Xác định nội dung và phương pháp tổ chức trò chơi học tập qua môn địa lí 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực

Việc xác định nội dung và phương pháp tổ chức trò chơi học tập trên thực tiễn đã và đang là một cách thức rất hữu hiệu để khơi dậy niềm đam mê hứng thú họctập của HS không những chỉ môn

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong những năm gần đây, dạy học nói chung và dạy học địa lí nói riêng đangđứng trước yêu cầu đổi mới cả về nội dung và phương pháp dạy học theo hướngphát huy vai trò sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy, nănglực tự giải quyết các vấn đề nảy sinh trong học tập cũng như trong đời sống xã hội

Để đáp ứng những yêu cầu đó, dạy học địa lí không chỉ cung cấp cho HS nhữngkiến thức có sẵn mà phải rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo cho HS, năng lực tự học, họcsuốt đời, học mọi lúc, mọi nơi, học mà chơi, chơi mà học

Tuy nhiên, trước một thực tế không phủ nhận được là nhiều nơi môn địa lí vẫnchưa được các em chú trọng, cho là môn phụ, không có hứng thú học tập nên kếtquả chưa cao

Trong điều kiện kinh tế- xã hội hiện nay, các hoạt động theo kiểu “học mà chơi,chơi mà học” được các em học sinh phổ thông rất yêu thích Tuy nhiên, phần lớncác hoạt động ấy đều là hoạt động tự phát, mang tính chất ngẫu hứng, không chứađựng một nội dung học tập, giáo dục nào hoặc có nhưng nội dung không lànhmạnh, nhiều lúc có thể đẩy các em vào những cuộc chơi không bổ ích Do đó việcđịnh hướng những trò chơi cho các em học sinh là một vấn đề cần được quan tâmcủa nhà quản lý giáo dục cũng như đội ngũ các nhà giáo

Việc xác định nội dung và phương pháp tổ chức trò chơi học tập trên thực tiễn

đã và đang là một cách thức rất hữu hiệu để khơi dậy niềm đam mê hứng thú họctập của HS không những chỉ môn địa lí mà còn đối với tất cả các môn học khác

Nó như một trào lưu và xu hướng tất yếu đối với sự phát triển của xã hội

Với những lí do trên cũng như những kinh nghiệm bản thân có được trong quá

trình dạy học, tôi chọn đề tài “Xác định nội dung và phương pháp tổ chức trò chơi học tập qua môn Địa lí 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực” để

nghiên cứu, nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn địa lí, đồng thờilàm cho “cuộc chơi” của các em trở nên hữu ích hơn

II MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

1 Mục đích

Xác định một số nội dung và phương pháp tổ chức trò chơi dễ thực hiện, cóhiệu quả cho học sinh THPT thông qua các tiết dạy học trên lớp, từ đó góp phầnphát triển một số năng lực cho HS, nâng cao chất lượng dạy – học Địa lí

2 Nhiệm vụ

- Nghiên cứu những cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xác định nội dung vàphương pháp tổ chức trò chơi học tập qua môn Địa lí 11 THPT theo định hướngphát triển năng lực cho học sinh thông qua các hoạt động dạy học trên lớp

- Xác định các nội dung có thể tổ chức trò chơi thông qua các tiết dạy học trênlớp.

- Xác định các phương pháp dễ làm, dễ vận dụng mang lại hiệu quả cao thôngqua tổ chức trò chơi

III PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Phương pháp tổ chức trò chơi học tập theo hướng phát triển năng lực cho họcsinh qua môn Địa lí 11

- Vận dụng đối với học sinh trường THPT Quỳ Hợp 2 – huyện Quỳ Hợp

IV LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU

Việc tổ chức trò chơi nói chung và trò chơi học tập nói riêng là một yêu cầukhông thể thiếu được trong thực tiễn cuộc sống cũng như trong quá trình dạy học,

nó được xem là một trong những yêu cầu cơ bản Do vậy, việc tổ chức trò chơi họctập ngày càng được quan tâm và đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập tới dướinhiều góc độ bộ môn khác nhau Tuy nhiên, các tài liệu đó chỉ đề cập đến nhữngkhái niệm, phân loại, cách thức tổ chức trò chơi theo kiểu “vận động” cho học sinhnói chung chứ chưa đi sâu vào việc xây dựng, tổ chức trò chơi học tập với các mônhọc và bài tập cụ thể

Trên cơ sở kế thừa, phát triển các đề tài đã có, sáng kiến đi sâu vào việc xácđịnh được các nội dung và phương pháp cụ thể trong việc tổ chức trò chơi học tậptheo định hướng phát triển năng lực qua môn Địa lí 11 nhằm nâng cao chất lượngdạy và học môn địa lí ở trường THPT nói chung và trường THPT Quỳ Hợp 2 nóiriêng

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Tiến hành thu thập tài liệu qua sách, báo, các văn bản liên quan đến đề tài Trên

cơ sở đó để phân tích, tổng hợp và rút ra những vấn đề cần thiết của đề tài

2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Trong quá trình nghiên cứu, bản thân sử dụng các phương pháp như: điều tra,khảo sát, quan sát sản phẩm, tổng kết kinh nghiệm…Đó là những cơ sở cho việctriển khai cũng như khả năng ứng dụng của đề tài

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC TRÒ

CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT

I NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VỀ TRÒ CHƠI VÀ TRÒ CHƠI HỌCTẬP

1 Một số khái niệm chung

+ Trò chơi học tập là trò chơi có luật và nội dung cho trước, là trò chơi của sựnhận thức, hướng đến sự mở rộng, chính xác hóa, hệ thống hóa các biểu tượng đã

có nhằm nâng cao tính tích cực của hoạt động nhận thức, phát triển năng lực trí tuệcủa HS trong lúc chơi Trong trò chơi học tập các em giải quyết nhiệm vụ học tậpdưới hình thức chơi nhẹ nhàng, nhiệm vụ học tập được các em tiếp nhận như mộtnhiệm vụ chơi

- Phát triển năng lực

Theo Từ điển tiếng việt do tác giả Hoàng Phê chủ biên (Nhà xuất bản ĐàNẵng 1998) có giải thích: năng lực là: “Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tựnhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó Phẩm chất tâm lí và sinh lí tạocho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượngcao”

Nhà tâm lý học A.Rudich đưa ra quan niệm: năng lực đó là tính chất tâm sinh

lý của con người chi phối quá trình tiếp thu các kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo cũngnhư hiệu quả thực hiện một hoạt động nhất định Năng lực của con người khôngchỉ là kết quả của sự phát triển và giáo dục mà còn là kết quả hoạt động của cácđặc điểm bẩm sinh hay còn gọi là năng khiếu Năng lực đó là năng khiếu đã đượcphát triển, có năng khiếu chưa có nghĩa là nhất thiết sẽ biến thành năng lực Muốn

vậy phải có môi trường xung quanh tương ứng và phải có sự giáo dục có chủ đích Trong tài liệu tập huấn việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo địnhhướng phát triển năng lực của HS do Bộ giáo dục và Đào tạo phát hành năm 2015thì “Năng lực được quan niệm là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiếnthức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân,… nhằm đáp ứng hiệuquả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định Năng lực thểhiện sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố (phẩm chất của người lao động, kiến thức

và kỹ năng) được thể hiện thông qua các hoạt động của cá nhân nhằm thực hiệnmột loại công việc nào đó Năng lực bao gồm các yếu tố cơ bản mà mọi người laođộng, mọi công dân đều cần phải có, đó là các năng lực chung, cốt lõi”

