Một số kinh nghiệm về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn ngữ văn qua giờ đọc hiểu văn bản “chiếc thuyền ngoài xa” của nguyễn minh châu

Bộ môn Ngữ Văn bậc THPT có đặc thù riêng, có ưu thế để thực hiệnchương trình hướng đến bảo đảm phát triển phẩm chất và năng lực người họcthông qua nội dung giáo dục với những kiến thức,

MỤC LỤC

A ĐẶT VẤN ĐỀ 2

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 2

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU, MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 3

1 Đối tượng nghiên cứu 3

2 Mục đích nghiên cứu 3

III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3

IV CẤU TRÚC ĐỀ TÀI 4

B NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 5

CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5

I CƠ SỞ LÝ LUẬN 5

II CƠ SỞ THỰC TIẾN 9

CHƯƠNG II: 12

I HÌNH THỨC TỔ CHỨC TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO 12

II GIÁO ÁN THỂ NGHIỆM 15

C KẾT LUẬN 32

I KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 32

III MỘT SỐ ĐỀ XUẤT 34

PHỤ LỤC 37

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 39

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

1.Chúng ta đã, đang và chuẩn bị thực hiện chương trình giáo dục phổ thôngmới (2018) ở tất cả các bậc học phổ thông Một chương trình có sự chỉ đạo của cáccấp từ trung ương đến địa phương, sự phối hợp của toàn đảng, toàn dân Nghịquyết 29-NQ/TW của Ban chấp hành TW Đảng đã nêu rõ “Phát triển giáo dục vàđào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnhquá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực

và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dụcnhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” Nghị quyết số88/2014/QH13 của Quốc hội cũng chỉ rõ định hướng “Tiếp tục đổi mới phươngpháp giáo dục theo hướng: phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học;phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, bồi dưỡng phương pháp tự học, hứngthú học tập, kỹ năng hợp tác, làm việc nhóm và khả năng tư duy độc lập: đa dạnghóa hình thức tổ chức học tập, tăng cường hiệu quả sử dụng các phương tiện dạyhọc, đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông; giáo dục ở nhà trường kết hợpvới giáo dục gia đình và xã hội” Có thể nói rằng chương trình này được xây dựngtrên cơ sở quan điểm của Đảng, Nhà nước về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo Chương trình phổ thông mới sẽ tạo cơ hội bình đẳng về quyền đượcbảo vệ, chăm sóc, học tập và phát triển, quyền được lắng nghe, tôn trọng và đượctham gia của học sinh; đặt nền tảng cho một xã hội nhân văn, phát triển bền vững

và phồn vinh

2 Bộ môn Ngữ Văn bậc THPT có đặc thù riêng, có ưu thế để thực hiệnchương trình hướng đến bảo đảm phát triển phẩm chất và năng lực người họcthông qua nội dung giáo dục với những kiến thức, kĩ năng cơ bản, thiết thực, hiệnđại; hài hoà đức, trí, thể, mĩ; chú trọng thực hành, vận dụng kiến thức, kĩ năng đãhọc để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống; tích hợp cao ở các lớp họcdưới, phân hoá dần ở các lớp học trên; thông qua các phương pháp, hình thức tổchức giáo dục phát huy tính chủ động và tiềm năng của mỗi học sinh Để thực hiệnđược những mục tiêu thiết thực đó, người dạy luôn phải chú trọng đến quá trình tựhọc, tự làm của người học Luôn hướng tới mục tiêu đặt người học trong mọi tìnhhuống để giải quyết vấn đề Trong quá trình dạy học đọc hiểu văn bản nhất thiếtngười dạy phải tránh tình trạng của dạy học cũ là đọc hộ, cảm nhận hộ cho ngườihọc

3 Thực hiện chương trình Giáo dục phổ thông mới thì người dạy phải thay đổicách làm, cách nghĩ về mục tiêu dạy học đó là sự chuyển đổi từ mục tiêu dạy họccho học sinh biết cái gì sang mục tiêu giáo dục là học sinh làm đựoc gì sau khi đã

học tức là học đi đôi với hành Điều này được phát huy trong chương trình giáo

dục phổ thông mới (2018) đó là phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của ngườihọc và từ đó hình thành cho người học phát triển năng lực Việc vận dụng những

kiến thức kĩ năng vào giải quyết vấn đề thực tiễn sẽ làm cho người học không chỉnhớ mà còn hiểu sâu về cuộc sống Do đó người thầy cần tạo mọi điều kiến, dẫndắt người học tự bộc lộ suy nghĩ, tự vận dụng những kiến thức kĩ năng vào giảiquyết những vấn đề, tình huống mà trong giờ đọc hiểu truyện ngắn đặt ra

4 Trải nghiệm sáng tạo là các hoạt động trải nghiệm đựoc định hướng giáodục : “học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp lao động sản xuất, nhà trường gắn liềnvới xã hội” Điều này phù hợp với xu thế của giáo dục thế giới Tổ chức Unesco đãtừng xác định các trụ cột của giáo dục “ Học để biết, Học để làm, Học để làmngười và học để chung sống” Việc học để biết và học để làm là nền tảng của quátrình dạy học, là mục tiêu mà mọi nền giaó dục đều theo đuổi để đạt mục tiêu caohơn là làm người và chung sống Hoạt động Trải nghiệm sáng tạo trong môn NgữVăn sẽ phát huy cao độ khả năng thể hiện kỹ năng, bộc lộ cảm xúc trước nhữngvấn đề từ sách vở ra thực tiễn đời sống Đọc hiểu truyện ngắn là một trong những

sự thú vị, hấp dẫn để người học thông qua nhân vật để hiểu người và hiểu mình Từcuộc đời của nhân vật người học đựơc đặt trong tình huống giả định để suy ngẫm

về cuộc sống Cũng có thể đó là những sự ứng xử khác mà người học có thể làmkhi rơi vào tình huống đó Tất cả đó là từ sự trải nghiệm sáng tạo của quá trình dạyhọc

