Tạo tình huống phản biện

Nhiều học sinh có tư duy phản biện, có kỹ năng phản biện tốt cùng với kiếnthức chuyên sâu rất tốt nhưng do hoàn cảnh, tính cách nhút nhát … mà HS khôngdám hay e ngại phản biện Lúc này vai trò của người GV sẽ là người biết cách pháthiện và tạo ra tình huống có vấn đề để làm sao các em mạnh dạn, phấn khích hơn,

tự tin nhập cuộc Tình huống có vấn đề là một khái niệm của lí luận dạy học hiện

đại Tình huống có vấn đề sẽ buộc HS phải hình thành tư duy Vì thế việc sử dụngcác tình huống có vấn đề trong dạy học đã trở thành PPDH mới: phương pháp nêuvấn đề.

Dạy học nêu vấn đề (hay còn được gọi là dạy học giải quyết vấn đề) đượcđánh giá là một kiểu dạy học hiện đại, tích cực, có khả năng khơi gợi hứng thú và

sự sáng tạo của người học Hình thức dạy học này có vai trò rất lớn trong việc gópphần hình thành và phát triển năng lực người học, trong đó có cả năng lực phảnbiện Cụ thể, vai trò của phương pháp dạy học này thể hiện ở các phương diện như:phát huy tính tích cực, tự giác, độc lập, sáng tạo của người học; rèn luyện cho họcsinh năng lực tư duy logic; rèn cho học sinh năng lực phát hiện và giải quyết vấn

đề, năng lực tự nghiên cứu khoa học

Có ba đặc điểm quan trọng của hình thức dạy học này là: chứa đựng tìnhhuống có vấn đề liên quan đến nội dung học tập; quá trình thực hiện dạy học giảiquyết vấn đề được chia thành những giai đoạn, những bước có tính mục đíchchuyên biệt; gồm nhiều hình thức tổ chức đa dạng, lôi cuốn người học tham giamột cách tích cực, chủ động, sáng tạo dưới sự dẫn dắt, gợi mở của giáo viên

Hạt nhân của dạy học nêu vấn đề là hệ thống các tình huống có vấn đề Tìnhhuống có vấn đề đòi hỏi phải đáp ứng những yêu cầu sau: luôn phải chứa đựngnhững gì chưa biết, bao hàm một hoặc những cái đã biết, có tính mới lạ Thông quaviệc giải quyết các vấn đề mà học sinh thu nhận được kiến thức, kĩ năng, lĩnh hộiđược tri thức, phương pháp giải quyết mới Có thể nói, bản thân các vấn đề đượcnêu ra qua hình thức dạy học này đích thực là nguồn kích thích tư duy, khơi gợihứng thú, tìm tòi, phát kiến của cả giáo viên và học sinh Do vậy, có thể xem đây làmột hình thức dạy học phù hợp để qua đó hình thành năng lực phản biện cho họcsinh

Khi dạy văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ trong

chương trình môn Ngữ văn 12, chúng tôi luôn chú ý đặt HS vào những tình huống

có vấn đề để buộc HS phải tư duy, phải “động não”, phải nhìn nhận vấn đề ở nhiềugóc độ ngay từ phần tiểu dẫn Cụ thể, trong phần tiểu dẫn có nội dung khái quát về

vở kịch, SGK chỉ nêu một số tri thức như: năm Lưu Quang Vũ sáng tác, nguồn gốc

vở kịch, giá trị vở kịch và tóm tắt cốt truyện Vì thế, trong thực tế dạy học, rấtnhiều GV chỉ dừng lại ở việc cung cấp cho HS những tri thức đã nêu trong SGKkhiến HS hoàn toàn thụ động trong tiếp nhận kiến thức Do đó, để tạo tâm thế nhậpcuộc, giúp HS tò mò, hứng thú khám phá tác phẩm ngay những phút đầu tiên củatiết họ, chúng tôi đã đặt HS vào tình huống có chứa mâu thuẫn khiến HS khao khát