Tóm lại, dựa trên quan niệm của nhiều tác giả đưa ra ở trên có thể định nghĩanhư sau: “Năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnhnhất định nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cánhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, … năng lực của cá nhân được đánh giáqua phương thức và khả năng hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đềcủa cuộc sống”

Như vậy, dạy học theo hướng phát triển năng lực là tạo điều kiện đẩy mạnhđổi mới phương pháp và hình thức dạy học trên cơ sở tổ chức các hoạt động pháthuy tính tích cực, chủ động, khả năng tự học của HS và cách dạy của GV Trongquá trình dạy học GV sẽ tạo thuận lợi cho HS tự tìm tòi, khám phá kiến thức quahoạt động cá nhân, học tập hợp tác nhóm, lớp, tổ chức các hoạt động học tập tăngcường các hoạt động trải nghiệm, thực hành và ứng dụng vào thực tiễn

2 Vị trí của trò chơi học tập trong dạy học Địa lí

Trò chơi học tập vừa là nhu cầu tự thân cơ bản vừa là phương tiện góp phầngiáo dục toàn diện cho HS Trò chơi học tập có ý nghĩa tác động trực tiếp đến việckhai thác kiến thức, cũng như việc củng cố khắc sâu kiến thức đã học, hệ thốnghóa kiến thức và hiểu biết ở học sinh và phát triển các quá trình nhận thức như cảmgiác, tri giác, trí nhớ, tưởng tượng, tư duy, ngôn ngữ, khả năng chú ý, tạo ra hứngthú nhận thức Thông qua trò chơi học tập các em phải giải quyết một số nhiệm vụcủa trí tuệ như lĩnh hội kĩ năng về ngôn ngữ, chính xác hóa các kiến thức và hiểubiết ở chúng Chính nhiệm vụ này đặt ra yêu cầu bắt các em phải phân tích, tổnghợp, so sánh, phân loại và khái quát

Trong một chừng mực nhất định, trò chơi học tập vừa là phương pháp dạy học,vừa là hình thức tổ chức dạy học đặc biệt quan trọng để phát triển năng lực tư duynói chung và năng lực tư duy địa lý nói riêng Trong khi chơi, học sinh phải luônluôn quan sát, tưởng tượng, phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp, xác lập cácmối liên hệ địa lý Điều đó luôn thôi thúc các em tìm ra những lời giải đáp chonhững câu hỏi lớn đã được định sẵn Tính hấp dẫn của hành động chơi đã giúp các

em tích cực hoạt động, kích thích ngôn ngữ phát triển, trên cơ sở đó hình thành vàrèn luyện ở các em một số phẩm chất trí tuệ cần thiết cho việc tiếp thu kiến thức

mới như tính mục đích, sự nhanh trí, tính linh hoạt, óc quan sát ; rèn luyện vàphát triển các giác quan ở các em Luật chơi quy định các hành vi chơi của ngườichơi Vì thế trong khi chơi và thông qua chơi, các em còn học được cả cách giaotiếp với nhau, biết thống nhất hành động chơi của mình với các bạn khác Cũngchính trong trò chơi học tập các em học được cách đánh giá và tự đánh giá về kếtquả chơi của mình và các bạn khác.

Thông qua việc thiết lập các hoạt động như vậy ta thấy được rằng vị trí của tròchơi trong dạy học địa lý là khá quan trọng Nó là nhân tố chủ yếu hàng đầu khôngthể thiếu trong các hoạt động dạy học, nó cũng là nhân tố không kém phần quantrọng trong việc góp phần mình vào phong trào đổi mới phương pháp dạy và họcmôn địa lý hiện nay ở nhà trường phổ thông – “Phương hướng đổi mới phươngpháp dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm , trong đó người thầy giữ vaitrò tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ học sinh tích cực, chủ động tìm tòi, khám phá, khaithác kiến thức mới và rèn luyện các kỹ năng địa lý” (Trích bản tổng kết của Việnkhoa học Giáo dục Viêt Nam phối hợp với Vụ Giáo viên) Với lời trích của bảntổng kết như vậy quả là khó thực hiện trong một khoảng thời gian quá ngắn ngủicủa một tiết học 45 phút Nhưng với sự phối hợp tổ chức của các trò chơi học tậpchắc hẳn sẽ góp phần không nhỏ để biến tinh thần của bản tổng kết đó thành hiệnthực và được áp dụng rộng rãi

Như vậy, việc tổ chức các trò chơi học tập có vị trí khá quan trọng trong việcdạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh; tránhđược việc sử dụng những phương pháp dạy học truyền thống một cách đơn điệunhư những năm trước đây

3 Phân loại trò chơi học tập

Việc phân loại trò chơi một cách chính xác gặp nhiều khó khăn, các cách phânloại trò chơi phổ biến ở nước ta hiện nay là:

- Căn cứ vào tình hình hoạt động của người chơi:

+ Trò chơi tĩnh: là những trò chơi chủ yếu đòi hỏi những thao tác trí tuệ khichơi

+ Trò chơi động: là những trò chơi đòi hỏi người chơi phải sử dụng cả thao táctrí tuệ lãn thao tác cơ thể

- Căn cứ vào mục tiêu dạy học: Trò chơi giới thiệu bài mới, nội dung học tậpmới; Trò chơi lĩnh hội tri thức; Trò chơi hình thành và rèn luyện kỹ năng; Trò chơicủng cố, ôn luyện kiến thức; Trò chơi kiểm tra, đánh giá kết quả học tập

- Căn cứ vào số lượng người chơi: Trò chơi cá nhân; Trò chơi nhóm nhỏ; Tròchơi cả lớp

- Căn cứ vào chức năng tâm lý được huy động: Trò chơi sử dụng các giácquan; Trò chơi sử dụng các thao tác tư duy; Trò chơi sử dụng trí tưởng tượng; Tròchơi sử dụng ngôn ngữ.

- Căn cứ vào tình hình thực tế nội dung chơi: Trò chơi ô chữ; Trò chơi ghéphình; Trò chơi câu đố; Trò chơi bắt chước mẫu; Trò chơi thí nghiệm, …

II ĐẶC ĐIỂM CỦA VIỆC DẠY HỌC ĐỊA LÍ THPT

1 Đặc điểm của chương trình Địa lý 11 - THPT

1.1 Mục đích của chương trình

Trước hết mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàndiện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thànhnhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệmcông dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động,tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc

Đối với môn địa lí 11, với những đặc điểm riêng của mình cũng có một vị tríxác định trong việc thực hiện mục tiêu của giáo dục phổ thông

Điều đầu tiên môn địa lý 11-THPT có khả năng trang bị cho học sinh một khốilượng tri thức phong phú về tự nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội thế giới và các mốiquan hệ giữa chúng, rèn luyện cho học sinh các kỹ năng, kỹ xảo cần thiết trongcuộc sống

Nhờ vào đối tượng nghiên cứu là các Địa tổng thể từ phạm vi hẹp đến phạm virộng vào môn địa lý phổ thông nên nó có khả năng cung cấp cho học sinh nhữngkiến thức về tự nhiên, môi trường, dân cư và các hoạt động kinh tế xã hội của conngười khắp nơi trên trái đất Học sinh sẽ nắm được các đặc điểm của lãnh thổ, mốiquan hệ giữa các sự vật, hiện tượng, những quy luật phát triển của hoạt động kinh

tế xã hội thế giới, mối quan hệ giữa con người và môi trường

Do tính tổng hợp của đối tượng khoa học địa lý, học sinh phải làm quen vớicách tìm hiểu, giải thích các mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng trong quátrình thường xuyên vận động và phát triển của chúng Đó là những cơ sở để hìnhthành thế giới quan khoa học Học địa lý, học sinh nhận thức được vai trò của thiênnhiên đối với con người, mối quan hệ giữa tự nhiên và sản xuất xã hội, từ đó cónhững quan điểm và nhận thức khoa học đúng đắn