Từ những sự nhận thức trên, qua quá trình thực tế dạy học ở nhà trường tôi

thực hiện đề tài: Một số kinh nghiệm về Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong

môn Ngữ Văn qua giờ Đọc hiểu văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu.(SGK Ngữ Văn 12, Tập 2, Nxb Giáo Dục Việt Nam)

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU, MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu về lý luận dạy học trải nghiệm sáng tạo, tích hợp liên môn vàphát triển năng lực học sinh Thực nghiệm qua giờ đọc hiểu văn bản “Chiếcthuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu(SGK Ngữ Văn 12, Nxb Giáo dục ViệtNam)

2 Mục đích nghiên cứu

- Đối với học sinh: Biết vận dụng kiến thức liên môn, tăng cường trải

nghiệm, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo để giải quyết các vấn đề tronghọc tập và thực tiễn cuộc sống

- Đối với giáo viên: Thiết kế bài giảng trải nghiệm sáng tạo, đa dạng hoá

hình thức dạy học

III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện đề tài này tôi sử dụng các phương pháp sau đây:

1 Phương pháp khảo sát so sánh

2 Phương pháp thực nghiệm

3 Phương pháp phân tích, bình luận

IV CẤU TRÚC ĐỀ TÀI

Đề tài được thực hiện thao cấu trúc gồm có ba phần:

+ Phần đặt vấn đề: Thực hiện những nội dung mở đầu cho đề tài

+ Phần nội dung : Triển khai cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài; những vấn đề đã thực nghiệm

+ Phần kết luận: Thực hiện tóm tắt những nội dung đã làm và những đề xuất đối với giáo viên và học sinh.

B NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

I CƠ SỞ LÝ LUẬN

I.1 Một số khái niệm, thuật ngữ

I.1.1 Khái niệm trải nghiệm sáng tạo

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Trải nghiệm là trải qua, kinh qua” điều này đựoc

hiểu là trải nghiệm là sự thực hành, thực tế mà con người đã trải qua Trong kháiniệm đó ta thầy có sự gặp gỡ trong quan quan điểm của triết học, sự trải nghiệmđược hiểu là kết quả của sự tương tác giữa con người với thế giới khách quan Sựtương tác này bao gồm cả hình thức và kết quả các hoạt động thực tiễn trong xãhội, bao gồm cả kỹ thuật và kỹ năng, cả những nguyên tắc hoạt động và phát triểnthế giới khách quan Nhà triết học vĩ đại người Nga Solovyev V.S quan niệm rằngtrải nghiệm là kiến thức kinh nghiệm thực tế; là thể thống nhất bao gồm kiến thức

và kỹ năng Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa con người và thế giới,được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác

Cũng theo Từ điển Tiếng Việt: “Sáng tạo là tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần; Tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có” có nghĩa là sáng tạo chính là năng lực vận dụng những kiến

thức đã biết để ứng dụng trong tình huống mới, không theo chuẩn đã có Conngười cần có năng lực nhận biết được vấn đề trong các tình huống tương tự từ đó

có khả năng độc lập nhận ra chức năng mới của đối tượng.,có năng lực tìm kiếm vàphân tích các yếu tố của đối tượng trong các mối tương quan của nó.Từ đó có khảnăng độc lập tìm kiếm ra giải pháp thay thế

Như vậy trải nghiệm sáng tạo là một hoạt động trong đó con người thể hiện sựtương tác của chính bản thân với thực tiễn khách quan, qua đó phát triển năng lựcthực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân conngười Tức là con người đặt bản thân mình vào trong những tình huống, sự kiện,biến cố cụ thể để từ đó cảm, hiểu về đối tượng và tự đặt cho mình những cách giảiquyết trong những tình huống đó

I.1.2 Khái niệm kỹ năng sống

Theo Wikipedia (Bách khoa toàn thư) thì Kỹ năng sống là tập hợp các hành vi

tích cực và khả năng thích nghi cho phép mỗi cá nhân đối phó hiệu quả với các nhucầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày; nói cách khác là khả năng tâm lý xãhội Đó là tập hợp các kỹ năng mà con người tiếp thu qua giáo dục hoặc trảinghiệm trực tiếp được dùng để xử lý các vấn đề và câu hỏi thường gặp trong đờisống con người Các chủ đề rất đa dạng tùy thuộc vào chuẩn mực xã hội và mong

đợi của cộng đồng Kỹ năng sống có chức năng đem lại hạnh phúc và hỗ trợ các cánhân trở thành người tích cực và có ích cho cộng đồng.

