Xây dựng và tổ chức dạy học tự chọn có nội dung tích hợp về đề tài biến đổi khí hậu dùng trong dạy học vật lí ở trường trung học phổ thông

Là một công dân tương lai, mỗi học sinh cần có những kiến thức về hành động của con người đã và đang gây ra sự biến đổi khí hậu, qua đó mỗi cá nhân tìm được cho mình cách hành xử phù hợp

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM VẬT LÝ

Đề tài: Xây dựng và tổ chức dạy học tự chọn có nội dung tích hợp về đề tài biến đổi khí hậu dùng trong dạy học Vật lí ở trường Trung học phổ thông

Giáo viên: Nguyễn Xuân Thuyết Đơn vị:Trường THPT Thanh Chương 1

MỤC LỤC

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài 1

II Mục đích nghiên cứu 2

III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

IV Phương pháp nghiên cứu 2

V Những đóng góp mới của đề tài 2

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

I Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn 2

1.1 Dạy học tích hợp 2

1.1.1 Một số quan niệm về tích hợp môn học 3

1.1.2 Quan niệm về dạy học tích hợp 4

1.1.3 Thực trạng của dạy học tích hợp 6

1.2 Một số phương pháp dạy học tích cực 7

1.2.1 Bản chất của các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, tự lực của người học 7

1.2.2 Phương pháp dạy học theo trạm 9

1.2.3 Phương pháp dạy học theo dự án 12

II Xây dựng và tổ chức dạy học tự chọn có nội dung tích hợp về đề tài biến đổi khí hậu dùng trong dạy học vật lí ở trường THPT 15

2.1 Mục tiêu học sinh cần đạt trong các bài học 15

2.1.1 Về kiến thức 15

2.1.2 Về kĩ năng và phát triển tư duy 16

2.1.3 Về thái độ 16

2.2 Xây dựng nội dung các bài học về biến đổi khí hậu 16

2.2.1 Cách thức xây dựng nội dung các bài học về biến đổi khí hậu 16

2.2.2 Bài 1 Biến đổi khí hậu là gì? 17

2.2.3 Bài 2 Hiệu ứng nhà kính 23

2.2.4 Bài 3 Biến đổi khí hậu và thời tiết 29

2.2.5 Bài 4 Con người và biến đổi khí hậu 38

PHẦN III KẾT LUẬN

I Kết luận 46

II Kiến nghị, đề xuất 46

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

PHỤ LỤC

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong mấy thập kỉ qua, đặc biệt là bước sang thế kỉ 21, chúng ta phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng về biến đổi khí hậu, nhân loại đã và đang trải qua các biến động bất thường của khí hậu toàn cầu trên Trái Đất, khí quyển và thủy quyển không ngừng nóng lên làm xáo động môi trường sinh thái, tác động rất lớn đến đời sống con người Sự biến đổi khí hậu đang và sẽ gây ra những hậu quả vô cùng nghiêm trọng

Việt Nam là một trong những nước chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu Năm 2007, Ngân hàng Thế giới dự báo Việt Nam là một trong năm nước bị ảnh hưởng nghiêm trọng của nước biển dâng do biến đổi khí hậu

Mặt khác, hàng ngày trên chương trình thời sự, chúng ta đều thấy đề cập đến những hậu quả do biến đổi khí hậu gây ra như: hạn hán gây thiếu nước sinh hoạt, thiếu nước trồng trọt, nạn cháy rừng, bão, lụt, nước biển dâng gây ngậm mặn, Đây thật sự là vấn đề rất cấp bách hiện nay đối với toàn nhân loại Tuy nhiên, học sinh – các thế hệ tương lai của đất nước lại hiểu biết rất ít về biến đổi khí hậu Là một công dân tương lai, mỗi học sinh cần có những kiến thức về hành động của con người đã và đang gây ra sự biến đổi khí hậu, qua đó mỗi cá nhân tìm được cho mình cách hành xử phù hợp đối với môi trường Chính vì vậy việc đưa đề tài biến đổi khí hậu vào dạy ở trường phổ thông là hết sức cần thiết

Kiến thức về biến đổi về khí hậu thường được tích hợp từ nhiều môn, việc dạy từng môn rất dễ dẫn đến trùng lặp và không đầy đủ Mặt khác, hình thức dạy học tích hợp là hình thức mới và là xu hướng tất yếu của dạy học hiện nay Thực hiện môn học tích hợp, các quá trình học tập không bị cô lập với cuộc sống hàng ngày, các kiến thức gắn liền với kinh nghiệm sống của học sinh và được liên hệ với các tình huống cụ thể và việc giảng dạy các kiến thức không chỉ là lý thuyết mà còn phục vụ thiết thực cho cuộc sống con người, để làm người lao động, công dân tốt có ích cho xã hội, Mặt khác, các kiến thức sẽ không lạc hậu do thường xuyên được cập nhật với thực tiễn

Một cách tổ chức dạy học rất phù hợp với đề tài này đó là xây dựng các bài học tích hợp Với cách thức dạy học này, học sinh không những có được những năng lực về kiến thức mà còn có được cái nhìn tổng thể về một vấn đề, từ nguyên nhân đến giải pháp cho vấn đề đó Trong những bài học này không chỉ đề cập đến những nội dung kiến thức của riêng môn vật lý mà còn đề cập cả kiến thức của các môn hóa học, địa lý, sinh học có liên quan đến đề tài Thực tế, chưa thấy có đề tài nào nghiên cứu về vấn đề xây dựng các bài học về biến đổi khí hậu sử dụng để dạy học ở trường phổ thông

Xuất phát từ những lí do đã nêu trên đây, đề tài nghiên cứu được chọn là:

“Xây dựng và tổ chức dạy học tự chọn có nội dung tích hợp về đề tài biến đổi khí hậu dùng trong dạy học Vật lí ở trường Trung học phổ thông”

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Đề tài nhằm tập trung nghiên cứu, phân tích lí thuyết và xây dựng nội dung, hình thức tổ chức dạy học tự chọn có nội dung tích hợp về biến đổi khí hậu để sử dụng trong dạy học Vật lí ở trường Trung học phổ thông nhằm góp phần bồi dưỡng

tư duy sáng tạo cho học sinh

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Các nội dung kiến thức về biến đổi khí hậu

- Cơ sở lý thuyết về dạy học tích hợp và phương pháp dạy học tích cực

- Hoạt động dạy học các kiến thức về biến đổi khí hậu

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu lý luận về dạy học, dạy học tích hợp để làm sáng tỏ các vấn đề có liên quan đến đề tài; nghiên cứu tài liệu, chương trình sách giáo khoa về một số môn học ở phổ thông

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra thực tiễn về biến đổi khí hậu ở nước ta hiện nay; điều tra thực trạng dạy học tích hợp ở nước ta hiện nay; tiến hành giảng dạy ở trường phổ thông theo quy trình, phương pháp và hình thức tổ chức đã

đề xuất và phân tích kết quả thu được để rút ra kết luận của đề tài

V NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

- Trình bày có hệ thống và bổ sung thêm những lý luận về dạy học tích hợp

- Phân tích và khái quát được kiến thức về biến đổi khí hậu nước ta hiện nay

- Xây dựng và tổ chức dạy học các bài học tự chọn nhằm giáo dục ứng phó với BĐKH tích hợp vào môn học Vật lí ở trường Trung học phổ thông

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.1 Dạy học tích hợp

1.1.1 Một số quan niệm về dạy học tích hợp môn học

Trong quá trình nghiên cứu kinh nghiệm giáo dục thế giới, một số quan niệm về tích hợp (tích hợp môn học) đã được đưa ra ở Việt Nam Rõ ràng và có cơ

sở khoa học hơn cả là những quan niệm đã được tổng kết sau đây (theo “Từ điển giáo dục học”, Nhà xuât bản Từ điển Bách khoa 2001 và quan điểm của một số tác giả viết trong các tài liệu về dạy học tích hơp):