“giải mã”, đó là chúng tôi tiến hành cho HS so sánh cốt truyện Hồn Trương Ba, da hàng thịt trong văn học dân gian và cốt truyện của vở kịch Lưu Quang Vũ, sau đó

yêu cầu HS phát hiện điểm khác biệt và lí giải sự khác biệt đó HS phát hiện ratrong vở kịch của dân gian thì Trương Ba chết theo lẽ tự nhiên, nhưng vì Đế Thíchtiếc cái kì tài đánh cờ của ông mà cho ông sống lại trong thân xác và mọi ngườivẫn chấp nhận xem đó là Trương Ba, nên Trương Ba trong xác anh hàng thịt, vẫn ở

lại và sống yên ổn cùng gia đình của mình, còn vợ anh hàng thịt thì buộc phải chấpnhận điều đó Còn trong vở kịch Lưu Quang Vũ thì mọi chuyện lại không đơn giảnnhư vậy: Trương Ba chết vì sự tác trách của Nam Tào, Bắc Đẩu; hồn Trương Basau khi nhập vào xác anh hàng thịt thì mỗi ngày một thay đổi, những người yêuthương ông dần dần xa lánh ông khiến ông đau khổ, dằn vặt bản thân Cuối cùng,hồn Trương Ba đi đến quyết định: trả lại xác cho anh hàng thịt, cầu xin cho cu Tỵđược sống, bản thân mình chấp nhận cái chết HS cũng lí giải được sự khác biệttrong cách giải quyết sau khi hồn Trương Ba sống lại trong thân xác anh hàng thịtsuy cho cùng chính là sự thay đổi trong tư tưởng, trong quan niệm về mối quan hệgiữa linh hồn và thế xác Cách kết thúc vở kịch của Lưu Quang Vũ gợi lên rấtnhiều vấn đề phải suy nghĩ, phải giải quyết trong cuộc sống.

Rõ ràng khi chúng tôi đặt ra tình huống đó, HS phải đọc kĩ, phải tìm tòi, pháthiện điểm khác biệt và lí giải Khi HS tiến hành lí giải là đồng thời HS phải vậndụng lí lẽ, sự hiểu biết của mình về tác phẩm để đưa ra ý kiến của minh, quá trình

đó đã giúp HS từng bước chạm đến tư tưởng sáng tác của tác giả, từng bước pháttriển năng lực phản biện

Hoặc sau khi hướng dẫn HS tìm hiểu đoạn đối thoại giữa hồn Trương Ba và

xác anh hàng thịt, thay vì đặt câu hỏi: nêu ý nghĩa của đoạn đối thoại thì chúng tôi nêu tình huống: trong vai nhà viết kịch Lưu Quang Vũ, anh (chị) hãy phát biểu với người đọc ý tứ sâu xa mà tác giả muốn gửi gắm qua màn đối thoại giữa hồn Trương Ba và xác hàng thịt? Với tình huống giả định này, HS đã được bày bỏ

những điều tự bản thân suy ngẫm, tự bản thân rút ra có thể sẽ khác với suy nghĩ,của HS khác thậm chí là định hướng của chính GV

Hay với phần kết thúc của vở kịch nếu GV nêu câu hỏi: trước tình cảnh phần hồn, của bản thân bị phần xác anh hàng thịt lấn át, trước nỗi đau khổ của những người trong gia đình và của cả bản thân mình, Trương Ba đã quyết định như thế nào? Qua quyết định đó, em có nhận xét gì về nhân vật Trương Ba? Với

những câu hỏi như thế HS sẽ dễ dàng trả lời, dễ dàng tìm được đáp án trong sựđồng thuận của những HS khác trong lớp Với những câu hỏi đó, GV không kíchhoạt được tinh thần khao khát sự khám phá, sự tìm tòi của HS Nhưng khi chúng

tôi nêu lên vấn đề: giả sử em là Trương Ba thì em sẽ có sự lựa chọn như thế nào cho mình? Lí giải về sự lựa chọn đó thì HS rất hào hứng bày tỏ sự lựa chọn của

