Hướng dẫn học sinh làm một số thí nghiệm vật lí phổ thông theo định hướng phát triển năng lực

Vì vậy, khi giảng dạy vật lí ở trường phổ thông, giáo viên một mặt phải vận dụng những kinh nghiệm sống của học sinh, nhưng mặt khác phải chỉnh lí, bổ sung, hệ thống hoá những kinh nghiệ

MỤC LỤC

BẢNG VIẾT TẮT 3

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

3.1 Đối tượng nghiên cứu 5

3.2 Phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 5

4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 5

4.2 Phương pháp điều tra, khảo sát 5

4.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 5

4.4 Phương pháp thống kê toán học 5

5 Tính mới của đề tài: 5

6 Kế hoạch nghiên cứu 6

PHẦN II NỘI DUNG 7

I CƠ SỞ LÝ LUẬN 7

4.1 Năng lực là gì ? 8

4.2 Có 3 năng lực chung cần phát triển ở học sinh gồm 8

4.3 Có 6 năng lực riêng cần phát triển ở học sinh gồm 8

4.4 Năng lực giao tiếp và hợp tác 8

II CƠ SỞ THỰC TIỄN 8

4.1.Phương pháp hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm 10

4.1.2 Trình tự tổ chức một thí nghiệm 11

4.1.3 Áp dụng vào dạy học một số tiết có thí nghiệm vật lí 13

4.1.3.1 Tiết 1 Dạy học mục “Thí nghiệm” của bài “LỰC ĐÀN HỒI CỦA LÒ XO ĐỊNH LUẬT HÚC” ở sách giáo khoa vật lí lớp 10 chương trình cơ bản 13

4.1.3.2 Tiết 2 Dạy học mục “Từ tính của dây dẫn có dòng điện” của bài “TỪ TRƯỜNG” ở sách giáo khoa vật lí lớp 11 chương trình cơ bản 21

4.1.3.3 Tiết 3 Dạy học mục “Thí nghiệm” của bài “TỪ THÔNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ” ở sách giáo khoa vật lí lớp 11 chương trình cơ bản 25

4.1.3.4 Tiết 4 Dạy học mục “Thí nghiệm” của bài “PHẢN XẠ TOÀN PHẦN” ở sách giáo khoa vật lí lớp 11 chương trình cơ bản 36

III HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI 40

PHẦN III KẾT LUẬN 43

TÀI LIỆU THAM KHẢO 44

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài

Như chúng ta đã biết vật lí là một môn khoa học thực nghiệm Để đưa ra một khái niệm về vật lí thì phải thông qua con đường thực nghiệm, cụ thể là tiến hành làm các thí nghiệm Thông qua việc dạy học vật lí gắn liền với các thí nghiệm

sẽ góp phần vào sự phát triển toàn diện ở học sinh, góp phần giáo dục kĩ thuật tổng hợp, thí nghiệm vật lí là phương tiện kích thích sự hứng thú học tập cho học sinh,

là phương tiện tổ chức các hình thức hoạt động nhận thức của học sinh, thí nghiệm vật lí góp phần làm đơn giản hóa các hiện tượng vật lí và các quá trình vật lí

Hiện nay các thí nghiệm vật lí ở nhà trường là một trong các biện pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng dạy và học vật lí cho học sinh Điều này quyết định bởi đặc điểm của khoa học vật lí vốn là khoa học thực nghiệm và bởi nguyên tắc dạy học là nguyên tắc trực quan đòi hỏi “học đi đôi với hành”

Nhiều học sinh do kinh nghiệm trong cuộc sống mà các em đã có một số vốn hiểu biết nào đó, một số nhận định về các hiện tượng vật lí, quá trình vật lí chưa đúng, còn thiếu tính chính xác và thiếu tính khoa học Do đó học sinh không thể coi những hiểu biết, những nhận định đó là cơ sở giúp họ tự nghiên cứu vật lí bởi

vì trước một hiện tượng vật lí, học sinh có thể có những hiểu biết khác nhau, thậm chí là sai về bản chất hiện tượng

Vì vậy, khi giảng dạy vật lí ở trường phổ thông, giáo viên một mặt phải vận dụng những kinh nghiệm sống của học sinh, nhưng mặt khác phải chỉnh lí, bổ sung, hệ thống hoá những kinh nghiệm đó và nâng cao lên mức chính xác, đầy đủ bằng các thí nghiệm vật lí và các bài tập thực nghiệm vật lí