- Tích hợp: Hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học

tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự kết hợp, sự hòa nhập,vv…

- Tích hợp môn học có 4 loại chính như sau:

+ Tích hợp trong nội bộ môn học: Tích hợp trong nội bộ môn học, ưu tiên

các nội dung của môn học, tức nhằm duy trì các môn học riêng rẽ

+ Tích hợp đa môn: Một đề tài có thể nghiên cứu theo nhiều môn học khác

nhau Có các chủ đề, các vấn đề chung giữa các môn học tuy rằng các môn vẫn nghiên cứu độc lập theo một góc độ riêng

+ Tích hợp liên môn: Trong đó chúng ta phối hợp sự đóng góp của nhiều

môn học để nghiên cứu và giải quyết một tình huống Các môn học được liên hợp với nhau và giữa chúng có những chủ đề, vấn đề, chuẩn liên môn, những khái niệm lớn và những ý tưởng lớn là chung

+ Tích hợp xuyên môn: Trong đó chúng ta tìm cách phát triển ở học sinh

những kĩ năng xuyên môn, nghĩa là những kĩ năng có thể áp dụng ở mọi nơi

- Tích hợp các bộ môn: Quá trình xích gần và liên kết các ngành khoa học

lại với nhau trên cơ sở của những nhân tố, những quy luật giống nhau, chung cho các bộ môn, ngược lại với quá trình phân hóa chúng

- Tích hợp dọc: Kiểu tích hợp dựa trên cơ sở liên kết hai hoặc nhiều môn

học thuộc cùng một lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực gần nhau

- Tích hợp ngang: Kiểu tích hợp dựa trên cơ sở liên kết các đối tượng học

tập, nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau

- Ý nghĩa của tích hợp: Tích hợp các bộ môn trong giáo dục là sự phản ánh

trình độ phát triển cao của các ngành khoa học vào trong nhà trường, đồng thời cũng là nhiệm vụ nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động giáo dục Tích hợp các bộ môn trong dạy học không những làm cho người học có tri thức bao quát, tổng hợp hơn về thế giới khách quan, thấy rõ hơn mối quan hệ và sự thống nhất của nhiều đối tượng nghiên cứu khoa học trong những chỉnh thể khác nhau

mà còn bồi dưỡng cho người học các phương pháp học tập, nghiên cứu có tính logic biện chứng để đi đến những hiểu biết, những phát hiện có ý nghĩa khoa học

và thực tiễn lớn hơn Tích hợp các bộ môn còn có tác dụng tiết kiệm thời gian công

sức vì loại bỏ được sự trùng lặp trong nội dung và phương pháp dạy học của những

bộ môn gần nhau

- Tích hợp chương trình: Tiến hành liên kết, hợp nhất nội dung các môn

học có nguồn tri thức khoa học và có những quy luật chung gần gũi nhau Tích hợp chương trình làm giảm bớt số môn học, loại bớt được nhiều phần kiến thức trùng hợp nhau, tạo điều kiện để nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo

- Tích hợp kiến thức: Hành động liên kết, nối liền các tri thức khoa học

khác nhau thành một tập hợp kiến thức thống nhất

- Tích hợp kỹ năng: Hành động liên kết rèn luyện hai hoặc nhiều kỹ năng

thuộc cùng một lĩnh vựu hoặc vài lĩnh vực gần nhau để nắm vững một thể

Trên cơ sở xem xét và tổng hợp các quan niệm đã có, chúng tôi đưa quan niệm như sau

1.1.2 Quan niệm về dạy học tích hợp

1.1.2.1 Cơ sở khoa học về dạy học tích hợp

- Cơ sở triết học: Theo triết học duy vật biện chứng, những sự thay đổi về

lượng có thể dẫn đến sự thay đổi về chất Việc tích hợp hai hoặc nhiều hơn hai yếu

tố dẫn đến hiệu quả không chỉ là cộng lại hiệu quả của từng yếu tố mà còn có sự thay đổi về chất của các yếu tố đó Các yếu tố ở đây thuộc các thành tố của dạy học

tích hợp

- Cơ sở sinh lí thần kinh của dạy học tích hợp: Trong hoạt động của vỏ não

có hoạt động tổng hợp các kích thích, các phản ứng Đây chính là cơ sở sinh lí thần kinh của dạy học tích hợp

- Cơ sở tâm lí của dạy học tích hợp: Để đổi mới cơ bản và toàn diện trong

giáo dục nói chung, trong dạy học nói riêng ngành giáo dục cần hội tụ những điều kiện cần và đủ, những đổi mới cần và đủ, mang tính tích hợp trong đó có dạy học

tích hợp

- Cơ sở giáo dục học: Việc ứng dụng kết hợp các phương pháp, phương tiện

dạy học, giáo dục sẽ phát huy được các ưu điểm, khắc phục được các nhược điểm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học, giáo dục

1.1.2.2 Định nghĩa dạy học tích hợp

Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hòa nhập, sự kết hợp Khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhất hay là sự nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất trên những nét bản chất của các thành phần đối tượng Như vậy, tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau, quy định lẫn nhau, đó là tính liên kết và tính toàn vẹn Nhờ có tính liên kết, mà có thể tạo nên một thực thể toàn vẹn trong

đó không cần phân chia giữa các thành phần kết hợp Tính toàn vẹn dựa trên sự

thống nhất nội tại các thành phần liên kết, chứ không phải sự sắp đặt của các thành phần bên cạnh nhau

Trên thế giới, tích hợp đã trở thành một trào lưu sư phạm hiện đại Trào lưu

sư phạm tích hợp xuất phát từ quan niệm về quá trình học tập Đó là toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, khả năng phối hợp những kiến thức riêng rẽ đã học thành một hệ thống kiến thức được kết hợp một cách nhuần nhuyễn và chặt chẽ

1.1.2.3 Đặc điểm của dạy học tích hợp

- Dạy học tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách gắn quá trình học tập với cuộc sống hằng ngày, không làm tách biệt “thế giới nhà trường” với cuộc sống; dạy học sinh sử dụng kiến thức trong tình huống một cách tự lực và sáng tạo; đánh giá khả năng vận dụng kiến thức trong các tình huống đời sống thực

tế

- Mang tính phức hợp Nội dung tích hợp có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc nhiều môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp

- Dạy học tích hợp làm cho quá trình học tập mang tính mục đích rõ rệt, phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn vì phải lựa chọn kiến thức, kĩ năng quan trọng và dành thời gian, giải pháp hợp lí với quá trình học tập của học học sinh

- Dạy học tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện tại

- Dạy học tích cực còn là tư tưởng, lý thuyết giáo dục hướng vào sự phát triển toàn diện người học theo mục tiêu giáo dục

- Đa môn: Ở đây các môn học là riêng biệt nhưng có những liên kết có chủ

đích giữa và trong từng môn

- Liên môn: Tạo ra những kết nối giữa các môn học, các khái niệm hoặc các

kĩ năng liên môn được nhấn mạnh giữa các môn chứ không phải trong từng môn

riêng biệt

- Xuyên môn: Cách tiếp cận này không bắt đầu bằng môn học hay bằng

những khái niệm hoặc kĩ năng chung mà bắt đầu bằng ngữ cảnh cuộc sống thực và

là sự phù hợp đối với học sinh Điểm khác nhau duy nhất so với liên môn là ở chỗ

chúng bắt đầu bằng ngữ cảnh cuộc sống thực và sở thích của học sinh

Nói tóm lại, dạy học tích hợp là một khái niệm còn tương đối mới, đang được cụ thể hóa ở nhiều cấp độ khác nhau trong các chương trình giáo dục Tùy theo vấn đề, nội dung cũng như nhu cầu thực tế và trình độ giáo viên mà mức độ tích hợp trong giảng dạy là khác nhau Có những nội dung chỉ tích hợp trong một môn học như dạy học theo chủ đề, có những nội dung được tích hợp đa môn học hoặc xuyên môn như dạy học theo dự án chẳng hạn Vì vậy, đòi hỏi phải có sự nghiên cứu công phu và khoa học về dạy học tích hợp