Môn địa lý phổ thông còn có nhiều khả năng hình thành cho học sinh nhữngphẩm chất đạo đức của người lao động trong xã hội nhờ vào việc nghiên cứu trựctiếp và liên hệ thường xuyên giữa thực tế đời sống đất nước và trên Thế giới, bồidưỡng cho học sinh lòng yêu thương Đất Nước và mong muốn cống hiến sức laođộng cho Đất Nước, xây dựng Đất Nước ngày càng giàu hơn, đẹp hơn

1.2 Nhiệm vụ

Để thực hiện tốt các mục tiêu của chương trình như đã trình bày trên, môn địa

lí 11 ở nhà trường phổ thông có những nhiệm vụ chú trọng vào việc làm cho họcsinh nắm được những đặc điểm địa lí kinh tế xã hội của các nhóm nước, các nướcqua quá trình phát triển của chúng trong bối cảnh nền kinh tế xã hội Thế Giới, giúpích cho học sinh khi tham gia vào cuộc sống kinh tế xã hội của đất nước Rènluyện cho học sinh các năng lực trí tuệ qua trình bày các vấn đề, cách giải thích,làm rõ các mối quan hệ Từ đó, xây dựng cho học sinh có niềm tin và ý thức, tráchnhiệm của mình vào sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế của đất nước

1.3 Cấu trúc và nội dung chương trình Địa lý 11 - THPT

Cấu trúc chương trình môn Địa lí 11-THPT gồm có 2 phần: Phần I- Khái quátnền KT-XH thế giới được thực hiện trong thời gian 04 tiết, trong đó có 03 tiết líthuyết và 01 tiết tực hành Phần II- Địa lí khu vực và quốc gia được thực hiện trongthời gian 31 tiết, trong đó có 25 tiết lí thuyết và 06 tiết tực hành

Với cấu trúc và nội dung chương trình Địa lí 11 - THPT như trên ta thấy nó đềcập đến những vấn đề địa lí kinh tế - xã hội Thế Giới, địa lí khu vực và quốc gia,với những khái niệm chung và riêng rất xa lạ đối với các em học sinh Để thực hiệnđúng nguyên lý giáo dục – “Học đi đôi với hành”, “Lý luận gắn liền với thực tiễn”,thì trong dạy học nói chung và dạy môn địa lí ở trường phổ thông nói riêng thì việc

tổ chức các trò chơi học tập có vai trò hết sức quan trọng trong việc hình thành chocác em những kiến thức và kỹ năng phân tích các khái niệm chung trừu tượng đó

2 Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh THPT

Đối với học sinh lớp 11- THPT thường có độ tuổi từ 16 đến 17, đây là lứa tuổithanh niên mới lớn Sự phát triển tâm lý của lứa tuổi này chịu tác động của hai yếutố: sinh lý và xã hội Nếu lứa tuổi trước mất cân đối trong từng bộ phận thì lứa tuổinày các em có thân hình cân đối, vạm vỡ, sung sức, là thời kỳ cơ thể đang hìnhthành và phát triển mạnh mẽ, do đó những hoạt động của các em được xem nhưngang hàng với người lớn

Sự phát triển về mặt cơ thể tạo cho các em có nhiều hứng thú hoạt động xã hội

và trong nhiều lĩnh vực khác Ở lứa tuổi này các em thực hiện được nhiều vai trònhư người lớn, do đó có tính độc lập, tự chủ trong hoạt động của mình, trong đócác em có thể đạt được một số công việc thay bố mẹ, thực hiện những hoạt động xãhội do đoàn thanh niên tổ chức, từ đó hình thành trong các em ý thức lao động, tinhthần làm chủ tập thể

2.1 Đặc điểm về hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ

- Trong hoạt động học tập: về nội dung, phương thức, mục đích, cách thức họctập khác xa với các cấp học trước, hoạt động tự học tự nghiên cứu được pháttriển cao Ngoài môn học chính các em còn học nhiều môn học khác nhằm trang bịcho các em có cách nhìn đúng đắn về tự nhiên, xã hội, vào nghề nghiệp và tínhtrừu tượng cao hơn so với lứa tuổi trước, ý thức thái độ học tập cũng tốt hơn

- Đặc điểm các sự phát triển trí tuệ Sự phát triển trí tuệ ở lứa tuổi này là tínhchủ định giữa vai trò thống trị, tư duy mang tính chất trừu tượng cao Khi giảiquyết các vấn đề tư duy thì có phương pháp phản đề, lật ngược vấn đề để xem lại.

2.2 Những đặc điểm nhân cách chủ yếu

- Về sự tự ý thức: Ở lứa tuổi này đã phát triển tốt, tự mình giải quyết các côngviệc, các em thể hiện được thái độ của cá nhân đối với những công việc xungquanh như bằng lòng hay không bằng lòng Tự ý thức là tài sản để các em soi xét,đánh giá mình về mọi mặt trong cuộc sống có phù hợp với mục đích, yêu cầu của

xã hội hay không Tự ý thức phát triển, biết tự kiềm chế những hành vi, hành độngkhông đúng đắn của mình

- Giao tiếp với đời sống tình cảm: Giao tiếp thường xảy ra trong các nhóm tâm

lý có cùng sở thích nhu cầu hoặc đôi bạn Tình bạn đã đi vào chiều sâu của các em,

so với lứa tuổi trước ở lứa tuổi này tình bạn phải có lòng chân thành, vị tha, đồngcảm với nhau Các em có nhu cầu cống hiến cho xã hội rất nhiều nhưng do khảnăng hiện có cũng đang còn hạn chế

Do vậy, việc tổ chức trò chơi học tập không những đáp ứng yêu cầu về giáodục của môn học mà còn đáp ứng được yêu cầu về tâm lý lứa tuổi của học sinh,giúp các em có khả năng tự tìm hiểu, phát hiện và giải quyết vấn đề trên cơ sở tựgiác và được tự do, tạo được khả năng và điều kiện chủ động trong hoạt động họctập, nghiên cứu, giải quyết tốt các vấn đề

3 Đặc điểm các trò chơi học tập trong dạy học Địa lý 11

- Trò chơi học tập thuộc nhóm trò chơi có luật, do người lớn nghĩ ra để cho HSchơi và dùng nó vào mục đích dạy học và giáo dục để hướng tới việc nâng cao tínhtích cực của hoạt động nhận thức, phát triển năng lực trí tuệ của các em

- Nội dung của trò chơi học tập chính là nhiệm vụ học tập (nhiệm vụ nhận thứcchính là nhiệm vụ chơi) Khi tham gia trò chơi này đòi hỏi các em phải huy độngtrí óc làm việc thực sự) được thực hiện dưới hình thức chơi vui vẻ, nhẹ nhàng

- Trò chơi học tập hướng đến một mục đích nhất định Mục đích của trò chơihọc tập không phải là học tập, mà là được vui chơi Trong trò chơi được phép thử -sai khơi gợi hứng thú ở HS, mọi HS được chơi một cách tự do, cuối trò chơi trẻđược so sánh kết quả chơi với nhau để xác định thắng- thua Muốn thắng cuộcchơi, các em phải thực hiện tốt nhiệm vụ chơi

- Việc thực hiện nhiệm vụ chơi đã có tác dụng mở rộng, chính xác hóa, hệthống hóa các biểu tượng đã có nhằm nâng cao tính tích cực của hoạt động nhậnthức, phát triển năng lực trí tuệ của HS trong lúc chơi Mục đích và động cơ chơi làđược tiến hành hành động chơi vui vẻ và hứng thú chứ không phải là học tập.Nhiệm vụ nhận thức trở thành phương tiện cần để các em sử dụng trong trò chơihọc tập

- Là hoạt động tự do, tự nguyện, mang tính giả định, vì các em hoàn toàn chủđộng trong suy nghĩ, lựa chọn và hành động Do vậy các em có thể phát huy caonhất khả năng sáng tạo để giành thắng lợi Trong khi chơi, sự cổ vũ vô tư của cácbạn giúp cho các em phát huy cao nhất năng lực, sở thích của mình.