Như vậy kỹ năng sống chính là cách ứng dụng những gì học được vào cáctình huống thực tiễn Nói một cách chung nhất,kĩ năng không chỉ là nhận thức, mà

là cách vận dụng kiến thức đã tích lũy được vào việc xử lý các tình huống thực tiễnvới hiệu quả cao nhất, qua đó mà cuộc sống của con người trở nên ý nghĩa, vui vẻhơn

I.2 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn Ngữ Văn THPT hiện nay

I.2.1 Tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm sáng tạo, phát huy năng

lực học sinh THPT

Đổi mới căn bản và toàn diện thực chất là chuyển đổi hình thức , phươngpháp dạy học để hướng tới phát triển năng lực của người học Mục tiêu là lấy chấtlượng đầu ra làm chuẩn để đánh giá Nói một cách đơn giản là đáp ứng mục tiêudạy học đào tạo người học làm đựoc những gì, ứng xử như thế nào trước cuộc sốngsau khi đã học Tạo một nguồn nhân lực chủ động sáng tạo trong mọi tình huốngcủa cuộc sống Muốn làm đựoc điều này không chỉ chuyển đổi nội dung dạy học;phương pháp và hình thức, kĩ thuật dạy học mà người dạy nói chung và ngời dạyNgữ Văn nói riêng luôn phải đặt người học trong những tình huống giả đinh như :Nếu em là nhân vật…Nếu em ở trong tình huống đó ….Nếu đựoc bộc lộ cảm xúcsuy nghĩ của mình thì em sẽ…Khi đặt người học vào những tình huống giả định đóchính là lúc mà người học sẽ đựoc trải nghiệm cuộc sống Có thể là cùng cảm xúc,

có thể là sự xót thương , chia sẻ; cũng có thể là sự bất bình, phẫn nộ…Những cungbậc cảm xúc, thái độ đó chính là sự trải nghiệm cần thiết mục tiêu giáo dục mới màchúng ta đang hướng tới

I.2.2 Nội dung của hoạt động trải nghiệm sáng tạo và một số hình thức trải nghiệm sáng tạo.

Nội dung của trải nghiệm sáng tao khá phong phú đa dạng trong quá trình dạy học.đối với bộ môn Ngữ Văn thì nội dung này đựoc thể hiện nhiều nhất trong các giờđọc hiểu văn bản Khi đó người học sẽ đựoc trao đổi, thảo luôn để cùng tìm ra kiếnthức chúng, tiếng nói chung Đó là quá trình kinh qua, trải qua để tìm kiếm kiếnthực và từ những kiến thức , kĩ năng đó hình thành nên những năng lực của conngười để giải quyết các vấn đề thực tiễn.Do đó nội dung của hoạt động trải nghiệmsáng tạo trong môn ngữ văn cghủ yếu nằm ở khả năng tự đặt mình vào hoàn cảnh

cụ thể và tự giải quyết

Hình thức trải nghiệm sáng tạo chính là cách thức thực hiện để người học đạt đựợcnhững mức độ kiến thức, kĩ năng theo yêu cầu của bài học Trong giờ đọc hiểu văn

bản truyện ngắn của môn Ngữ Văn chúng tôi thường tổ chức một số hình thức trảinghiệm sáng tạo sau:

1 Tổ chức thảo luận nhóm

Tổ chức thảo luận nhóm có lẽ là cách thức tổ chức dạy học trải nghiệm đơn giản và

dễ thực hiện nhất với điều kiện cơ sở vật chất cũng như mặt bằng chung của cáctrường phổ thông hiện nay.Thảo luận nhóm có thể diễn ra trong phạm vi hẹp tronglớp học dưới sự hướng dẫn điều khiển của giáo viên học sinh cùng nhau trao đổimột vấn đề có tính nổi cộm, găy cấn cần phải huy động trí tuệ tập thể Một trongnhững nguyên tắc khi thực hiện hình thức này là yêu cầu tất cả người học cùnghoạt động tránh tình trang người học “bị bỏ rơi” lại phía sau tức là không tham giavào hoạt động Giáo viên chỉ là người tổ chức còn học sinh là người chủ trì, dẫndắt, thực hiện Bởi vậy giáo viên cần có những hình thức tổ chức hấp dẫn với tất cảđối tượng học sinh nhằm phát triển năng lực ở người học

2 Tổ chức các trò chơi

Trò chơi là một loại hoạt động giải trí, thư giãn đồng thời là món ăn tinh thầnkhông thể thiếu trong cuộc sống của con người Văn học là một bộ môn vừa cótính khoa học vừa có tính nghệ thuật Chất nghệ thuật thực ra là khả năng biểudiễn những nồi dung, giá trị cuộc sống Do đó thực hiện trò chơi trong bôn mônnày luôn là một ưu thế để người học vừa có thể thư gian, vừa có thể tiếp cận nhữnggiá trị, ý đồ nghệ thuật mà nhà văn muốn gưỉư gắm Việc lựa chọn trò chơi phùhợp sẽ có tác dụng rất tích cực tới con người nói chung và đặc biệt đối với thanhniên học sinh nói riêng

- Muốn để cho trò chơi là một con đường học tập tích cực đòi hỏi phải có sự chọnlọc, tư duy của người giáo viên trong cách lựa chọn trò chơi để tổ chức học tập trảinghiệm

- Trò chơi mang lại những thuận lợi trong quá trình tổ chức dạy học trải nghiệm rõnét nhất là: việc phát huy tính sáng tạo, hấp dẫn và gây hứng thú cho học sinh, giúphọc sinh dễ tiếp thu kiến thức, rèn luyện tác phong nhanh nhẹn… Bên cạnh nhữngthuận lợi là khó khăn về mặt tổ chức làm sao để có thời gian cho phù hợp để đảmbảo nội dung chương trình chuẩn

3 Diễn đàn

- Diễn đàn được tổ chức với quy mô ở trên lớp học thường giáo viên chọn vấn đề

có tính chất phổ biến đó là những vấn đề có tính chất mà có thể nhiều học sinhtrong lớp cùng tham gia được Chủ đề của diễn đàn có thể xây dựng dựa trên nộidung bài học cụ thể

- Với cách thức tổ chức diễn đàn như thế này yêu cầu về mặt thời gian, sự côngphu từ người diễn thuyết đồng thời dễ đi lạc hướng Bởi vậy giáo viên cần xâydựng chương trình kế hoạch cụ thể khoa học và có tính định hướng để nhằm điđúng mục đích giáo dục phát triển năng lực ở người học.

