vận dụng linh hoạt các phương pháp trảinghiệm sáng tạo trong dạy học ngữ văn theo hướng phát triển năng lực người học lĩnh vực ngữ văn

Việc đổi mới phương pháp và hình thức dạy học theo hướng tập trung hướng dẫn các hoạt động học, tăng cường tối đa khả năng vận dụng kiến thức đã học của học sinh vào hoạt động thực hành

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN TRƯỜNG THPT NGHI LỘC 3

- -

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Đề tài:

VẬN DỤNG LINH HOẠT CÁC PHƯƠNG PHÁP

TRẢINGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGƯỜI HỌC

LĨNH VỰC : NGỮ VĂN

ĐẶNG THỊ DỊU

TỔ: VĂN – NGOẠI NGỮ ĐT: 0984.964868

Năm học: 2020 – 2021

Phần II NỘI DUNG 4

QUY ƯỚC VỀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT

SỬ DỤNG TRONG ĐỀ TÀI

I PHẦN MỞ ĐẦU

1.Lí do chọn đề tài

Ngữ văn là một trong những môn học có vị trí và tầm quan trọng đặc biệt trong nhà trường phổ thông Ngoài chức năng công cụ, môn Ngữ văn còn góp phần rất lớn hình thành và phát triển các năng lực chung cũng như góp phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm và các phẩm chất cao đẹp của người học

Việc đổi mới phương pháp và hình thức dạy học theo hướng tập trung hướng dẫn các hoạt động học, tăng cường tối đa khả năng vận dụng kiến thức đã học của học sinh vào hoạt động thực hành là điều kiện tiên quyết của đổi mới dạy học Ngữ văn theo định hướng năng lực

Đổi mới phương pháp dạy và học trong ngành giáo dục nói chung và đối với giáo viên giảng dạy bộ môn ngữ văn nói riêng đang là nhiệm vụ cấp thiết.Hiện nay việc đổi mới phương pháp dạy học và vận dụng phương pháp một cách phù hợp trong từng giờ dạy ở giáo viên trong nhà trường phổ thông còn nhiều bất cập Dạy văn trong nhà trường phổ thông đang là một thử thách với GV, dạy như thế nào cho hay, hiệu quả cao, tạo sự hứng thú, say mê cho HS quả thực là

cả một vấn đề lớn Việc HS không thích thú với môn văn cũng có nhiều lí do, tuy nhiên có một nguyên nhân khá quan trọng đó là: Thầy cô giáo chưa thực sự tạo ra sự cuốn hút HS bằng bài giảng của mình Thầy cô chưa thực sự có những bước ngoặt đột phá trong việc đổi mới phương pháp, vẫn nặng về phương pháp

lượng dạy và học văn ngày một nâng cao,vừa đảm bảo tính khoa học vừa sinh động gây hứng thú với người học thì trong mỗi giờ lên lớp, giáo viên không chỉ nắm vững các phương pháp dạy học mà còn phải biết cách vận dụng linh hoạt sáng tạo các phương pháp , xây dựng môi trường học tập tích cực , tương tác giúp học sinh phát huy đến mức cao nhất sự suy nghĩ độc lập, tìm tòi khám phá tác phẩm văn chương với sự hứng thú tích cực , say mê

Lựa chọn sử dụng các phương pháp phù hợp, quan tâm sâu sắc, tác động trực tiếp đến hoạt động học của học sinh để tạo ra sự chuyển biến trong quá trình học tập Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, khả năng hợp tác, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn Đa dạng hoá các hình thức hoạt động học tập Ngữ văn, xây dựng môi trường học tập tích cực, tương tác, thể hiện rõ đặc trưng bộ môn Ngữ văn Sử dụng phối hợp các phương pháp để giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết, hình thành năng lực giao tiếp, trong đó bao gồm

cả giao tiếp đời sống và giao tiếp nghệ thuật Thực hiện sáng kiến này, chúng tôi mong muốn đề xuất những kinh nghiệm trong việc vận dụng linh hoạt các phương pháp trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Ngữ Văn theo hướng phát triển

năng lực nhằm đáp ứng mục tiêu giáo dục của môn ngữ văn và nhu cầu đổi mới của chương trình giáo dục phổ thông mới

- Chia sẻ kinh nghiệm để GV linh hoạt tạo điều kiện cho HS rèn luyện kỹ năng học tập tích cực, chủ động, hình thành thói quen vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn

- Giúp HS :

+ Tích cực suy nghĩ, chủ động tham gia các hoạt động học tập để tự khám phá

và lĩnh hội kiến thức, rèn luyện thái độ và tình cảm đúng đắn

+ Mạnh dạn trình bày và bảo vệ ý kiến, quan điểm cá nhân trước các vấn đề của

bộ môn ngữ văn, tiếng Việt, tập làm văn

+ Đánh giá và tự đánh giá các quan điểm của bản thân, của nhóm

+Tích cực sáng tạo trong vận dụng kiến thức, kỹ năng để giải quyết các tình huống và các vấn đề đặt ra từ thực tiễn học tập bộ môn

+ Biết chủ động trong xây dựng và thực hiện kế hoạch học tập bộ môn ngữ văn phù hợp với năng lực và điều kiện học tập của cá nhân

+ Biết sưu tầm và tìm hiểu các tài liệu văn, tiếng Việt, tập làm văn bằng các hình thức khác nhau Có ý thức sử dụng đồ dùng học tập và các ứng dụng của CNTT để học tập bộ môn ngữ văn có hiệu quả

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nắm vững các phương pháp và vận dụng linh hoạt trong tổ chức thực hiện giờ dạy học văn

- Ứng dụng hiệu quả và lan tỏa đến đồng nghiệp

- Khẳng định hiệu quả tối ưu trong phát triển năng lực người học theo mục tiêu giáo dục phổ thông mới

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu :

+ Phương pháp tổ chức thực hiện giờ học ngữ văn

+ Chất lượng , hiệu quả giờ học Ngữ Văn

+ Các văn bản Văn học thuộc Chương trình Ngữ Văn THPT tại Trường THPTNL3

- Phạm vi nghiên cứu :

+ Hoạt động giảng dạy thực tiễn của bản thân

+ Thực trạng chung của bộ môn Ngữ Văn

+ Qua thời gian ứng dụng 3 năm : Từ 2018-2020

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát thực tế

- Phương pháp phỏng vấn

- Phương pháp phân tích , tổng hợp

- Phương pháp tổng kết , rút kinh nghiệm

6 Điểm mới của đề tài

hướng phát triển năng lực, việc vận dụng linh hoạt phương pháp trải ngiệm sáng tạo trong giờ học Ngữ văn là rất cần thiết Điểm mới của sáng kiến là đề xuất các giải pháp cụ thể đã qua trải nghệm thực tiễn để đưa vào ứng dụng đại trà Sáng kiến không chỉ có tác dụng nâng cao hiệu quả trong hoạt động giáo dục của GV và học của HS mà còn đáp ứng mục tiêu giáo dục của chương trình giáo dục phổ thông mới.Chấm dứt tình trạng thụ động, trì trệ thiếu hứng thú, say mê trong mỗi giờ học văn Góp phẩn thay đổi nhận thức của Gv, phát triển năng lực phẩm chất của HS.Nâng cao vai trò bộ môn Ngữ văn trong hình thành năng lực

Quán triệt Nghị quyết 29/NQ-TW của Đảng, với mục tiêu tổng quát là "Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả", việc triển khai dạy học các bộ môn nói chung và Ngữ văn nói riêng theo định hướng phát triển năng lực hiện nay là một yêu cầu bức thiết Chuyển quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học, trước hết, "cần nhận thức đúng

vị trí, vai trò của môn Ngữ văn ở trường phổ thông là: hình thành và phát triển các năng lực cốt lõi và năng lực đặc thù của môn học; đặc biệt là năng lực giao tiếp (kiến thức Tiếng Việt cùng với 4 kĩ năng cơ bản: nghe, nói, đọc, viết và khả năng ứng dụng các kiến thức và kĩ năng ấy vào các tình huống giao tiếp khác nhau trong cuộc sống) và năng lực cảm thụ, thưởng thức văn học; bồi dưỡng và nâng cao vốn văn hoá cho người học thông qua những hiểu biết về ngôn ngữ và văn học, góp phần tích cực vào việc giáo dục, hình thành và phát triển cho học sinh những tư tưởng, tình cảm nhân văn, trong sáng, cao đẹp" Theo đó, "định hướng dạy học theo năng lực đòi hỏi các môn học tích hợp một số nội dung tri thức và kĩ năng nhằm giải quyết các tình huống trong học tập và trong cuộc sống

Thay đổi cách dạy học hàn lâm, máy móc, xa rời thực tiễn, dạy học theo hướng phát triển năng lực sẽ tạo cho học sinh một hành trang quan trọng khi bước vào cuộc sống, đó là khả năng làm chủ bản thân, làm chủ cuộc sống, biết cách vận dụng các kiến thức, kĩ năng, thái độ, tình cảm, những hứng thú cá nhân vào giải quyết các vấn đề, tình huống thực tiễn phức tạp nảy sinh.Điều này đòi hỏi ở giáo viên, người đóng vai trò tổ chức, thiết kế thực hiện tiết học phải có

kĩ năng vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học để phát huy tối đa năng

sự sáng tạo, lòng yêu nghề luôn ý thực vận dụng linh hoạt trong từng tiết dạy để gây hứng thú học tập, tạo một không khí học tập vui vẻ, thoải mái giúp

HS ngày càng yêu thích bộ môn Ngữ văn, giúp việc dạy và việc học đạt kết quả cao

2.Cơ sở thực tiễn

2.1 Với giáo viên

- Thực tế trong hệ thống giáo dục nước ta hiện nay , trong phương pháp dạy học ngữ văn đã có nhiều đổi mới xong vẫn còn tồn tại tình trạng : dạy học đọc chép, dạy học nhồi nhét, dạy học văn như nhà nghiên cứu văn học Nhiều giáo viên vẫn còn nặng về diến giải lí thuyết suông mang tính áp đặt , chưa tạo cơ hội để học sinh đối thoại , tương tác , nhập cuộc Nếu có sự đổi mới thì nhỏ lẻ , chưa

có tính hệ thống nhất quán

- Giờ học diễn ra đơn điệu

2.2 Với học sinh

- Đa số các em không có hứng thú với môn ngữ văn

- Thụ động , không nhập cuộc với giờ học

2.3.Điều tra thực trạng trước khi áp dụng :

a Hình thức và nội dung khảo sát :

- Nội dung : tập trung vào khảo sát hứng thú của Hs đối với giờ học Ngữ Văn và

bộ môn Ngữ văn

- Hình thức : sử dụng phiếu điều tra với những câu hỏi trắc nghiệm để kiểm tra

sự quan tâm , hứng thú của học sinh

- Tiến hành cho học sinh làm bài viết , đánh giá khái quát khả năng cảm thụ và tình yêu đối với văn học

Không mấy hứng thú với giờ học văn

Không hứng thú với giờ học văn

Thường xuyên đọc sách

Với vai trò tổ chức, hướng dẫn và điều khiển quá trình học tập của HS, hơn

ai hết việc phải tìm ra nhiều biện pháp để phát huy cao nhất tính tích cực sáng tạo của người học, tạo niềm hứng thú say mê học tập ở các em chính là nhiệm

vụ quan trọng đối với mỗi người GV đứng lớp Vì vậy, GV cần nắm vững và

tập, tạo một không khí học tập vui vẻ, thoải mái giúp HS ngày càng yêu thích bộ môn Ngữ văn, giúp việc dạy và việc học đạt kết quả cao Đó là điều kiện tiên quyết thúc đẩy sự đổi mới trong phương pháp dạy học văn theo hướng phát triển năng lực