III TÌNH HÌNH TỔ CHỨC TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG MÔN ĐỊA LÍ 11CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG THPT HIỆN NAY

1 Quan điểm về việc tổ chức trò chơi học tập

Qua kết quả điều tra và tìm hiểu các giáo viên (Phụ lục 1) đã và đang giảng

dạy ở một số trường THPT trên địa bàn huyện Quỳ Hợp cho thấy, phần lớn cácgiáo viên cho rằng việc tổ chức trò chơi trong dạy học Địa lí là rất cần thiết, song

nó chỉ thỉnh thoảng mới được thực hiện Các thầy cô cũng thừa nhận rằng việc tổchức trò chơi Địa lí là một việc nên làm bởi vì hiệu quả mà nó mang lại rất cao.Qua trò chơi giúp HS hiểu và nắm kiến thức sâu hơn, phát triển tư duy sáng tạo,tìm tòi cái mới, tập trung sự chú ý, nâng cao tương tác GV-HS, hình thành cảmxúc, động cơ, hứng thú học tập Ngoài ra, còn đạt được nhiều mục đích khác, nhưhình thành không khí vui vẻ, hứng khởi trong học tập; rèn luyện kỹ năng tương tác,phối hợp giải quyết nhiệm vụ học tập giữa HS với HS; rèn luyện cho HS kỹ nănglàm việc nhóm, kỹ năng ứng xử trong học tập Tuy nhiên nó cũng có một số điểmhạn chế đó là vấn đề thời gian, công tác tổ chức, kinh phí, sở vật chất cũng như sânbãi Do đó mà hình thức dạy học này chưa được sử dụng rộng rãi ở các trường phổthông như các hình thức khác (chỉ thỉnh thoảng mới có ở dưới hình thức tổ chứcdạng chuyên đề của nhóm, tổ chuyên môn hoặc các tiết dự giờ đánh giá) Songtheo thầy cô, cũng có những xu hướng mới là sẽ thực hiện hình thức này ngày càngnhiều hơn, khắc phục những khó khăn ban đầu để phát huy những ưu điểm, thực sựhòa mình vào phong trào đổi mới phương pháp dạy học

2.2 Lựa chọn trò chơi:

- Các trò chơi học tập được lựa chọn phải đáp ứng đầy đủ những yêu cầu của

mục tiêu bài học và môn học Các trò chơi học tập phải đưa ra được các nhiệm vụhọc tập gắn với nội dung của bài học Để đáp ứng được các yêu cầu nêu trên, giáo

viên cần phải xác định rõ mục tiêu của bài học, lựa chọn các phương pháp và hìnhthức tổ chức dạy học sao cho phù hợp với nội dung từng phần, từng bài học, mônhọc và biết vận dụng linh hoạt trong tiết dạy sao cho tiết học trở nên sinh động,nhẹ nhàng, học sinh tiếp thu bài tích cực, chủ động hơn Tuỳ từng bài mà giáoviên sử dụng phương pháp Trò chơi học tập cho thích hợp Phải lựa chọn các tròchơi có sự đa dạng về chủ đề, phong phú về cách chơi

- Giáo viên có thể thay thế các trò chơi học tập một cách linh hoạt dựa trênhình thức, cách chơi và luật chơi Sự thay thế đó tạo cho giáo viên có cơ hội tổchức nhiều trò chơi học tập phù hợp với tình hình lớp học của mình

- Lựa chọn trò chơi học tập phải đảm bảo các yếu tố vừa sức, phù hợp với tiến

trình bài dạy và trong chương trình Trò chơi học tập trong tiết học trên lớp thườngđược tổ chức vào phần khởi động, giới thiệu bài, hình thành kiến thức mới và củng

cố, ôn tập, hệ thống hóa kiến thức đã học

2.3 Xây dựng và thiết kế trò chơi:

- Các nguyên tắc: Các trò chơi học tập phải đảm bảo các nguyên tắc sau:

+ Phải gắn với nội dung bài học; đảm bảo điều kiện về thời gian trong tiết

học

+ Phải mang ý nghĩa giáo dục: Giáo dục cho học sinh về tinh thần đoàn kết,

hỗ trợ lẫn nhau, sự hợp tác, thân thiện, nhiệt tình, mạnh dạn, nhanh nhẹn …

+ Phải nhằm mục đích hình thành, củng cố, khắc sâu nội dung bài và các kỹ

năng cần thiết

+ Phải phù hợp với đặc điểm tâm lý, khả năng học tập của từng đối tượng họcsinh, phù hợp với khả năng của người tổ chức, hướng dẫn và điều kiện về cơ sởvật chất của nhà trường

+ Phải lôi cuốn được học sinh tham gia và tạo được hứng thú đối với các em.

Đặc biệt, khi tổ chức các trò chơi học tập cho học sinh giáo viên cần giúp học sinhhiểu mục đích của trò chơi: để khám phá và tiếp thu được những kiến thức gì, đểcủng cố hay khắc sâu, hệ thống những kiến thức nào? Rèn luyện những phẩm chất,năng lực nào?

- Thiết kế trò chơi học tập gồm các bước như sau:

+ Mục đích: Nêu rõ mục đích của trò chơi nhằm hình thành, ôn luyện, củng

cố kiến thức, kỹ năng nào ?

+ Đồ dùng: Giới thiệu, hướng dẫn cách sử dụng đồ dùng trong trò chơi

+ Luật chơi: Nêu rõ luật chơi, quy định cụ thể khi tổ chức trò chơi

+ Xác định số người tham gia (cá nhân hoặc nhóm): Quy định cụ thể số người(đối với cá nhân); số nhóm và số người trong mỗi nhóm (đối với nhóm)

+ Cách chơi: Nêu rõ ràng về cách chơi và có thể cho học sinh thực hiện mẫu.

2.4 Cách tiến hành trò chơi: Gồm các bước:

- Giới thiệu về trò chơi: Nêu tên, mục đích của trò chơi.