bản thân Mỗi em có một sự lựa chọn khác nhau, em nào cũng muốn GV lắng nghe

sự lựa chọn của mình Các em đặt mình vào nhân vật Trương Ba, suy tư, trăn trở

về mỗi tình huống lựa chọn, cũng là một cách các em đối diện với những vấn đềcủa cuộc sống để buộc các em phải có sự lựa chọn đúng đắn nhất Với tình huốnggiả định đó, HS buộc phải hóa thân vào nhân vật nên sẽ hiểu sâu hơn về nhân vật,

từ đó tiếp cận thấu đáo hơn vào thế giới tác phẩm văn học có thể lắng nghe đượctiếng nói bên trong của nhà văn, những thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm Vớitình huống giả định đó, GV đã tạo cho HS một cơ hội được tranh luận với HS khác

về cách mà mình lựa chọn, nhờ vậy mà năng lực phản biện của HS cũng được tôi

luyện, được phát triển.

Dạy học “nêu vấn đề” là một phương pháp dạy học hiệu quả để qua đó vừahình thành kiến thức cho học sinh, vừa có thể rèn luyện và phát huy năng lực phảnbiện cho người học Tuy nhiên, để đem lại hiệu quả tối ưu ở phương pháp này giáoviên phải có sự đầu tư nhất định để tìm ra các tình huống có vấn đề, hướng dẫn họcsinh phát hiện và giải quyết vấn đề

3 Tổ chức tranh luận, phản biện

Đây là khâu quan trọng nhất của giờ học theo hướng phát triển năng lựcphản biện Lúc này HS sẽ trình bày quan điểm của mình trước tập thể và quantrọng hơn là các em trực tiếp đối thoại với các bạn khác để bảo vệ quan điểm củamình HS sẽ đưa ra hàng loạt những lí lẽ, dẫn chứng và sắp xếp chúng theo một trật

tự hợp lí để thuyết phục những người khác tán đồng quan điểm với mình Cũngtrong hoạt động này, HS có thể sẽ phải trả lời những câu hỏi do các bạn khác đặt

ra Điều này đòi hỏi các em phải có một thói quen tư duy biện chứng rõ ràng, khảnăng ứng biến mau lẹ trước các tình huống phát sinh, và tất nhiên là phải hiểu vềtác phẩm văn học một cách tường tận Hơn thế học sinh còn cần phải biết cáchquan sát, đánh giá thái độ của những người nghe xung quanh mình để điều chỉnhngữ điệu, thái độ, lời văn cho phù hợp Thiết nghĩ con đường này sẽ cho HSnhiều bài học để trưởng thành hơn cả về trong tri thức lẫn cuộc sống

Khi dạy Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ, trước câu hỏi: trong cuộc đối thoại với xác anh hàng thịt, trước lí lẽ của anh ta, Hồn Trương Ba

đã khẳng định: “Không! ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn ”, em có đồng tình với ý kiến đó của nhân vật Trương Ba? HS đã tích

cực bày tỏ quan niệm của mình Tuy nhiên, tổng hợp các ý kiến của HS, chúng tôinhận thấy về cơ bản có 3 luồng ý kiến khác nhau: 1 Đồng tình; 2 Không đồngtình; 3 Vừa đồng tình, vừa phản đối Vì thế, chúng tôi tiến hành tổ chức cho HStranh luận, phản biện Tổ chức tranh luận phản biện sẽ diễn ra theo các bước: Bước 1: Tổ chức cho các em làm việc theo từng nhóm Nhóm này bao gồm những

em có cùng quan điểm GV tuyệt đối không lựa chọn mà để các em tự quyết địnhmình sẽ thuộc nhóm nào

Bước 2: Tổ chức cho các em thảo luận, làm việc cùng nhau để tìm ra các ýphản biện và sắp xếp chúng theo một trật tự lôgic Ở bước này các em không chỉhọc tập kiến thức, ghi nhớ bài học mà còn học tập được phương pháp làm việc theonhóm sao cho hiệu quả nhất Tất nhiên, GV sẽ phải quan sát tổng thể quá trình làmviệc của từng em, nếu không sẽ xảy ra tình trạng chỉ có một vài học sinh khá trongnhóm làm việc, số còn lại thì “ngồi chơi xơi nước”