1.1.2.5 Ý nghĩa của dạy học tích hợp

Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông và trong xây dựng chương trình môn học ở nhiều nước trên thế giới Quan điểm tích hợp được xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình dạy học

Thực hiện môn học tích hợp, các quá trình học tập không bị cô lập với cuộc sống hàng ngày, các kiến thức gắn liền với kinh nghiệm sống của học sinh và được liên hệ với các tình huống cụ thể, có ý nghĩa đối với học sinh Mặt khác, các kiến thức đó sẽ không lạc hậu do thường xuyên cập nhật với cuộc sống

Theo đó khi đánh giá học sinh, thì ngoài kiến thức còn cần đánh giá học sinh

về khả năng sử dụng kiến thức ở các tình huống khác nhau trong cuộc sống, đây cũng chính là mục tiêu của dạy học tích hợp

- Dạy học tích hợp giúp thiết lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học trong cùng một môn học và giữa các môn học khác nhau Đồng thời dạy học tích hợp giúp tránh những kiến thức, kỹ năng, nội dung trùng lặp khi nghiên cứu riêng rẽ từng môn học Do đó vừa tiết kiệm thời gian, vừa có thể phát triển kỹ năng/năng lực chuyên môn cho học sinh, thông qua việc giải quyết các tình huống phức hợp

- Thực tiễn ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp trong giáo dục và dạy học sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với học sinh so với việc các môn học, các mặt giáo dục được thực hiện riêng rẽ Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại Dạy học theo hướng tích hợp phát huy được tính tích cực của học sinh, góp phần đổi mới nội dung và phương pháp dạy học

1.1.3 Thực trạng dạy học tích hợp

1.1.3.1 Thực trạng dạy học tích hợp trên thế giới

Nhiều nước trong khu vực và trên thế giới đã có những bước đi trong việc dạy tích hợp khi xây dựng chương trình ở bậc tiểu học, do đó có nhiều cách để tích hợp khi xây dựng chương trình Ở tiểu học việc tích hợp các môn khoa học tự nhiên và các môn khoa học xã hội của một số nước trên thế giới là xu hướng chung, vì nó đem lại hiệu quả giáo dục đáng kể, đặc biệt là trong việc gắn nhà trường với xã hội và trong việc rèn luyện các năng lực chung cho người học Tuy nhiên việc tích hợp được thể hiện ở các mức độ khác nhau như: tích hợp nội môn, tích hợp liên môn, tích hợp xuyên môn,… nhưng điều đáng chú ý là dạy tích hợp

hơn là chương trình tích hợp

1.1.3.2 Thực trạng dạy học tích hợp ở Việt Nam

Quan điểm dạy học tích hợp ở Việt Nam đã được quan tâm từ hơn 40 năm nay và đến nay vẫn được đề cao, bởi những lợi ích quan trọng của nó đem lại cho công tác dạy và học Tuy nhiên, việc thực hiện nó như thế nào để có hiệu quả thì cần phải có sự quan tâm toàn diện và triệt để của các cấp trong việc đầu tư: về đội ngũ chuyên gia nghiên cứu về tích hợp, cơ sở vật chất và thiết bị; việc biên soạn tài liệu thích hợp cho giảng dạy và học tập; việc bồi dưỡng đội ngũ giáo viên…

1.2 Một số phương pháp dạy học tích cực

1.2.1 Bản chất của các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, tự lực của người học

1.2.1.1 Khái niệm phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là những phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính chủ động, độc lập và sáng tạo, hướng tới hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học

Phương pháp dạy học tính cực không phải là một phương pháp dạy học cụ thể mà là một khái niệm rộng, bao gồm nhiều phương pháp, hình thức, kĩ thuật dạy học cụ thể khác nhau

1.2.1.2 Bản chất của các phương pháp dạy học tích cực

Bản chất của dạy học tích cực là coi trọng lợi ích nhu cầu của cá nhân người học, đề cao chủ thể nhận thức, tức là phát huy tính tự giác, chủ động của người

học, lấy người học là trung tâm, tập trung vào giáo dục con người như một tổng

thể

1.2.1.3 Các biểu hiện và các cấp độ của tính tích cực trong học tập

1.2.1.3.1 Các biểu hiện của tính tích cực trong học tập

Tính tích cực học tập ở học sinh biểu hiện ở những dấu hiệu như:

- Biểu hiện bên ngoài, qua thái độ, hành vi và hứng thú: học sinh chú ý lắng

nghe, quan sát, theo dõi thầy cô giáo, khao khát tự nguyện tham gia trả lời các câu

hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, phát biểu ý kiến của mình trước

vấn đề nêu ra, nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ

- Biểu hiện bên trong (khó phát hiện): Có tư duy chuyển biến, có những sáng tạo trong học tập hơn trước, tập trung chú ý vào vấn đề đang học

- Biểu hiện qua kết quả học tập: học sinh chủ động vận dụng linh hoạt

những kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức vấn đề mới, kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản lòng trước những tình huống khó khăn và đạt kết quả học tập tốt

hơn

1.2.1.3.2 Các cấp độ tích cực trong học tập

Người ta chia tính tích cực ra ba cấp độ:

- Tính tích cực bắt chước, tái hiện (xuất hiện do tác động bên ngoài): học

sinh bắt chước hành động của giáo viên, của bạn bè

- Tính tích cực tìm tòi (đi liền với quá trình hình thành khái niệm, giải quyết

tình huống nhận thức): học sinh tìm cách độc lập giải quyết bài tập đã nêu ra, tìm

ra lời giải hợp lí nhất

- Tích cực sáng tạo (thể hiện khi chủ thể tìm tòi kiến thức mới): học sinh

nghĩ ra cách giải mới hoặc cố gắng lắp đặt những thí nghiệm mới

1.2.1.4 Những yếu tố thúc đẩy dạy và học tích cực

- Sự gần gũi thực tế: Tạo mâu thuẫn nhận thức, tạo động cơ, hứng thú tìm

cái mới, ta thường gọi là xây dựng tình huống có vấn đề, với những nội dung có

tính thực tiễn, gần gũi với cuộc sống hàng ngày của các em, gắn với thực tế hoặc những vấn đề có tính mới mẻ nhưng không quá xa lạ với các em

- Sự phù hợp với mức độ phát triển: Cần có sự lựa chọn kĩ các vấn đề vừa

sức và xác định mức độ mà học sinh có thể tham gia trong việc giải quyết từng vấn

đề cụ thể Cần tính đến sự khác biệt về trình độ phát triển của từng đối tượng học sinh

- Không khí và các mối quan hệ trong nhóm: Kích thước hứng thú học tập

cho các em bằng những phương pháp dạy học tích cực, tạo ra một môi trường học tập thoải mái, tạo điều kiện để các em phải làm việc, động viên và giúp đỡ lớp học sao cho các học sinh mạnh dạn tham gia thảo luận, đưa học sinh vào thế học tập chủ động

- Mức độ và sự đa dạng của hoạt động: Thay đổi xen kẽ nhiều hình thức tổ

chức dạy học như làm việc cá nhân, hoạt động nhóm, tập thể, lớp Đảm bảo hỗ trợ đúng mức (các học sinh trong nhóm hỗ trợ nhau và hỗ trợ từ phía giáo viên)

- Phạm vi tự do sáng tạo: Học sinh được lựa chọn hoạt động, đánh giá hoạt

động, quyết định quá trình thực hiện Giáo viên cần động viên khuyến khích học sinh tự mình giải quyết vấn đề

- Ngoài ra, việc sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại một cách phù hợp

và thay đổi cách kiểm tra đánh giá cũ cũng là động lực quan trọng tác động trực

tiếp đến hoạt động tích cực của học sinh

1.2.1.5 Các đặc trưng cơ bản của các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, tự lực của người học

- Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh;

- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học (đây là phương pháp

cốt lõi, tạo sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động);

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác (thường hợp tác

nhóm nhỏ từ 4 đến 6 học sinh);

- Kết hợp đánh giá của thầy với đánh giá của trò và sự tự đánh giá;

- Tăng cường khả năng, kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tế

1.2.2 Phương pháp dạy học theo trạm

Dạy học theo trạm là một phương pháp tổ chức dạy học trong đó người học tích cực, chủ động thực hiện những nhiệm vụ học tập độc lập có liên quan đến nội dung bài học Thông qua quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập tại các trạm, ngoài mục tiêu truyền đạt kiến thức, dạy học theo trạm còn kích thích hứng thú say

mê nghiên cứu, rèn luyện năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, gắn lí thuyết với thực hành, tư duy và hành động rèn luyện năng lực công tác làm việc theo nhóm

1.2.2.1 Các bước xây dựng một hệ thống trạm (vòng tròn) học tập

Để tạo ra được một vòng tròn học tập thì người GV cần phải chuẩn bị rất công phu và cẩn thận, có thể gồm 10 bước như bảng 1.2 dưới đây:

Bảng 1.2 Các bước chuẩn bị xây dựng trạm học tập

1 Lựa chọn

các chủ đề

- Mục tiêu giáo dục chung

- Chủ đề nội khóa hoặc ngoại khóa, một môn, liên môn

- Một GV hay nhóm

GV

- Phù hợp với sự phát triển của chương trình? Phù hợp với xu hướng làm việc tự lực không?

- Xác định phạm vi kiến thức của trạm: Các môn học liên quan, Các

GV hỗ trợ, tư vấn?

- Ý kiến của việc xây dựng các trạm như thế nào cho phù hợp với chủ đề

- Phương pháp làm việc tại các trạm

- Học bằng nhiều phương tiện, học

đa kênh; bằng nhiều hình thức học

- Sự khác biệt giữa các HS khác nhau

- Đáp ứng được các mục tiêu học tập như một cách phù hợp

4 Vẽ trạm

- Sơ bộ quyết định về loại hình trạm

- Trạm cố định; trạm bên ngoài; trạm tùy chọn; trạm đệm; trạm giám sát, dịch vụ

- Internet, báo chí, sánh giáo khoa

- Thư viện, Video, DVD video

- Số trạm

- Vòng tròn đóng; vòng tròn mở; vòng tròn kép; vòng tròn có trạm tùy chọn

- Hình dạng vòng tròn học tập và cách bố trí các trạm trên vòng tròn

- Số trạm, màu sắc các trạm, hình dạng các trạm,… để thu hút sự chú ý của HS.

- Lịch trình tiến hành trên các trạm như thế nào cho phù hợp

- Bố trí vị trí các trạm phù hợp, có không gian hoạt động riêng của trạm,

có lối đi thuận tiện, tránh ùn tắc khi

di chuyển giữa các trạm

1.2.2.2 Các bước tổ chức dạy học theo trạm

Các bước tiến hành tổ chức dạy học theo trạm trên lớp như sau:

- Bước 1: Thống nhất nội quy học tập theo trạm (GV giới thiệu nội dung học tập tại các trạm, số lượng các trạm, các trạm bắt buộc và tự chọn, quy tắc cho điểm mỗi cá nhân, phiếu học tập và cách làm việc trên các phiếu học tập, yêu cầu trợ giúp,…)

- Bước 2: Chia nhóm (cần chia nhóm ngay từ đầu để việc học được thuận lợi)

- Bước 3: Tùy theo yêu cầu nhiệm vụ học tập ở mỗi trạm, HS làm việc cá nhân, theo cặp hoặc theo nhóm tại các trạm học tập Giáo viên quan sát và có sự hỗ trợ kịp thời

- Bước 4: Tổng kết kết quả học tập

Yêu cầu các nhóm, cá nhân trình bày tiến trình thực hiện nhiệm vụ ở một trạm nào đó, trình bày các kết quả thu được và tự đánh giá kết quả hoạt động của bản thân Các thành viên khác, nhóm khác đưa ra nhận xét góp ý bổ sung và đánh giá Giáo viên là người chỉ đạo Sau cùng là GV tổng kết bài học và nhấn mạnh lại các kiến thức quan trọng của bài

1.2.2.3 Các biện pháp phát huy tích cực, tự lực trong dạy học theo trạm

Dạy học theo trạm đảm bảo được các yếu tố chung thúc đẩy sự tích cực, đó là: Nội dung của các trạm có sự gần gũi với thực tế, có sự phù hợp với trình độ phát triển tư duy của người học, tạo được không khí thoải mái học tập, có các hoạt động rất đa dạng về mức độ và phương tiện, hình thức hoạt động (cá nhân, theo cặp hoặc theo nhóm, thí nghiệm, máy tính)

Học tập tự lực là người học có khả năng một mình đọc tài liệu tham khảo, hoạt động độc lập, hoàn thiện tốt các nhiệm vụ học tập của GV giao cho mà không cần đến sự giúp đỡ của người khác Vì vậy cần phải tổ chức các nhiệm vụ học tập độc lập, cung cấp đầu đủ các tài liệu, dụng cụ cần thiết cho học sinh Một trong các

kĩ thuật nhằm tăng cường tính tự lực của học sinh là sử dụng các phiếu học tập và

tổ chức cho HS học theo trạm

Nội dung hoạt động được ghi trong phiếu có thể là tìm ý điền tiếp hoặc tìm thông tin phù hợp với yêu cầu của hàng và cột, hoặc trả lời câu hỏi Nguồn thông tin để HS hoàn thành phiếu học tập có thể từ tài liệu giáo khoa, từ hình vẽ, từ các thí nghiệm, từ mô hình, mẫu vật hoặc sơ đồ hoặc từ những mẩu tư liệu được GV giao cho mỗi học sinh sưu tầm trước khi học Phiếu học tập là một trong những công cụ cá thể hóa hoạt động học tập của HS, là công cụ hữu hiệu trong việc phản ánh thông tin về hoạt động của người học

Phiếu học tập có ưu thế hơn câu hỏi, bài tập, tạo điều kiện cho HS học tập một cách độc lập, tự lực, dễ động viên đa số HS tích cực hoạt động, HS có thể phát hiện được năng lực tiềm ẩn, cảm xúc của mình để xây dựng môn học đồng thời phiếu học tập tiết kiệm được thời gian trên lớp của GV chủ động hoàn thành tiết học

Như vậy bằng việc hoàn thành phiếu học tập, HS tự đánh giá được hoạt động tích cực, tự lực, tạo được hứng thú trong giờ học, kích thích tư duy của HS, còn

GV có thể kiểm soát, đánh giá được trình độ của HS và từ đó có những điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với đối tượng HS và tăng hiệu quả dạy học

1.2.3 Phương pháp dạy học theo dự án

Dạy học dự án là một phương pháp dạy học tích cực trong đó giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện một nhiệm vụ học tập phức tạp, gắn với thực tiễn, kết hợp lí thuyết và thực hành, tự lực lập kế hoạch thực hiện và đánh giá kết quả

1.2.3.1 Cấu trúc của quá trình dạy học dự án

- Cấu trúc của quá trình học theo dự án của học sinh

Một dự án học tập mà học sinh thực hiện có thể được phân chia thành năm giai đoạn:

+ Quyết định chủ đề: Học sinh thảo luận liệt kê những vấn đề thực tiễn từ

nhiều nguồn thông tin khác nhau có liên quan đến nội dung bài học để lựa chọn dự

án cho nhóm và xác định rõ mục đích của dự án

+ Xậy dựng kế hoạch: Học sinh làm việc theo nhóm lên kế hoạch thực hiện

dự án, bao gồm giải pháp thực hiện dự án; những công việc cần thực hiện; địa điểm thực hiện; phương tiện cần thiết; dự trù kinh phí, dự kiến thời gian hoàn thành và kết quả cần đạt được; phân công lao động cụ thể giữa các thành viên trong nhóm …

