khai thác tranh biếm họa vào dạy học chương i các nước châu á ,châu phi và khu vực mĩ la tinh lịch sử 11 trung học phổ thông

Giống các loạitranh khác được sử dụng trong dạy học Lịch sử, tranh biếm họa mạng đầy đủnhưng ưu điểm của đồ dùng trực quan, góp phần khắc sâu sự kiện lịch sử, nâng caonăng lực tái hiện k

đã chính thức được ban hành xác nhận mục tiêu, yêu cầu cốt lõi là phát triển nănglực.

Để năng lực được hình thành và phát triển ở người học thì việc sử dụng đồdùng trực quan là cần thiết Bởi như Lênin đã chỉ rõ, con đường nhận thức bắtnguồn từ trực quan sinh động Hơn nữa, kiến thức lịch sử với tính không lặp lại vàtính quá khứ, đòi hỏi việc sử dụng đồ dùng trực quan lại càng không thể thiếu.Trong thời gian qua, nhiều chuyên khảo viết về sử dụng đồ dùng trực quan, nhất làcác kênh hình ở các cấp THCS và THPT, cả lịch sử Việt Nam lẫn lịch sử thế giới

đã được xuất bản Trong sáng kiến này, tác giả đã đi vào một nhóm tranh ảnh lịch

sử có phạm vi hẹp hơn đó là tranh biếm họa

Tranh biếm họa là tranh châm biếm, chế giễu, đả kích thông qua sự phóngđại một hoặc vài yếu tố đặc trưng của đối tượng bị châm biếm Giống các loạitranh khác được sử dụng trong dạy học Lịch sử, tranh biếm họa mạng đầy đủnhưng ưu điểm của đồ dùng trực quan, góp phần khắc sâu sự kiện lịch sử, nâng caonăng lực tái hiện kiến thức, phát triển óc quan sát và tư duy cho học sinh Ngoài

ra, tranh biếm họa còn nâng cao sự hứng thú, giúp giáo dục tư tưởng và óc thẩm

mĩ Tranh biếm họa có đặc trưng là tính biểu tượng và logic vấn đề cao, luôn cómột lớp nghĩa ẩn dưới hình vẽ Nên để hiểu được tranh biếm họa thì HS cần cókiến thức nền tảng tốt, cộng thêm tư duy logic và tư duy phản biện cao Do vậy, sửdụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử còn giúp thúc đẩy tư duy phảnbiện,chính kiến và sự logic trong nhận thức của HS Bên cạnh đó, sử dụng đồ dungtrực quan nói chung, tranh biếm họa nói riêng còn giúp giáo dục tư tưởng và ócthẩm mĩ cho HS

Xuất phát từ yêu cầu đổi mới dạy học, đạt mục tiêu của chương trìnhgiáo dục phổ thông áp dụng sau năm 2020 và từ thực trạng của bộ môn Lịch sửbậc THPT tôi đã mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu: KHAI THÁC TRANH BIẾM HỌA

VÀO DẠY HỌC CHƯƠNG I: CÁC NƯỚC CHÂU Á ,CHÂU PHI VÀ KHU VỰC MĨ LA TINH- LỊCH SỬ 11- TRUNG HỌC PHỔ THÔNG, để làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm.

Đây là một số kinh nghiệm của bản thân và bước đầu thực hiện vì vậy không tránhkhỏi những sai sót mong sự giúp đỡ góp ý của đồng nghiệp

2 Những tính mới, đóng góp mới của đề tài

Hiện nay, xây dựng và tổ chức các hình thức dạy học theo định hướng hìnhthành và phát triển năng lực trong môn lịch sử hiện nay rất mới, đa số giáo viêncòn lúng túng, thiếu kinh nghiệm trong việc áp dụng và thực hiện.Trong đó quakhảo sát thực tế nhiều giáo viên và học sinh vẫn còn đang lúng túng khi vận dụngphương pháp khai thác tranh biếm họa trong quá trình dạy và học bộ môn Lịch sử

Thông qua thiết kế và soạn giảng bài 3 “ Trung Quốc ”–Lịch Sử 11 bậc

THPT theo định hướng mới, để hướng tới các mục tiêu: chiếm lĩnh nội dung kiếnthức khoa học, hiểu biết tiến trình khoa học và rèn luyện các kĩ năng tiến trìnhkhoa học như: quan sát, thu thập thông tin, dữ liệu; xử lý (so sánh, sắp xếp, phânloại, liên hệ…thông tin); suy luận, áp dụng thực tiễn nhằm hướng tới việc hìnhthành và phát triển năng lực cho học sinh thông qua rèn luyện kĩ năng khai thác đồdùng trực quan cho học sinh.Việc vận dụng phương pháp khai thác tranh biếmhọa vào dạy học Lịch sử có thể xem một điều kiện, kết quả góp phần vào sự pháttriển nhân cách thế hệ trẻ một trong những phẩm chất quan trọng của mỗi cá nhân

là tính tích cực, sự chủ động sáng tạo trong mọi hoàn cảnh

Đề tài cũng đáp ứng được yêu cầu đổi mới toàn diện và đồng bộ trongphương pháp dạy học và định hướng phát triển phẩm chất năng lực của học sinh,xác định rõ những yêu cầu cơ bản của phương pháp tự học như: nội dung phươngpháp tự học gồm mấy vấn đề, để tiếp cận nó phải tuân thủ theo qui trình nào, điềukiện để áp dụng có hiệu quả các yêu cầu ra sao… từ đó xây dựng những biện phápdạy tự học tích cực tương ứng

Mặt khác, đề tài sáng kiến đáp ứng được một trong những mục tiêu của đổi mớicăn bản, toàn diện về GD&ĐT hiện đại mà trong Nghị quyết số 29 của Hội nghịlần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã chỉ ra Qua đề tài nghiêncứu nhằm giúp người dạy và người học tiếp cận với xu thế dạy học trong chươngtrình giáo dục THPT mới áp dụng sau năm 2020, đó là phát triển con người mới cónăng lực và phẩm chất đáp ứng sự phát triển của xã hội

PHẦN NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KHAI THÁC TRANH BIẾM HỌA VÀO DẠY HỌC CHƯƠNG I:CÁC NƯỚC CHÂU Á,CHÂU PHI VÀ KHU VỰC MĨ LA TINH –LỊCH SỬ 11-

THPT 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Một số khái niệm về tranh biếm họa và khai thác tranh biếm họa

- Khái niệm về tranh biếm họa

Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Nhứ Ý, biếm có nghĩa là chê, biếm họa là tranh châm biếm.

