Bảo kính cảnh giới số 43 không phải là "niềm vui rạo rực trước thiên nhiên trong cảnh ngày hè" như nhiều tác giả đã nhận xét, mà là một niềm thao thức lớn trong tâm hồn nhà thơ,[r]
Trang 1Đôi điều trao đổi về văn bản và hướng khai thác bài thơ
Bảo kính cảnh giới số 43 của Nguyễn Trãi 1
***
Phan Thị Thanh Vân
Trường THPT Huỳnh Thúc Kháng
1 Trong chương trình Ngữ văn lớp 10, Nguyễn Trãi là một trong những tác giả trọng tâm Ngoài phần giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của tác giả,
học sinh còn được học hai tác phẩm Đó là Bài cáo bình Ngô và Bảo kính cảnh
giới số 43 Đây là những tác phẩm đã hiện diện trong chương trình ngữ văn THPT
từ hàng chục năm nay Tuy nhiên, từ văn bản đến cách hiểu và hướng khai thác các tác phẩm đến nay vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất Từ thực tế giảng dạy, trong phạm vi bài viết này, chúng tôi xin được trao đổi thêm một số vấn đề về bài thơ
Bảo kính cảnh giới số 43.
2 Sách giáo viên Văn 10 (Tập 1, sách chỉnh lý hợp nhất năm 2000), phần
hướng dẫn giảng bài Bảo kính cảnh giới số 43 của Nguyễn Trãi, được bắt đầu bằng việc khẳng định tâm thế "mở lòng ra đón nhận cảnh vật" của nhà thơ "đón trong
lúc rồi (rỗi rãi), trong lúc dạo chơi hóng mát, nghĩa là trong lúc sống nhàn nhã mà tâm hồn cũng thảnh thơi…"2 Từ cách hiểu đó, soạn giả viết: "Thi nhân đã đón nhận cảnh vật bằng thị giác, thính giác, khứu giác và cả bằng ấn tượng, tưởng tượng nữa Trong cảnh có sắc (xanh, đỏ, hồng), có ánh sáng (chiều tà), có âm thanh (cầm ve) Nói chung là cảnh vật có sức sống, đang cựa quậy, đang vươn tới, trông vui mắt…" và nữa, "từ niềm vui đó lại còn dậy lên một ước mong cũng thật cao đẹp, cũng thật nghệ sĩ: ước mong có được tiếng đàn của vua Thuấn ngày trước
để ca ngợi cuộc sống hôm nay"3 Cùng cách nhìn đó, nhưng có phần chi tiết hơn,
Lã Nhâm Thìn trong cuốn Giảng văn văn học Việt nam cũng cho rằng, "Thời gian
rảnh rỗi, tâm hồn thư thái, thanh thản, khí trời mát mẻ, trong lành…Một ngày như
thế trong đời Nguyễn Trãi đâu nhiều Ông là người thân không nhàn mà tâm cũng không nhàn Một phút thanh nhàn trong thuở ấy với Nguyễn Trãi thật đáng quý
biết bao Quả hiếm hoi mới có một hoàn cảnh lý tưởng đến thế - cả khách quan và chủ quan - để làm thơ, để yêu say cái đẹp"4 Từ cách hiểu ấy, tác giả phát triển
thêm: "Ở đây ông có được cả một ngày trường để thưởng thức thiên nhiên với một tâm trạng lâng lâng, sảng khoái Ức Trai giành cho mình một cái quyền Rồi hóng
mát thuở ngày trường , bởi niềm mơ ước, nỗi trăn trở dày vò, mục đích lớn nhất
1 Phan Thị Thanh Vân, " Kỷ yếu hội thảo khoa học Dạy học ngữ văn ở trường phổ thông theo chương trình và
sách giáo khoa mới" do Trường ĐH Vinh - Sở GD & ĐT Nghệ An - Sở GD & ĐT Hà Tĩnh - Sở GD & ĐT Thanh
Hoá tổ chức tháng 4-2007.