+ Thực hiện dự án: Học sinh làm việc theo nhóm và cá nhân theo kế hoạch

để tạo ra sản phẩm dự án

+ Giới thiệu dự án: Học sinh công bố giới thiệu dự án và sản phẩm dự án,

thảo luận, tranh luận về các vấn đề đã được trình bày để làm rõ hơn vấn đề đã được

1 Thời gian dự án Miêu tả số giờ học cần thiết để hoàn thành dự án

2 Mục tiêu dự án

Những mục tiêu học tập mà HS cần phải đạt được khi thực hiện dự án, từ đó GV xem xét để có những điều chỉnh

3 Bộ câu hỏi định

hướng

Giúp HS hiểu rõ bản chất vấn đề, hình dung ra dự án

và tạo mối quan hệ giữa HS và nội dung kiến thức

5 Chi tiết dự án Đưa ra những thông tin chung về dự án, bao gồm

những chi tiết giúp tạo ra các bước liên kết

6

Yêu cầu tiên

quyết đối với

học sinh

Gồm danh sách các kĩ năng tiên quyết được cung cấp nhằm xem xét trước những kĩ năng mà HS sẽ sử dụng trong dự án

7 Công nghệ trong

lớp học

- Liệt kê những phần mềm cụ thể và xác định những thông tin cần thiết trên Internet; GV chuẩn bị máy cho lớp học, cài đặt phần mềm và tài liệu phù hợp

Gồm SGK, báo, tạp chí, băng hình, các nguồn tài liệu

mà HS phải tiếp cận thông qua các bài giảng… được dùng làm cơ sở giúp GV tập hợp những tài liệu cần thiết khi chuẩn bị cho dự án

án Bên cạnh đó còn có bảng mô tả sản phẩm cuối cùng mà HS hướng tới

11 Ý kiến đánh giá

Cách học dựa trên dự án yêu cầu phải có những kĩ thuật đánh giá xác thực và chi tiết Cần cung cấp các phương pháp đánh giá cùng với các quy chuẩn đánh giá mẫu được cho phép đánh giá dễ dàng và hiệu quả công việc của HS

Bộ câu hỏi định hướng bao gồm câu hỏi khái quát, câu hỏi bài học và câu hỏi nội dung

* Câu hỏi khái quát: Là những câu hỏi giới thiệu khái quát, đầy đủ những ý tưởng xuyên suốt môn học

* Câu hỏi bài học: Là những câu hỏi bó hẹp trong một chủ đề hoặc bài học

cụ thể

* Câu hỏi nội dung: Là những câu hỏi hỗ trợ trực tiếp về nội dung và mục tiêu bài học

1.2.3.2 Một số kĩ năng cần hình thành cho học sinh trong dạy học dự án

- Hướng dẫn học sinh tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học dự án: HS phải làm việc theo nhóm thì mới hoàn thành được nhiệm vụ học tập đã đề ra, thúc đẩy

sự tham gia tích cực, tăng cường hiệu quả học tập, giúp cho sản phẩm có chất lượng tốt hơn, ít thời gian hơn so với sản phẩm của một cá nhân học sinh

- Hướng dẫn học sinh lựa chọn chủ đề để thực hiện dự án: Dự án đưa ra phải

có liên quan đến chương trình và phần kiến thức đang học; HS thu được gì sau khi thực hiện dự án; nội dung dự án giúp ích được gì cho HS trong việc học HS lựa chọn dự án từ sách giáo khoa, cụ thể như sau: Tìm những nội dung mà có thể tích hợp các kiến thức và kỹ năng khác nhau; có tính thực tiễn, có liên quan đến các vấn đề lớn mang tính xã hội cấp bách, thời sự; xác lập được mối liên hệ giữa các tri thức và kĩ năng của các môn học; tự đặt ra những câu hỏi liên quan đến nội dung bài học, đến thực tiễn cuộc sống từ đó hình thành ý tưởng dự án

- Hướng dẫn HS tạo bài trình chiếu, trang Web và ấn phẩm trong dạy học dự

án

- Hưóng dẫn học sinh đánh giá và tự đánh giá: Việc đánh giá và tự đánh giá của học sinh được thực hiện nhờ các bảng tiêu chí đánh giá và sổ theo dõi dự án, các bảng tiêu chí này được giáo viên và học sinh cùng thảo luận và thống nhất (phần phụ lục)

II XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC TỰ CHỌN CÓ NỘI DUNG TÍCH HỢP VỀ ĐỀ TÀI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU (BĐKH) DÙNG TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ Ở TRƯỜNG THPT

2.1 Mục tiêu học sinh cần đạt được qua các bài học

2.1.1 Về kiến thức

- Học sinh nêu được khái niệm khí hậu, biến đổi khí hậu; đặc điểm của biến đổi

khí hậu, những biểu hiện của biến đổi khí hậu;

- Học sinh nêu được các hiện tượng biến đổi khí hậu (nêu định nghĩa và nguyên nhân của mỗi hiện tượng);

- Học sinh hiểu và phân tích được các nhân tố làm khí hậu biến đổi

- Học sinh tham gia đề xuất những tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường;

- Học sinh hiểu được thế nào là hiệu ứng nhà kính Phân biệt được hiệu ứng nhà kính khí quyển và hiệu ứng nhà kính nhân loại;

- Học sinh hiểu và phân tích được cơ chế gây hiệu ứng nhà kính; nhận biết được các khí gây hiệu ứng nhà kính;

- Học sinh đề nêu được những hoạt động sản xuất và phương tiện sử dụng hàng ngày góp phần gây ra hiệu ứng nhà kính;

- Học sinh nêu được những ảnh hưởng của hiệu ứng nhà kính đối với môi trường;

- Học sinh tham gia đề xuất những giải pháp nhằm giảm thiểu những hậu quả

do hiệu ứng nhà kính gây ra;

- Học sinh hiểu và phân tích được khái niệm khí hậu và thời tiết;

- Học sinh nêu được một số hiện tượng thời tiết, hiểu cách đo thời tiết và chế tạo được một số dụng cụ đo thời tiết đơn giản;

- Học sinh nêu được một số biểu hiện cụ thể của sự biến đổi khí hậu ở nước ta

và ở địa phương các em trong những năm gần đây;

- Học sinh nêu được và phân tích được những hoạt động của con người làm khí hậu biến đổi;

- Học sinh nêu được những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sức khỏe con người trên thế giới và ở Việt Nam;

- Học sinh hiểu khái niệm thích ứng và giảm nhẹ biến đổi khí hậu và nêu được những biện pháp nhằm thích nghi và ứng phó với biến đổi khí hậu;

- Học sinh tham gia đề xuất những việc làm cụ thể hằng ngày nhằm hạn chế biến đổi khí hậu

2.1.2 Về kỹ năng và phát triển tƣ duy

- Học sinh rèn luyện khả năng tổng hợp, phân tích các vấn đề;

- Học sinh rèn luyện khả năng quan sát hiện tượng;

- Học sinh đề xuất được các phương án thiết kế thí nghiệm minh họa hiệu ứng nhà kính;

- Học sinh rèn luyện kỹ năng làm thí nghiệm;

- Phát triển năng lực hợp tác; năng lực làm việc độc lập, tích cực và sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề để thực hiện tốt các nhiệm vụ cá nhân;

- Biết cách thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau và xử lí các thông tin thu nhận được (phân tích, tổng hợp, vẽ biểu đồ, ), rút ra những nhận xét về vấn