Việc tổ chức làm thí nghiệm cũng giúp các em khả năng giáo tiếp và hợp tác với nhau để học hỏi lẫn nhau, chia sẻ những kinh nghiệm.Vì những lí do trên, tôi

đã lựa chọn và viết sáng kiến kinh nghiệm với đề tài “Hướng dẫn học sinh làm một số thí nghiệm vật lí phổ thông theo định hướng phát triển năng lực”

Do thời gian có hạn nên ở đề tài này tôi đưa vào vận dụng, bồi dưỡng cho học sinh năng lực giao tiếp và hợp tác bằng hình thức giáo viên tổ chức làm thí nghiệm theo các nhóm nhỏ khi dạy một số tiết có thí nghiệm vật lí trong sách giáo khoa nhằm tạo điều kiện cho học sinh cả lớp đều được trực tiếp tham gia làm thí nghiệm, học sinh có cơ hội được đưa ra, trao đổi và chia sẻ những chính kiến của mình với các bạn trong nhóm để cùng nhau giải quyết vấn đề nhằm nâng cao chất lượng bài học tốt hơn Khi học, hầu hết các em rất hứng thú và nắm được nội dung bài học

2 Mục đích nghiên cứu

Dựa trên cơ sở lí thuyết và phương án làm thí nghiệm để đưa ra các phương

án hướng dẫn học sinh làm một số bài thí nghiệm vật lí trong sách giáo khoa vật lí lớp 10 và lớp 11

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Phương pháp làm thí nghiệm vật lí ở trường THPT

- Những yêu cầu nâng cao hiệu quả dạy học ở trường THPT

- Sử dụng thí nghiệm trong dạy học vật lí ở trường THPT

- Học sinh lớp 10 cấp THPT

- Học sinh lớp 11 cấp THPT

- Các chức năng của thí nghiệm vật lí lớp 10 và lớp 11

- Sách giáo khoa vật lí 10, vật lí 11 cơ bản

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên phương pháp làm thí nghiệm vật lí phổ thông để hướng dẫn cho học sinh thông qua áp dụng vào một số tiết day có thí nghiệm vật lí Sau đây là một số ví dụ điển hình:

Tiết 1 Dạy học mục “Thí nghiệm” của bài “LỰC ĐÀN HỒI CỦA LÒ XO ĐỊNH

LUẬT HÚC” ở sách giáo khoa vật lí lớp 10 chương trình cơ bản

Tiết 2.Dạy học mục “Từ tính của dây dẫn có dòng điện” của bài “TỪ TRƯỜNG”

ở sách giáo khoa vật lí lớp 11 chương trình cơ bản

Tiết 3 Dạy học mục “Thí nghiệm” của bài “TỪ THÔNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ”

ở sách giáo khoa vật lí lớp 11 chương trình cơ bản

Tiết 4 Dạy học mục “Thí nghiệm” của bài “PHẢN XẠ TOÀN PHẦN” ở sách

giáo khoa vật lí lớp 11 chương trình cơ bản

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài để xây dựng cơ sở lý luận

- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa, tài liệu hướng dẫn làm thí

nghiệm vật lí 10 và 11 cơ bản

4.2 Phương pháp điều tra, khảo sát

4.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

4.4 Phương pháp thống kê toán học

5 Tính mới của đề tài:

Trong các tiết dạy vật lí có mục thí nghiệm, theo cách làm thí nghiệm truyền thống trước đây thì giáo viên tổ chức cho cả lớp cùng làm thí nghiệm chung dưới sự hướng dẫn của giáo viên hoặc chỉ cử đại diện một số em làm thí nghiệm trước lớp, số còn lại quan sát bạn làm, chỉ một số học sinh được làm thí nghiệm, số còn lại không được trực tiếp làm nên không nắm được nội dung thí nghiệm nên chất lượng bài học chỉ đạt hiệu quả thấp Còn ở đề tài này có tính mới so với các cách làm thí nghiệm truyền thống là bồi dưỡng cho học sinh năng lực giao tiếp và hợp tác bằng h́nh thức giáo viên tổ chức làm thí nghiệm theo các nhóm nhỏ khi dạy một số tiết có thí nghiệm vật lí trong sách giáo khoa nhằm tạo điều kiện cho học sinh cả lớp đều được trực tiếp tham gia làm thí nghiệm, học sinh có cơ hội được đưa ra, trao đổi, chia sẻ những chính kiến của mình với các bạn trong nhóm để cùng nhau giải quyết vấn đề nhằm nâng cao chất lượng bài học cao hơn Khi học hầu hết các em rất hứng thú và nắm được nội dung bài học