2 Nguyễn Đình Chú- Nguyễn Lộc chủ biên, Văn học 10, tập 1 (Sách giáo viên), Nxb Giáo Dục, H 2000 tr 97.
3 Sdd, tr 98.
4 Lã Nhâm Thìn, Giảng văn văn học Việt Nam, Nxb Giáo Dục, H 1997, tr 151.
Trang 2của đời ông đã được thực hiện: dân ấm no, hạnh phúc" Qua nhiều lần thay đổi
sách giáo khoa, gần đây bài Bảo kính cảnh giới số 43 của Nguyễn Trãi lại được chọn đưa vào phần đọc văn Ngữ văn 10 của hệ chương trình chuẩn (Phan Trọng
Luận chủ biên) và hệ nâng cao (Trần Đình Sử chủ biên) So với sách giáo khoa
ngữ văn trước đây, nhan đề bài thơ đã được đổi thành Cảnh ngày hè Ngoài ra, ở câu 4 "Hồng liên trì đã tịn mùi hương" được đổi thành "Hồng liên trì đã tiễn mùi
hương" Dù văn bản bài thơ đã có sự thay đổi, song định hướng khai thác về cơ bản
không có gì thay đổi
3 Dù đã có những khác biệt trong cách khai thác chi tiết, nhưng về cơ bản, các soạn giả đều thống nhất khi cho rằng, chủ thể trữ tình xuất hiện trước thiên nhiên trong thời gian rảnh rỗi với một tâm trạng ung dung, thảnh thơi trong ngày
hè Từ đó, các soạn giả đã đi sâu khai thác ngôn ngữ miêu tả thiên nhiên đầy sáng
tạo của Nguyễn Trãi, và xem đó là một biểu hiện của sự cảm nhận tinh tế vẻ đẹp thiên nhiên của nhà thơ Đây là một cách tiếp cận có ý nghĩa Tuy nhiên, theo chúng tôi, nếu chỉ dừng lại ở đó thì quả là chưa đủ Với tư cách là một "bản tự thuật tâm trạng" (G.N.Pospelop), thơ trữ tình trước hết và bao giờ cũng là sự thể hiện một khát vọng được bày tỏ, được giao cảm, được sẻ chia những nỗi niềm sâu kín của tâm hồn Chính vì vậy, để hiểu một bài thơ trữ tình, việc chỉ ra những hình ảnh thơ độc đáo, những câu chữ cụ thể là cần thiết nhưng chưa phải là điều cơ bản Cần phải thấy rằng, hồn cốt của một bài thơ là ở cái giọng điệu của nó Dấu ấn tài năng, cá tính sáng tạo và những tiếng lòng sâu thẳm của thi nhân trước cuộc đời… đều được thể hiện qua giọng điệu bài thơ Vì vậy, hiểu bài thơ trước hết phải nắm bắt được cái giọng điệu của nó Về điều này, giáo sư Hoàng Ngọc Hiến trong cuốn
Văn học và học văn đã viết: "Sự phong phú, tính đa nghĩa, ý vị đậm đà của bài văn
trước hết là ở cái giọng Năng khiếu văn ở phần tinh tế nhất là năng lực bắt được trúng cái giọng của văn bản mình đọc và tạo ra được giọng đích đáng cho tác phẩm mình viết" Từ cách nhìn ấy, có thể thấy "chủ âm" trong giọng điệu của bài thơ
Bảo kính cảnh giới số 43 không phải là "niềm vui rạo rực trước thiên nhiên trong
cảnh ngày hè" như nhiều tác giả đã nhận xét, mà là một niềm thao thức lớn trong tâm hồn nhà thơ, một khát vọng cháy bỏng được khẳng định mình, được đem hết
sức lực, tâm huyết của mình, cống hiến cho dân, cho nước Cái âm hưởng trữ tình
đặc biệt của bài thơ, theo chúng tôi, là ở đó
4 Có một thực tế là cho đến nay, trong nhiều cuốn sách, văn bản bài thơ vẫn chưa được thống nhất Đối chiếu một số văn bản trong các sách Ngữ văn 10 và một
số sách tham khảo những năm qua, chúng tôi nhận thấy có sự không thống nhất về
chữ mở đầu bài thơ Các tài liệu như Nguyễn Trãi toàn tập 5, sách giáo khoa Văn
10 do Nxb Giáo Dục xuất bản hằng năm và các tài liệu đã dẫn ở trên đều ghi là
5 Nguyễn Trãi toàn tập, Nxb Khoa học xã hội, H.1976, tr 453
Trang 3"Rồi hóng mát, thuở ngày trường" Trong khi đó, ở một số tài liệu khác như Quốc
âm thi tập 6 , Mấy vấn đề về phương pháp dạy thơ văn cổ Việt Nam 7, Văn học 10 (Hội nghiên cứu giảng dạy thành phố Hồ Chí Minh) lại ghi là "Rỗi hóng mát thuở