4 Sân khấu tương tác

Trong giờ đọc hiểu truyện ngắn thì hình thức sân khấu tương tác thường nằm ởphần tìm hiểu một tình huống, một chi tiết của truyện ngắn Đó có thể là sự hoáthân vào nhân vật để hiểu, để camẻ cuộc sống, cũng có thể là sự phân vai để đốithoại những thắc mắc, trăn trở từ chính bản thân các em về cuộc sống thong quađời sống nội tâm của nhân vật

- Nội dung của sân khấu tương tác là các vấn đề, những điều trực tiếp tác động tớicuộc sống của học sinh Học sinh tự chọn ra vấn đề bức thiết, các em tự xây dựngkịch bản và cuối cùng là chọn ra những diễn viên cho vở diễn đó để thực hiện và sẽkhông có sự giúp đỡ từ bên ngoài Sân khấu tương tác có thể diễn ra trong phạm vitrong lớp học với khoảng thời gian phù hợp chương trình

I.2.3 Vị trí, vai trò của hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm phát triển kỷ năng, năng lực của học sinh THPT.

Chúng ta không khẳng định nền giáo dục cách mạng của chúng ta truớc đây là sailầm, lạc hậu nhưng rõ rang trong yêu cầu, thách thức của thời đại mới thì nó đã tỏ

ra nhiều điểm bất cập, lỗi thời Để đào tạo đựoc một nguồn nhân lực có đủ cácphẩm chất thời đại cần thiết là một yêu cầu không nhỏ Đa dạng hoá hoạt động dạyhọc là yêu cầu mang tính “pháp lí” đối với người dạy và người học Trong đó hoạtđộng trải nghiệm sáng tạo chính là một trong những yêu cầu cấp thiết để người họcphát huy đựợc năng lực của mình bởi lẽ:

Thứ nhất là Khi tạo tâm thế tiếp nhận vấn đề trong giờ đọc hiểu truyện ngắn (Khởi động) tức là ta đã đánh động người học chuẩn bị tâm thế trải nghiệm sáng

tạo trong tiếp nhận truyện ngắn đó Người học đã chuẩn bị các phương án để trảinghiệm thong qua hoạt động đầug tỉên của bản hoc Chẳng hạn như khi khởi độngcho tiết dạy Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài người dạy cho học sinh trải nghiệm vềkhông gian văn hoá của người Mông ở Hà Giang rồi từ đó đưa người học trở vềbối cảnh xã hội thời kì phong kiến chúa đất …Lúc đó học sinh đã bắt đầu trảinghiệm só sánh giữa thực tại và quá khứ và có thái độ lên án, phê phán xã hội cũ

đã đầy đoạ, giam hãm, vùi dập con người Khi thực hiện hoạt động dạy học vănbản Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu chúng tôi thường sử dụngnhững hình thức khởi động như cho học sinh xem 02 chùm ảnh đối lập nhau đó làđẹp và bạo lực để từ đó tác động đến cách nhìn đa chiều, đa diện của cuộc sống…

Đây cũng là những trải nghiệm về cảm xúc cho người học để tạo tâm thế cho tiếpnhận văn bản.

Thứ hai là Trong quá trình hình thành kiến thức cho người học chắc chắn người

dạy trong thời đại ngày nay, không thể chỉ để học sinh dừng lại biết cái gì, mà phảiđạt đựoc mục tiêu học sinh làm đựoc gì sau khi lĩnh hội đựoc tri thức đó Trướcmột vấn đề có tính nổi cộm, lượng kiến thức lớn, vấn dề hay, hấp dẫn thú vị chúng

ta thường cho học sinh hoạt động nhóm Về mặt hình thức khi hoạt động nhóm họcsinh sẽ đựoc trải nghiệm về vai trò, vị trí của cá nhân trong hoạt động tập thể Vềmặt nội dung học sinh sẽ đựoc đồng điệu cảm xúc nhân văn, cũng có thể sẽ thấycần tranh đấu cho lẽ phải, nhưng cũng có lúc lại thấy như chính mình trong đó.Mỗi khía cạnh là một sự trải nghiệm cuộc sống mà người học lĩnh hội được

II CƠ SỞ THỰC TIẾN

II.1 Thực trạng dạy học trải nghiệm sáng tạo trong môn Ngữ Văn

Thực trạng nhận thức về nhiệm vụ tăng cường hoạt động trải nghiệm sáng tạo, phát huy kỷ năng, năng lực học sinh.