- Hướng dẫn cách chơi: vừa mô tả (về số người tham gia, các vật dụng đểchơi; cách chơi; cách xác nhận và cách tính điểm của trò chơi), vừa thực hành

- Thực hiện trò chơi: chơi thử và chơi thật

- Nhận xét kết quả qua trò chơi, thái độ của người tham dự Có hình thức

“phạt” vui, nhẹ nhàng đối với những học sinh phạm luật

- Qua trò chơi, một số học sinh nêu kiến thức, kỹ năng trong bài học mà tròchơi đã thể hiện

3 Những thuận lợi và khó khăn

Đối với học sinh THPT, đây là giai đoạn mà cơ thể phát triển mạnh nhất, sungsức nhất tạo cho các em nhiều hứng thú trong các trò chơi học tập Hơn nữa đây làhoạt động sôi nổi kích thích tò mò tăng tầm hiểu biết nên được các em rất yêuthích Mặt khác sau những tiết học căng thẳng đây cũng là dịp các em thư giãn,

“thả lỏng cơ thể” Khi tinh thần được thoải mái việc tiếp xúc một cách trực tiếpnhư thế nó sẽ giải tỏa những thắc mắc ngờ vực lâu nay

Trong các em mỗi người có những nhu cầu khác nhau mà bầu không khí,không gian hiện tại không thể giải quyết được, chỉ có những thay đổi theo kiểu

“xoay vần chuyển thế” mới giải quyết được bế tắc trong mỗi bản thân các em Do

đó mà các trò chơi học tập rất được các em yêu thích và tích cực tham gia Đó làmột trong những thuận lợi cho việc triển khai

Là một GV địa lý đã được tích lũy một số kinh nghiệm và kiến thức về các tròchơi học tập thông qua vận dụng chương trình đào tạo Đặc biệt là qua lý thuyết vềcác hình thức tổ chức dạy học địa lý và qua hoạt động thực địa địa lý được tổ chứcthường xuyên trong chương trình đào tạo Mặt khác, việc khơi dậy phong trào họctập theo kiểu “học mà chơi, chơi mà học” nhằm làm cho chương trình giáo dụcngày càng sôi động phong phú cũng đang được khuyến khích nhân rộng

Các loại phương tiện có thể sử dụng cho việc tổ chức trò chơi địa lí hiện naycũng khá phổ biến Hoặc giáo viên có thể tự tạo như: các sơ đồ, vòng xoay maymắn (chiếc nón kỳ diệu), cành hoa dân chủ, … Tuy nhiên bên cạnh đó cũng cònmột số khó khăn cho việc thực hiện đó là thời gian, sân bãi, công tác tổ chức…Vì

để tổ chức một hoạt động chơi cũng đầu tư thời gian từ khâu chuẩn bị đến triểnkhai, còn sân bãi tiến hành ở đâu để tránh gây ảnh hưởng đến các lớp đang học,tránh nhàm chán, lặp đi lặp lại cũng là một khó khăn Đặc biệt công tác tổ chứccho những trò chơi quy mô lớn thì vấn đề kinh phí cũng là vấn đề đáng lo ngại.Tuy nhiên, không vì vậy mà những trò chơi học tập nêu trên không được triểnkhai, chúng ta nắm vững nó để khắc phục khó khăn và phát huy những thuận lợi

4 Hiệu quả của việc tổ chức trò chơi học tập

Qua công tác điều tra thăm dò ý kiến của các giáo viên địa lý (Phụ lục 1)và học sinh (Phụ lục 2) ở một số trường trên địa bàn thì được các thầy cô cho biết

việc tổ chức các trò chơi học tập qua môn Địa lí là một việc nên làm vì hiệu quảcủa việc tổ chức này rất cao Ngoài việc cung cấp kiến thức, kỹ năng địa lí nó cònrèn luyện tư duy cho học sinh, thiết lập được mối quan hệ thầy-trò, trò- trò, giải trí,kích thích hứng thú học tập Do đó các trường cần tăng cường thời gian, kinh phí,

cơ sở vật chất cho tổ, nhóm chuyên môn Có như thế mới thực hiện được nguyên

lý giáo dục “Học đi đôi với hành”, “Lý luận gắn với thực tiễn” thực sự phát huytính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo đem lại niềm vui, hứng thú học tập địa lýcho học sinh

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP TỔ CHỨC TRÒ CHƠI HỌC TẬP QUA

MÔN ĐỊA LÍ 11 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

I XÁC ĐỊNH CÁC NỘI DUNG VÀ NĂNG LỰC CƠ BẢN CẦN RÈN LUYỆNQUA MÔN ĐỊA LÍ 11

1 Các nội dung môn Địa lí lớp 11 có thể tổ chức trò chơi học tập

Sau khi nghiên cứu nội dung chương trình môn Địa lí lớp 11, các phần, bài,tiết có thể tổ chức các loại trò chơi như sau:

Bảng 2.1 Các nội dung có thể tổ chức trò chơi học tập trong dạy học địa lí 11

Nội dung Các loại trò chơi có thể thực hiện

-Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Hiểu ý đồng đội; Ainhanh và chính xác hơn; Ai trả lời nhiều hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ, Hỏi nhanh đáp nhanh

Bài 3: Một số vấn đề

mang tính toàn cầu

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Hỏi nhanh đáp nhanh

- Củng cố bài học: trò chơi Lật ô số GBAT; Ô chữ; Aitrả lời nhiều hơn

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Hái hoa dân chủ; Rung chuôngvàng

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ; Hỏi nhanh đápnhanh

Bài 5: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CỦA KHU VỰC VÀ CHÂU LỤC

Tiết 1: Một số vấn

đề của châu Phi

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô

số GBAT

Tiết 2: Một số vấn

đề của Mĩ La tinh

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ; Hỏi nhanh đápnhanh; Lật ô số GBAT

Tiết 3: Một số vấn đề

của khu vực Tây

Nam Á và khu vực

Trung Á

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô số GBAT.Bài 6: HỢP CHÚNG QUỐC HOA KÌ

Tiết 1: Tự nhiên và

dân cư

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô sốGBAT

Tiết 2: Kinh tế - Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn.

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ; Hỏi nhanh đáp nhanh;Lật ô số GBAT

Tiết 3: Thực

hành:

Tìm hiểu sự

phân hóa lãnh thổ

sản xuất của Hoa Kì

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn;Rung chuông vàng; Hái hoa dân chủ

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ; Hỏi nhanh đáp nhanh;Lật ô số GBAT

Bài 7: LIÊN MINH CHÂU ÂU (EU)Tiết 1: EU - Liên

minh khu vực lớn

nhất thế giới

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô

số GBAT

Tiết 2: EU - Hợp

tác, liên kết để cùng

phát triển

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô

số GBAT

Tiết 3: Thực hành:

Tìm hiểu về Liên

minh châu Âu

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai; Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn;Rung chuông vàng; Hái hoa dân chủ

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ; Hỏi nhanh đápnhanh; Lật ô số GBAT

Bài 8: LIÊN BANG NGA

Tiết 1: Tự nhiên,

dân cư và xã hội

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô số

GBAT; Ô chữ.