đề cần tìm hiểu

2.1.3 Về thái độ

Học sinh hiểu rõ những vấn đề về biến đổi khí hậu, từ đó nhận thức được

trách nhiệm của bản thân và có những cách cư xử, những hành động và việc làm thiết thực nhằm hạn chế biến đổi khí hậu, giữ gìn và bảo vệ môi trường sống lành mạnh và tươi đẹp đồng thời biết cách thích nghi và ứng phó với những hậu quả do biến đổi khí hậu gây ra

2.2 Xây dựng nội dung các bài học về biến đổi khí hậu

2.2.1 Cách thức xây dựng nội dung các bài học về biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đã và đang trở thành hiểm họa đe dọa đến sự tồn vong của toàn nhân loại Trong đó, Việt Nam là một trong những quốc gia sẽ phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất khi nhiệt độ Trái Đất không ngừng tăng lên Làm gì để ứng phó với biến đổi khí hậu? Bên cạnh những giải pháp mang tầm vĩ mô, có sự chung tay của cộng đồng quốc tế, sự tham gia của chính phủ và người dân thì hướng đi đưa giáo dục về biến đổi khí hậu vào nhà trường phổ thông có tầm quan trọng đặc biệt

Giáo dục cung cấp cho người học hệ thống kiến thức khoa học, bồi dưỡng phương pháp tư duy sáng tạo và kỹ năng hoạt động thực tiễn, nâng cao trình độ học vấn, phát triển năng lực của mỗi cá nhân và hình thành lối sống văn hóa Qua giáo dục mỗi người trở thành người lao động tự chủ, năng động, thông minh và sáng tạo tham gia một cách có ý thức trách nhiệm vào công cuộc xây dựng và bảo

vệ cộng đồng, đất nước Giáo dục thông qua các môn học và hoạt động, giúp học sinh có được sự hiểu biết đầy đủ và khoa học về hiện tượng biến đổi khí hậu cũng như có điều kiện rèn luyện cho học sinh cách ứng phó với những thiên tai do biến đổi khí hậu gây nên

Trong hệ thống giáo dục phổ thông, ngoài những môn khoa học cơ bản chúng ta chưa có điều kiện để đưa “Biến đổi khí hậu” thành một môn học riêng

biệt Nội dung giáo dục về BĐKH, giáo dục môi trường thường được tích hợp, lồng ghép vào các môn học như vật lí, địa lí, sinh học, công nghệ, và đã thu được nhiều kết quả

Ở đề tài này, tôi đã tích hợp các mục tiêu gần nhau, liên quan chặt chẽ với nhau hay phụ thuộc, hỗ trợ nhau thành một nhóm Với những mục tiêu nêu trên, đề tài đã tích hợp được bốn nhóm và tương ứng với bốn bài học được xây dựng:

Bài 1 trình bày những nội dung cơ bản về biến đổi khí hậu bao gồm khái niệm biến đổi khí hậu, những nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và biến đổi khí hậu, những tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường

Bài 2 trình bày những nội dung cơ bản về hiệu ứng nhà kính (một hiện tượng đặc trưng của biến đổi khí hậu) bao gồm khái niệm hiệu ứng nhà kính, cơ chế gây hiệu ứng nhà kính, những ảnh hưởng của hiệu ứng nhà kính đối với môi trường, những biện pháp nhằm giảm thiểu những hậu quả do hiệu ứng nhà kính gây ra

Bài 3 trình bày mối quan hệ giữa biến đổi khí hậu và thời tiết bao gồm khái niệm thời tiết và khí hậu, cách đo một số hiện tượng thời tiết, sự biến đổi của các hiện tượng thời tiết trong những năm gần đây

Bài 4 trình bày mối quan hệ giữa con người và biến đổi khí hậu bao gồm những hoạt động của con người làm khí hậu biến đổi, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sức khỏe con người, con người làm gì để thích nghi và ứng phó với biến đổi khí hậu

Nội dung trong từng bài học được tích hợp từ các kiến thức của nhiều lĩnh vực khác nhau như kiến thức về biến đổi khí hậu, những hiểu biết thực tiễn, kiến thức về khí tượng – thủy văn, cùng với kiến thức các môn học ở trường như vật lí, địa lí, hóa học, sinh học và công nghệ Đồng thời, dự kiến phương pháp tổ chức và phương tiện dạy học cùng với các tiêu chí kiểm tra, đánh giá trong từng bài học Thiết kế các giáo án giảng dạy các kiến thức này, trong đó vận dụng quan điểm của dạy học tích cực để phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh Sau đây là bốn bài học được trình bày cụ thể:

2.2.2 Bài 1 Biến đổi khí hậu là gì?

- Học sinh tham gia đề xuất những tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường

2.2.2.1.2 Về kỹ năng và phát triển tư duy

- Học sinh rèn luyện khả năng tổng hợp, phân tích và đánh giá các vấn đề

2.2.2.1.3 Về thái độ

- Học sinh thấy rõ những nhân tố làm cho khí hậu trái đất biến đổi, từ đó có những cách cư xử, những hành động và việc làm thiết thực nhằm bảo vệ Trái Đất chúng ta

2.2.2.2 Cách thức xây dựng nội dung bài học và nội dung trọng tâm

2.2.2.2.1 Cách thức xây dựng nội dung bài học

Quá trình xây dựng nội dung của bài 1, đã tích hợp các kiến thức sau:

- Kiến thức về biến đổi khí hậu thông qua tài liệu, sách, báo, internet, với kiến thức của môn địa lý và các kinh nghiệm thực tiễn để xây dựng các nội dung: các khái niệm cơ bản về biến đổi khí hậu; đặc điểm của biến đổi khí hậu, những biểu hiện của biến đổi khí hậu (mục tiêu thứ nhất)

- Kiến thức của các môn địa lý, vật lý, hóa học với nhau để xây dựng nội dung: một số hiện tượng biến đổi khí hậu (mục tiêu thứ hai)

- Kiến thức của các môn địa lý, vật lý và một số kiến thức về khí tượng – thủy văn xây dựng nội dung: các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và biến đổi khí hậu Trái Đất (mục tiêu thứ ba)

- Kiến thức của môn địa lý và sinh học xây dựng nội dung: những tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường (mục tiêu thứ tư)

2.2.2.2.2 Nội dung trọng tâm

a) Khái niệm biến đổi khí hậu

*Các khái niệm cơ bản:

- Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển, sinh quyển, thạch quyển ở hiện tại và trong tương lai bởi các nguyên nhân

tự nhiên và nhân tạo

- Hiện tượng nhiệt độ trung bình của bề mặt Trái Đất tăng lên được gọi là nóng lên toàn cầu Sự tăng nhiệt độ này làm cho các luồng gió và hải lưu điều hòa nhiệt độ Trái Đất thay đổi, dẫn đến biến đổi khí hậu toàn cầu

- Nước biển dâng là sự dâng của mực nước đại dương trên toàn cầu, trong đó không bao gồm triều, nước dâng do bão, Nước biển dâng tại một vị trí nào đó có thể cao hơn hoặc thấp hơn so với trung bình toàn cầu vì có sự khác nhau về nhiệt

độ của đại dương và các yếu tố khác

- Hiệu ứng nhà kính là hiện tượng khí quyển cho phép ánh sáng Mặt Trời truyền qua tới bề mặt Trái Đất nhưng giữ lại một phần bức xạ nhiệt phát ra từ bề mặt Trái Đất, dẫn đến nhiệt độ của khí quyển Trái Đất cũng như nhiệt độ trung bình trên bề mặt Trái Đất giữ ở mức ổn định (nhiệt độ trung bình hiện nay là khoảng

15oC, tăng 0,74oC so với năm 1850)

*Đặc điểm của biến đổi khí hậu

- Biến đổi khí hậu diễn ra chậm, từ từ, khó phát hiện, khó ngăn chặn và đảo ngược

- Diễn ra trên phạm vi toàn cầu, tác động đến tất cả các châu lục, ảnh hưởng đến tất cả các lĩnh vực của đời sống (động thực vật, cảnh quan, môi trường sống, )