Trải nghiệm sáng tạo là một trong những hoạt động mới mẻ đựợc xấy dựng kế hoạttrong chương trình giáo dục phổ thông 2018 Vấn đề này đựoc xem là một trongnhững vấn đề trọng tâm cốt lõi của việc phát huy năng lực của người học Nhậnthức là vậy nhưng trong thực tế vịêc tổ chức trải nghiệm sáng tạo cho người họcđang gặp phải rất nhiều vướng mắc cần đựoc giải quyết Giáo viên chưa đầu tư vào

kế hoạch dạy học để thiết kế hoạt động cho học sinh Vướng mắc này một phần dogiáo viên chưa tâm huyết và cũng có thể do khả năng nắm bắt, làm chủ kế hoạchdạy học Bên cạnh đó lối mòi thụ động, thích đựoc “truyền thu” kiến thức mộtchiều của người học cũng là một gánh nặng cho hoạt động trải nghiệm sáng tạonày

2.2 Thực trạng tổ chức dạy học Ngữ văn gắn với việc tăng cường hoạt động trải nghiệm sáng tạo, phát huy kỷ năng, năng lực học sinh THPT

Dạy học Ngữ Văn hiện nay ở các trường THPT đang có những sự chuyểnmình đáng kể Trong những năm qua chất lượng giáo dục của môn học đựoc nânglên ở một tầm cao mới đó là những thành tựu mà qua những con số thống kê làkhông thể phủ nhận Tuy nhiên vấn đề cốt lõi nằm ở năng lực của của người dạy vàngười học đã không đồng đều ở vùng miền và ở các cá nhân Dẫn đến một số tồntại mà chúng tôi rất trăn trở, suy ngẫm:

Vấn đề đầu tiên nằm ở phương pháp dạy học, đây là con đường, là chìa khoácủa mọi sự thành công của quá trình dạy học Việc đổi mới phương pháp dạy họcxuất phát từ mục tiêu dạy học từ chú trọng nội dung sang phát triển năng lực ngườihọc nhưng thực tế cho thấy rất nhiều người dạy Ngữ Văn hiên nay vẫn chưa thể bắtkịp yêu cầu đổi mới Một trong những số đó là ngại làm, ngại thể hiện, vẫn duy trìlối tư duy giảng văn cho xong Cho nên giáo viên vẫn sử dụng phương pháp truyềnthụ kiến thức một chiều, áp đặt máy móc Người thầy vẫn đóng vai trò trung tâmcách nghĩ, cách cảm và chính họ là người làm hộ, cảm nhận hộ cho người học Mộtphần nữa trong nguyên nhân tồn tại của việc chậm đổi mới phương pháp là giáoviên thiếu niềm tin ở học sinh cho rằng học sinh không thể tự học, tự làm, tự cảmnhận đựoc Họ không thấu hiểu về nguyên tắc dạy học theo đối tượng, phù hợp đốitượng người học Dù ở bất kì đối tượng nào khi chúng ta biết khơi dậy ở họ niềmtin, hướng họ đến tự làm, tự cảm nhận thì sẽ hấp dẫn, thú vị và thôi thúc người học

tự trải nghiệm cuộc sống qua những tình huống đó Không những vậy một số giáoviên lại thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo hình thức qua loa, nhạt nhẽokhông có hiệu quả Khi đi dự giờ đồng nghiệp chúng tôi nhận thấy hình thức tổchức dạy học rất hình thức, không có chiều sâu Chẳng hạn khi thực hiện hoạt độngthảo luận nhóm giáo viên ít đầu tư về vấn đề gợi dẫn thảo luận, nhiều lúc vấn đề đóchỉ là một khía cạnh nhỏ không cần huy động trí tuệ của tập thể cũng đựoc đưa vàothảo luận Khi thảo luận vì áp lực thời gian nên giáo viên cho học sinh làm nhanhchóng, ít có chiều sâu dẫn đến vấn đề thảo luận nhóm nhưng người học không hề

có sự trải nghiệm trước vấn đề

Vấn đề tiếp theo nằm ở người học đó là sự thờ ơ, ngại thể hiện của học sinh.Vấn đề này gần như mang tình hệ thống, rất nhiều học sinh khi thực hiện hoạtđộng trải nghiệm gắn liền một tình huống, thử đặt mình trong vai trò của nhân vậtđều lúng túng và thành thât trả lời do lần đầu thực hiên nên bỡ ngỡ Người họcthường ngại nói ra những cảm xúc, suy nghĩ thực về vấn đề Trình bày giữa tập thểmột vấn đề luôn là hạn chế của số đông người học Gần như học sinh rất hạn chế kĩnăng này dẫn đến tình trạng người dạy làm hộ cho học sinh

Vấn đề khó khăn nữa khi dạy học Ngữ văn hiên nay đó chính cơ sở vật chấttrường học và ngữ liệu ở sách giáo khoa Cơ sở vật chất trường học hiện nay đựoctrang bị tương đối tối, khang trang trường lớp nhưng thiết bị dạy học lại hạn chế ,nếu có thì lại kém chất lượng Phòng học đã sạch đẹp nhưng lại quá nhỏ để tổ chứccác hoạt động trải nghiệm cho người học.Hệ thống hỗ trợ như âm thanh gần nhưyếu kém dẫn đến khi tổ chức trải nghiệm cho học sinh thiếu đi sức hấp dẫn

II.2 Thực trạng dạy đọc - hiểu truyện ngắn ở trường THPT hiện nay

Chúng tôi tiến hành khảo sát thăm dò mức độ hoạt động của giáo viên khi thựchiện giờ dạy đọc hiểu truyện ngắn Thực hiện thăm dò ở 30 giáo viên dạy NgữVăn ở bậc THPT trên địa bàn huyện Anh Sơn qua phiếu thăm dò sau:

Kết quả thu được

0/30 0%

Giảng văn, cho học sinh ghi chép 5/30

14.2%

25/30 85.8%

0/30 0%

0%

15/30 50%

15/30 50%

66.6%

10/30 33.4%

0/30 0%

Đọc trong SGK và trả lời câu hỏi 18/30

60.0%

12/30 40%

0/30 0%

33.4%

20/30 66.6%

0/30 0%

16.6%

20/30 66.7%

5/30 16.7

Diễn đàn (Tranh luận) 10/30

33.3%

10/30 33.3%

10/30 33.4%

Đặt mình vào nhân vật… 8/30

26.6%

18/30 60%

4/30 13.4%

Từ tình huống truyên ngăn đặt học

sinh vào để giải quyết

12/30 40.0%

14/30 46.6

4/30 13.4%

Từ kết quả thăm dò có thể thấy đã có sự chuyển biến rõ rệt trong việc thựuc hiệncác hoạt động dạy học đọc hiểu truyên ngắn Giáo viên đa số đã có nhận thức vềtầm quan trong của phương pháp dạy học từ truyền thụ kiến thức một chiều nhưthuyết trình, đọc chép… sang phương pháp dạy học có vấn đề Nhưng với kết quả

đó cũng chưa làm cho chúng ta hài lòng và yên tâm Ở đây ta nhận thấy một thực

tế sự chuyển biến đó là tốt nhưng chưa thực sự đồng bộ, mạnh mẽ và quyết liệt.Các hoạt động để thực hiên cho người học trải nghiệm, dấn thân để cảm, để hiểu làchưa thường xuyên Đa số giáo viên trả lời đang nằm ở thỉnh thoảng đó là điều màchúng ta băn khoăn và trăn trở nhất khi thực hiện chương trình giáo dục nhằm pháthuy tính tích cực chủ động của người học Phát triển năng lực của người học là đi

tự khả năng tự tìm hiểu, tự khám phá để hình thành kiến thức, kĩ năng Học sinhchỉ đựoc trải nghiệm khi dung kiến thức kĩ năng đó vào giải quyết một vấn đề thựctiến

CHƯƠNG II:

MỘT SỐ KINH NGHIỆM THỰC HIỆN HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO QUA GIỜ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN “CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA” CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

I HÌNH THỨC TỔ CHỨC TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO

I.1 Đa dạng hoá hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

I.11 Khởi động

Khởi động là hoạt động đầu tiên, hoạt động này nhằm giúp học sinh huy độngnhững kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm của bản thân về các vấn đề có nội dung liênquan đến bài học mới Hoạt động khởi động sẽ kích thích tính tò mò, sự hứng thú,tâm thế của học sinh ngay từ đầu tiết học Hoạt động khởi động thường được tổchức thông qua hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm sẽ kích thích sự sáng tạo,giúp học sinh hình thành năng lực hợp tác, tinh thần học hỏi, giúp đỡ nhau khi thưchiện nhiệm vụ Chuẩn bị phần khởi động như thế nào cho hiệu quả phải dựa vàonội dung bài, đối tượng học sinh và cả điều kiện của giáo viên

Từ nhiều năm nay, phương pháp dạy học Ngữ Văn đã rất chú ý đến khâu tạo tâmthế học văn cho học sinh Một trong những mục đích của giờ văn là làm sao gâyđược rung động thẩm mỹ, giáo dục nhân cách cho học sinh Nhưng việc tiếp thukiến thức, đặc biệt là kiến thức văn chương, lại không thể mang tính ép buộc Nóchỉ thực sự hiệu quả khi bắt nguồn từ sự tự nguyện hay có cảm giác thích thú.Thiết nghĩ, trong cuộc sống hay trong dạy – học, bước khởi đầu luôn là bước tạonền tảng, tâm thế Nền tảng vững, tâm thế tốt thì các hoạt động phía sau mới hiệuquả Và ngược lại, nếu khởi đầu không tốt thì các hoạt động khác cũng vô cùngkhó khăn

Hoạt động khởi động dù chỉ là một khâu nhỏ, không nằm trong trọng tâm kiến thứccần đạt nhưng nó có tác dụng tạo tâm thế thoải mái, nhẹ nhàng, hưng phấn cho học

sinh vào đầu giờ học Điều đó có nghĩa là nó sẽ ảnh hưởng lớn đến toàn bộ bài dạy.Vậy nên nếu vì nó chỉ là khâu nhỏ mà bỏ qua thì là một sai lầm lớn Hơn nữa xét

từ góc độ tâm lý lứa tuổi và khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh ở giai đoạnlứa tuổi này có thể thấy rằng nhu cầu tìm hiểu, phát triển tư duy kiến thức, kỹnăng, cảm xúc thẩm mỹ là rất lớn Nhưng các em có tư tưởng muốn tự khám phá,thích độc lập trong suy nghĩ, có chủ kiến của riêng chứ không thích bị áp đặt Các

em không thích một giờ học gò bó, căng thẳng Cho nên cách tổ chức hoạt độngtheo phương châm: học mà chơi, chơi và học là một cách hay để lôi kéo, tạo tâmthế thoải mái cho học sinh

I.1.2.Hoạt động thảo luận nhóm

Hoạt động thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học mới nhằmphát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học Trong quá trình dạy họcNgữ Văn nhất là trong các giờ đọc hiểu văn bản có rất nhiều vấn đề nổi cộm,vấn

đề mà tác giả đặt ra trong tác phẩm rất lớn có giá trị nhân sinh sâu sắc Do đó một

cá nhân rất khó suy nghĩ, cắt nghĩa lý giải vấn đề một cách rõ ràng, tường minh.Việc phát huy vai trò , sựu kiến giải của tập thể là vô cùng quan trọng để kiến giảivấn đề Khi tham gia vào hoạt động nhóm người học sẽ đựoc trải nghiệm trongsinh hoạt tập thể, mỗi cá nhân sẽ đảm nhiệm một vị trí để xây dựng tập thể, cùngchung mục đích để giải quyết vấn đề Đối với một vấn đề của văn chương thì vấn