Tiết 2: Kinh tế - Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô sốGBAT

Tiết 3: Thực hành:

Tìm hiểu sự thay đổi

GDP và phân bố

nông nghiệp của

Liên bang Nga

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn;Rung chuông vàng; Hái hoa dân chủ

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ; Hỏi nhanh đáp nhanh;Lật ô số GBAT

Bài 9: NHẬT BẢNTiết 1: Tự nhiên,

dân cư và tình hình

phát triển kinh tế

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô

số GBAT

Tiết 2: Các ngành

kinh tế và các vùng

kinh tế

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồng đội;

Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn; Rungchuông vàng; Hái hoa dân chủ

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ; Hỏi nhanh đáp nhanh;Lật ô số GBAT

Bài 10: CỘNG HÒA NHÂN DÂN TRUNG HOA (TRUNG QUỐC)

Tiết 1: Tự nhiên, dân

cư và xã hội

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô sốGBAT

Tiết 2: Kinh tế - Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: Hiểu ý đồng đội; Ai trả lời nhiềuhơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Ô chữ

Tiết 3: Thực hành:

Tìm hiểu sự thay đổi

của nền kinh tế Trung

Quốc

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn; Rungchuông vàng; Hái hoa dân chủ

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ; Hỏi nhanh đáp nhanh;Lật ô số GBAT

Bài 11: KHU VỰC ĐÔNG NAM ÁTiết 1: Tự nhiên, dân

cư và xã hội

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô sốGBAT

Tiết 2: Kinh tế - Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn

- Củng cố bài học: trò chơi Hỏi nhanh đáp nhanh; Lật ô sốGBAT

Tiết 3: Hiệp hội các

nước Đông Nam Á

(ASEAN)

- Giới thiệu nội dung bài học: trò chơi Khởi động; Ô chữ

- Tìm hiểu tri thức mới: trò chơi Đóng vai, Hiểu ý đồngđội; Ai trả lời nhiều hơn; Ai nhanh và chính xác hơn; Rungchuông vàng; Hái hoa dân chủ

- Củng cố bài học: trò chơi Ô chữ; Hỏi nhanh đáp nhanh;Lật ô số GBAT

2 Các năng lực cần rèn luyện cho HS qua tổ chức trò chơi học tập

Chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) tổng thể mới của Việt Nam sau năm

2018 đã nêu lên các yêu cầu về phẩm chất và năng lực của học sinh khi kết thúc

chương trình giáo dục phổ thông được xác định là: 5 phẩm chất, 10 năng lực Đây

là cơ sở ban đầu cho hoạt động phát triển chương trình nhà trường, giúp người họchình thành năng lực cần thiết ở đầu ra

Về 5 phẩm chất chủ yếu cần hình thành, phát triển ở học sinh là: yêu nước,

nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm.

Về năng lực, chương trình hướng đến 10 năng lực cốt lõi (Năng lực cốt lõi lànăng lực cơ bản, thiết yếu mà bất kỳ ai cũng cần phải có để sống, học tập và làm

việc hiệu quả) Các năng lực cốt lõi của học sinh THPT: Những năng lực chung

được tất cả các môn học và hoạt động giáo dục góp phần hình thành, phát

triển: Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết

vấn đề và sáng tạo Những năng lực chuyên môn được hình thành, phát triển chủ

yếu thông qua một số môn học, hoạt động giáo dục nhất định: Năng lực ngôn ngữ,

năng lực tính toán, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực công nghệ, năng

lực tin học, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất Bên cạnh việc hình thành, phát

triển các năng lực cốt lõi, chương trình giáo dục phổ thông còn góp phần phát hiện,

bồi dưỡng năng lực đặc biệt (năng lực đặc biệt là năng khiếu thường chỉ có ở một

số người) của học sinh

Các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí: Đó là những năng lực được hìnhthành và phát triển trên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu,riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trườngđặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơncủa một hoạt động Một số năng lực chuyên biệt môn Địa lí: tư duy tổng hợp theolãnh thổ, học tập tại thực địa, sử dụng bản đồ, sử dụng số liệu thống kê, sử dụnghình vẽ, tranh ảnh, mô hình, video clip…

II NGUYÊN TẮC VÀ YÊU CẦU TỔ CHỨC TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONGDẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PTNL

1 Nguyên tắc tổ chức trò chơi học tập theo định hướng PTNL

- Đảm bảo tính mục đích: Trò chơi phải nhằm mục đích củng cố, khắc sâu nội

dung bài học; phải có ý nghĩa giáo dục tránh trường hợp tổ chức trò chơi học tậpkhông bổ sung, khắc sâu kiến thức hoặc không góp phần làm giàu kiến thức cho

HS, mất thời gian, không mang đến hiệu quả học tập, không định hướng bài học,chỉ có ý nghĩa vui chơi mà không học tập

- Đảm bảo tính hấp dẫn và vừa sức: Trò chơi phải gây được hứng thú học tậpcủa HS, phát triển các quá trình tâm lí (cảm giác, tri giác, tư duy, ý chí, ), ngônngữ, năng lực, tập trung chú ý đảm bảo việc lĩnh hội tri thức, kĩ năng một cách tốthơn, trò chơi thiết kế phải thu hút HS tham gia một cách chủ động, tự tin để giảiquyết các vấn đề học tập đặt ra Trò chơi phải phù hợp với khả năng nhận thức của

HS, tránh những trò chơi quá khó hoặc quá dễ về mặt nhận thức; trò chơi cũng cầnphù hợp với khả năng người hướng dẫn và cơ sở vật chất nhà trường.

- Đảm bảo tính đa dạng và linh hoạt: Khi thiết kế trò chơi học tập phải sử dụngnhiều hình thức khác nhau, vật liệu, môi trường, cách thức chơi phải đa dạng, thuhút HS sử dụng các giác quan, vận dụng sự hiểu biết của mình để hoàn thànhnhiệm vụ nhận thức trong trò chơi học tập, qua đó HS có thể giải quyết được nhiềutình huống học tập khác nhau Trò chơi học tập cũng cần được thiết kế một cáchlinh hoạt, không nhất thiết phải tuân theo một trình tự nhất định nào Trên cơ sởxác định nội dung chính, cốt lõi của kiến thức, căn cứ vào điều kiện cơ sở vật chất,năng lực tổ chức và sự hướng dẫn của GV có thể thay đổi cho phù hợp với điềukiện thực tế, đảm bảo phát huy hiệu quả cao nhất của trò chơi học tập

- Đảm bảo tính hệ thống: Trò chơi học tập phải phù hợp với nội dung chươngtrình giáo dục môn Địa lí lớp 11 THPT Thiết kế trò chơi học tập phải mang tính

kế thừa giữa các nội dung của môn học và giữa những nội dung đã học với nhữngnội dung sắp học, giúp HS hình thành được kỹ năng Các trò chơi học tập được sắpxếp từ đơn giản đến phức tạp, dễ đến khó (nhiệm vụ nhận thức/ nội dung chơi,hành động chơi, luật chơi được “phức tạp hóa” dần dần), tạo thành một hệ thốngnhằm từng bước nâng cao khả năng vận dụng kiến thức, khả năng tư duy khoa học,logic và hệ thống

- Đảm bảo tính đặc trưng của bộ môn: Địa lí lớp 11 là môn học mang tính tổnghợp cao về các lĩnh vực tự nhiên, dân cư, kinh tế, văn hóa, xã hội của các vùnglãnh thổ, các nước trên thế giới Kiến thức môn học chú trọng tới việc khơi dậy trí

tò mò khoa học, bước đầu tạo cho HS cơ hội tìm hiểu, khám phá thế giới; vận dụngkiến thức vào thực tiễn, học cách khai thác, bảo vệ và ứng xử phù hợp với môitrường sống xung quanh Vì vậy trong dạy học phải coi trọng sự trải nghiệm thực

tế và một số kĩ năng cơ bản về thực hành, thực địa Cần có sự kết hợp thống nhấtgiữa thực hành với tư duy lí thuyết Trong thiết kế trò chơi học tập yêu cầu HS trảinghiệm thực tế cần được đưa vào để rèn kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức cho

HS Các hình thức tổ chức trò chơi học tập có thể là những hoạt động mang tínhtrải nghiệm, hoặc dựa trên các phim khoa học, video, để giải quyết các vấn đề thựctiễn liên quan đến môn học

2 Yêu cầu tổ chức trò chơi học tập theo định hướng PTNL

- Lựa chọn, sử dụng trò chơi phù hợp với mục đích, yêu cầu, nội dung của bàihọc Phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý và trình độ nhận thức của HS

- Sử dụng các trò chơi một cách phong phú, đa dạng, tránh gây nhàm chán,thiếu tính sáng tạo

- Đảm bảo yêu cầu về thời gian, không gian và phương tiện để tổ chức chơicho HS Cần tạo điều kiện thuận lợi cho đông đảo HS tham gia, đặc biệt chú ýquan tâm đến những HS nhút nhát

- Hướng dẫn trò chơi tỉ mỉ, cụ thể để HS biết cách chơi và đạt được mụctiêu dạy học là các em lĩnh hội đúng trọng tâm nội dung kiến thức bài học Khichơi, cần tạo không khí thi đua, hào hứng để HS thể hiện khả năng của mình Khenthưởng hay xử phạt cần phải rõ ràng, công tâm, khách quan, tạo được niềm tin đốivới HS và giúp các em an tâm thể hiện hết mình trong trò chơi.