ngày trường"
Từ "rồi" là một từ cổ "Rồi" cũng có nghĩa giống "rỗi" đều được hiểu là thời
gian rỗi rãi Tuy nhiên, chữ "rỗi" có vẻ hiện đại hơn so với chữ "rồi" Nhưng đó
chưa phải là điều quan trọng Vấn đề là ở chỗ, sự thay đổi về thanh điệu sẽ làm mất
đi cái sắc màu cổ điển của câu thơ, phá vỡ cái giọng điệu rất riêng, chứa đầy thông điệp của bài thơ, một yếu tố quan trọng mà sự cộng hưởng, tương hợp của nó với những yếu tố khác trong câu thơ sẽ gợi mở nhiều điều thú vị về bài thơ Từ cách
hiểu đó, theo chúng tôi, từ rồi trong văn bản sách giáo khoa hiện nay là hợp lý
Cũng rơi vào trường hợp thiếu thống nhất về văn bản bài thơ là trường hợp
chữ "tiễn" ở câu 4 Sách giáo khoa những năm trước đây ghi là "tịn", còn sách giáo khoa hiện nay lại ghi là"tiễn" Nội dung chú giải về hai từ này hoàn toàn trái ngược nhau "Tịn mùi hương" được chú là "hết mùi hương" Trong khi đó, "tiễn mùi
hương" được chú là "toả hương ngào ngạt" Từ đó, hai câu "Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ/ Hồng liên trì đã tiễn mùi hương" được hiểu là, "trong khi thạch lựu
ở hiên còn đang tiếp tục phun màu đỏ, thì sen hồng trong ao đã ngát mùi hương"
Sự thiếu nhất quán về văn bản và chú thích trong các sách giáo khoa và tài liệu tham khảo đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc tiếp nhận ý nghĩa bài thơ của giáo viên và học sinh. Nguyễn Ngọc San trong bài "Thử bàn về vấn đề phiên Nôm" 8 cho rằng, chữ "tịn" cũng là hình thức cổ của "tận" "Tịn" hay "tận" cũng đều có nghĩa
là "hết" Theo ông, ở thế kỉ XV do chịu ảnh hưởng của cách đọc cũ nên "tịn" được viết thành "tiễn" Đào Duy Anh trong Nguyễn trãi toàn tập cũng giải nghĩa, "tịn" tức "hết", cũng như "tận" Ở nông thôn Thanh Nghệ người ta còn nói tịn tức là hết.
Đến tịn nơi chứ không nói tận.
Theo chúng tôi, cách hiểu của ông Nguyễn Ngọc San là hợp lý Chữ "tiễn" ở đây phải được hiểu là "hết" chứ không thể hiểu là "tỏa ngát" được Theo cách hiểu
này, hai câu Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ/Hồng liên trì đã tiễn mùi hương là tả
cảnh cuối mùa hạ chứ không phải là cảnh đương giữa mùa hạ Điều đáng nói ở đây
là thiên nhiên vào thời điểm cuối hè trong con mắt nhà thơ vẫn tràn đầy sức sống Tất cả dường như đều muốn trỗi dậy, muốn bộc lộ hết vẻ đẹp của mình Cây hòe
trước hiên cứ như đang "đùn đùn" mà lên, đùn đùn mà toả rộng; cây lựu như đang
"phun" ra những tia màu đỏ chói, như muốn cháy hết mình một lần cuối để chuẩn bị bước sang thu; Hoa sen đã "tịn" mùi nhưng trong tri giác của nhà thơ vẫn ngát
6 Nguyễn Trãi, Quốc âm thi tập, Nxb Văn -Sử -Địa, H 1956, tr 43
7 Nguyễn Sĩ Cẩn, Mấy vấn đề về phương pháp dạy thơ văn cổ Việt Nam, Nxb Giáo Dục, H.1984, tr 131
8 Nguyễn Ngọc San, Thử bàn về vấn đề phiên Nôm Bài tham gia Hội nghị chữ Nôm Quốc tế (Ngày 12-14 tháng 11, năm 2004), Thư viện Quốc gia Việt Nam
Trang 4hương thơm (nói "không" là để nói "có", nói đã "hết" nhưng trong tri giác của nhà thơ vẫn còn Cách hiểu này hoàn toàn phù hợp với đặc điểm của thi pháp văn học trung đại)
5 Bài Bảo kính cảnh giới số 43 của Nguyễn Trãi là một bài thơ có tính chất
răn dạy, giáo huấn nhưng cũng là bài thơ trong chùm thơ nói về tâm trạng của nhà thơ trong cuộc sống nhàn dật Đó là những bài thơ được sáng tác trong thời kỳ ông không còn được nhà vua tin dùng Tâm trạng ông luôn chứa đầy mâu thuẫn Một bên là lạc thú nhàn tản, một bên là nợ quân thần cần báo đáp Vì vậy, dù sống trong cảnh ẩn dật, nhưng lòng nhà thơ vẫn không yên Để hiểu đúng bài thơ, không thể không lưu ý đến điều này