3.Các giải pháp thực hiện

Phương pháp sư phạm truyền thống nói chung bao gồm ba nhóm: nhóm sử dụng phương tiện lời nói để trình bày, giảng giải, thuyết trình, hỏi đáp, đàm thoại; nhóm phương pháp trực quan và nhóm phương pháp thực hành.Theo quan niệm dạy học truyền thống, nhóm phương pháp thuyết trình chiếm vị thế tối ưu Tuy nhiên quan niệm dạy học hiện đại theo hướng lấy người học làm trung tâm khuyến khích chú trọng vào nhóm hoạt động thực hành Với vai trò là chủ thể của hoạt động, giáo viên cần phải tổ chức các hoạt động để người học tự mình đúc rút được kinh nghiệm, từ đó hình thành tri thức của mình Hoạt động

giảng của thầy là một phương tiện dạy học, nhưng không phải là phương pháp

cơ bản của việc dạy học Trên cơ sở của lí luận dạy học hiện đại, chúng tôi đề xuất cách vận dụng linh hoạt các phương pháp trải nghiệm sáng tạo trong giảng dạy Ngữ văn hướng vào phát triển năng lực của người học

Chương trình ngữ văn THPT được xây dựng đa dạng các bài đọc hiểu văn bản ở các thể loại : thơ, truyện, kịch, tùy bút…tất cả đều là những tác phẩm văn học đặc sắc Tạo được sự hứng thú , tham gia chủ động vào giờ học đòi hỏi giáo viên căn cứ vào từng thể loại , bài học để vận dụng phương pháp trải nghiệm phù hợp

3.1 Phương pháp đọc sáng tạo tác phẩm thơ trữ tình

Đây là phương pháp quan trọng đối với hoạt động tiếp nhận văn bản bao gồm

cả đọc, hiểu và cảm thụ.Với văn bản thơ trữ tình , yếu tố tiếp cận văn bản đầu tiên là âm sắc , nhịp điệu , cảm xúc.Chương trình Ngữ văn THPT có nhiều thể loại thơ : Thơ đường luật, thơ lục bát, song thất lục bát ; thơ tự do….GV cần nắm vững đặc trưng thể loại để hướng dẫn HS cách đọc tốt nhất.Thơ là một hình thái nghệ thuật đặc biệt “ Thơ là lời nói được nhạc hóa ” chữ viết biến thành âm thanh bởi kết cấu vần luật , nhịp điệu… Đọc sáng tạo không chỉ là đọc đúng phát âm chuẩn ,ngắt nghỉ đúng nhịp , hay luyến láy cao thấp đúng nhịp điệu ,cảm xúc mà còn là bao gồm cả sự tổ chức hướng dẫn HS đọc có vận động kết hợp tư duy logic với tư duy hình tượng, giọng đọc và điệu bộ Kĩ thuật đọc sáng tạo nâng hiệu quả tác động của văn bản tới người đọc.Phương pháp đọc sáng tạo sẽ khuyến khích HS tìm tòi cách đọc như : đọc diễn cảm , ngâm , hát thậm chí là rap các tác phẩm thơ trữ tình

Phương pháp đọc sáng tạo là phương pháp đầu tiên và đặc biệt quan trong trong tiếp cận văn bản thơ trữ tình.Là môn học nghệ thuật với mục đích phát triển năng lực thẩm mĩ, nhạy cảm và tinh tế với các sắc thái của Tiếng Việt thì đây là phương pháp phù hợp và là con đường ngắn nhất để đạt được mục đích Phương pháp đọc sang tạo được sử dụng trong tất cả các tiết học thơ trữ tình

3.2 Phương pháp trải nghiệm bằng cuộc thi nhỏ

Tổ chức thi kể chuyện cười trong tiết dạy truyện cười : Tam đại con gà và Nó phải bằng hai mày ( Chương trình ngữ văn 10 ) ( dành thời gian 20p) Thay bằng cách đọc truyện thông thường mà GV vẫn làm, hãy thay bằng một cuộc thi

kể chuyện ngắn Sau đó cho HS bình chọn giọng kể ấn tượng , xuất sắc nhất

Từ đó đi vào khám phá giá trị của văn bản

Thi hát ru và hát dân ca trong tiết dạy : Ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa ( Chương trình ngữ văn 10 ) ( dành thời gian 20p) GV giao nhiệm vụ trước tiết học để HS chuẩn bị Diễn xướng là môi trường sống thực sự của ca dao , dân ca

GV tái hiện môi trường thực sự để HS trực tiếp trải nghiệm , thẩm thấu và khám phá giá trị của ca dao

3.3.Phương pháp sân khấu hóa tác phẩm tự sự và kịch :

- Sân khấu hóa nghĩa là HS sẽ lên ý tưởng biên soạn lại các tác phẩm tự sự hoặc các vở kịch trong chương trình học để diễn trên sân khấu của khuôn khổ lớp học.Sau đó trao đổi , thảo luận tìm ra giá trị và những bài học ý nghĩa của tác phẩm

- GV lựa chọn những văn bản đặc sắc , tiêu biểu của từng khối :

+ Chương trình lớp 10 : Tấm Cám, Truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy

+ Chương trình lớp 11 : Chí Phèo( Nam Cao) , Tình yêu và thù hận (U.Sếch.Xpia)

+ Chương trình lớp 12 : Vợ Nhặt ( Kim Lân ) , Hồn Trương Ba, da hàng thịt ( Lưu Quang Vũ )