Theo Từ điển en.oxforddictionaries.com, “caricature” (tranh biếm họa được

định nghĩa là: “ A picture, description, or imitation of a person in which certainstriking characteristics are exaggerated in order to create a comic or grotesqueeffect”, định nghĩa là một bức tranh, một mô tả hoặc một sự bắt chước một người

mà trong đó đặc điểm nổi bật được phóng đại để tạo ra một hiệu ứng hài hước hoặcgây cười

Theo Từ điển Lạc Việt, “biếm họa” trong tiếng Anh gọi là “ caricature” có

nghĩa là tranh gây cười để chế giễu nhưng tật xấu

Theo Vdict.com, Informatik.uni-leipzig.de, tratu.soha.vn và vi.wiktionary.org,tranh biếm họa là tranh châm biếm gây cười

Tác giả Baran Sarigul trong công trình The Significance of Caricature in Visual Cammunication (Ý nghĩa của tranh biếm họa trong giao tiếp trực quan)

quan niệm: Tranh biếm họa là một loại đồ dùng trực quan chứa đựng những thôngđiệp thông qua những bản vẽ phóng đại Đó là cách ngắn gọn và sắc bén nhất đểphát ra một lời chỉ trích Bởi vậy, ban đầu nó được một số người sử dụng để đáp trả

sự thiếu hiểu biết và khiêm nhã của một bộ phận xã hội Bất kể điều gì liên quanđến con người đều có thể trở thành chủ đề của tranh biếm họa

Barbara Brooks trong cuốn Caricature as the record of Medical History in eighteenth century London đã khẳng định: “ Tranh biếm họa là phượng tiện cho

phép bình luận trực quan về những điều ngớ ngẩn và mâu thuẫn của thời đại…Kĩnăng của hoạ sĩ vẽ tranh biếm họa cũng giống như kĩ năng của người viết truyệnchâm biếm: họ quan sát xã hội và “chưng cất” sự lệch tâm của hành vi con người Nhìn chung, tranh biếm họa có các đặc điểm cơ bản sau:

- Về hình thức, đó là một loại tranh ( phân biệt với ảnh chụp)

- Về nội dung, là loại tranh trong đó có yếu tố được phóng đại chi tiết nào đó củađối tượng bị châm biếm, đả kích Cũng chính vì thế, hầu hết tranh biếm họathường gây cười

- Về mục đích, tranh được vẽ nhằm chấm biếm, chế giễu những thói hư tật xấutrong xã hội

- Về chủ đề, bất kể chủ đề gì liên quan đến con người, quan hệ giữa con ngườivới con người trong đời sống đều có thể trở thành đề tài của tranh biếm họa

Tóm lại, tranh biếm họa là tranh châm biếm, chế giễu, đả kích thông qua

sự phóng đại một hoặc vài yếu tố đặc trưng của đối tượng bị châm biếm

Khai thác tranh biếm họa

Một phương pháp dạy học có hiệu quả trong việc hình thành năng lực vàphẩm chất cho học sinh là khai thác tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở trườngTHPT

1.1.2 Vị trí vai trò khai thác tranh biếm họa trong dạy học lịch sử.

Khai thác tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử có ý nghĩa quan trọng,ngoài

những ưu thế của một loại đồ dùng trực quan mở đầu cho quá trình nhận thức,khảnăng quan sát ,năng lực tái hiện kiến thức ,khắc sâu kiến thức khả năng tư duy,tranh biếm họa còn có ưu thế riêng là kích thích được hững thú cho người học lànền tảng quan trọng của việc tạo động cơ,cũng như tích cực hóa động cơ học tậpcho học sinh thông qua yếu tố hài hước châm biếm

Thứ nhất, giống các loại tranh khác được sử dụng trong dạy học Lịch sử,

tranh biếm họa mang đầy đủ những ưu điểm của đồ dùng trực quan.

Theo con đường nhận thức nổi tiếng mà Lênin đã chỉ ra trong tác phẩm Bút

ký triết học: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng

đến thực tiễn - đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lí, của sự nhậnthức hiện thực khách quan”, tranh biếm họa thực chất cũng là một loại đồ dùngtrực quan, có vai trò quan trọng trong việc mở đầu quá trình nhận thức – giai đoạn

“ trực quan sinh động”

Theo kết quả thực nghiệm giáo dục học: Việc ghi nhớ kiến thức qua hoạtđộng nhìn có thể đạt được đến 30%, vừa nghe vừa nhìn đạt 50% sau 2 tuần.Komenxki (1582-1670) – Ông tổ của nền giáo dục cận đại, xem trực quan là “nguyên tắc vàng ngọc” trong dạy học nói chung

Các mức độ ghi nhớ kiến thức sau hai tuần học

Đối với việc dạy học Lịch sử, đồ dùng trực quan có vai trò rất quan trọng bởihai trong những đặc trưng của kiến thức là tính quá khứ và tính không lặp lại, trongkhi nhận thức của học sinh lại diễn ra theo hướng từ hiện tại nhìn về quá khứ, rất

dễ xảy ra tình trạng “ hiện đại hóa lịch sử” Sử dụng đồ dùng trực quan góp phầnđưa HS trở lại không khí lịch sử như hiện thực đã xảy ra

Tuy nhiên, khác với các loại tranh khác, hầu hết tranh biếm họa gây hứng thúcao ở người đọc thông qua những chi tiết phóng đại Theo lí luận giáo dục học vàtâm lí học, hứng thú có vai trò quan trọng trong việc làm cho con người trở nên vuitươi, phấn chấn hơn Hứng thú làm cho qua trình học tập trở nên hấp dẫn hơn vàduy trì được nhận thức một cách bền bỉ Theo Alecxêep: “chỉ có hưng thú với mộthoạt động nào đó mới đảm bảo cho hoạt động ấy được tích cực”

Thứ hai, tranh biếm họa góp phần khắc sâu sự kiện lịch sử, nâng cao năng lực tái hiện kiến thức

Tranh biếm họa với những chi tiết phóng đại sẽ gây ấn tượng với người xem, duytrì sự chú ý và làm chỗ dựa cho sự ghi nhớ Theo quy luật ưu tiên của trí nhớ, sựghi nhớ sẽ có chọn lọc với các mức độ khác nhau tùy thuộc vào đặc điểm thông tin

Cụ thể, sự ghi nhớ sẽ ưu tiên cho những điều cụ thể, hình ảnh trực quan (sẽ dễ ghinhớ hơn ngôn ngữ trừu tượng), sự vật hiện tượng càng sinh động, hấp dẫn, cànggây hứng thú càng dễ ghi nhớ, những điều quan trọng, bổ ích hoặc gây tranh cãi…Những đặc điểm đó sẽ góp phần giúp học sinh tái hiện kiến thức khi cần thiết, khắcsâu sự kiện lịch sử hơn, tạo biểu tượng lịch sử ở HS

Các nước đế quốc xâu xé “ chiếc bánh ngọt” Trung Quốc

Ví dụ: khi dạy Bài 3 Trung Quốc (Lịch sử lớp 11 – chương trình chuẩn) tiểu

mục 1.Trung Quốc bị các nước đế quốc xâm lược, nói đến sự kiện các nước đế

quốc “ xâu xé” Trung Quốc giữa thế kỉ XIX, HS sẽ nghĩ ngay đến hình ảnh “ chiếcbánh ngọt Trung Quốc”

Giáo viên có thể chiếu hỉnh ảnh trực quan này (hoặc cho HS tự theo dõitrong sách giáo khoa- trang 13) kết hợp với việc đặt câu hỏi: “Tại sao các nướckhông độc chiếm cái bánh này ?” như một tình huống có vấn đề dành cho HS Saukhi HS thảo luận, trả lời, GV có thể chốt ý, đồng thời mở rộng kiến thức: trong bàiviết với nhan đề “ Các nước đế quốc chủ nghĩa và Trung Quốc”, đăng trên Tập san

Inprekorr, bản tiếng Pháp, số 67, Nguyễn Ái Quốc đã chỉ rõ: “ Mặc dù Trung Quốc

rất suy nhược, mặc dù nội bộ Trung Quốc bị chia rẽ, nhưng dẫu sao, con số11.139.000 km2 của nó vẫn là một miếng mồi quá to mà chủ nghĩa đế quốc thựcdân không thể trôi ngay một lúc được Và cũng không thể trong một ngày mà đẩymột cách tàn bạo 489.500.000 người Trung Quốc vào xiềng xích của chế độ nô lệthuộc địa Cho nên, người ta cắt vụn Trung Quốc ra Cách này chậm hơn nhưngkhôn