Bài thơ được mở đầu bằng một câu thơ với những tín hiệu đặc biệt: "Rồi
hóng mát thuở ngày trường" Chữ "rồi" đứng đầu câu thơ tạo nên ý nghĩa nhấn mạnh
thời gian rỗi rãi Ý nghĩa đó lại được bổ sung, khắc đậm bởi ba chữ "thuở ngày
trường" (Thuở- ngày- trường đều là những từ ngữ chỉ thời gian dài) Thêm vào đó,
nhịp ngắt 1/5 khiến cho câu thơ có một giọng điệu riêng Toàn bộ câu thơ gợi lên một ý nghĩa: thời gian trôi đi quá chậm! Xét về nghĩa tường minh, câu thơ diễn tả một trạng thái ung dung, thảnh thơi của Nguyễn Trãi trong ngày hè như nhiều người đã cảm nhận Nhưng xét về nghĩa hàm ẩn, câu thơ không đưa đến một cảm
giác thú vị nào trong việc ngồi "hóng mát" Cũng như cách Nguyễn Trãi ca ngợi thú
nhàn trong bài Côn Sơn ca :
Côn Sơn suối chảy rì rầm
Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai Côn Sơn có đã rêu phơi
Ta ngồi trên đá như ngồi đệm êm Trong ghềnh thông mọc như nêm
Tìm nơi bóng mát ta lên ta nằm Trong rừng có bóng trúc râm Dưới màu xanh ngát ta ngâm thơ nhàn.
(Bản dịch thơ chữ Hán Nguyễn Trãi )
Chữ "nhàn" (rỗi) vẫn thường đi về trong thơ Nguyễn Trãi, nhưng đó chỉ là
cách nói Ở Nguyễn Trãi, thân có thể nhàn, nhưng tâm không bao giờ nhàn Câu
thơ "Rồi hóng mát thuở ngày trường" hé mở một nỗi buồn, bức xúc trong tâm trạng
thi nhân Và nữa, trong cái nhìn của Nguyễn Trãi, hoa sen cuối hạ vẫn mang một
vẻ đẹp riêng, một sức sống tiềm tàng Ở một tầng nghĩa khác, ý niệm về thời gian cuối hè, và sự xuất hiện trong tri giác mùi hương của hoa sen lại ẩn chứa một nỗi niềm bâng khuâng thao thức của nhà thơ trước sự chuyển biến, tan phai dần của cái đẹp Qua cách nhìn thiên nhiên đó, ta nhận rõ sự nhạy cảm, tinh tế đến mức tuyệt vời trước vẻ đẹp thiên nhiên của Nguyễn Trãi Mặt khác, phẩm chất tinh thần
Trang 5mạnh mẽ trong tâm hồn nhà thơ phần nào được hé lộ Đó là nỗi khao khát đến cháy bỏng được bộc lộ mình như những cây hoè, cây lựu, cây sen… Đây cũng là một phương thức trữ tình quen thuộc trong thơ Nguyễn Trãi mà ta đã từng bắt gặp ở
bài Tùng Ở đó, nhà thơ đã mượn hình ảnh cây tùng để gửi gắm nỗi khát khao của mình: Thu đến cây nào chẳng lạ lùng/Một mình lạt thuở ba đông… Cây tùng
của Nguyễn Trãi cũng như những hình ảnh kia, không thể nhầm lẫn với "rừng tùng" nói chung trong văn học Có thể nói, thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi mang một vẻ đẹp độc đáo vì nhà thơ đã hóa thân, hóa hồn vào trong đó
Nếu như trung tâm chú ý của nhà thơ ở những câu đầu là màu sắc, hương thơm của cảnh vật thì ở những câu sau, nhà thơ lại hướng tới âm thanh - những âm
thanh của niềm vui: tiếng lao xao chợ cá nơi đông người và tiếng ngân vang của
những "nhạc sĩ mùa hè" Những âm thanh đó hòa trộn vào nhau gợi hình ảnh một cuộc sống trù phú, thanh bình, yên ả của làng quê trong cảnh đất nước được giải
phóng Thế nhưng, lắng sâu trong những âm thanh đó, tiếng lao xao chợ cá từ xa vọng lại, tiếng cầm ve trong buổi chiều tà, dường như ẩn chứa một nỗi bâng
khuâng thầm kín trong tâm hồn nhạy cảm của nhà thơ Và nỗi niềm của Nguyễn Trãi được bộc lộ trực tiếp trong hai câu kết:
Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng Dân giàu đủ, khắp đòi phương.