6 Kế hoạch nghiên cứu

- Trong đề tài này, tôi chú trọng nghiên cứu các hoạt động học tập của học sinh, cụ thể là hoạt động để thực hiện hoàn thành một số thí nghiệm trong bộ môn vật lí ở bậc trung học phổ thông

- Thời gian tiến hành nghiên cứu đề tài: bắt đầu từ đầu năm học 2019 - 2020 và kết thúc vào khoảng tháng 2 năm 2021

PHẦN II NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Thực trạng vấn đề

Trong quá trình dạy học vật lí ở trường phổ thông, bản thân tôi nhận thấy còn có một số thực trạng hiện nay như sau:

- Đối với dụng cụ thí nghiệm: Trên thực tế hiện nay ở các trường phổ thông thì một

số bộ thí nghiệm vật lí lâu ngày đã bị xuống câp, khi làm các thí nghiệm cho các kết quả, số liệu sai lệch dẫn đến việc sử dụng các dụng cụ thí nghiệm ở phòng thực hành để dạy học có phần hạn chế Khi làm một số thí nghiệm, giáo viên chủ yếu

mô phỏng và hướng dẫn cách làm cho học sinh còn kết quả không đáng tin cậy

- Đối với giáo viên: Việc làm thí nghiệm trong quá trình dạy học là rất quan trọng

và cần thiết và thường xuyên giúp bản thân hình thành và phát triển những kỹ năng tổng hợp và toàn diện ở học sinh Nhưng tâm lí nhiều giáo viên khi dạy các tiết có thí nghiệm, do cần phải chuẩn bị mất nhiều thời gian hơn và thêm vào đó là các dụng cụ thiếu chính xác, làm giáo viên không tin tưởng vào kết quả thực nghiệm nên một số tiết chủ yếu dạy chay

- Đối với học sinh: Qua các bài học có làm thí nghiệm sẽ giúp các em hình thành

và phát triển những kỹ năng tổng hợp, kỹ năng quan sát, kỹ năng hợp tác, kỹ năng thực nghiệm và phát triển một cách toàn diện ở học sinh Thế nhưng một số em chưa ý thức được sự cần thiết và tầm quan trọng của việc làm thí nghiệm, dẫn đến việc khi giáo viên giao nhiệm vụ về nhà một số học sinh còn coi nhẹ các bài học có thí nghiệm nên việc chuẩn bị bài ở nhà chưa thực sự hiệu quả

2 Tạo động lực học tập cho học sinh

Học sinh ở bậc THPT là lứa tuổi mà ai cũng muốn tự khẳng định bản thân, ở lứa tuổi này, động cơ học tập rất đa dạng Tích cực, không tích cực Hứng thú, không hứng thú Để giúp các em có động cơ học tập đúng đắn đòi hỏi người hướng dẫn phải biết dẫn dắt học sinh Phải tạo ra được mâu thuẫn giữa kiến thức trong học tập với kiến thức thực tiễn từ đó gây tính tò mò, lòng ham hiểu biết, ý thức muốn khám phá, nhằm kích thích hứng thú học tập của học sinh, định hướng

để các em đi tìm câu trả lời bằng cách giải quyết các nhiệm vụ học tập mà giáo viên vạch ra liên quan nội dung kiến thức bài học Chính vì vậy tạo động lực cho các em tự nghiên cứu dưới sự dẫn dắt hỗ trợ của thầy

3 Phát triển tư duy nghiên cứu khoa học ở học sinh

Từ thực tiễn các hiện tượng vật lí cần khẳng định bằng thực nghiệm để học sinh rút ra kết luận Từ các dụng cụ đã cho, học sinh phải tư duy, tự nghiên cứu để đưa ra phương án thực nghiệm để tìm kết quả Qua đây hình thành và phát triển tư duy nghiên cứu khoa học ở học sinh