đề cần giải quyết không chỉ là vấn đề tri thức, vấn đề thực tiễn cuộc sốngb mà còn

là một sự trải nghiệm vô cùng thú vị trong hoạt động nhóm đó là sự đồng cảm xúctrước một vấn đề

Khi dạy đọc hiểu văn bản Chíêc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu giáo viênthương dẫn dắt định hướng cho học sinh thảo luận những vấn đề như: Những pháthiện cuộc sống ở vùng biển của người nghệ sỹ; Ứng xử của nghệ sỹ Phùng ; Câuchuyện của Người đàn bà làng chài…

I.1.3 Đóng vai

Việc thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới (2018) đối với cấpTHPt đang được gấp rút hoàn thiện Một trong những khâu quan trọng đó là thayđổi phương pháp dạy học Từ dạy học nặng về kiến thức hàn lâm chúng ta đangchuyển sang dạy học để học sinh biết cách vận dụng kiến thức kĩ năng để giảiquýêt một vấn đề thực tiễn Có nghia là dạy học để phát huy năng lực của ngườihọc để thực hiện được điều đó cần phải có nhiều phương pháp, vận dụng nhiều kĩthuật dạy học khác nhau Thực ra phương pháp đóng vai không phải là mới màngay trong chương trình hiện hành trong cuốn tài liệu Bồi dưỡng giáo viên thựchiện chương trình sách giáo khoa lớp 10 năm 2006, đã nêu rõ “ Đóng vai là

phương pháp tổ chức cho người học thực hành “ làm thử” một số cách ứng xử nào

đó trong một tình huống giả định” Trong các phương pháp dạy học tích cực, đóngvai là phương pháp phù hợp với đặc trưng dạy - học của môn Ngữ văn Đây làphương pháp tổ chức cho học sinh thực hành để trình bày những suy nghĩ, cảmnhận và ứng xử theo một vai giả định Từ đó giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về mộtvấn đề bằng cách đứng từ chỗ đứng, góc nhìn của người trong cuộc, tập trung vàomột sự kiện cụ thể mà các em quan sát được từ vai của mình.Phương pháp đóngvai được thực hiện trong một số nội dung học tập sau: vào vai một nhân vật kể lạicâu chuyện đã học, chuyển thể một văn bản văn học thành một kịch bản sân khấu,

xử lý một tình huống giao tiếp giả định, trình bày một vấn đề, một ý kiến từ cácgóc nhìn khác nhau Khi thực hiện dạy học đọc hiểu văn bản Chiếc thuyền ngoài

xa của Nguyễn Minh Châu có rất nhiều vấn đề cần người học nhập vai, để thấuhiểu nhân vật chẳng hạn như nhập vai nhân vật Phùng để kể lại cảm xúc của mìnhkhi chứng kiến 2 hình ảnh đối lập nhau xẩy ra trong cuộc sống và gần như cùngmột thời điểm; nhập vai vào địa vị của người đàn bà làng chài để ứng xử; Thử đặtmình vào vai trò của cháng án Đẩu để trao đổi với người đàn bà ở những khía cạnhkhác…

Quy trình thực hiện khi đóng vai tình huống:

- Bước 1: Lựa chọn tình huống Giáo viên tạo tình huống ngay khi vào bài học,hoặc trong quá trình dạy bài mới giáo viên lựa chọn tình huống và tạo tình huống

có vấn đề

- Bước 2: Giáo viên chia nhóm, các nhóm tự bàn bạc và lựa chọn người diễn xuất

- Bước 3: Sau khi phân vai các nhóm bàn bạc cách giải quyết tình huống mà giáoviên đưa ra

- Bước 4: Thể hiện vai diễn để giải quyết tình huống

- Bước 5: Đánh giá xem nhóm nào giải quyết tình huống tốt hơn Giáo viên đinhhướng kiến thức

I.1.4 Tạo diễn đàn

Tạo diễn đàn là một trong những hoạt động dạy học mới, đây là cách dạy học nêuvấn đề để học sinh cùng suy ngẫm và đưa ra những cách kiến giải khác nhau đểgiải quyết một vấn đề Việc tạo diễn đàn tốt sẽ là một hoạt động trải nghiệm thú vị

về cảm xúc, thái độ trước vấn đề đựoc đặt ra Khâu quan trọng nhất trong diễn đàn

đó là việc lựa chọn chủ đề, chủ đề để cùng thảo luận, tranh biên phải là vấn đề hấpdẫn, gần gủi đời sống, vấn đề đó phải phù hợp lứa tuổi, phù hợp đối tượng Khithựuc hiện dạy đọc hiểu truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh

Châu ta thường tạo cho học sinh những diến đàn như Vấn đề bạo lực gia đình; Bạolực cuộc sống; Vai trò của thanh thiếu niên trong việc phòng chống bạo lực …

I.2 Mô hình thực hiện

Thiết kế giờ học đọc - hiểu theo mô hình trường học mới cần tổ chức hoạt độngcho học sinh qua các bước:

II GIÁO ÁN THỂ NGHIỆM

Tiết 62 - 63 TT tiêt dạy theo KHDH

Đọc – Hiểu CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

(Nguyễn Minh Châu)