Và thực tế thì sau chiến tranh thuốc phiện, các nước đế quốc từng bước nhảyvào xâu xé Trung Quốc: đến cuối thế kỉ XIX, Đức xâm chiếm tỉnh Sơn Đông, Anhxâm chiếm vùng châu thổ sông Dương Tử (Trường Giang), Pháp thôn tính vùngVân Nam, Quảng Tây, Quảng Đông, Nga và Nhật chiếm đóng vùng Đông Bắc… Bức tranh nổi tiếng này có nhiều phiên bản khác nhau Dù là phiên bản nào đinữa thì nội dung chính phản ánh cũng bao gồm hình ảnh chiếc bánh ngọt ghi chữ

“China”, “Chine” ( đều có nghĩa là Trung Quốc) và nhiều đại diện của các nước đếquốc xung quanh Các nhân vật trong bức tranh biếm họa với nét mặt căng thẳng,mỗi người trên tay cầm chiếc dĩa hoặc dao nhọn chuẩn bị xiên vào để cắt chiếcbanh Các nhân vật này bao gồm Hoàng đế Đức, Tổng thống Pháp, Nga hoàng,Nhật hoàng, Thủ tướng Anh đương thời…

Cùng cách thể hiện như bức tranh này có bức biếm họa về Hội nghị Viên năm

1875 (Bài 5 Châu Âu từ chiến tranh Na-pô-lê-ông đến hội nghị Viên, lịch sử

11-Chương trình nâng cao)

Tranh biếm họa “ Congres de Vienne”

Thứ ba, tranh biếm họa góp phần phát triền óc quan sát và tư duy cho HS X.Vêcle trong công trình Phát triển tư duy biện chứng chỉ ra bước đầu tiên

của việc phát triển tư duy nói chung là “ óc quan sát và kĩ năng biết đặt ra nhữngvấn đề trước các hiện tượng” Giải thích ý này ông lấy ví dụ: Trước thời Newtontáo trên cây vẫn rụng nhưng chỉ có Newton quan sát và đặt vấn đề để rồi phát hiện

ra định luật vạn vật hấp dẫn Từ luận điểm này, sử dụng đồ dùng trực quan để pháttriển năng lực quan sát, tư duy là điều cần thiết Tuy nhiên, để tư duy phát triển, dĩnhiên không thể dừng lại ở đó, “ phải biết phân tích, đối chiếu, nhìn thấy nhưngdấu hiệu và mối liên hệ bản chất, khái quát hóa, biết đánh giá hiện tượng”

Sử dụng đồ dùng trực quan không những giúp lĩnh hội và ghi nhớ kiến thứclịch sử “ trăm nghe không bằng mắt thấy”, từ đó giúp tạo biểu tượng hình thànhkhái niệm, quy luật và bài học lịch sử (theo đúng quá trình tri thức lịch sử), mà còngiúp phát triển kĩ năng quan sát, óc tưởng tượng và ngôn ngữ của HS Tranh biếmhọa có đặc trưng là tính biểu tượng và logic vấn đề cao, luôn có một lớp nghĩa ẩndưới hình vẽ Nên để hiểu được tranh biếm họa thì HS cần có kiến thức nền tảngtốt, cộng thêm tư duy logic và tư duy phản biện cao Do vậy, sử dụng tranh biếmhọa trong dạy học Lịch sử còn giúp thúc đẩy tư duy phản biện,chính kiến và sựlogic trong nhận thức của HS Bên cạnh đó, sử dụng đồ dung trực quan nói chung,tranh biếm họa nói riêng còn giúp giáo dục tư tưởng và óc thẩm mĩ cho HS

Bởi vậy, để phát huy hiệu quả việc dạy học lịch sử tại trường THPT ,chúng tôi đã mạnh dạn vận dụng khai thác tranh biếm họa vào dạy học CHƯƠNG I: CÁC

NƯỚC CHÂU Á ,CHÂU PHI VÀ KHU VỰC MĨ LA TINH- LỊCH SỬ 11- TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.

1.2 Hiện trạng khai thác tranh biếm họa vào dạy học môn Lịch Sử tại

cuộc khảo sát đã được diễn ra (thời gian 09/2020 – 2/2021)

Nội dung cuộc khảo sát tập chung vào nhận thức của giáo viên về bản chất,vai trò, ý nghĩa của việc tranh biếm họa ; hệ thống các kĩ năng khai thác tranh biếmhọa cần hình thành và phát triển cho học sinh trong quá trình học bộ môn Lịch Sử

ở trường phổ thông, các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển kĩnăng khai thác, tranh biếm họa

Về phương pháp, hai mẫu phiếu điều tra đã được xây dựng (dành cho giáo viên

và học sinh) rồi gửi về một số trường phổ thông, kết quả thu được 158 phiếu giáoviên và 980 phiếu học sinh Ngoài ra việc phỏng vấn trực tiếp giáo viên, học sinh

về các vấn đề liên quan đến khai thác tranh biếm họa và dự giờ, thăm lớp cũng

được tiến hành Đồng thời tập hợp các nguồn tin tức thời sự qua báo chí, cácphương tiện thông tin đại chúng để có sự đánh giá chính xác hơn về thực trạng dạyhọc và phát triển kĩ năng khai thác tranh biếm họa cho học sinh

Khi được hỏi về bản chất của việc khai thác tranh biếm họa trong dạy học

lịch sử , khảo sát ý kiến của giáo viên, cụ thể: Số phiếu phát ra là 158 phiếu đã thuđược kết quả như sau:

- 68,9% giáo viên tham gia cuộc điều tra cho rằng: khai thác tranh biếm họatrong dạy học lịch sử là quá trình học sinh tích cực, chủ động, độc lập nhận thứcdưới sự hướng dẫn của giáo viên

- 24% giáo viên tham gia cuộc điều tra cho rằng: khai thác tranh biếm họa trongdạy học lịch sử là để bổ sung cho kiến thức trên lớp

- 6,9% giáo viên tham gia cuộc điều tra cho rằng: khai thác tranh biếm họatrong dạy học lịch sử học sinh là tự mình tìm ra kiến thức mà không cần sự hỗ trợ,giúp đỡ của giáo viên

Về sự cần thiết của khai thác tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử

- 56,9% giáo viên đồng ý: Khai thác tranh biếm họa không chỉ giúp học sinh

mở rộng củng cố mà còn giúp học sinh khắc sâu kiến thức cơ bản

- 22,7% giáo viên cho rằng :Khai thác tranh biếm họa giáo dục đạo đức, nhâncách tốt cho học sinh và rèn luyện thói quen tốt trong học tập

- 21,4% giáo viên đồng ý: Khai thác tranh biếm họa góp phần nâng cao chấtlượng đào tạo bộ môn ở trường phổ thông

Về phương pháp:

- 33,27% giáo viên nhất trí giúp phát triển kĩ năng tư duy lịch sử cho học sinh

- 40.92% giáo viên đồng ý với phát triển kĩ năng học sinh

- 25.81% giáo viên nhấn mạnh kĩ năng phát hiện kiến thức qua đồ dùng trựcquan

Như vậy, ở mức độ và lựa chọn khác nhau của giáo viên đã phản ánh tínhphong phú của phương pháp khai thác tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử ởtrường THPT

Mặc dù nhận thức của giáo viên về khai thác tranh biếm họa và phát triển kĩnăng khai thác tranh biếm họa đúng đắn, nhưng khi được hỏi về phương pháp hình

thành và phát triển một số kĩ năng khai thác tranh biếm họa cơ bản cho học sinhtrong dạy học bộ môn Lịch Sử ở trường phổ thông, còn nhiều bất cập: chủ yếu giáoviên chỉ hướng dẫn học sinh đọc SGK trên lớp và gạch chân những nội dung quantrọng, ít quan tâm đến việc rèn luyện học sinh kết hợp SGK với nghe giảng và ghichép chủ động Các kĩ năng cơ bản khác như: kĩ năng tư duy, khai thác đồ dùngtrực quan, tài liệu tham khảo, làm việc nhóm, chưa được chú trọng rèn luyện.Đối với học sinh, khi nhận thức về vấn đề khai thác tranh biếm họa giáo viênlàm cuộc khảo sát nhanh với số phiếu phát ra là 980 phiếu, thu được kết quả nhưsau:

- 52,04% học sinh cho rằng: Khai thác tranh biếm họa giúp HS tích cực, chủđộng chiếm lĩnh kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên

- 39.79% học sinh cho rằng: Khai thác tranh biếm họa là tự mình đọc SGK, tàiliệu tham khảo ở nhà để chuẩn bị bài mới

- 8,17% học sinh khẳng định: Khai thác tranh biếm họa là học ngoài giờ lênlớp

Như vậy các em đã hiểu được ở mức độ nhất định các hình thức tự học khácnhau, nhưng về bản chất tự học các em còn mơ hồ

Thông qua kết quả điều tra cho thấy, việc Khai thác tranh biếm họa để pháttriển kĩ năng Lịch sử cho học sinh còn nhiều hạn chế

1.2.2 Nguyên nhân của thực trạng khai thác tranh biếm họa vào dạy học môn

Lịch Sử

Qua số liệu khảo sát thì cho thấy nguyên nhân cơ bản dẫn đên đến hạn chếtrong phương pháp khai thác tranh biếm họa vào dạy và học môn Lịch sử ở trườngTHPT như sau

Thứ 1: Một số giáo viên chưa nhận thức đúng bản chất, vai trò của khai tháctranh biếm họa vào dạy học môn Lịch Sử, chưa xác định được hệ thống kĩ năng t

cơ bản và các biện pháp thích hợp rèn luyện và phát triển kĩ năng khai thác tranh

biếm họa vào dạy học môn Lịch Sử cho học sinh Một số giáo viên còn dạy họctheo lối đọc – chép, chỉ tập trung vào việc dạy kiến thức, ít dạy học sinh cách học

và khuyến khích học sinh tự học

Thứ 2: Về phía học sinh, tình trạng học tập thụ động đã hạn chế rất nhiều khĩ

năng và hứng thú của học sinh Tâm lí coi nhẹ môn phụ khiến cho việc tự học mônLịch sử càng yếu hơn (cả về hình thức, thời gian, mức độ hiệu quả)

Bên cạnh đó, những tác động tiêu cực của cơ chế thị trường cũng làm cho chấtlượng dạy học Lịch sử nói chung, chưa tốt Hiện nay, đa số học sinh và cha mẹ đềuđịnh hướng cho con mình học khối A, B, D rất ít hướng theo khối C Bởi vì cáctrường có tuyển sinh khối C số lượng ít, sau khi ra trường, cơ hội có việc làm đúngchuyên ngành thấp hơn các khối khác Vì thế trong tình trạng học tập bộ môn Lịch

Sử mang tính hình thức mới xuất hiện và việc tự học của học sinh càng hạn chếhơn

Chương trình đào tạo ở nhiều trường cao đẳng và đại học sư phạm còn nặng vềkiến thức hàn lâm, chưa đầu tư đúng mức cho công tác rèn luyện kĩ năng nghiệp vụcho sinh viên Việc khai thác đồ dùng trực quan của sinh viên sư phạm còn hạnchế Điều này ảnh hưởng đến việc hướng dẫn học sinh ở trường phổ thông khi họtrở thành giáo viên thực sự đứng trên bục giảng Nên thực tế không ít giáo viên bộmôn Lịch sử còn non yếu cả về chuyên môn và năng lực sư phạm

Từ đó có thể khẳng định, việc đề xuất các biện pháp phát triển hệ thống kĩ năng

cơ bản cho học sinh là một yêu cầu cấp thiết Để giải quyết được những hạn chếtrên cần có biện pháp đồng bộ từ các cấp quản lí giáo dục, đến giáo viên và họcsinh, có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình, xã hội

CHƯƠNG II : KHAI THÁC TRANH BIẾM HỌA VÀO DẠY HỌC CHƯƠNG I: CÁC NƯỚC CHÂU Á ,CHÂU PHI VÀ KHU VỰC MĨ LA

TINH- LỊCH SỬ 11- TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.

2.1.Một số gợi ý về phương pháp khai thác tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông.

2.1.1.Định hướng phương pháp chung đối với giáo viên

Cốt lõi của Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018,và Chương trình THPT các môn học là hình thành và phát triển phẩm chất năng lực cho học

sinh.Cách tiếp cận năng lực là lấy khả năng làm được việc làm đích đến ,khác bảnchất so với cách tiếp cận nội dung với việc lấy ít hay nhiều kiến thức làm thước đo Đặc biệt với môm Lịch sử ,điều này càng thể hiện rõ ràng hơn khi kiến thứcnặng nề mà thời gian phân phối chương trình lại ít.Với định hướng tiếp cận năng

lực,buộc người học phải làm được việc trong tương lai,chức năng ,nhiệm vụ cầnphải được quan tâm đúng mức.Bởi lẽ,phẩm chất và năng lực chỉ có thể được hìnhthành và phát triển thông qua các hoạt động Như vậy việc sử dụng đồ dùng trựcquan nói chung và tranh biếm họa nói riêng có ý nghĩa quan trọng và cần thiết đốivới việc giảng dạy Lịch sử Với việc định hướng tiếp cận năng lực,GV cần phải tổchức ,hưỡng dẫn học sinh cách khai thác tranh ảnh trực quan.Tác giả Nguyễn

Mạnh Hưởng trong công trình:Rèn luyện cho học sinh kĩ năng khai thác kênh hình trong dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực người học,có đề xuất định

hướng cách khai thác biếm họa như sau:

Bảng 1.Cách đặt câu hỏi và tiêu chí đánh giá kĩ năng khai thác tranh biếm họa

Loại tranh ảnh Định hướng cách đặt câu hỏi

tương ướng

Tiêu chí đánh giá kĩ năng khai thác tranh ảnh minh họa

-Em có suy nghĩ,nhận xét gì vềlịch sử bấy giờ được phản ánhqua bức tranh?

-Kể tên những bức tranh biếmhọa/châm biếm có chủ đề lịch sử

mà e biết

-HS biết quan sát ,nhậndiện đúng loại tranh ảnhlịch sử

-HS khai thác đượcnhưng yếu tố lịch sử

-HS biết nhân xét đánhgiá sự kiện ,hiện tượnglịch sử qua bức tranh,liên hệ thức tiễn

Bảng trên chỉ mamg tính định hướng chung cho việc khai thác tranh biếmhọa.Song việc khai thác tranh biếm họa cũng như bất kì loại tranh ảnh đồ dùng trựcquan nào khác cũng phải bắt đầu từ việc mô tả những chi tiết được thể hiện trongbức tranh,rồi sau đó lí giải các đường nét ,các chi tiết được thể hiện.Cơ sở lí giảichính là nội dung bài học

Một cách thức khai thác tranh biếm họa cũng như tranh ảnh nói chung mà

GV có thể áp dụng là cho HS phát biểu về quan điểm quan tâm nhất trên bức tranhrồi GV cùng cả lớp sẽ theo mạch đó để khai thác toàn bộ bức tranh