4 Năng lực cần phát triển ở học sinh

- Năng lực giao tiếp và hợp tác

- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

4.3 Có 6 năng lực riêng cần phát triển ở học sinh gồm

4.4 Năng lực giao tiếp và hợp tác

Ở đề tài này do thời gian không cho phép nên tôi chỉ nghiên cứu năng lực giao tiếp và hợp tác

Năng lực giao tiếp và hợp tác là xác định mục đích, nội dung, phương tiện

và thái độ giao tiếp; Thiết lập, phát triển các quan hệ xã hội, điều chỉnh và hóa giải các mâu thuẫn; Xác định mục đích và phương thức hợp tác; Xác định trách nhiệm

và hoạt động của bản thân; Xác định nhu cầu và khả năng của người hợp tác; Tổ chức và thuyết phục người khác; Đánh giá hoạt động hợp tác; hội nhập quốc tế

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

1 Chức năng của thí nghiệm vật lí theo quan điểm dạy học

Thí nghiệm vật lí trước hết là một nguồn thông tin về thuộc tính của các sự vật hiện tượng vật lí Phải tìm cách tiến hành thí nghiệm vật lí để thu được những thông tin đúng đắn về đối tượng tìm hiểu

- Thí nghiệm có thể được sử dụng trong tất cả các giai đoạn của tiến trình dạy học

- Thí nghiệm góp phần vào sự phát triển toàn diện của học sinh

- Thí nghiệm góp phần giáo dục kỹ thuật tổng hợp cho học sinh

- Thí nghiệm là phương tiện kích thích sự hứng thú học tập cho học sinh

- Thí nghiệm là phương tiện tổ chức các hình thức hoạt động nhận thức của học sinh

- Thí nghiệm góp phần làm đơn giản hóa các hiện tượng vật lí, các quá trình vật lí Thí nghiệm vật lí phải gắn bó hữu cơ với tiến trình dạy học và phải nhằm mục tiêu

là đạt tới những kiến thức mới trong quá trình dạy học

2 Các dạng thí nghiệm vật lí trong chương trình THPT

Thí nghiệm vật lí THPT được trình bày dưới nhiều hình thức sao cho phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh theo từng giai đoạn

*Xét về phương diện người thực hiện gồm có:

- Thí nghiệm do giáo viên trình diễn (gọi là thí nghiệm biểu diễn):

- Thí nghiệm trên giấy

…Ngoài ra trong chương trình, một số thí nghiệm khó thực hiện trong điều kiện bình thường, hoặc do thiết bị thí nghiêm đắt tiền mà nhà trường không đáp ứng được, thì học sinh có thể dựa trên kết quả có sẵn để phân tích, nhận xét và đưa ra kết luận cần thiết

3 Điều kiện thực tế của nhà trường

- Giáo viên lâu năm có nhiều kinh nghiêm trong giảng dạy và trong thực nghiệm

- Nhà trường có phòng học bộ môn, thiết bị dạy học tương đối đầy đủ

Tuy nhiên trong khuôn khổ có hạn của tài liệu, chỉ đề cập sâu về các thí nghiệm thực, do các nhóm học sinh thực hiện, vì đây cũng là dạng thí nghiệm được triển khai phổ biến nhất trong chương trình

4 Một số giải pháp thực hiện

4.1.Phương pháp hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm

4.1.1 Một số giải pháp chung về hình thức làm thí nghiệm nhằm phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác thông qua hoạt động nhóm

Để nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc dạy học các bài thí nghiệm, cần chia lớp học thành nhiều nhóm nhỏ (6 nhóm) và thực hiện tốt các nội dung sau đây:

1) Chuẩn bị tốt nội dung bài giảng:

Giáo viên chuẩn bị tốt nội dung kiến thức bài giảng, chuẩn bị phiếu học tập, bảng biểu cho các nhóm học tập và cho lớp khi cần thiết

2) Chuẩn bị tốt các dụng cụ thí nghiệm:

Để tiến hành bài dạy đạt hiệu quả cao thì cần chuẩn bị các dụng cụ thí nghiệm, đảm bảo đủ về số lượng, tốt về chất lượng Điều này đòi hỏi giáo viên cần nghiên cứu kĩ chương trình các bài có thí nghiệm ngay từ đầu năm học, xác định cần dụng cụ gì, số lượng bao nhiêu, còn thiếu những gì để có kế hoạch giải quyết trong năm bằng cách mua thêm hoặc tự làm hoặc hướng dẫn học sinh tự làm