III PHƯƠNG PHÁP TỔ CHỨC TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC ĐỊA

LÍ LỚP 11 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PTNL

1 Thiết kế trò chơi học tập trong dạy học Địa lí 11 theo định hướng PTNL

Để thiết kế một trò chơi học tập trong dạy học Địa lí 11, cần tiến hành theo cácbước sau:

1.1 Chuẩn bị trò chơi

- Nghiên cứu tài liệu: GV cần nghiên cứu các nguồn tài liệu từ sách giáo khoa,sách giáo viên, báo, tạp chí, tài liệu khác có liên quan để định hướng trước các nộidung sẽ tổ chức trò chơi học tập, tìm hiểu được cách thức tổ chức trò chơi, giúpcho việc tổ chức trò chơi học tập đạt được hiệu quả tốt nhất

- Tìm hiểu kiến thức, kinh nghiệm của HS: Thông qua theo dõi và việc giảngtrên lớp, GV tìm hiểu HS đã học và tích lũy được những mảng kiến thức nào, yếu

ở nội dung kiến thức nào, hoặc cần nâng cao, mở rộng kiến thức nào từ đó lựachọn trò chơi cho phù hợp với mức độ kiến thức của HS

- Nghiên cứu thực tế: chính là những điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường,của lớp học, không gian tổ chức trò chơi học tập, những đồ dùng học tập sẵn cóhoặc có thể thiết kế, tự tạo ra các vật dụng cần thiết phục vụ cho việc tổ chức tròchơi học tập Bên cạnh đó, thông qua các tiết thăm lớp, dự giờ, trao đổi, tư vấn cáctrò chơi phục vụ cho nội dung học tập trong tổ, nhóm bộ môn để cùng nhau thựchiện và rút kinh nghiệm

1.2 Lựa chọn trò chơi, xác định mục đich của trò chơi và thời điểm tổ chức

- Sau khi đã chuẩn bị, GV cần lựa chọn trò chơi chính thức để tổ chức cho HS.Việc lựa chọn trò chơi học tập trong dạy học môn Địa lí lớp 11 THPT phải đápứng mục đích, yêu cầu dạy học, giúp HS lĩnh hội kiến thức bài học, tạo hứng thúhọc tập giúp HS tích cực tham gia vào bài học để chiếm lĩnh và khắc sâu kiến thứcbài học Lựa chọn trò chơi phải phù hợp với nội dung, dung lượng kiến thức bàihọc, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi, vừa sức với HS

- Xác định mục đích của trò chơi học tập: để xác định đúng mục đích của tròchơi, GV phải trả lời được câu hỏi: Chơi trò chơi này để làm gì? HS học được gìqua trò chơi này? Thông qua trò chơi này HS rèn luyện được những kĩ năng gì?Phát triển những năng lực nào?

- Xác định thời điểm tổ chức trò chơi: Tùy vào các điều kiện thực tế mà lựachọn các thời điểm thích hợp để tổ chức trò chơi học tập: Tổ chức trước khi bắt

đầu bài học mới hay sau bài học, hoặc sau một chương hay một phần, …

1.3 Thiết kế và tổ chức trò chơi

- Cấu trúc của một trò chơi

Thông thường cấu trúc của một trò chơi học tập trong dạy học môn Địa lí lớp

+ Bước 2: Có thể cho HS chơi thử và qua đó nhắc lại luật chơi

+ Bước 3: Tiến hành chơi (khi HS tham gia chơi, GV quan sát, cổ vũ, độngviên, khích lệ Tuy nhiên GV chỉ hỗ trợ khi cần thiết còn tất cả quá trình chơi phải

để HS tự trải nghiệm và rút ra những bài học cho riêng mình)

+ Bước 4: Nhận xét kết quả chơi (GV chú ý quan sát để nhận xét thái độ của

HS tham gia chơi, GV có thể nêu thêm những tri thức được cung cấp qua trò chơi,những sai sót cần khắc phục và sửa chữa)

+ Bước 5: Đánh giá và thưởng-phạt rõ ràng, đúng luật, công bằng, sao cho HSchấp nhận, thoải mái, tự giác thực hiện, giúp trò chơi thêm hấp dẫn, kích thíchhứng thú trong học tập Tuy nhiên, hình phạt đơn giản, vui tươi, không gây áp lựctrong lúc HS chịu hình phạt để trò chơi phát huy được hiệu quả của nó

2 Tổ chức trò chơi học tập trong dạy học Địa lí 11 theo định hướng PTNL

2.1 Trò chơi “Khởi động”

- Trò chơi “Khởi động” được tổ chức trước khi bắt đầu bài mới Thông quahình thức khởi động GV có thể vừa giúp HS có tâm thế thật thoải mái và hứng thúvới bộ môn vừa có thể dẫn dắt, hướng HS vào nội dung bài học mới GV có thể sửdụng tranh ảnh, đoạn video clip, âm thanh, bài hát, câu chuyện để cung cấp và địnhhướng cho HS vào bài học

- Mục đích: thu hút HS ngay từ những giây phút đầu tiên của bài học, rènluyện khả năng suy luận, phán đoán, phân tích hình ảnh, tư liệu

- Chuẩn bị: tranh ảnh, bản đồ, đoạn video clip, âm thanh, bài hát, câu chuyệnliên quan đến nội dung bài học và những câu hỏi định hướng trước Đối với tranhảnh, GV có thể in ấn trực tiếp ra giấy A4 hoặc tải về máy tính và trình chiếu trên

lớp Đối với bản đồ, GV có thể sử dụng các loại bản đồ, lược đồ giấy, treo tườnghoặc có thể tải các bản đồ, lược đồ về máy tính và trình chiếu trên lớp Đối với cácđoạn video clip, âm thanh, bài hát, GV tải về điện thoại, máy tính và phát trên lớp.Đối với các mẩu chuyện, GV có thể kể trực tiếp hoặc tải về máy và phát trên lớp.Tùy vào nội dung bài học và điều kiện thực tế mà GV có thể lựa chọn và có sựchuẩn bị cho phù hợp.