- Cường độ ngày càng tăng và hậu quả ngày càng nặng nề khó lường trước được Các số liệu thống kê và các quan sát trong những năm gần đây cho thấy mức

độ BĐKH gây ra ngày một lớn, mạnh và bất thường, trái hẳn với quy luật vốn có;

và vì thế cũng gây nên những hậu quả và thiệt hại rất to lớn, khó lường

- BĐKH là nguy cơ lớn nhất mà con người phải đối mặt với tự nhiên trong suốt lịch sử phát triển của loài người

*Các biểu hiện của biến đổi khí hậu

- Sự nóng lên của khí quyển và Trái Đất nói chung

- Sự thay đổi thành phần và chất lượng khí quyển có hại cho môi trường sống của con người và các sinh vật trên Trái Đất

- Sự dâng cao mực nước biển do băng tan, dẫn tới sự ngập úng ở các vùng đất thấp, các đảo nhỏ trên biển

- Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm trên các vùng khác nhau của Trái Đất dẫn tới nguy cơ đe dọa sự sống của các loài sinh vật, các

hệ sinh thái và hoạt động của con người

- Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu khí quyển, chu trình tuần hoàn nước trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hóa khác

- Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lượng và thành phần của thủy quyển, sinh quyển, địa quyển

*Một số hiện tượng của biến đổi khí hậu

- Hiệu ứng nhà kính; thủng tầng ozon; mưa axit; lũ lụt; hạn hán; cháy rừng;

sa mạc hóa; hiện tượng sương khói

b) Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và biến đổi khí hậu Trái Đất

* Các tác nhân tự nhiên

- Nhân tố Mặt Trời, mối tương quan giữa Mặt Trời và Trái Đất

- Nhân tố bụi trong không khí

- Nhân tố bề mặt đệm (chuyển từ bề mặt đệm chủ yếu là thực vật sang bề mặt đệm không thấm như nhà ở, giao thông, nhà xưởng, )

* Nhân tố con người

- Sự gia tăng các hoạt động của con người tạo ra các chất thải khí nhà kính như CO2 50%; CFCs 20%; CH4 16%, O3 8%, N2O 6%;

- Sự gia tăng các hoạt động khai thác quá mức các bể hấp thụ khí nhà kính như sinh khối, rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đất liền khác

c) Những tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường

- Đất bị khô cằn, thoái hóa và bị xâm nhập mặn ngày càng trầm trọng hơn

*Tài nguyên nước

- Mực nước biển dâng có thể nhấn chìm nhiều vùng rộng lớn, nơi ở của hàng triệu người sống ở vùng thấp như Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ,

- Khan hiếm và thiếu nước là mối đe dọa rất nghiêm trọng đối với sự tồn tại của con người trong tương lai

*Tài nguyên không khí

- Ô nhiễm không khí

+ Núi lửa: phun ra những nham thạch nóng và nhiều khói, khí CO2, khí CO, bụi giàu sunphua và ngoài ra còn có khí metan và một số khí khác Bụi được phun lên rất cao và lan tỏa rất xa gây ô nhiễm phạm vi rộng

+ Bão bụi: cuốn vào không khí các chất độc hại như NH3, H2S,

+ Cháy rừng: gây ra nhiều tro, bụi, khí CO2, khí CO,

- Tăng nhiệt độ không khí

Các nhà khoa học cho rằng nhiệt độ ấm dần lên sẽ có ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng đến một số khu vực như Bắc Cực, Tây và Nam Phi vì tại những vùng này nhiệt độ sẽ tăng mạnh nhất Trái Đất nóng lên sẽ làm cho lượng băng ở Bắc Cực và Nam Cực tan ra sẽ làm lộ ra lớp băng CO2 vĩnh cửu, lớp băng này sẽ tham gia vào quá trình tuần hoàn CO2 trên Trái Đất nên khi cây xanh ở trên Trái Đất càng ít đi (do phá rừng, cháy rừng, ) không có khả năng để điều hòa lượng khí

CO2 Vì lượng khí lúc này đã quá tải, vượt quá mức giới hạn của tự nhiên nên Trái

Đất càng ngày càng nóng lên

*Sinh quyển

Biến đổi đa dạng sinh học, nhiều loài động thực vật đang có nguy cơ tuyệt chủng Một nghiên cứu năm 2015 cho thấy các loài có xương sống (cá, chim, động vật có vú, bò sát, lưỡng cư) đang biến mất với tốc độ nhanh hơn 114 lần so với thông thường

2.2.2.3 Dự kiến phương pháp và nội dung tổ chức dạy học

2.2.2.3.1 Phương pháp tổ chức dạy học

Phương pháp thảo luận, đề xuất và giải quyết vấn đề; phương pháp thuyết giảng

2.2.2.3.2 Nội dung dạy học

Hoạt động 1: Ổn định lớp, đặt vấn đề vào bài mới

Đặt vấn đề: Biến đổi khí hậu mà trước hết là sự nóng lên toàn cầu và mực nước biển dâng là một trong những thách thức lớn nhất đối với nhân loại trong thế

kỷ 21 Thiên tai và các hiện tượng khí hậu cực đoan khác đang gia tăng nhanh ở hầu hết các nơi trên thế giới, nhiệt độ và mực nước biển trung bình toàn cầu tiếp tục tăng nhanh chưa từng có và đang là mối lo ngại của các quốc gia trên thế giới Theo nghiên cứu mới nhất của Liên hợp quốc, Việt Nam thuộc nhóm các nước chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất bởi biến đổi khí hậu

Hoạt động 2 Tìm hiểu khái niệm biến đổi khí hậu

Sự trợ giúp của giáo viên Hoạt động của học sinh

- Các em hiểu thế nào là biến đổi khí hậu?

- Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của hệ

thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển,

sinh quyển, thạch quyển ở hiện tại và trong

tương lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và

nhân tạo

- Yêu cầu HS nhắc lại các khái niệm: khí

quyển, thủy quyển, sinh quyển, thạch quyển

đã được học ở môn Địa lý?

- Tham gia trả lời câu hỏi

- Tiếp thu, ghi chép và ghi nhớ

- Tham gia trả lời câu hỏi + Khí quyển: Lớp không khí bao quanh Trái Đất luôn chịu ảnh hưởng của Vũ Trụ

+ Thủy quyển: Lớp nước trên Trái Đất bao gồm nước trong các biển, đại dương, trên lục địa và hơi nước trong khí quyển

+ Sinh quyển: Là một quyển của Trái Đất, trong đó có toàn bộ sinh

- Nêu câu hỏi: Các em hãy thảo luận và cho

biết thế nào là nóng lên toàn cầu, nước biển

dâng, hiệu ứng nhà kính?

- Nhận xét và bổ sung các câu trả lời (nội

dung ở mục 2.2.2.2.1 a)

- Nêu câu hỏi: Hãy nêu những biểu hiện của

biến đổi khí hậu?