Để thực hiện thành công, Gv giao nhiệm vụ trước 2 tuần để HS có thời gian chuẩn bị : lên ý tưởng , chuyển kịch bản , đạo diễn chương trình, vào vai, thiết

kế bối cảnh, trang phục Đảm bảo công bằng giữa các tổ và có sự thi đua trong hoạt động xây dựng sản phẩm nhóm, đồng thời huy động được sự tham gia toàn lực lượng HS trong lớp , GV sẽ chia tác phẩm thành 4 phân đoạn tương ứng với

4 tổ trong một lớp học, các tổ sẽ bốc thăm phân đoạn của mình và chủ động lên

kế hoạch thực hiện.Gv đặt ra các tiêu chí khi nghiệm thu và trình diễn trên sân khấu :

+ Kịch bản bám sát văn bản gốc

+ Ngôn ngữ nhân vật đúng giọng văn của tác giả , phù hợp bối cảnh tác phẩm ra đời

+ Diễn viên hóa thân nhập vai

+ Trang phục , bối cảnh sáng tạo ( phù hợp không gian lớp học )

+ Cả nhóm hợp tác đoàn kết, hiệu quả

Tổ trưởng chịu trách nhiệm tổ chức bàn bạc thảo luận trong tổ để thống nhất phương án , giao nhiệm vụ cụ thể từng cá nhân Đồng thời theo dõi , đánh giá từng thành viên trong tổ

Thay bằng cách đọc văn bản trước khi tìm hiểu sẽ là màn trình diễn của các

tổ Sau đó các tổ sẽ tiến hành nhận xét lẫn nhau trên những tiêu chí GV đã đưa, đồng thời chia sẻ những trải nghiệm của bản thân khi hóa thân vào nhân vật và quá trình xây dựng kịch bản.Trên cơ sở sản phẩm trình diễn , Gv tổ chức cho

HS trao đổi , tranh luận về giá trị của văn bản Hoạt động sân khấu hóa sẽ cho

Hs những trải nghiệm khó quên, đồng thời đòi hỏi các em phải nghiên cứu , sáng tạo và hợp tác để tạo nên sản phẩm Đây là phương pháp hiệu quả vượt trội , tạo sự phấn khích nhập cuộc của HS.Qua hoạt động này các em không chỉ có

khả năng tự khám phá giá trị của văn bản mà còn khám phá bản thân trong các lĩnh vực mới,rèn kĩ năng hợp tác, xử lí, sáng tạo mà còn tạo điều kiện để các em tương tác , thể hiện và khẳng định bản thân

3.4 Phương pháp tổ chức câu lạc bộ Văn Học:

Thắp lửa tình yêu văn học thông qua các hoạt động trải nghiệm không chỉ ở khuôn khổ lớp học mà còn ở phạm vi toàn trường Mỗi lớp học sẽ tổ chức CLB văn học với thành viên cố định, những thành viên này đồng thời cũng là thành viên chính thức của CLB văn học của trường.Thành viên CLB được chia thành các ban : Ban truyền thông , Ban sự kiện ,Ban văn nghệ , Ban sáng tác và biên kịch.CLB hoạt động theo quy chế, với quy định về chức năng,nhiệm vụ, quyền lợi và trách nhiệm rõ ràng Mỗi ban có Trưởng ban điều hành Chủ nhiệm CLB

do HS đảm nhiệm, GV tổ ngữ văn là cố vấn điều hành CLB

Tổ Ngữ văn kết hợp cùng sự hỗ trợ của BGH nhà trường tổ chức hoạt động thường kì theo kế hoạch đầu năm học đã lên Các chương trình sẽ tổ chức theo chủ để cụ thể Xây dựng các chủ đề với mục đích đưa các văn bản văn học đến với học sinh bằng cách tiếp cận hiện đại, mới mẻ , sáng tạo Gây hứng thú , bất ngờ và trải nghiệm độc đáo

3.5 Phương pháp đóng vai

Phương pháp đóng vai là phương pháp tổ chức những tình huống giả định xảy

ra, đặt học sinh trong tình huống đó để xử lí Đây là phương pháp đòi hỏi học sinh nhập cuộc để quan sát, nắm bắt và phân tích tình hình và đưa ra cách giải quyết.Trong mỗi bài học, Gv lựa chọn những tình huống có vấn đề để đưa ra cho HS trải nghiệm

Như khi học bài : Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu , GV cho giả định tình huống : Nếu em là thằng Phác trong câu chuyện , em sẽ xử lí thế nào khi chứng kiến cảnh cha bạo hành mẹ ?

Tác phẩm Vợ Nhặt của Kim Lân : Nếu là người dân xóm ngụ cư , em sẽ nghĩ

gì khi thấy Tràng đưa người phụ nữ lạ về giữa lúc đói kém mà cái chết bao trùm xóm ngụ cư ? Nếu em là Tràng , em có sẵn sàng đưa Thị về làm vợ không ?

những suy nghĩ, cảm nhận và ứng xử của bản thân Nhằm giúp các em có một suy nghĩ sâu sắc, một cách ứng xử về một vấn đề bằng cách đứng từ chỗ đứng, góc nhìn của người trong cuộc Đồng thời qua đó , GV nắm bắt được cách suy nghĩ và hành động của HS để có cách định hướng kịp thời

3.6 Phương pháp trình bày, chia sẻ

Đây là phương pháp HS tự trình bày , chia sẻ những thông tin , kiến thức mình đã thu thập và xử lí theo yêu cầu của GV Đối với những dạng bài đọc thêm , bài về văn học sử , bài về tác giả hay bài Lí luận văn học GV sẽ hướng

dẫn HS cách thu thập kiến thức từ SGK, tài liệu tham khảo rồi xử lí thông tin một cách cô đọng , súc tích Lên ý tưởng trình bày những kiến thức thu thập được bằng những hình thức mang dấu ấn cá nhân Có thể vẽ sơ đồ tư duy, thuyết giảng , ứng dụng CNTT để trình chiếu… Phương pháp này rèn luyện cho học sinh cách khai thác kiến thức có ở sách giáo khoa và tài liệu học tập khác, rèn luyện cách tìm kiếm thông tin và suy luận để tìm ra kiến thức mới,… Đồng thời định hướng cho các em cách tư duy để từng bước hình thành và phát triển khả năng sáng tạo và tự tin trình bày trước đám đông