Bước 3: Các nhóm cử đại diện trình bày vấn đề mà mình đã chọn Sau khitrình bày, các bạn trong nhóm khác có thể nêu câu hỏi yêu cầu được giải đáp

Bước 4: Giáo viên và học sinh cùng chốt lại vấn đề trọng tâm

Trong quá trình tổ chức học sinh phản biện, GV phải làm tốt vai trò là ngườitham dự - chia sẻ hoặc có khi phải làm trọng tài nếu cuộc “khẩu chiến” vượt rakhỏi khuôn khổ quy định Trên thực tế đây là lúc GV thu nhận được nhiều thôngtin phản hồi nhất GV vừa có thể nắm bắt được mức độ hiểu bài của học sinh đểxem xét các biểu hiện lệch lạc nhằm kịp thời uốn nắn, vừa quan sát được thái độ,hứng thú học tập của các em.

Việc tổ chức tranh luận này không nhất thiết là hình thức tranh luận theonhóm Có thể sử dụng cách tranh luận giữa các cá nhân học sinh với nhau, hoặctranh luận giữa GV và HS Chẳng hạn trong quá trình học tập, lĩnh hội tri thức của

bài học Hồn Trương Ba, da hàng thịt khi hướng dẫn HS cảm nhận được giá trị của

việc hồn Trương Ba chọn cái chết, GV đưa ra một ý kiến khác: Ngay bản thân côvẫn luôn quan niệm chết là hết, cát bụi lại trở về cát bụi nhưng ở phần kết thúc của

vở kịch, tác giả để Hồn Trương Ba hiện về, chập chờn giữa màu xanh cây lá và nói

với vợ: Tôi đây bà ạ Tôi vẫn ở liền ngay bên bà đây, ngay trên bậc cửa nhà ta, trong ánh lửa bà nấu cơm, cầu ao bà vo gạo, trong cái cơi bà đựng trầu, con dao

bà giẫy cỏ…, Vậy em có suy nghĩ như thế nào về vấn đề đó? Bản thân em quan

niệm như thế nào về cái chết? Trong tình huống đó HS sẽ tranh luận cùng vớichính GV của mình, điều đó khiến HS thích thú, kích thích được tư duy độc lập, tựchủ của HS, khơi dậy niềm khao khát được khẳng định mình, được chính GV côngnhận Việc đó, GV lôi kéo được HS phát hiện vấn đề Khi HS phản biện đúng, cósức thuyết phục thì công nhận, bổ sung vào bài học, coi đó như là công lao, pháthiện mới mẻ, sáng tạo của học sinh

Trong quá trình tổ chức phản biện sẽ có nhiều tình huống nảy sinh, vì vậytrong quá trình thiết kế bài dạy, GV nên có sự dự kiến tình huống và cách xử lí,tránh để rơi vào tình trạng bị động GV cũng cần phải có kiến thức vững vàng để lígiải những khúc mắc cho HS một cách thấu đáo Nhất là phải có quan điểm rõràng: đồng tình hay phản đối, đúng hay sai Sau mỗi lần phản biện nên chốt lại ýtrọng tâm để học sinh ghi nhớ, khắc sâu kiến thức

4 Đổi mới kiểm tra - đánh giá theo hướng phát triển năng lực phản biện

Trong dạy học môn Ngữ văn nói chung và dạy học văn bản Hồn Trương Ba,

da hàng thịt nói riêng, kiểm tra đánh giá là khâu quan trọng, chủ yếu để xác định

năng lực nhận thức của người học, từ đó có cơ sở để điều chỉnh quá trình dạy vàhọc; là động lực để đổi mới phương pháp dạy học, góp phần nâng cao chất lượng

học sinh trong nhà trường Với mục đích thông qua dạy học văn bản Hồn Trương

Ba, da hàng thịt GV hướng đến phát triển năng lực phản biện cho học sinh, khâu

kiểm tra đánh giá lại càng phải được chú trọng Nói như vậy là bởi lẽ, thông quaviệc ra đề kiểm tra, giáo viên có cơ hội tạo điều kiện cho học sinh thể hiện nănglực phản biện của mình Hay nói cách khác, nếu như trong các giờ học các em đãđược trang bị năng lực phản biện thì đến bài kiểm tra làm văn, năng lực đó của các

em được hiện thực hóa một cách trọn vẹn trong thực tế dưới hình thức một bài làm

văn hoàn chỉnh.