3) Giáo viên tiến hành làm thí nghiệm trước:

Để đảm bảo thí nghiệm thành công với sai số nhỏ cho phép thì giáo viên cần thực hiện thí nghiệm trước Nếu thí nghiệm khó thành công, hoặc sai số có thể lớn thì giáo viên cần điều chỉnh kết quả, đưa ra được nguyên nhân và giải pháp để khắc phục tránh được những lúng túng gặp phải trong thực tế giảng dạy

4) Yêu cầu về an toàn trong thưc nghiệm đối với học sinh:

Giáo viên cần phải nhắc nhở về an toàn trong mỗi nội dung thực hành Cần tập trung vào những yếu tố gây mất an toàn nhất để lưu ý đến học sinh trong và sau thực hiện Chẳng hạn như liên quan đến mạng điện, sự phóng điện,…

5) Cần quy định thời gian cho mỗi nội dung thực nghiệm

Để thực hiện các thí nghiệm đạt hiệu quả cao thì giáo viên quan tâm rèn tác phong làm việc có tính kỉ luật, tính khoa học cho học sinh

6) Đảm bảo mọi học sinh đều tham gia hoạt động:

Trong quá trình tổ chức cho các nhóm hoạt động (làm thí nghiệm) thì giáo viên quan sát, hỗ trợ các thành viên trong nhóm gặp khó khăn, không để tình trạng một số em không được tham gia hoạt động

4.1.2 Trình tự tổ chức một thí nghiệm

Để hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm theo định hướng phát triển năng lực thì bản thân tôi thiết nghĩ cần phải tổ chức hoạt động thí nghiệm cho học sinh theo nhóm nhỏ Để thực hiện cần trình tự làm theo ba bước sau đây:

- Tổ chức làm việc chung cả lớp, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm

- Tổ chức làm việc theo từng nhóm riêng

- Tổ chức làm việc chung với cả lớp, trình bày kết quả của mỗi nhóm và đánh giá kết quả

- Tổ chức làm việc chung với cả lớp, cho các nhóm nhận xét, đánh giá kết quả lẫn nhau

- Giáo viên nhận xét đánh giá, bổ sung và hoàn thiện từng vấn đề

Bước 1: Tổ chức làm việc chung cả lớp, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm

Giai đoạn này thực hiện chung với cả lớp bao gồm các hoạt động chính sau đây:

- Giáo viên nêu vấn đề, thảo luận cùng học sinh để xác định mục đích yêu cầu của thí nghiệm, xác định nhiệm vụ nhận thức cho học sinh Nhằm tập chung được chú ý của HS , giúp các em làm thí nghiệm có chủ ý rõ ràng

- Chia nhóm, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm Nhiệm vụ của các nhóm có thể giống nhau, nhưng cũng có thể mỗi nhóm sẽ thực hiện một phần khác nhau trong cùng một nhiệm vụ chung

- Giáo viên cần đảm bảo số lượng thành viên một nhóm phù hợp với từng nội dung thí nghiệm (Không quá đông hoặc quá ít), đảm bảo trong các nhóm học sinh

có sự tương đồng về nhận thức cũng như kĩ năng Tránh chia nhóm quá chênh lệch

về mọi mặt, sẽ làm hạn chế về hứng thú thực hành, đặc biệt trong thi đua giữa các nhóm học tập

- Bố trí địa điểm làm việc cho mỗi nhóm Các thành viên trong nhóm có chỗ ngồi gần nhau, đảm bảo khi triển khai làm việc nhóm cũng như chuyển sang các hoạt động khác không có sự xáo trộn lớn trong lớp học

- Giáo viên tổ chức cùng HS xác định phương án thí nghiệm Các phương án

ở đây có thể do nhóm học sinh lựa chọn, có thể làm theo phương án mà sách giáo khoa yêu cầu

- Tìm hiểu dụng cụ thí nghiệm, ở đây giáo viên có thể giới thiệu nếu là dụng

cụ mới làm quen, hoặc yêu cầu học sinh nhắc lại công dụng và cách dùng với thiết

bị đã được tìm hiểu Nêu cách bố trí và thống nhất cách thức tiến hành thí nghiệm:

HS cần làm gì, cần quan sát gì, ghi gì, đọc kết quả như thế nào, kết quả thu được cần lưu giữ trên bảng kết quả hay ghi chép trên phiếu nhận xét …

- Giáo viên đưa ra qui định về thời gian thực hiện và các lưu ý trong thí nghiệm cũng như đảm bảo an toàn

Bước 2: Tổ chức làm việc theo nhóm riêng

- Giáo viên lưu ý các nhóm phân công nhiệm vụ cho từng thành thành viên của nhóm: Tùy về khả năng của từng thành viên trong nhóm mình, tuy nhiên cũng cần tráo đổi nhiệm vụ của từng thành viên trong nhóm để tránh nhàm chán, đồng thời cũng để mỗi thành viên đều có điều kiện thực hành ở mỗi vị trí khác nhau Trong nhóm cử ra một nhóm trưởng, một thư kí, một báo cáo viên

+ Nhiệm vụ của trưởng nhóm là có vai trò phụ trách, chỉ đạo các hoạt động của nhóm mình

+ Nhiệm vụ của thư ký là ghi chép lại kết quả các công việc của các thành viên trong nhóm sau khi có sự thống nhất của cả nhóm

+ Nhiệm vụ của báo cáo viên là thay mặt nhóm để báo cáo trước toàn lớp về kết quả của các thành viên trong nhóm sau khi có sự thống nhất của cả nhóm

+ Các thành viên khác có trách nhiệm tham gia tích cực mọi hoạt động của nhóm

- Thảo luận kế hoạch và cách thức làm việc của nhóm

- Tiến hành thực hiện nhiệm vụ được thực hiện như sau:

+ Sắp xếp, bố trí các dụng cụ thí nghiệm

+ Tiến hành thí nghiệm

+ Thảo luận, ghi kết quả, thông tin cần báo cáo

- Thu xếp đồ dùng thiết bị, chuẩn bị báo cáo kết quả làm việc trước lớp

Bước 3: Tổ chức cho mỗi nhóm trình bày kết quả

- Đại diện của mỗi nhóm trình bày kết quả của nhóm trước toàn lớp hoặc ghi kết quả của nhóm mình vào bảng biểu chung

Bước 4: Tổ chức cho các nhóm nhận xét và đánh giá kết quả lẫn nhau

- Giáo viên tổ chức hoạt động chung cho cả lớp: Yêu cầu các nhóm nhận xét, đánh giá lẫn nhau về kết quả thực hiện của các nhóm theo tiêu chí: Làm thành thạo, hoàn thành hay chưa hoàn thành, mức độ hoàn thành Ý thức thực hành của các nhóm là nghiêm túc hay chưa nghiêm túc

Bước 5: Thống nhất kết quả và đi đến kết luận

- Giáo viên nhận xét đánh giá, bổ sung và hoàn thiện từng vấn đề mà các nhóm thực hiện trong cả quá trình

- Giáo viên thống nhất kết quả mà thực nghiệm vừa đạt được rồi đi đến kết luận

4.1.3 Áp dụng vào dạy học một số tiết có thí nghiệm vật lí

4.1.3.1 Tiết 1 Dạy học mục “Thí nghiệm” của bài “LỰC ĐÀN HỒI CỦA LÒ

XO ĐỊNH LUẬT HÚC” ở sách giáo khoa vật lí lớp 10 chương trình cơ bản

Một số giải pháp với thí nghiệm theo nhóm cho bài dạy như sau:

Bước 1: Tổ chức làm việc chung cả lớp, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm

Giáo viên nêu vấn đề, Gợi ý để HS xác định được mục đích yêu cầu của thí nghiệm:

+ Thí nghiệm nhằm nhận biết thế nào là biến dạng đàn hồi của một lò xo

+ Độ biến dạng của lò xo là gì?