Định hướng phát triển năng lực buộc người học phải làm được việc.Mà đểlàm được việc thì HS phải được GV tổ chức ,hưỡng dẫn cho làm Vai trò của chứcnăng ,nhiệm vụ quan trọng là vì thế.Song điều đó không làm cho vai trò và tráchnhiệm của học GV nhẹ hơn ,mà ngược lại,người GV phải thật am tường vấn đề màmình tổ chức,hưỡng dẫn cho HS bởi thông qua việc lăn vào hoạt động,nhiều tìnhhuống sư phạm phát sinh,buộc GV phải giảng giải ,giải thích cho HS hiểu

2.1.2 Một số phương pháp cụ thể khai thác tranh biếm họa trong dạy học Lịch

và sẽ được học thì việc tổ chức hoạt động nhận thức đó của GV mới được hiệuquả

Tính tích cực học tập - động cơ - hứng thú có mối quan hệ chặt chẽ, biện chứngvới nhau Tạo ra sự hứng thú, động cơ học tập và tính tích cực ở HS chính là ưu thếcủa tranh biếm họa so với các loại tranh khác Những nội dung học tập có liênquan đến nhu cầu, sở thích, gây hứng thú đối với HS sẽ kích thích HS hành độngtích cực, vượt qua khó khăn trở ngại để đạt mục đích đề ra Theo lý luận dạy học,động cơ có hai loại: động cơ bên ngoài và động cơ bên trong Động cơ bên ngoàihay động cơ xã hội là nghĩa vụ, là sự hãnh diện của bản thân đối với kì vọng củagia đình, dòng họ, đối với bạn bè (như sợ bị trừng phạt, làm vui lòng cha mẹ, thầy

cô, làm bạn bè nể nang ) không mang tính bền vững Động cơ bên trong là sựham thích, sự hứng thú, khát vọng chinh phục, hoàn thiện tri thức, mang tính bềnvững hơn Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử cần kích thích, hướng tớiviệc tạo động cơ bên trong, sự khao khát, mong mỏi khám phá những điều ẩn chứađằng sau sự “phóng đại” mà bức tranh thể hiện

Ví dụ, khi dạy học Bài 2 Ấn Độ, Lịch sử 11- chương trình chuẩn, bức tranh biếm họa nổi tiếng thường được GV sử dụng là “Colonial India Cartoons - Ấn Độ thời kì thuộc địa qua các bức tranh”.

Colonial India Cartoons - Ấn Độ thời kì thuộc địa qua các bức tranh

Việc đưa hình ảnh này lên trước hoạt động dạy học sẽ có tác dụng kích thích

sự chú ý của HS, làm cơ sở quan trọng để tạo động cơ học tập, muốn tìm hiểunhững ý nghĩa thể hiện trên bức tranh

Thứ hai, sử dụng tranh biếm họa để minh họa, giải quyết nội dung kiến thức cơ bản.

Bức tranh thực dân Anh và Pháp đạt thỏa hiệp tách đôi lục địa châu Phi

Châu Phi là một lục địa rộng lớn giàu tài nguyên thiên nhiên và là cái nôi củanền văn minh nhân loại Từ sau khi kênh đào Xuy-ê được hoàn thành, các nước đếquốc cùng nhau xâu xé châu Phi với Anh chiếm Ai Cập, Nam Phi, Tây Nigiêra,Xômali, Bờ Biển Vàng…; Pháp đứng thứ hai (sau Anh chiếm một phần Tây Phi,Angiêri, Mađagaxaca, Tuynidi,…; Đức chiếm Camơrun, Tôgô, Tây Nam Phi, ;

Bồ Đào Nha chiếm Môdămbích, Ănggôla,…Đến đầu thế kỉ XX, việc phân chiachâu Phi của các nước đế quốc căn bản đã hoàn thành

Đầu thế kỉ XX, Anh vốn tự hào là lãnh thổ mà mặt trời không bao giờ lặnnhưng giờ lại đang mất đần các phần thuộc địa Cùng với đó là sự vươn lên khôngngừng của Đức, Mĩ, Nhật,… trong lĩnh vực hàng hải đang thách thức uy quyền làmchủ địa dương của Anh Về phía Pháp, Pháp không muốn sự can thiệp của Anh vàothuộc địa ở châu Phi Chính sách xâm thực của Pháp ở Moroco khiến Anh lo lắng

về con đường giao thông trên biển qua eo biển Gibralta vào Địa Trung Hải

sẽ bị chặn đứng Pháp lại coi những cứ điểm quân sự của Anh vốn là một phần củathuộc địa Pháp là chướng ngại vật trên đường ra vào Ai Cập và cả Bắc Phi nóichung

Sau hàng tháng trời thương thảo, thoả hiệp hữu nghị “Entente Cordiale” làbiện pháp giải toả “ẩn tức” quyền lợi cho đôi bên trên cơ sở cam kết hữu nghị,tương kính trên những phần đất thuộc địa kể trên.

Entente Cordiale là một loạt các thoả thuận được ký ngày 8 tháng 4 năm 1904giữa Vương quốc Anh và Cộng hoà Pháp đã chứng kiến sự cải thiện đáng kể trongquan hệ Anh – Pháp Vượt lên trên những lo ngại trước mắt về việc mở rộng thuộcđịa được giải quyết theo thoả thuận, việc ký kết Entente Cordiale đã đánh dấu sựkết thúc của gần một ngàn năm xung đột giữa hai quốc gia và những người tiềnnhiệm của họ, và thay thế cho chế độ vivendi tồn tại kể từ khi kết thúc Chiến tranhNapoleon năm 1898 với một thoả thuận chính thức hơn Entente Cordiale là đỉnhcao của chính sách ngoại giao của Pháp từ năm 1898, người tin rằng một sự hiểubiết của Pháp – Anh sẽ mang lại cho Pháp một số an ninh chống lại bất kì hệ thốngliên minh nào của Đức ở Tây Âu

Thứ ba, sử dụng tranh biếm họa để củng cố bài học và kiểm tra đánh giá.

* Với việc củng cố bài học

Bài giảng dù hay đến đâu nếu không có củng cố thì cũng chưa thật tròn vẹn.Việc củng cố sẽ góp phần giúp HS khắc sâu kiến thức, nắm chắc được kiến thứctrọng tâm cũng như hệ thống hóa kiến thức

Củng cố có nhiều loại: củng cố từng phần, củng cố toàn bài chiếm chủ yếu.ngoài ra, còn có củng cố bước đầu và củng cố bước tiếp theo (tức là củng cố trongbài và bài sau), củng cố đơn giản và củng cố có phát triển (trong mỗi bài học) Dùcủng cố theo loại nào đi nữa, nếu sử dụng được tranh biếm họa trong đó sẽ là mộtlợi thế cho sự nắm vững, khắc sâu kiến thức ở người học bởi những ưu điểm nhưtrên đã trình bày

Ví dụ: Bức tranh biếm họa bên dưới có thể sử dụng cho bài 17 Chiến tranh thếgiới thứ hai (1939-1945) (lịch sử lớp 11- Chương trình chuẩn) Chiến tranh thế giớithứ hai là bài học khá phức tạp, vì thế GV nên tận dụng mọi hình thức để có thểgúp HS lĩnh hội vững kiến thức, có thể sử dụng sơ đồ lẫn tranh biếm họa

Biếm họa của họa sĩ Kukrynisky (Liên Xô)

Bức tranh sẽ gây ấn tượng và giúp cho HS sẵn sàng ghi nhớ các sự kiện: Ngày29/9/1938, trong hội nghị Muy-ních, Anh, Pháp, Italia đã trao vùng Sudetenland(màu đỏ như miếng thịt trên địa giống hình dạng vòng cung của vung Sudetenlandtrên bản đồ) của Tiệp Khắc cho Đức (con chó hung hăng trên cổ có đeo giá chữthập) để đổi lấy sự cam kết của Hitler về việc chấm dứt mọi cuộc thôn tính ở Châu