- Nhận xét và tổng hợp, bổ sung các ý kiến

để đưa ra những biểu hiện khái quát, cơ bản

nhất của biến đổi khí hậu (nội dung ở mục

2.2.2.2.1 a)

- Yêu cầu HS: nêu các đặc điểm về biến đổi

khí hậu? Các hiện tượng về BĐKH và định

nghĩa các hiện tượng đó? (nội dung ở mục

2.2.2.2.1 a)

vật sinh sống

+ Thạch quyển: Là lớp vỏ cứng ngoài cùng nhất của Trái Đất

- Tham gia thảo luận và trả lời

- Tiếp thu và ghi nhớ

- Dựa vào những hiểu biết của mình

và những quan sát tại địa phương, tham gia trả lời câu hỏi

- Tiếp thu và ghi nhớ

- Tham gia thảo luận và trả lời câu hỏi

Hoạt động 3 Tìm hiểu những nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và biến đổi khí hậu Trái Đất

Sự trợ giúp của giáo viên Hoạt động của học sinh

- Hướng dẫn HS tìm ra các nhân tố ảnh

hưởng đến sự hình thành và biến đổi khí hậu

Trái Đất

- Yêu cầu HS phân tích các nhân tố ảnh

hưởng đến sự hình thành và biến đổi khí hậu

như thế nào? (nội dung ở mục 2.2.2.2.1 b)

- Thảo luận nhóm để đưa ra câu trả lời

Hoạt động 4 Tìm hiểu những tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường

Sự trợ giúp của giáo viên Hoạt động của học sinh

- Nêu: Môi trường ở đây là tài nguyên đất,

tài nguyên nước, không khí và sinh quyển

- Chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm nghiên

2.2.2.4 Phương tiện dạy học

- Thiết bị hỗ trợ dạy học: Máy tính, máy chiếu

- Các tranh ảnh về những hiện tượng biến đổi khí hậu

2.2.2.5 Câu hỏi kiểm tra đánh giá

- Đánh giá thông qua các bài tập củng cố (nội dung câu hỏi trắc nghiệm)

2.2.3.1.2 Về kỹ năng và phát triển tư duy

- Học sinh rèn luyện khả năng quan sát hiện tượng, khả năng tổng hợp, phân tích các vấn đề;

- Học sinh đề xuất được các phương án thiết kế thí nghiệm minh họa hiệu ứng nhà kính;

- Học sinh rèn luyện kỹ năng làm thí nghiệm

2.2.3.1.3 Về thái độ

Học sinh thấy rõ được trách nhiệm của bản thân nhằm góp phần ngăn chặn

sự gia tăng của hiệu ứng nhà kính, từ đó có những cách cư xử, những hành động và việc làm thiết thực, giữ gìn và bảo vệ môi trường sống lành mạnh và tươi đẹp

2.2.3.2 Cách thức xây dựng nội dung bài học và nội dung trọng tâm

2.2.3.2.1 Cách thức xây dựng nội dung bài học

Với các mục tiêu nêu trên, quá trình xây dựng bài 2 được tích hợp các kiến thức:

- Kiến thức về biến đổi khí hậu (tài liệu, sách, báo, ) với kiến thức môn vật

lý xây dựng nội dung: hiệu ứng nhà kính là gì (mục tiêu thứ nhất)

- Kiến thức của môn vật lý, hóa học với kiến thức về biến đổi khí hậu (tài liệu, sách, báo, ) xây dựng nội dung: cơ chế gây biến đổi khí hậu và các khí nhà

kính (mục tiêu thứ hai và thứ ba)

- Kiến thức về biến đổi khí hậu (tài liệu, sách, báo, ) với kinh nghiệm thực

tế xây dựng nội dung: những ảnh hưởng của hiệu ứng nhà kính đối với môi trường, những biện pháp nhằm giảm thiểu hậu quả của hiệu ứng nhà kính (mục tiêu thứ tư

 ; T là nhiệt độ tuyệt đối bề mặt của vật bức xạ, tính bằng độ Kenvin (K)

Mặt Trời có nhiệt độ bề mặt khoảng 6000 K nên theo công thức (*) có bước sóng bức xạ cực đại cỡ 0,47 m(thuộc loại sóng ngắn) Còn nhiệt độ bề mặt Trái Đất khoảng 288 K nên có bước sóng bức xạ cực đại là 9,86  m(thuộc loại sóng dài)

Các tác nhân gia tăng sự hấp thụ bức xạ sóng dài trong khí quyển là khí CO2

(hấp thụ mạnh các bức xạ có bước sóng trong khoảng từ 2,7 m- 4,3  mvà từ

13 m- 18  m), khí metan (hấp thụ mạnh các bức xạ có bước sóng từ 3,8 m- 9,5 m

fluorocarbon) Vai trò gây nên hiệu ứng nhà kính được sắp xếp theo thứ tự sau:

*Ảnh hưởng tiêu cực

- Các nguồn nước: Chất lượng và số lượng của nước uống, nước tưới tiêu, nước cho kỹ nghệ và cho các máy phát điện, và sức khỏe của các loài thủy sản có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi sự thay đổi của các trận mưa rào và bởi sự tăng khí bốc hơi Mưa tăng mạnh có thể gây lụt lội thường xuyên hơn

- Các tài nguyên bờ biển có thể bị nhấn chìm do mực nước biển dâng

- Sức khỏe: Số người chết vì nóng có thể tăng do nhiệt độ cao trong những chu kì dài hơn trước Nhiều loại bệnh tật mới đối với con người xuất hiện, các loại dịch bệnh lan tràn, sức khỏe con người bị suy giảm

- Nhiệt độ tăng lên làm tăng các quá trình chuyển hóa sinh học cũng như hóa học trong cơ thể sống, gây nên sự mất cân bằng

- Nông – lâm nghiệp: Nhiệt độ cao hơn tạo điều kiện cho nạn cháy rừng dễ xảy ra hơn Sản lượng nông nghiệp toàn cầu giảm mạnh, khiến cho tình trạng thiếu lương thực ở những nước nghèo nhất trở nên trầm trọng hơn

- Năng lượng và vận chuyển: Nhiệt độ ấm hơn tăng nhu cầu làm lạnh và giảm nhu cầu làm nóng Vận chuyển đường thủy có thể bị ảnh hưởng bởi số trận lụt tăng hay bởi sự giảm mực nước sông

- Xa hơn nữa nếu nhiệt độ Trái Đất tăng đủ cao có thể làm tan nhanh băng tuyết ở Bắc Cực và Nam Cực và do đó mực nước biển tăng quá cao, có thể dẫn đến nạn hồng thủy (ngập lụt xảy ra ở toàn cầu)

d) Những biện pháp nhằm giảm thiểu những hậu quả của hiệu ứng nhà kính

- Cần phổ biến kiến thức về hiệu ứng nhà kính cho mọi người

- Tích cực bảo vệ rừng và trồng nhiều cây xanh

- Cắt giảm và tiết kiệm tiêu thụ năng lượng

- Hạn chế sử dụng máy điều hòa nhiệt độ

- Hạn chế sử dụng xe hơi, máy bay, thay vào đó là sử dụng phương tiện công cộng như xe buýt, tàu hỏa, , đi bằng xe đạp hoặc đi bộ để bảo vệ môi trường

- Nghiên cứu, phát triển ứng dụng nguồn năng lượng sạch như năng lượng gió, thủy triều, sóng biển, mặt trời, sinh học

2.2.3.3 Dự kiến phương pháp tổ chức và nội dung dạy học

2 Nội dung và nội quy học các trạm

a) Nội dung các trạm học tập và dự kiến thời gian thực hiện các trạm:

Trạm 1 Hiệu ứng nhà kính trong chai nhựa 25 phút

Tổng thời gian: 80 phút b) Nội quy học tập tại các trạm:

- Các thành viên trong nhóm phải thực hiện đúng nhiệm vụ của nhóm mình, không được tự mình tách nhóm

- Ban đầu, có thể phân nhóm 1 vào trạm 1, nhóm 2 vào trạm 2, sau đó các nhóm chuyển sang theo thứ tự bất kì nhưng thư kí nhóm phải đánh dấu xác nhận trên phiếu theo dõi hoạt động sau khi xong mỗi trạm

- Các nhóm sẽ thực hiện theo yêu cầu và gợi ý ở mỗi trạm, hoàn thành phiếu học tập của nhóm hoặc của cá nhân Không được gây tiếng ồn trong lớp

- Nếu cần sự trợ giúp của giáo viên thì giơ tay xin có ý kiến để giáo viên hỗ trợ kịp thời Tại mỗi trạm làm việc, có phiếu học tập cho từng cá nhân của cả nhóm, các nhóm phải hoàn thành và giữ lại để cuối buổi làm căn cứ đánh giá và cho điểm

Trạm 5 Trạm 4

Trạm 1 Trạm 2