Sau khi HS trình bày GV cho Hs tiến hành nhận xét , đánh giá và tranh luận

để thống nhất kiến thức chung

Đổi mới phương pháp dạy học văn không phải là phủ nhận các phương pháp truyền thống mà là vận dụng linh hoạt, phù hợp với mục đích yêu cầu của từng dạng bài học Sự vận dụng các PPDH phải đi từ cái HS đã có đến cái HS cần có,

từ thực tiễn cuộc sống của HS tới kiến thức trong sách vở và quay trở về phục

vụ cuộc sống.Đồng thời Gv phải linh hoạt ,hường xuyên điều chỉnh các hoạt động học tập của HS, động viên và luôn tạo điều kiện cho các em tham gia tích cực, chủ động, sáng tạo trong quá trình tiếp nhận, giải mã và sản sinh văn bản

4.Áp dụng thực nghiệm trên văn bản

4.1 Định hướng thiết kế bài : Ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa ( Chương trình ngữ văn 10 – học kì I )

4.1.1 Những lưu ý trước khi dạy

học sinh về nhà chuẩn bị những công việc sau :

Mỗi lớp sẽ được chia làm 4 nhóm ( căn cứ vào sĩ số ) :

- Nhóm 1 : Sưu tầm những bài ca dao có mở đầu bằng cụm từ “ Thân em…”

- Nhóm 2 : Sưu tầm những bài ca dao có mở đầu bằng cụm từ : “Trèo lên….”

- Nhóm 3 : Sưu tầm những bài ca dao nói về tình yêu đôi lứa và tình nghĩa vợ chồng ( Mở đầu bằng : Nhớ ai ; Ước g ì )

- Nhóm 4 : sưu tầm những bài dân ca nghệ an

Yêu cầu chung : Mỗi nhóm phải có từ 5 bài trở lên và phải hát được ít nhất một bài trong số những bài đã sưu tầm

*Quán triệt : có đầy đủ và cử đại diện trình bày trong giờ học ca dao ở tiết 26-27 tuần 9

*Khâu chuẩn bị rất quan trọng nên giáo viên cần quán triệt để học sinh nghiêm túc thực hiện để từ bắt buộc biến thành hứng thú

GV ngoài thiết kế bài giảng , cần chuẩn bị chu đáo phương tiện dạy học như : nam châm treo bảng , phiếu học tập , đĩa hát dân ca v.v

4.1.2 Hướng khai thác

Bài ca dao than thân yêu thương , tình nghĩa được học trong 2t

Tiết 1 : GV tổ chức cho học sinh tiếp cận ca dao theo đặc điểm diễn xướng , ,

bằng cách cho học sinh thực hành trực tiếp những tác phẩm ca dao đã chuẩn bị

về nhà , sau đó khai thác để nhận diện ca dao từ đặc trưng thể loại Tiết này có hai hoạt động cơ bản :

-Hoạt động 1 : Tiếp cận ca dao theo đặc điểm diễn xướng

HS :trình bày kết quả về nhà chuẩn bị và hát ít nhất một trong những bài ca dao nhóm mình sưu tầm

-Hoạt động 2 : Khai thác ca dao theo đặc điểm thể loại

HS :thảo luận về đặc điểm : nội dung và nghệ thuật của những bài ca dao mà nhóm sưu tầm trên cơ sở đó khám phá giá trị của các bài ca dao trong SGK

Tiết 2 : Tiến hành các hoạt động luyện tập , vận dụng và mở rộng

3.Áp dụng thực nghiệm trên văn bản :

4 Định hướng phát triển năng lực :

- Năng lực đọc – hiểu theo đặc trưng thể loại

- Năng lực thẩm mĩ

- Năng lực hợp tác và giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ và giao tiếp

- Năng lực tự tìm hiểu và trình bày

B Chuẩn bị bài học :

1 Giáo viên :

1.1 Dự kiến sử dụng các phương pháp và kĩ thuật tổ chức giờ học :

GV kết hợp giữa : phương pháp đàm thoại , phát vấn , trao đổi thảo luận nhóm với làm việc cá nhân ; đồng thời sử dụng phương pháp đọc sáng tạo, tổ chức cuộc thi nhỏ trong phạm vi lớp Tích hợp với Tiếng việt , làm văn và văn hoá truyền thống dân tộc

1.2 Phương tiện thực hiện : SGV , SGK ngữ văn 10,Thiết kế bài giảng ,Máy chiếu

2 Học sinh : chuẩn bị theo hướng dẫn của GV và soạn bài theo hệ thống câu hỏi

- Tạo tâm thế hứng khởi cho HS

- Gây ấn tượng ban đầu về thể loại ca dao

2.Nhiệm vụ học tập của HS : Trình bày kết quả tìm hiểu về ca dao đã chuẩn bị

theo hướng dẫn của GV

3 Cách thức tiến hành hoạt động : vận dụng phương pháp đọc sáng tạo và tổ chức cuộc thi nhỏ

Các nhóm xung phong trình bày kết quả chuẩn bị : đọc những bài ca dao đã chuẩn bị , sau đó hát một trong số đó

-Cả lớp nhận xét ,đánh giá trên cơ sở :

+ Số lượng sưu tầm

+ Cách trình bày : đọc , hát

- GV : tổng hợp và đưa ra đánh giá cuối cùng

- GV : hướng dẫn cách đọc ca dao – hát ca dao ,

+Đọc ca dao : phải truyền cảm , tha thiết , thể hiện được cảm xúc của nhân vật trữ tình ( GV đọc mẫu )