I MỤC TIÊU BÀI HỌC

Năng lực đặc thù: Đọc, Nói, Nghe, Viết

1 Nêu được ấn tượng chung về tác phẩm; tóm tắt được tác

phẩm; nhận biết đề tài, chi tiết sự việc tiêu biểu, nhân

vật

Đ1

2 Phân tích được các chi tiết sự việc, các nhân vật; đánh

giá được chủ đề, tư tưởng, thông điệp mà tác phẩm muốn

gửi đến người đọc thông qua hình thức nghệ thuật

Đ2

3 Nhận biết và phân tích được một số yếu tố của truyện

ngắn hiện đại: không gian, thời gian, ngôi kể, điểm nhìn,

ngôn ngữ trần thuật…

Đ3

4 Phân tích, đánh giá được tình cảm, cảm hứng chủ đạo

của người viết; phát hiện được các giá trị văn hóa, triết lí

Đ4

nhân sinh từ tác phẩm

5 Trình bày được cảm xúc và sự đánh giá của cá nhân về

tác phẩm

Đ5

6 Đọc mở rộng các tác phẩm khác của tác giả và các tài

liệu liên quan

Đ6

7 Biết trình bày báo cáo kết quả của bài tập dự án, sử dụng

các phương tiện hỗ trợ phù hợp

N1

8 Nắm bắt được nội dung và quan điểm của bài thuyết

trình, có thể trao đổi phản hồi

NG1

9 Tạo lập được đoạn văn về vấn đề xã hội rút ra từ tác

phẩm hay nghị luận văn học về tác phẩm

V1

Năng lực chung: Tự chủ tự học; Giao tiếp và hợp tác; Giải quyết vấn đề

10 Nhận ra và điều chỉnh được những sai sót, hạn chế của

bản thân khi được giáo viên góp ý

TC-TH

11 Nắm được công việc cần thực hiện để hoàn thành các

nhiệm vụ của nhóm

GT- HT

12 Biết thu thập và làm rõ các thông tin có liên quan đến

vấn đề; biết đề xuất và phân tích được một số giải pháp

giải quyết vấn đề

GQVĐ

Phẩm chất chủ yếu: Nhân ái; Trách nhiệm

13 Có ý thức tìm hiểu, trân trọng vẻ đẹp của con người lao

động, biết yêu thương đồng cảm với những cảnh ngộ khổ

đau trong cuộc sống

NA

14

Sống có lí tưởng, có trách nhiệm với bản thân, gia đình,

quê hương, đất nước; biết đấu tranh chống lại các thế lực

xấu trong xã hội

TN

THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

Thiết bị dạy học: Máy chiếu/Tivi, giấy A4,…

Học liệu: SGK, hình ảnh về tác giả và tác phẩm; Phiếu học tập,…

TIẾN TRÌNH DẠY - HỌC

-Chuẩn bị tâmthế tiếp nhậnkiến thức mới

Đàm thoại gợimở

GV cho HS đánhgiá phần phát biểubạn, cùng tranh luận

GT-HT

I Tìm hiểuchung

II Đọc hiểu vănbản

1 Khung cảnhbình minh ởvùng biển

2 Câu chuyệncủa người đàn

bà hàng chài tạitòa án

3 Câu chuyện

về tấm ảnh đượcchọn vào bộ III

GV đánh giá phiếuhọc tập, sản phẩmhọc tập của HS

Hoạt động

Luyện tập

(15 phút)

Đ3, Đ4, Đ5;

TCTH

Thực hành bàitập luyện tậpkiến thức và kĩnăng

Dạy học giảiquyết vấn đề

GV đánh giá phiếuhọc tập của HS dựatrên Đáp án và HDC

Dạy học giảiquyết vấn đề

GV đánh giá trựctiếp phần phát biểucủa HS

Hoạt động

Mở rộng

(5 phút)

Đ 6, Đ 5 , V1, TC- TH

Thiết kế dự án:

-Nhóm phóngviên: thiết kếclip giới thiệuNguyễn Minh

những tác phẩmcủa ông, trong

đó có Chiếc thuyền ngoài xa.

Nhóm vẽ tranh:

Hình dung và vẽcác cảnh tượngđặc sắc trongtruyện

Nhóm đóngkịch: đóng hoạtcảnh đặc sắctrong truyện

Phương pháp

dự án; Dạy họchợp tác Thuyếttrình; Kĩ thuậtPhòng tranh,;

sân khấu hóatác phẩm;

Đánh giá qua sảnphẩm theo yêu cầu

đã giao

GV và HS đánh giá

B.CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC

HOẠT ĐỘNG 1: KHỞI ĐỘNG (10 phút)

Mục tiêu: Tạo tâm thế tiếp nhận tác phẩm

Nội dung:

Trình chiếu một số hình ảnh thiên nhiên, cuộc sống đẹp

Giáo viên gợi dẫn: Em đã từng gặp những cảnh đẹp như thế này trong cuộc sốngchưa ? Em hãy cho biết cảm xúc, suy nghĩ, thái độ của mình khi bắt gặp nhữngcảnh này ?

Học sinh tham gia trả lời (Chấp nhận những cách suy nghĩ khác nhau miến là không vi phạm pháp luật và thuần phong mĩ tục)

Trình chiếu một số hình ảnh bạo lực của cuộc sồng

Giáo viên nêu vấn đề: Những hình ảnh này phản ánh vấn đề gì của cuộc sống ? Khigặp cảnh tượng này các em thường ứng xử như thế nào ?

Học sinh tham gia trả lời (Chấp nhận những cách suy nghĩ khác nhau miễn là không vi phạm pháp luật và thuần phong mĩ tục)