Hiện nay, mặc dù Bộ GD và ĐT đã có những hướng dẫn đổi mới trong khâukiểm tra, đánh giá nhưng việc ra đề nhất là đề thi trong các kì thi như thi HS giỏi ởcác tỉnh hoặc đề thì THPT quốc gia, đề thi vẫn chưa thực sự đổi mới Cơ bản vẫn

là đề đóng khung trong tư duy đồng thuận, xuôi chiều kiểu phân tích một đoạntrích để làm rõ một vấn đề nào đó của tác phẩm, hay cho một nhận định, một ýkiến bàn về văn học, yêu cầu HS làm rõ nhận định đó, ý kiến đó qua một tác phẩmnào đó Với những dạng đề như vậy, HS mặc nhiên công nhận tính đúng đắn củavấn đề, nhiệm vụ của HS là thông qua việc phân tích dẫn chứng văn học để khẳngđịnh lại vấn đề mà thôi Cách ra đề như vậy gần như đã triết tiêu tư duy phản biệncủa HS, HS bị đóng khung trong định hướng của đề Để có thể khuyến khích họcsinh tham gia phản biện và biến đó thành một thói quen trong tư duy cũng nhưtrong đời sống của các em, GV phải mạnh dạn thay đổi, mạnh dạn ra đề theohướng mở, chấp nhận nhiều kiến giải khác nhau Có như vậy mới tạo cơ hội chohọc sinh tham gia đối thoại, tham gia thể hiện quan điểm riêng của mình Từ đó,các em hình thành nhu cầu và động cơ phản biện

Theo chúng tôi, khi xây dựng một đề làm văn hướng đến hình thành nănglực phản biện cho học sinh phải tuân thủ những yêu cầu sau:

Về nội dung: Đề văn cần gắn với thực tế xã hội, mang tính thời sự sâu sắc,tạo ra những tình huống giao tiếp về vấn đề xã hội lôi cuốn, hấp dẫn Đặc biệt, đểtạo ra nhu cầu tranh luận, phản biện, đề văn nên chọn những vấn đề có nhiềuhướng giải quyết khác nhau để khuyến khích học sinh thể hiện quan điểm riêngcủa các em

Về hình thức: Cấu trúc đề linh hoạt, lời văn của đề bài chuẩn mực, trongsáng, giản dị, dễ hiểu

Sau khi dạy học xong văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang

Vũ, chúng tôi đã ra một số đề và yêu cầu HS viết bài để kiểm tra việc tiếp nhậnkiến thức và việc vận dụng kiến thức bài học giải quyết yêu cầu của đề Cụ thể, đề

Đề 2: Suy nghĩ của anh/ chị về triết lý nhân sinh mà Lưu Quang Vũ gửi gắm

qua cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba và xác anh hàng thịt trong trích đoạn Hồn Trương Ba, da hàng thịt.

Với dạng đề đó, HS có cơ hội để được phát huy tinh thần phản biện cũngnhư năng lực phản biện của chính mình Các em tự do bày tỏ quan niệm, cách nhìncủa mình về vấn đề nghị luận Đúng- sai, đồng tình hay phản đối không quan

trọng, quan trọng là các em được nói lên tiếng nói của chính mình, sự cảm nhậnriêng của chính mình, quan trọng là các em đưa ra được lí lẽ, dẫn chứng xác đáng,cách giải quyết vấn đề khoa học, lô gic để bảo vệ được quan điểm của mình Kếtquả có nhiều bài đã thể hiện được suy nghĩ riêng của bản thân, có sự nhìn nhận vấn

đề thấu đáo, biết đặt vấn đề trong các tình huống để giải quyết Một số bài viết,chúng tôi in ở phần phụ lục để đồng nghiệp có thể tham khảo