+ Hát ca dao : do hát trơn không có âm nhạc đòi hỏi người trình bày phải biết cách đưa hơi , luyến láy để tạo thành nét âm nhạc ( Gv mở đài cho học sinh nghe 3 bài hát đã chuẩn bị sẵn : một bài dân ca Quan họ , một bài dân ca nghệ

an , một bài lý Nam Bộ Nếu GV có khả năng có thể hát mẫu một bài )

- GV : cho học sinh bầu chọn nhóm trình bày xuất sắc nhất để biểu dương , khen thưởng

- GV : cung cấp thêm một số tư liệu về ca dao có mở đầu bằng các mô típ quen thuộc như : Thân em ; Trèo lên ; Nhớ ai , Ước gì …

GV chốt lại : môi trường sống của ca dao đó là môi trường diễn xướng và chức năng thực hành – sinh hoạt Ca dao được sáng tác để hát hò trong lao động , trong sinh hoạt văn hoá cộng đồng , trong vui chơi tự do , đó là lí do tại sao nó

dễ dàng đi vào trái tim hàng triệu con người bất chấp thời gian

GV : trình chiếu về một số hoạt động văn hoá nhằm bảo tồn và phát huy ca dao – dân ca Việt Nam

Gv : đặt một câu hỏi nhanh cho học sinh làm việc cá nhân : “ Qua tìm hiểu , sưu tầm và thể hiện những bài ca dao, em có cảm nhận như thế nào về ca dao nói chung và dân ca nghệ an nói riêng ? ”

HS : suy nghĩ , xung phong trình bày

Gv : tôn trọng và khuyến khích những cảm nhận riêng của học sinh , động viên , định hướng để các em dám nói thật những gì mình nghĩ từ đó giúp các em có những nhận định và cái nhìn đúng đắn

Hoạt động 2 : Hình thành kiến thức mới

1.Mục tiêu :

- Hiểu và cảm nhận được nỗi niềm và tầm hồn người bình dân xưa qua nghệ thuật đậm sắc màu dân gian của ca dao

- Biết cách tiếp cận và khai thác ca dao qua đặc trưng diễn xướng và thể loại

- Những đặc sắc của nghệ thuật dân gian trong việc thể hiện tâm hồn người lao động

2 Nhiệm vụ học tập của học sinh

- Đọc tiểu dẫn và văn bản để tìm hiểu giá trị của văn bản

- Làm việc nhóm , làm việc cá nhân đáp ứng yêu cầu tìm hiểu bài của Gv đặt ra 3.Cách thức tiến hành hoạt động : Kết hợp linh hoạt các phương pháp/ kĩ thuật dạy học : Phát vấn , đàm thoại , thảo luận nhóm……

Thảo luận nhóm về những giá trị đặc

sắc của ca dao

GV đưa ra câu hỏi thảo luận nhóm : Qua

các bài ca dao mà nhóm em đã sưu tầm ,

trình bày ,em hiểu như thế nào là ca dao

? Chúng có đặc điểm nổi bật gì về nội

dung và nghệ thuật ?

( 5p thảo luận và 5p tranh luận giữa

các nhóm để đi đến thống nhất )

Thời gian còn lại :

GV nhận xét tinh thần làm việc của các

nhóm và chốt lại kiến thức cơ bản trên

cơ sở các nhóm đã trình bày :

GV tiếp tục cho các nhóm thảo luận :

-Nhóm 1 : Tìm hiểu bài ca dao số 1 và 2

-Nhóm 2 : Tìm hiểu bài ca dao số 3

-Nhóm 3 : Tìm hiểu bài ca dao số 4 và 5

-Nhóm 4 : Tìm hiểu bài ca dao số 6

Các nhóm lần lượt tìm hiểu trên 2

phương diện : nội dung và nghệ thuật

(tập trung các ý đã khảo sát : kết cấu ,

ngôn ngữ , biện pháp nghệ thuật xây

dựng hình ảnh , từ đó làm rõ hiệu quả

nghệ thuật của nó )

( 7p cho các nhóm thảo luận sau đó cử

đại diện trình bày )

1.Bài ca dao số 1 -2 :

*Nhóm 1 trình bày kết quả thảo luận

* GV ghi vắn tắt lên bảng phụ sau đó

nhận xét , chốt ý trên cơ sở ý kiến của

học sinh trình bày

I.Tìm hiểu chung :

1 Khái niệm : Ca dao là những lời thơ

trữ tình dân gian, thường kết hợp với âm nhạc khi diễn xướng , được sáng tác nhằm diễn tả thế giới nội tâm của con

người

2 Đặc điểm :

a.Nội dung : Ca dao diễn tả đời sống

tâm hồn , tư tưởng, tình cảm của nhân dân trong các quan hệ lứa đôi , gia đình, quê hương , đất nước

Nội dung ca dao rất phong phú : có thể

là tiếng hát than thân , những lời ca yêu thương tình nghĩa , hay là tiếng cười hài hước đáng yêu…

-Ngôn ngữ : giàu hình ảnh gần gũi với lời nói hàng ngày

-Các biện pháp nghệ thuật phổ biến trong xây dựng hình ảnh : so sánh , ẩn

“Thân em”

Khắc sâu nỗi niềm thân phận.Đặc biệt

là thân phận người phụ nữ trong xã hội xưa

-Nghệ thuật xây dựng hình ảnh :Hai bài đều sử dụng lối so sánh ẩn dụ trực tiếp :

“ tấm lụa đào ” “củ ấu gai”

->Người phụ nữ ý thức được vẻ đẹp và giá trị quí báu của mình nhưng đáng tiếc : vẻ đẹp ấy , phẩm giá ấy không được trân trọng , không được biết đến Cảm nhận chính ở đây là sự xót xa, đau đớn

về thân phận phụ thuộc mỏng manh , vô định , nhỏ bé của người con gái

- Điểm khác biệt ở hai lời than thân : + Bài 1 : hình ảnh so sánh trang nhã : Láy động từ “phất phơ”, giàu sức gợi hình và biểu cảm