+ Chia nhóm,: Giáo viên chia lớp thành nhiều nhóm, mỗi nhóm có từ 6 đến 10 học sinh (nhóm theo 2 bàn học của phòng bộ môn) các nhóm cùng thực hiện một nhiệm vụ chung

+ Giáo viên cho cho học sinh nghiên cứu nội dung thí nghiệm của mục trong sách giáo khoa

+ Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu về các loại dụng cụ thí nghiệm cần thiết, nêu tác dụng của mỗi dụng cụ đó, cách bố trí các dụng cụ thí nghiệm như thế nào,…

+ Sau khi cho một học sinh đại diện của một nhóm trả lời xong thì giáo viên yêu cầu đại diện nhóm khác bổ sung

+ Cuối cùng giáo viên bổ sung: Các dụng cụ thí nghiệm cần thiết gồm: Mỗi nhóm gồm có một giá treo gắn thước thẳng chia độ đến milimét hai lò xo nhẹ và ba quả nặng, mối quả nặng 50 g, một vài lực kế có giới hạn đo khác nhau, kiểu dáng khác nhau

+ Có thể sử dụng một trong hai bảng ghi kết quả sau đây:

 Bảng 1: Bảng ghi kết quả dùng cho mỗi nhóm riêng

Số quả năng Tổng trọng lượng (N) Chiều dài lò xo (cm) Độ biến dạng

Số quả

nặng

50g

Tổng trọng lượng các quả

( N )

Chiều dài lò xo (cm) Độ biến dạng

của lò xo

Nhóm1 N2 N3 N4 … N1 N2 N3 N4 …

…

0

1

2

3

- Giáo viên qui đinh làm thí nghiệm trong 10 phút

- Giáo viên lưu ý cho học sinh các nhóm: Đo chiều dài không theo quy tắc đo nên đọc kết quả cẩn thận hơn, móc quả nặng khéo léo, nhẹ nhàng, tránh làm rơi, không móc quá 3 quả một lần

- Giáo viên phát phiếu học tập số 1 (bảng ghi kết quả) cho từng nhóm

- Thực hiện mấy lần treo quả nặng, số các quả trong các lần thế nảo?

(thực hiện 3 lần treo : 1,2,3 quả)

- Trong 3 lần đó cần tính gì? Đo gì? Viết kết quả theo cột nào ?

+ Tiến hành thí nghiệm: (Theo hình vẽ 12.2 SGK)

+ Yêu cầu các nhóm trả lời câu hỏi C2 SGK

 Đo chiều dài tự nhiên của lò xo là l0 bằng thước gắn trên giá treo

 Móc 1 quả nặng (50g), tính trọng lượng 1 quả, đo chiều dài lúc bị biến dạng l1, bỏ quả nặng ra, đo chiều dài của lò xo lúc đó là l01

 Móc 2 quả nặng (mỗi quả 50g), tính trọng lượng 2 quả, tương tự đo chiều dài lúc bị biến dạng l2, bỏ quả nặng ra, đo chiều dài của lò xo lúc đó là l02

 Móc 3 quả nặng (50g), tính trọng lượng 3 quả, tương tự đo chiều dài lúc bị biến dạng l3, bỏ quả nặng ra, đo chiều dài của lò xo lúc đó là l03

Giáo viên hướng dẫn chung

Bước 2: Tổ chức làm việc theo nhóm riêng

- Trong nhóm phân công nhiêm vụ cho từng thành thành viên của nhóm: Các nhóm

tự phân trưởng nhóm, thư ký và báo cáo viên

- Các nhóm thảo luận kế hoạch và cách thức làm việc của nhóm

- Tiến hành thực hiện nhiệm vụ:

+ Sắp xếp, bố trí thí nghiệm

Giáo viên theo dõi và uốn nắn HS trong quá trình thí nghiệm

+ Thảo luận ghi kết quả thông tin cần báo cáo

- Thu xếp đồ dùng thiết bị, chuẩn bị báo cáo kết quả làm việc trước lớp

Giáo viên hướng dẫn nhóm 1 lớp 10E làm thí nghiệm

Học sinh nhóm 2 lớp 10E làm thí nghiệm

Bước 3: Tổ chức cho mỗi nhóm trình bày kết quả

- Yêu cầu các nhóm cử đại diện ghi kết quả vào bảng kết quả chung

- Đại diện của mỗi nhóm trình bày kết quả của nhóm trước toàn lớp hoặc ghi kết quả của nhóm mình vào bảng biểu chung