Âu Điều đó cũng đồng nghĩa với việc Anh, Pháp, Italia muốn đẩy họng súng chiếntranh về phía Liên Xô Và diễn biến sau đó thì trái với dự tính của các nước này,phát xít Đức quyết định tấn công châu Âu trước rồi mới đến Liên Xô

*Với việc kiểm tra đánh giá

“Cách thi” quyết định “ cách học” Kiểm tra đánh giá có vai trò quan trọngnhưng người ta chỉ thực sự quan tâm đến vấn đề này trong khoảng vài năm trở lạiđây Kiểm tra đánh giá giúp GV nhìn nhận lại hoạt động giảng dạy của mình, pháthuy nhưng ưu điểm, khắc phục hạn chế, thiếu sót HS cũng có dịp để nhìn nhận lạiquá trình lĩnh hội và vận dụng kiến thức để điều chỉnh việc học tập

Kiểm tra đánh giá lâu nay vẫn là nỗi “lo sợ” với HS Sử dụng tranh biếmhọa trong kiểm tra đánh giá sẽ góp phần làm cho đề kiểm tra trở nên sinh động,hấp dẫn hơn, giảm bớt phần nào sự nhàm chán đơn điệu về mặt hình thức

2.1.3 Đối với học sinh các kĩ năng các em cần phải có.

Kỹ năng định hướng

Đó là hệ thống định hướng và chỉ dẫn mà chủ thể có thể sử dụng nó để thựchiện một hành động xác định nào đó Nó có chức năng nhận thức đối tượng, vạch

kế hoạch, kiểm tra và điều chỉnh hành động theo kế hoạch nhằm thực hiện nhiệm

vụ học tập

Kỹ năng lập kế hoạch học tập

Mọi việc sẽ dễ dàng hơn nếu người học xác định được mục tiêu, nội dung vàphương pháp học Muốn vậy, người học phải xây dựng được kế hoạch học tập.Trên cơ sở bộ khung đã được thiết lập đó, người học có thể tiếp cận và chiếm lĩnhtri thức một cách dễ dàng Trong quá trình lập kế hoạch người học phải chú ý một

số điểm sau:

- Thứ nhất, người học phải xác định tính hướng đích của kế hoạch Đó có thể

là kế hoạch ngắn hạn, dài hạn, thậm chí kế hoạch cho từng môn, từng phần Kếhoạch phải được tạo lập thật rõ ràng, nhất quán cho từng thời điểm, từng giai đoạn

cụ thể sao cho phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của mình

- Thứ hai, khi lập kế hoạch, người học phải chọn đúng trọng tâm, cần xác địnhđược cái gì là quan trọng để ưu tiên tác động trực tiếp và dành thời gian công sứccho nó

Kỹ năng thực hiện kế hoạch

Muốn thực hiện thành công kế hoạch mình đã tạo lập, người học cần có một

số kỹ năng sau:

- Tiếp cận thông tin: lựa chọn và chủ động tiếp nhận thông tin từ nhiều nguồnkhác nhau và từ những hoạt động đã được xác định như đọc sách, nghe giảng, xemtruyền hình, tra cứu từ Internet, làm thí nghiệm… Trong hoạt động này rất cần có

sự tỉnh táo để chọn lọc thông tin một cách thông minh và linh hoạt.Khai thác đồdùng trực quan nói chung và tranh biếm họa nói riêng là một hình thức giúp họcsinh tiếp cận thông tin kênh hình trong học tập

- Xử lí thông tin: việc xử lí thông tin trong quá trình học không bao giờ diễn

ra trong vô thức mà cần có sự gia công, xử lí mới có thể sử dụng được Quá trìnhnày có thể được tiến hành thông qua các kỹ năng ghi chép, phân tích, đánh giá, tómlược, tổng hợp, so sánh,kĩ năng khai thác đồ dùng trực quan sinh động

- Vận dụng tri thức, thông tin: thể hiện qua việc vận dụng thông tin tri thứckhoa học để giải quyết các vấn đề liên quan như thực hành bài tập, thảo luận, xử lícác tình huống, viết bài thu hoạch…

- Trao đổi, phổ biến thông tin: việc trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ thông tin trithức thông qua các hình thức: thảo luận, thuyết trình, tranh luận…

Kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm

Khi người học tự đánh giá được kết quả học tập của mình, người học sẽ tựđánh giá được năng lực học tập của bản thân, hiểu được cái gì mình làm được, cái

gì mình chưa làm được để từ đó có hướng phát huy hoặc khắc phục Để có kỹ năng

tự kiểm tra, đánh giá, học sinh cần:

Để có được kĩ năng định hướng việc biết vận dụng khai thác tranh biếm họa vàohọc môn Lịch sử là một trong những phương pháp góp phần tích cực vào mụcđích đó

Chúng tôi xin dẫn nguồn từ kết quả khảo sát về hoạt động tự học của HS THPTtại trường THPT để nêu lên thực trạng về phương pháp khai thác tranh biếm họavào học môn Lịch sử của HS Chúng tôi tiến hành phát phiếu khảo sát 100 em họcsinh

Theo kết quả khảo sát, có 72,0% HS chọn hình thức chỉ học môn lịch sử dựavào kênh chữ SGK, 21,0% HS chọn theo vở ghi của GV và chỉ có 7,0% HS chọnhình thức học kết hợp kênh chữ kết hợp với đồ dùng trực quan trong đó có tranhbiếm họa và các nguồn tư liệu khác

Kết quả khảo sát cũng cho thấy, về kỹ năng khai thác tranh biếm họa:Mức độ

sử dụng không thành thạo các kỹ năng của HS còn quá thấp chiếm 32,0%, có60,0% HS còn lúng túng khi sử dụng các kỹ năng , chỉ có 8,0% sử dụng thành thạocác kĩ năng khai thác đồ dùng trực quan

Về ý kiến của GV đối với kĩ năng khai thác tranh ảnh của HS chúng tôi tiếnhành khảo sát 100 GV, có 68% ý kiến GVcho rằng HS chỉ đọc SGK và có 32% ýkiến GV cho rằng HS có kĩ năng khai thác kênh chữa và kênh hình trong SGK

Ý kiến của các HS về kĩ năng khai thác tranh ảnh đồ dùng trực quan cũng tươngđối tương tự với các ý kiến của các GV về vấn đề này khi có 65% cho rằng các emchỉ học theo SGK và có 35% HS cho biết đã biết khai thác kênh chữ và kênh hìnhkhi lĩnh hội kiến thức môn Lịch sử

Qua kết quả khảo sát, có thể thấy rằng HS vẫn chưa đạt hiệu quả cao trong việckhai thác đồ dùng trực quan để phục vụ cho việc lĩnh hội tri thức Nguyên nhânmột phần là do các em chưa có ý thức tự giác trong quá trình học tập, một phầnkhác là do các em chưa được định hướng một cách cụ thể trong phương pháp họccủa bản thân Do vậy, vai trò của người GV trong việc phát triển kỹ năng học tậpnói chung và kĩ năng kai thác đồ dùng trực quan của HS nhằm góp phần nâng caochất lượng dạy và học ở trường phổ thông là hết sức quan trọng

2.2 Các biện pháp hưỡng dẫn khai thác tranh biếm họa trong dạy học Chương I:Các nước Châu á ,Châu phi và Khu vực Mĩ latinh - Lịch Sử 11 -THPT