Tất nhiên đổi mới hướng ra đề theo hướng phát triển năng lực phản biện cầnphải đi liền với đổi mới ở cách đánh giá, cách xây dựng đáp án, biểu điểm và cáchchấm bài Ở đây cũng vậy, đề văn được xây dựng theo định hướng hình thành nănglực phản biện cho người học nên đòi hỏi khâu xây dựng đáp án, biểu điểm cũngcần có sự thay đổi sao cho phù hợp

Trước hết, vì đề bài văn hướng đến việc tạo cho học sinh cơ hội để các em

có thể thể hiện kĩ năng lập luận, kĩ năng trình bày vấn đề cũng như thể hiện quanđiểm riêng của mình nên đáp án cũng cần được xây dựng theo hướng mở Người ra

đề không nhất thiết phải xây dựng đáp án quá tỉ mỉ, chi tiết, cũng không nên quá sơsài Đáp án cần nêu ra định hướng yêu cầu về kiến thức, kĩ năng cần có ở bài viếtnhưng cũng cần có những khoảng mở để học sinh tự do thể hiện quan điểm củamình

Cụ thể, trong đáp án, có một số yêu cầu cơ bản về nội dung học sinh cần đạtđược đó là: các em xác định chính xác vấn đề cần trình bày, nêu được một cách rõràng quan điểm của mình về vấn đề đó cũng như sử dụng một cách hợp lí các lí lẽ

và dẫn chứng từ nhiều nguồn khác nhau để làm căn cứ cho quan điểm của mình.Giáo viên khi xây dựng đáp án có thể dự đoán một số phương hướng mở trong bàilàm của học sinh Còn về hình thức trình bày, các em cần thể hiện vốn ngôn ngữphong phú, trong sáng, mạch lạc, chặt chẽ trong bài viết của mình

Trong quá trình đánh giá bài làm văn của HS, GV không chỉ cần chú trọngviệc cho điểm sao cho chính xác mà còn phải quan tâm đến việc ghi lời phê nhưthế nào cho phù hợp Nói như vậy là bởi, nếu điểm số là cái cụ thể hóa sự đánh giákết quả bài làm của HS thì lời phê lại mang ý nghĩa khuyến khích, uốn nắn việc rènluyện của các em Ngoài những yêu cầu chung đối với một lời phê, trong khi chấmbài, nhằm hướng đến khuyến khích học sinh thể hiện sự phản biện của mình, GVnên có sự khen ngợi riêng dành cho những học sinh có lập luận phản biện tốt trongkhi làm bài Dù GV luôn tôn trọng sự khác biệt của mỗi HS, tôn trọng sự lựa chọncủa các em, nhưng GV vẫn phải định hướng, dẫn dắt các em biết cách lựa chọn đểcuộc sống tốt đẹp hơn, những giá trị chân, thiện mỹ vẫn luôn là kim chỉ nam chohành động, suy nghĩ của mỗi người

3 Thực nghiệm sư phạm

1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm

Qua thực nghiệm để kiểm tra hiệu quả và khả năng thực thi của việc dạy học

“Phát triển năng lực phản biện cho học sinh THPT thông qua dạy học văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ)” trong chương trình Ngữ văn 12, tập 2.

2 Nội dung của thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm dạy học phát triển năng lực phản biện cho học sinh THPT qua

văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt ( Lưu Quang Vũ), tại một số lớp trong

trường THPT Đô Lương 2 và trường THPT Lê Hồng Phong Hưng Nguyên

3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Trước hết chúng tôi tiến hành chọn mẫu thực nghiệm: ở trường THPT ĐôLương 2, huyện Đô Lương, chúng tôi chọn ngẫu nhiên 3 lớp để thực nghiệm đề tài12A1, 12B3, 12B8 và lớp đối chứng 12A2; 12B4; còn ở trường THPT Lê HồngPhong, Hưng Nguyên chúng tôi cũng chọn ngẫu nhiên lớp 12A2, 12A5 để thựcnghiệm đề tài và lớp đối chứng là 12A6, 12A7

- Đọc hiểu văn bản kịch theo đặc trưng thể loại

- Kĩ năng vận dụng những tri thức của bài học để làm bài nghị luận văn học

về văn bản, để giải quyết các vấn đề trong cuộc sống

3 Thái độ

- Hình thành thói quen: đọc hiểu văn bản kịch hiện đại.