:Câu hỏi đầy băn khoăn, lo lắng

“biết vào tay ai” ? ->Ý thức về thân phận phụ thuộc, nổi nênh, không có quyền quyết định cuộc sống và tương lai của cô gái

+ Bài 2 : hình ảnh so sánh gần gũi : ruột trắng >< vỏ đen -> sự miêu tả tương phản nhằm nhấn mạnh vẻ đẹp tâm hồn ẩn chứa bên trong

: lời mời gọi tha thiết “ai ơi nếm thử mà xem” thể hiện rõ cảm thức thân phận cũng như ý thức sâu sắc về bản thân, mong muốn được khám phá và trân trọng

=>Cùng sử dụng biện pháp so sánh ẩn

dụ để làm rõ nỗi đau thân phận của người phụ nữ nhưng 2 bài sử dụng 2 hình ảnh khác nhau tạo nên những sắc thái khác nhau tránh được sự đơn điệu ,

2 Bài ca dao số 3 :

HS : Nhóm 2 trình bày kết quả thảo

luận , GV ghi vắn tắt lên bảng phụ ,sau

đó nhận xét ,chốt ý trên cơ sở ý kiến các

2 Bài ca dao số 3 :

- Mở đầu : bằng một hành động “ Trèo lên ” -> tạo được sự chú ý bởi hành động

lạ đời

=> Đây là lối nói đưa đẩy phổ biến trong

ca dao.( Như các em đã sưu tầm ) -Nghệ thuật :

+ Chơi chữ đặc sắc : khế ( chua ) -> trèo lên cây khế để cảm nhận sự chua xót của cuộc đời , khế chua – lòng người chua xót

+ Câu hỏi tu từ : hỏi khế để bộc lộ nỗi niềm -> Lời than thêm trĩu buồn ,tha thiết

=> Lời than xót xa về duyên phận lỡ làng

+ So sánh bằng những ẩn dụ là hình ảnh thiên nhiên vĩnh cửu : trời ,trăng , sao -

> khẳng định mạnh mẽ tình nghĩa bền vững , thuỷ chung như sự vĩnh hằng của thiên nhiên , vũ trụ

* Bài ca dao là nét đẹp trong tâm hồn người lao động bình dân xưa , dù duyên phận dở dang nhưng tình nghĩa vẫn vẹn tròn ,chung thuỷ

3 Bài ca dao số 4 -5 :

Hs : nhóm 3 trình bày kết quả thảo luận

*Lặp : + Câu “ khăn thương nhớ ai ” lặp lại 3 lần

+ Kết cấu ngữ pháp với chủ ngữ thay đổi : khăn, đèn , mắt ; lặp lại 3 lần

+Cụm từ : “thương nhớ ai ” lặp lại 5 lần ->Khắc hoạ niềm thương nỗi nhớ da diết ,day dứt, cồn cào đang dâng trào mãnh liệt trong lòng cô gái

*Khăn, đèn , mắt, trở thành 3 biểu tượng độc đáo thể hiện tình yêu, nỗi nhớ của

cô gái

-Bài ca dao gồm 6 cặp câu : + 5 cặp câu đầu : chỉ có 4 chữ, được bố trí theo kiểu câu hỏi không có lời đáp + Cặp câu cuối là thơ lục bát

->Sự dâng trào cảm xúc, từ cảm xúc nhớ

quả thảo luận và cho điểm các nhóm

Đặc biệt biểu dương nhóm làm việc

nghêm túc , tinh thần hợp tác cao

thương sang lo âu ,khắc khoải

*Bài ca dao là nỗi nhớ mãnh liệt nhưng không khỏi lo âu khắc khoải của cô gái khi xa cách người yêu

* Bài ca dao số 5 :

- Hình thức : chỉ có 2 câu thơ lục bát

- Bài ca dao ẩn chủ thể : ai ước , ai bắc cầu Nhờ vào tín hiệu : chàng sang chơi -> Lời của cô gái

- Hình ảnh độc đáo : + Sông rộng một gang : thế lực ngăn trở tình yêu

+ Cầu dải yếm : gắn liền với người con gái , vừa bộc lộ nét duyên dáng , tình tứ ,

ý nhị , vừa bộc lộ quyết tâm vượt qua con sông cách trở để đến với tình yêu

mơ nhưng bộc lộ chân thành tình cảm của cô gái Một tình cảm đẹp , táo bạo nhưng ý nhị , tinh tế , đáng yêu

+Con số : ba năm , chín tháng , ba vạn sáu ngìn ngày ( tức 100 năm = đời người ) -> chỉ khoảng thời gian rất dài Đây là cách nói phóng đại quen thuộc trong ca dao nhằm khẳng định tình nghĩa vợ

II Tổng kết :

HS tự rút ra những giá trị về nội dung và

nghệ thuật qua chùm ca dao đã học

Gv gọi học sinh trình bày, sau đó khắc

sâu.( Chú ý ghi nhớ SGK )

chồng luôn bền vững với thời gian

*Bài ca dao là tiếng hát nghĩa tình tha thiết , khẳng định phẩm chất thuỷ chung son sắt trong cuộc sống vợ chồng

II Tổng kết :

1.Nội dung : Qua nỗi niềm chua xót , đắng cay và tình cảm yêu thương chung thuỷ, tác giả dân gian đã ngợi ca , khẳng định vẻ đẹp đáng trân trọng trong đời sống tâm hồn của người bình dân Việt nam xưa

1.Mục tiêu : củng cố kiến thức mới qua bài tập

2.Nhiệm vụ của học sinh : Làm bài tập GV ra

3.Cách thức tiên hành : GV sử dụng phương pháp : phát vấn

BT : Tiếp mạch cảm nghĩ chung về thân phận phụ thuộc , mỏng manh trôi nổi

của người phụ nữ trong ca dao , tác giả nào đã cho ra đời những tác phẩm tạo nên sự tiếp nối giữa văn học dân gian và văn học viết ?