2.2.1 Khai thác tranh biếm họa vào hoạt động khởi động tạo tình huống 1.Mục tiêu

Nhằm tạo ra mâu thuẫn nhận thức giữa những kiến thức đã biết và chưa biết cóliên quan tới bài học,từ đó học sinh phải xác định nhiệm vụ học tập của bài học cầnphải giải quyết ,thông qua đó giáo viên dẫn dắt học sinh vào bài mới,lần lượt giảiquyết được nhiệm vụ học tập ở hoạt động sau.Khai thác tranh biếm họa là hoạtđộng nhằm gây hứng thú cho học sinh trong việc lĩnh hội kiến thức mới

2.Ví dụ

Ví dụ 1: Khi GV dạy các Bài 2:Ấn Độ ,Bài 3:Trung Quốc,Bài 4 :Các nướcĐông Nam Á cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX trong hoạt động khởi động để nhằmgây hứng thú và kích thích trí tò mò của HS trước khi tìm hiểu hình thành kiến

thức mới ,GV sử dụng Bức tranh các nước đế quốc bành trướng Châu Á cuối thế

kỉ XIX đầu thế kỉ XX ,để khởi động cho bài mới:

Bức tranh các nước đế quốc bành trướng Châu Á

xâm chiếm châu Á Bức tranh miêu tả một góc của quả địa cầu, cụ thể đó là châu

Á Trên quả địa cầu là một số người cầm kiếm, trang phục của quân đội và cờ củanước mình, đúng với tư thế của những người chiến thắng Trên đó, có cờ củaAnh,Pháp và một số nước nữa Người lính đứng đầu và gần nhất là người cầm cờnước Pháp và cũng là người đứng ở tư thế rất chủ động, điều đó lí giải rằng thờiđiểm đó châu Á là nơi có nhiều thuộc địa của Pháp nhất

Vào thế kỉ XIX, các nước đế quốc đẩy mạnh quá trình xâm lược, các nướcthuộc địa Các thuộc địa trải dài khắp thế giới Các nước có nhiều thuộc địa nhấtlúc bấy giờ là Anh, Pháp

Bước 1:GV hướng dẫn học sinh quan sát bức tranh,vận dụng những hiểu biết

của bản thânđể thực hiện nhiệm vụ sau

Bước 2:GV đưa ra một số câu hỏi gợi ý

+ Em hãy mô tả bối cảnh và hành động của các nhân vật trong tranh

+ Những nước đi đầu trong cuộc xâm lăng châu Á là những nước nào? Vì sao?+ Vì sao châu Á trở thành điểm thu hút các nước đế quốc?

+ Bức tranh cho chúng ta thấy chính sách ngoại giao của các nước đế quốc nóichung, đặc biệt là Pháp, Anh có đặc điểm gì?

+ Em hãy dự đoán kết quả của của cuộc mở rộng thuộc địa tại châu Á của cácnước đế quốc

Bước 3: GV cho học sinh thảo luận theo nhóm hoặc cặp đôi ,sau khi hết thời

gian qui định GV cho HS trình bày sản phẩm của mình,sản phẩm trình bày của HS

có thể đúng có thể sai,từ đó GV dẫn dắt học sinh vào bài học

Ví dụ 2:Khi dạy bài 3 :Trung Quốc ,phần khởi động GV sử dung tranh biếm họa:Bức tranh liên quân 8 nước tấn công Trung Hoa nhằm tạo ra mâu thuẫn trong nhậnthức giữa những kiến thức đã biết và chưa biết ,từ đó yêu cầu học sinh xác địnhđược nhiệm vụ học tập của bài học cần giải quyết thông qua đó giáo viên dẫn dắthọc sinh vào bài mới lần lượt giải quyết được nhiệm vụ của bài học ở ở các hoạtsau:

Nguồn: quoc-cuoi-the-ki-xix-dau-the-ki-xx-c71150-227715.aspx

*Nội dung bức tranh

Liên quân tám nước hay Bát quốc liên minh của tam nước đế quốc nhằmchống lại sự nổi dậy của phong trào Nghĩa Hòa đoàn tập kích vào các sứ quán củatám quốc gia này ở Trung Quốc trong giai đoạn từ năm 1899 đến năm 1901

Tám nước gồm: Anh, Mỹ, Ý, Nhật, Nga và Đế quốc Áo –Hung Sau thất bạicủa phong trào Nghĩa Hòa đoàn, nhà Thanh đã kí Điều ước Tân Sửu (1901), camkết xử tử các quan lại có liên quan đến phong trào, cho phép các nước đế quốcđược đóng quân ở Bắc Kinh và phải bồi thường 67 triệu bảng Anh tiền chiếnphí.Với Điều ước Tân Sửu, Trung Quốc đã thực sự trở thành nước nửa thuộc địa,nửa phong kiến

*Phương thức khai thác

Bước 1:

GV cho HS quan sát hình ảnh và kết hợp phát phiếu học tập( Vận dụng kĩ thuật

dạy học KWLH ).Học sinh trao đổi thảo luận với bạn và hoàn thiện vào phiếu họctập

BẢNG HỎI THEO KĨ THUẬT DẠY HỌC “KWLH”

Mỗi HS có thể trình bày sản phẩm với các mức độ khác nhau.GV dẫn dắt gợi mởnêu những nhiệm vụ của bài học mà các em phải tìm hiểu và dẫn dắt HS vào bàimới Sản phẩm của HS có thể được gợi ý như sau

nước hay Bát quốc

liên minh của tam

nước đế quốc

nhằm chống lại sự

nổi dậy của phong

trào Nghĩa Hòa

đoàn tập kích vào

các sứ quán của

tám quốc gia này ở

Trung Quốc trong

giai đoạn từ năm

1899 đến năm

1901.………

Từng học sinh

sẽ có mongmuốn khácnhau với câuhỏi 2,GV dựvào phần momgmuốn này dẫndắt sang bàimới với cácmục tiêu tìmhiểu

………

………

………

………

3.Ý nghĩa: Trong quá trình dạy học ở trường phổ thông, khai thác tranh biếm họa

là một phương pháp dạy học nhất là khai thác tranh biếm họa trong hoạt động khởiđộng ,tạo tình huống dẫn dắt học sinh vào bài mới tạo hứng thú học tập giúp hìnhthành và phát triễn kĩ năng cho học sinh có vị trí quan trọng trong việc thực hiệnmục tiêu bộ môn và góp phần đào tạo thế hệ trẻ có tri thức sâu, rộng, có năng lực

tự chủ, sáng tạo

Sản phẩm của quá trình học chính là con người phát triển toàn diện về các mặttri thức, phẩm chất đạo đức, kĩ năng, kĩ xảo “ Đó cũng là quá trình hướng tới sựphát triển của chủ thể hoạt động học, thông qua các hành động khám phá lại và dầndần lĩnh hội được kho tàng tri thức của nhân loại, biến thành tri thức của bản thânmình Trên cơ sở đó tự bồi dưỡng phẩm chất, đạo đức rèn luyện các kĩ năng, kĩxảo”

2.2.2 Khai thác tranh biếm họa vào hoạt động hình thành kiến thức mới a.Bức tranh biếm họa về sự bành trướng của Nhật Bản cuối thế kỉ XIX dầu thế kỉ XX

Khi dạy bài1:Nhật Bản,giáo viên sử dụng tranh biếm họa về sự bành trướng của

đế quốc Nhật Bản cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX nhằm kích thích trí tò mò vàhứng thú của học sinh, như sau

Tranh biếm họa về sự bành trướng của đế quốc Nhật cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX

*.Nội dung bức tranh

Trong bức tranh là hình ảnh người lính Nhật đang dùng vũ khí căt từng ô trên

‘‘mảnh đất” Trung Quốc.Xung quanh mảnh đất cắm cờ đế quốc Nhật.Toàn bộ bứctranh mô tả cuộc xâm lược của đế quốc Nhật vào Trung Quốc ,xẻ thịt từng mảnhđất Trung Quốc