- Biết tránh xa lối sống dung tục, sống theo bản năng, chiều theo ý muốn củathể xác

- Biết giữ gìn nhân cách, có tình yêu thương mọi người

- Biết trân quý sự sống

4 Những năng lực cụ thể học sinh cần phát triển

- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến kịch hiện đại của Lưu Quang Vũ

- Năng lực đọc – hiểu các tác phẩm kịch hiện đại Việt Nam

- Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về kịch văn học

- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận về giá trị tư tưởng và nghệ thuậtcủa đoạn trích vở kịch

- Năng lực phân tích, so sánh quan niệm sống của 2 nhân vật Hồn Trương

Ba và Đế Thích trong đoạn trích vở kịch

- Năng lực tạo lập văn bản nghị luận văn học

- Năng lực phản biện

- Năng lực chuyên biệt: đọc kịch, sân khấu hoá

II Trọng tâm kiến thức

- Hiểu được bi kịch của con người khi bị đặt vào nghịch cảnh : phải sốngnhờ, sống vay mượn , sống tạm bợ và trái với tự nhiên khiến tâm hồn nhânhậu ,thanh cao bị nhiễm độc và tha hóa bởi sự lấn át của thể xác thô lỗ, phàm tục

- Cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn của những người lao động trong cuộc đấutranh chống lại sự giả tạo và dung tục, bảo vệ quyền được sống đích thực cùngkhát vọng hoàn thiện nhân cách

- Thấy được kịch Lưu Quang Vũ đặc sắc trên nhiều phương diện : sự hấpdẫn của kịch bản văn học và nghệ thuật sân khấu; sự kết hợp giữa tính hiện đại vớicác giá trị truyền thống; sự phê phán mạnh mẽ quyết liệt và chất trữ tình đằm thắm,bay bổng

III Chuẩn bị

1 Giáo viên

- Kế hoạch bài dạy

- Phiếu bài tập, trả lời câu hỏi

- Tranh ảnh về nhà văn, hình ảnh, trích đoạn vở kịch do Nhà hát kịch Trungương dàn dựng;

- Bảng phân công nhiệm vụ cho học sinh hoạt động trên lớp

- Bảng giao nhiệm vụ học tập cho học sinh ở nhà

2 Học sinh

- Đọc trước ngữ liệu trong SGK để trả lời câu hỏi tìm hiểu bài

- Các sản phẩm thực hiện nhiệm vụ học tập ở nhà (do giáo viên giao từ tiếttrước)

- Đồ dùng học tập

IV Tổ chức dạy và học

1 Ổn định tổ chức lớp

2 Kiểm tra bài cũ

Kết hợp với hoạt động khởi động

3 Tổ chức dạy và học bài mới

3 1 Khởi động

Hoạt động của GV và HS

Kiến thức kĩ năng cầnđạt, năng lực cần phát

triển

GV cho HS xem một đoạn video khoảng 3 phút công

chiếu trích đoạn vở kịch Tôi và chúng ta của Lưu

Quang Vũ, phần HS đã được học ở trong chương trình

môn Ngữ văn lớp 9

Sau đó GV yêu cầu HS thực hiện nhiệm vụ:

- Trích đoạn trên được thuộc vở kịch nào? Của tác giả

nào?

- Giới thiệu khái quát về vở kịch và tác giả

- HS thực hiện nhiệm vụ

- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ

+ Vở kịch Tôi và chúng ta của Lưu Quang Vũ

+ Vở kịch phản ánh mâu thuẫn giữa một bên là những

con người với tư tưởng bảo thủ, lạc hậu, trì trệ, vị kỉ

với những người tiến bộ, khao khát đổi mới, khao khát

cải cách lề lối làm việc, khao khát đưa ứng dụng khoa

học kĩ thuật vào sản xuất để tăng năng suất, nâng cao

- Có thái độ tích cực, hứng thú