Đáp án : Đó là nữ sĩ Hồ Xuân Hương : tiêu biểu là tác phẩm “Bánh trôi nước” Hoạt động 4 Vận dụng

1.Mục tiêu : Tạo tình huống để HS vận dụng kiến thức vào giải quyết các tình huống thực tiễn , liên hệ đến các vấn đề xã hội và bản thân

2.Nhiệm vụ của học sinh : Vận dụng kiến thức đã học để giải quyết vấn đề Gv đặt ra

3.Cách thức tiên hành :

- Phương pháp /kĩ thuật dạy học : Phát vấn , gợi mở

- Hình thức tổ chức : HS thảo luận nhóm

Qua chùm ca dao vừa học, anh (chị )

thấy ca dao có những đặc điểm nghệ

thuật riêng biệt nào so với nghệ thuật

thơ của văn học viết ?

So với văn học viết, ca dao có những đặc điểm nghệ thuật riêng biệt :

- Về thể thơ : ca dao thường dùng các thể thơ lục bát , thể vãn bối , thể lục bát biến thể

- Về lối diễn đạt : ca dao thường dùng lối diễn đạt bằng một số công thức mang đậm sắc thái dân gian.Chẳng hạn mở đầu cùng một mô thức như : Thân em , Trèo lên , Ước gì , Nhớ ai

- Về biểu tượng : Nhiều sự vật , hiện tượng quen thuộc đã trở thành biểu tượng trong ca dao : cái cầu , cái khăn , ngọn đèn , gừng cay – muối mặn

- Về hình ảnh : Nhiều hình ảnh đem ra

so sánh , ẩn dụ thường được từ cuộc sống đời thường hoặc thiên nhiên vũ trụ : tấm lụa đào , củ ấu gai ……

Hoạt động 5 Mở rộng

1.Mục tiêu :Nâng cao khả năng tự học của HS

2.Nhiệm vụ của học sinh : Vận dụng kiến thức đã học để tìm hiểu , nghiên cứu

mở rộng

3.Cách thức tiên hành :

- Phương pháp /kĩ thuật dạy học : Đặt câu hỏi , gợi ý

- Hình thức tổ chức : HS về nhà tìm hiểu và trình bày ở tiết sau

Trong bài thơ sau,tác giả đã mượn ý tứ

của những câu ca dao nào, ở những câu

thơ nào? Cách sử dụng khéo léo và sáng

tạo ra sao ?Anh (chị) thích nhất cách sử

dụng câu ca dao nào ? Vì sao?

Bóng chiều

Ai vừa trao nụ tầm xuân

a.Trong bài thơ tác giả đã sử dụng rất nhiều ý tứ của ca dao :

- Câu 1,12,13 : Trèo lên cây bưởi hái hoa Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân …

- Câu 5 :

Cho lòng ai lại âm thầm xót xa

N ỗi ni ềm trong một cánh hoa

Chiều chiều nghiêng cả cánh cò chân

mây

Lời yêu thương để gió bay

Hẹn thề xưa để tháng ngày phong rêu

Quả cau xanh chút vôi điều

Trầu xanh một lá người yêu một thời

Sâu làm chi bấy giêng thơi

Để trầu cau héo trong cơi nhà người

Duyên mình không thắm thì thôi

Xin ai đừng xuống dạo chơi vườn cà

Đừng lên cây bưởi hái hoa

Đừng đi qua ngõ…người ta đặt điều

Đừng làm gợn sóng ao bèo

Và đừng xô ngã bóng chiều vào em

( Thảo Vi , báo Văn Nghệ )

Yêu nhau cởi áo cho nhau

Về nhà dối mẹ qua cầu gió bay -Câu 7 : Quả cau nho nhỏ Cái vỏ vân vân…

-Câu 9,10:

Đàn bà nông nổi giêng khơi Đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu -Câu 14 :

Mình nói với ta mình hãy còn son

Ta đi qua ngõ thấy con mình bò

- Câu 15 : Bèo than thân khi trôi khi nổi …

b Cách vận dụng ca dao thật tự nhiên , nhuần nhị , khéo léo khiến bài thơ đậm đà sắc thái dân gian mà vẫn hiện đại

c HS tự trình bày câu ca dao mà mình

thích nhất và lí giải

4.2.Phương pháp sân khấu hóa : Áp dụng thực nghiệm trong tiết trải nghiệm

tác phẩm Tấm Cám ( Chương trình ngữ văn 10 ) Kịch bản do nhóm biên kịch lớp 10D ( năm học 2019/2020) thực hiện

Kịch bản Tấm Cám

Tại nhà Tấm :

Dì ghẻ : Tấm ! Con Tấm đâu rồi ! Con ranh này lại chết rẫm ở đâu rồi ?

Tấm ( lật đật chạy ra ) : Dạ ! Dì gọi con ạ !

Dì ghẻ ( nguýt ) : Mày ở đâu để tao gọi rát hết cả họng thế hả ?

Tấm : Dạ thưa dì ! Con mới đi chăn trâu về , tranh thủ gánh nước đổ đầy chum , khoai con đã thái , bèo con cũng vớt rồi Bây giờ con đang xay lúa giã gạo , ồn quá nên con ko nghe dì gọi ạ

Dì ghẻ : Tốt ! Mày chịu khó mà làm Tao là tao tốt bụng nổi tiếng cái làng này Chứ ai lại nuôi ko cái hạng con chồng như mày Bố mẹ mày chết rồi , tao có lòng tốt mới nuôi mày Chứ người khác họ đuổi mày ra đường rồi đấy con ạ

Tấm : Dạ ! Con đội ơn dì