*.Phương pháp khai thác

nhóm qua phiếu học tập

Bước 2:GV hướng dẫn học sinh quan sát bức tranh,vận dụng những hiểu biết

của bản thân để thực hiện nhiệm vụ nhóm:Mỗi thành viên trong nhóm phác họanhững ý tưởng về cách riair quyết vấn đề trên giấy nhớ và dán ở xung quanh bảng(theo phiếu học tập )như 1 triển lãm tranh.Sau khi hoàn thành nhiệm vụ cả nhớmtrao đổi thảo luận để tìm ra ý kiến chung

PHIẾU HỌC TẬP

Nhiệm vụ Tranh biếm họa về sự bành trướng của đế quốc Nhật cuối thế kỉ XIX

đầu thế kỉ XX để hoàn thành nhiệm vụ nhóm sau

Nhóm 1:Các em hãy quan sát và mô tả hành động của nhân vật trong bức

tranh.Hành động của người lính trong bức tranh khiến em liên tưởng sự kiện gì củalịch sử thế giới ? Em hãy phỏng đoán về thời gian xuất hiện của hành động đó

Nhóm 2:Các em hãy lí giải nguyên nhân Nhật chiếm Trung Quốc Việc người lính Nhật dùng vũ khí để xẻ đất của Trung Quốc cho thấy tính chất của cuộc chiến

này là gì ?

Bước 3: Cá nhân HS sẽ làm việc độc lập,viết ý kiến vào phần giấy của mình.Sau

đó HS thảo luận nhóm ,thống nhất ý kiến chung rồi viết vào phần chính giữa GV

sử dụng kĩ thuật phòng tranhtrieenr lãm các sản phẩm của HS Ccá nhóm lần lượttrình bày sản phẩm ,nhóm bạn nhận xét ,góp ý bổ sung

b.Bức tranh các nước đế quốc chia nhau chiếc bánh ngọt

Trung Quốc

(1)Viết ý kiến cá nhân (2)Viết ý kiến cá nhân

(3)Viết ý kiến cá nhân (4)Viết ý kiến cá nhân

Ý KIẾN CHUNG CỦA CẢ

NHÓM

*.Nội dung bức tranh

Bức tranh miêu tả cảnh các nước đế quốc đua nhau xâu xé Trung Quốc nhânvật trong bức tranh từ trái qua phải là đại diện các nước đế quốc Anh,Đưc,Nga,Pháp và Nhật bản với vũ khí trên tay đang tập trung bàn thảo việc phân chia

chiếc bánh ngọt Trung Hoa thành các phần, vẻ mặt của họ vừa lộ vẻ đăm chiêu,

vừa toan tính thiệt hơn với mong muốn nước mình sẽ giành được phần ngon nhất,nhiều nhất Sau lưng các nước đế quốc là hình ảnh của một viên quan triều đìnhMãn Thanh đang cố tỏ vẻ hung dữ, cố gắng xua đuổi song có vẻ như các nước đếquốc không để ý tới điều đó Hình ảnh năm nhân vật đại diện cho 5 nước đế quốcngồi xung quanh chiếc bánh “Chine” với những con dao nhọn hoắt, sắc bén là biểuhiện rõ nét bản chất tham lam, sự chà đạp lên quyền dân tộc của các nước yếu thếtrong thời đại chủ nghĩa đế quốc bành trướng thế giới

Đất nước Trung Quôc với diện tích rộng lớn, đứng thứ 3 thế giới và số dânđông nhất thế giới Với những điều kiện vô cùng thuận lợi về nhân công, tàinguyên…để phát triển kinh tế, Trung Quốc đã trở thành “cái bánh ngọt’’ mà tất cảcác nước đế quốc đều thèm muốn Quá trình các nước đế quốc xâu xé Quốc bắtđầu từ cuộc chiến tranh thuôc phiện của thực dân Anh năm 1840-1842 Với hiệpước Nam Kinh tháng 8/1842, Trung Quốc phải cắt Hương Cảng cho Anh Sauchiến tranh thuốc phiện, các nước đế quốc từng bước nhảy vào xâu xé Trung Quốc

Từ cuối những năm 60-70 của thế kỉ XIX, đế quốc Anh, Mĩ, Nhật đã tiến hànhnhiều cuộc chiến tranh xâm lược ở các vùng biên giới ở phía đông và tây namTrung Quốc Năm 1867, Mĩ tấn công Đài Loan nhưng bất thành Năm 1874, Nhậtđược Mỹ giúp sức đánh chiếm Đài Loan, buộc chính quyền Mãn Thanh phải bồithường 50 vạn lạng bạc Năm 1875, Anh buộc triều Thanh phải kí “Điều ước YênĐài”, cho phép người Anh được hoạt động ở các tỉnh Vân Nam, Tứ Xuyên, TâyTạng, Cam Túc và Thanh Hải Năm 1897, Anh buộc nhà Thanh cắt nhượng bộphận núi Dã Nhân ở Vân Nam, mở thêm các cảng Ngô Châu, Tầm Thủy trên sôngTây Giang Năm sau lại cưỡng bức nhà Thanh cho thuê Uy Hải Vệ, bán đảo CửuLong, các hòn đảo gần Hương Giang và ở hai cảng vịnh Đại Bằng, Thẩm Quyến.Đức phái quân đến chiếm đóng Giao Châu Loan, giành được quyền xậy dựngđướng sắt Giao Tế ở Sơn Đông và quyền khai mỏ ở khu vực hai bên đường sắt vớiphạm vi 15 km Đế quốc Nga ngoài một số quyền lợi còn được xậy dựng đường sắt

ở Hắc Long Giang, Cát Lâm đến Hải Sâm Uy Năm 1897, Nga chiếm Lữ Thuận,Đại Liên Cho đến cuối thế kỉ XIX, Đức chiếm tỉnh Sơn Đông; Anh xâm chiếmxong vùng châu thổ sông Dương Tử; Pháp thôn tính vùng Vân Nam, Nga và Nhậtchiếm đóng vùng Đông Bắc…Như vậy Trung Quốc cơ bản dã được chia xong

*Mục tiêu cần đạt

-HS khai thác được tư liệu lịch sử ,trình bày được các nước đế quốc đua nhau xâu

xé Trung Quốc ….góp phần phát triển năng lực nhận diện và sử dung tư liệu Lịchsử

*Phương thức khai thác

Bức tranh các nước đế quốc chia nhau chiếc bánh ngọt Trung Quốc được khai

thác để dạỵ hoc nội dung 1.Trung Quốc bị các nước đế quốc xâm lược cuối thế kỉ XIX thuộc Bài 3:Trung Quốc-Lịch sử 11-THPT.

Bước 1: Giáo viên cho HS quan sát bức tranh ,kết hợp SGK dể thực hiện nhiệm

vụ học tập

Bước 2:GV đưa ra các câu hỏi theo hướng gợi mở

-Hãy miêu tả ngoại hình của các nhân vật trong bức tranh

-Các nhận vật trong bức tranh đại diện cho những quốc gia nào?

-Thần thái của các nhân vật được biểu hiện như thế nào?Vì sao lại có sự biểuhiện đó?

-Hãy cho biêt cuối thế kỉ XIX Trung Quốc bị các nước đế quốc nào xâm chiếm ?-Bức tranh mang đến cho chúng ta thông điệp gì ?

Bước 3:GV cho học sinh thảo luận trình bày sản phẩm của mình,Gv tiến hànhnhận xét ,bổ sung kiến thức cho HS đồng thời sử dung nội dung bức tranh nêu ở