- Giáo viên tổ chức cho cả lớp nhận xét, đánh giá kết quả và rút ra kết luận

- Giáo viên nhận xét ý thức thực hành

Kết quả làm việc của nhóm 1, lớp 10E

Kết quả làm việc của nhóm 2, lớp 10E

Kết quả làm việc của nhóm 3, lớp 10E

Kết quả làm việc của nhóm 4, lớp 10E

Bước 4: Tổ chức cho các nhóm nhận xét và đánh giá kết quả lẫn nhau

- Giáo viên tổ chức hoạt động chung cho cả lớp: Yêu cầu các nhóm nhận xét, đánh giá lẫn nhau về kết quả thực hiện của các nhóm theo tiêu chí: Làm thành thạo, hoàn thành hay chưa hoàn thành, mức độ hoàn thành Ý thức thực hành của các nhóm là nghiêm túc hay chưa nghiêm túc

- Yêu cầu các nhóm trả lời câu hỏi C3 SGK

Bước 5: Thống nhất kết quả và đi đến kết luận

- Giáo viên nhận xét đánh giá, bổ sung và hoàn thiện từng vấn đề mà các nhóm thực hiện trong cả quá trình: Khi trọng lượng P tăng, tức là lực mà quả cân kéo lò

xo tăng thì độ dãn l của lò xo cũng tăng tỉ lệ thuận với P Có nghĩa là lực F mà lò

xo kéo quả cân tăng tỉ lệ thuận với độ dãn l của lò xo

- Giáo viên thống nhất kết quả mà thực nghiệm vừa đạt được rồi đi đến kết luận chung: Lực đàn hồi của lò xo tỉ lệ thuận với độ biến dạng của lò xo

4.1.3.2 Tiết 2 Dạy học mục “Từ tính của dây dẫn có dòng điện” của bài “TỪ TRƯỜNG” ở sách giáo khoa vật lí lớp 11 chương trình cơ bản

Bước 1: Tổ chức làm việc chung cả lớp, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm

Giáo viên nêu vấn đề, Gợi ý để HS xác định được mục đích yêu cầu của thí nghiệm:

+ Thí nghiệm nhằm phát hiện dây dẫn có dòng điện (gọi tắt là dòng điện) đặt trong

từ trường của nam châm thì có chịu tác dụng của lực từ hay không?

+ Nếu khi dòng điện chịu tác dụng của lực từ của nam châm thì dòng điện có từ tính hay không?

+ Chia nhóm,: Giáo viên chia lớp thành nhiều nhóm, mỗi nhóm có từ 6 đén 10 học sinh (nhóm theo 2 bàn học của phòng bộ môn) các nhóm cùng thực hiện một nhiệm vụ chung

+ Giáo viên cho học sinh nghiên cứu nội dung thí nghiệm của mục trong sách giáo khoa

+ Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu về các loại dụng cụ thí nghiệm cần thiết, nêu tác dụng của mỗi dụng cụ đó, cách bố trí các dụng cụ thí nghiệm như thế nào,…

+ Sau khi cho một học sinh đại diện của một nhóm trả lời xong thì giáo viên yêu cầu đại diện nhóm khác bổ sung

+ Cuối cùng giáo viên bổ sung: Các dụng cụ thí nghiệm cần thiết gồm: giá thí nghiệm có dây treo, nam châm thẳng, nam châm chữ U, bộ nguồn điện một chiều(ắc quy, hoặc pin), một số dây dẫn đủ dùng, khóa ngắt điện k, khay nhỏ đựng dung dịch NaCl

Hoặc có thể sử dụng khung dây dẫn bằng đồng để cho từ trường tác dụng lên một cạnh của khung khi cạnh đó đặt trong từ trường

- Giáo viên hướng dẫn cho học sinh về phương án thí nghiệm(theo sách giáo khoa) như:

+ Cách bố trí thí nghiệm

+ Cách tiến hành thí nghiệm:

Sau khi bố trí các dụng cụ xong, đóng khóa điện k, quan sát hiện tượng suy ra với dây dẫn có dòng điện

Giáo viên định thời gian cho thực nghiệm là 3 phút/nhóm

Lưu ý: Đặt cạnh dưới của khung dây nằm chính giữa hai nhánh của nam châm

chữ U và vuông góc với các đường sức từ

Giáo viên hướng dẫn học sinh 11G làm thí nghiệm 2

Bước 2: Tổ chức làm việc theo nhóm riêng

- Trong nhóm phân công nhiêm vụ cho từng thành thành viên của nhóm: Các nhóm

tự phân trưởng nhóm, thư ký và báo cáo viên

- Các nhóm thảo luận kế hoạch và cách thức làm việc của nhóm