Nguyễn Trãi khát khao có được cây đàn của vua Thuấn ngày trước để ca ngợi cuộc sống hôm nay Câu thơ 6 chữ kết đọng điều tác giả hằng mong mỏi, tâm
niệm suốt đời Thì ra, trong cảnh nhàn nhã, Nguyễn Trãi trước sau vẫn là "Bui một
tấc lòng ưu ái cũ/ Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông" Thêm một lần nữa, ta
hiểu cái "rồi hóng mát" ở câu mở đầu bài thơ chỉ là một cách nói Tâm hồn ông không bao giờ ngơi nghỉ Thân có nhàn nhưng tâm chẳng bao giờ nhàn Khát vọng
thường trực của ông là được đem tài năng, sức lực của mình cống hiện cho dân, cho nước
6 Kết luận
Như chúng ta đã biết, trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, Bảo kính cảnh giới
số 43 (gương báu răn mình) thuộc loại thơ mang tính giáo huấn Nhưng không
phải bài nào cũng có nội dung giáo huấn trực tiếp Bài số 43 là một bài như vậy Ý nghĩa giáo huấn của bài thơ thể hiện một cách gián tiếp, xuyên thấm qua hình ảnh, giọng điệu bài thơ Đọc bài thơ, ta không tìm thấy một lời răn dạy trực tiếp nào, chỉ thấy một tiếng lòng thiết tha, một khát vọng lớn muốn khẳng định mình, muốn cho người dân đất Việt khắp nơi được sống hạnh phúc, ấm no Vẻ đẹp tâm hồn, khát vọng sống của nhà thơ luôn ám ảnh trong tâm hồn mỗi chúng ta Đó chính là lời giáo huấn sâu sắc nhất, có "hiệu quả" nhất mà bài thơ mang lại Từ cách hiểu
Trang 6đó, thiết nghĩ không nên đặt nhan đề cho bài thơ là Cảnh ngày hè mà nên giữ
nguyên nhan đề như nó bấy lâu nay đã từng tồn tại
Chúng tôi luôn ý thức một cách sâu sắc rằng, thấu cảm và truyền thụ được
cho học sinh cái hay, cái đẹp của một bài thơ trữ tình tinh tế, sâu sắc như bài Bảo
kính cảnh giới số 43 của Nguyễn Trãi là một công việc hết sức khó khăn Một tác
phẩm hay không bao giờ là một tác phẩm dễ hiểu, đơn nghĩa Vẻ đẹp tinh tế của nó luôn tiềm ẩn, mở ngỏ cho mọi sự tìm tòi, khám phá Vì vậy, những ý kiến trên đây của chúng tôi chỉ là một trong những cách hiểu, một hướng tìm tòi Qua thực tế giảng dạy bài thơ trên ở lớp 10 trong nhiều năm qua, chúng tôi nhận thấy về cơ bản, các em có hứng thú học tập và tỏ ra tiếp nhận được những giá trị cơ bản của bài thơ Chính điều đó đã giúp chúng tôi tự tin hơn về cách hiểu và hướng khai thác trên đây của mình
Vinh, tháng 2/2007