- Cách chơi: Cả lớp cùng chơi GV cho HS xem tranh ảnh hoặc bản đồ, hoặc

đoạn video clip, hoặc nghe âm thanh,… (tùy sự chuẩn bị và lựa chọn phù hợp vớibài học) và sau đó lần lượt đặt ra câu hỏi GV có thể gọi HS xung phong hoặc chọn

số ngẫu nhiên theo danh sách HS; HS trả lời đúng đáp án được điểm cộng, HS trảlời sai phải nhường cơ hội cho các bạn khác

- Ví dụ minh họa: khi dạy bài 5 Tiết 2- Một số vấn đề của Mĩ La tinh

+ Tên trò chơi: Khởi động

+ Mục đích: Thu hút HS ngay từ những giây phút đầu tiên vào bài học, giớithiệu bài mới: Bài 5 Tiết 2- Một số vấn đề của Mĩ La tinh

+ Vật dụng cần có: Các hình ảnh về 3 kì quan thế giới mới của Mĩ La tinh.+ Số người tham gia chơi: Cả lớp cùng chơi

+ Nêu cách chơi (luật chơi): GV cho HS xem hình ảnh và sau đó lần lượt đặt

ra câu hỏi GV có thể gọi HS xung phong hoặc chọn ngẫu nhiên theo danh sách,

HS trả lời đúng sẽ được điểm cộng, HS trả lời sai phải nhường cơ hội cho HS khác.Nội dung câu hỏi: Em hãy quan sát hình ảnh các kì quan thế giới mới sau(hình A, B, C), cho biết nó thuộc quốc gia và khu vực nào trên thế giới?

A B C

Hình Trò chơi Khởi động

Đáp án:

A Tượng Chúa cứu thế ở Braxin.

B Machu Picchu ở Pê ru

C Kim tự tháp Chichen Itza ở Mêhicô

Mĩ La tinh bao gồm khu vực Trung và Nam Mĩ Trước đây, phần lớn các nướctrong khu vực này là thuộc địa của Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha Ngày nay thếgiới biết đến khu vực này không chỉ qua 7 kì quan thế giới mới (Tượng Chúa cứuthế ở Braxin; Machu Picchu – khu định cư trên núi, biểu tượng cho đế chế Inca tại

Pê ru, Kim tự tháp của người Maya tại Chichen Itza ở Mêhicô) mà còn biết đếnkhu vực này qua các lê hội, bóng đá, các cuộc thi hoa hậu,… Qua bài học này các

em sẽ hiểu biết thêm một khu vực có nhiều đặc điểm đặc biệt này

2.2 Trò chơi “Hiểu ý đồng đội”

- Hình thức của trò chơi là một HS hoặc nhóm HS sẽ gợi ý và một người sẽtrả lời để đánh giá mức độ hiểu ý của HS/nhóm HS đó như thế nào qua việc đoánđúng các đáp án mà chương trình đưa ra Trong học tập, GV cho HS/nhóm HSchơi với nhau để trả lời đúng các từ khóa đưa ra để xem khả năng diễn đạt, mức độhiểu ý và tư duy nhạy bén của người chơi như thế nào Qua đó vừa tạo sân chơi thú

vị, hào hứng vừa giải quyết nhiệm vụ học tập cho HS

- Mục tiêu: HS có thể vận dụng những kiến thức đã học để giải mã từ khóa,rèn luyện khả năng tư duy, khả năng phản ứng nhanh, khả năng diễn đạt, tạo khôngkhí vui tươi và tinh thần học tập tích cực

- Chuẩn bị: Các tờ giấy có chứa các cụm từ khóa, đồng hồ đếm thời gian (hoặcquản trò tính ngược thời gian), các phần quà (nếu có)

- Cách chơi: Chia nhóm, mỗi nhóm 2 hoặc 6 HS GV đưa ra 5 từ gợi ý trong

thời gian suy nghĩ và trả lời là 90 giây (số lượng câu hỏi và thời gian GV có thểđiều chỉnh cho phù hợp với tiết học) Một HS/nhóm HS sẽ là người gợi ý, còn một

HS sẽ là người trả lời Người gợi ý sẽ có năm từ khóa mà GV đưa cho, nhiệm vụcủa người gợi ý là dùng các cử chỉ, điệu bộ (không dùng bất kỳ từ ngữ nào trùngvới từ khóa) để giúp người bạn đồng hành trả lời đúng từ đã cho Nếu người gợi ýdùng từ ngữ trùng với từ khóa coi như đáp án đó không tính Người trả lời dựa trênnhững gì đồng đội gợi ý để đoán đúng đáp án Hết thời gian quy định, đội nào trảlời chính xác hết các từ khóa hoặc trả lời nhiều từ khóa nhất sẽ là đội chiến thắng

- Ví dụ minh họa: Khi dạy bài 6 - Hoa Kì

+ Tên trò chơi: Hiểu ý đồng đội

+ Mục đích: Sau khi học xong bài Hoa Kì HS có thể vận dụng những kiếnthức đã học để giải mã từ khóa, rèn luyện khả năng tư duy, khả năng phản ứngnhanh, khả năng diễn đạt, tạo không khí vui tươi và tinh thần học tập tích cực + Vật dụng cần có: Các tờ giấy có chứa các từ khóa, đồng hồ đếm ngược, các

phần quà (nếu có).

+ Số người tham gia chơi: Chia 4 nhóm chơi, mỗi nhóm 5 thành viên

+ Nêu cách chơi (luật chơi): GV đưa ra 5 từ gợi ý cho mỗi nhóm chơi trongthời gian suy nghĩa và trả lời là 90 giây Một HS sẽ là người trả lời, còn 4 thànhviên trong nhóm sẽ là người gợi ý Người gợi ý sẽ có năm từ khóa mà GV đưa cho,nhiệm vụ của người gợi ý là dùng cử chỉ, điệu bộ hoặc các từ ngữ khác (khôngdùng bất kỳ từ ngữ nào trùng với từ khóa) để giúp người bạn đồng hành trả lờiđúng từ đã cho Nếu người gợi ý dùng từ ngữ trùng với từ khóa coi như đáp án đókhông tính Người trả lời dựa trên những gì đồng đội gợi ý để đoán đúng đáp án.Hết thời gian quy định, đội nào trả lời chính xác hết các từ khóa hoặc trả lời nhiều

từ khóa nhất sẽ là đội chiến thắng

+ GV có thể đưa ra một bộ đề gồm các từ khóa cho trò chơi “Hiểu ý đồng đội”như sau: Hoa Kì; Đại Tây Dương; Ngũ Hồ; Oa-sin-tơn; vịnh Mê-hi-cô; Cooc-đi-e;Ca-na-đa; Ô-ba-ma; Thái Bình Dương; A-lax-ka; Niu-Iooc; đồng bằng ven biểnĐại Tây Dương; Rốc- ki; Lat-vê-gát; Ha-oai; Joe-Bi-den; Anh điêng; A-pa-lat;đồng bằng Trung tâm; GPS

+ Trò chơi này sẽ có 5 thành viên trong một đội chơi Bốn bạn sẽ gợi ý năm từkhóa cho trước, bạn còn lại sẽ đoán những từ khóa đó trong khoảng thời gian là 90giây Người gợi ý không được nói trùng bất kỳ từ nào trong từ khóa, nếu nói trùng

sẽ bị mất điểm cho từ khóa đó Mỗi từ khóa đoán trúng sẽ được 10 điểm Tương tựđối với những đội chơi khác nhau, GV sẽ đưa ra bốc thăm một bộ đề với năm từkhóa khác nhau Tổng kết đội nào có số điểm cao nhất sẽ là đội chiến thắng

H Hình ảnh về trò chơi “Hiểu ý đồng đội”

2.3 Trò chơi “Đóng vai”

- “Đóng vai” là phân chia cụ thể cho HS các vai diễn khác nhau để HS hóa

thân, hòa nhập vào vai diễn đó và thực hiện các nhiệm vụ học tập được giao

- Mục đích: Giúp HS chủ động tham gia vào bài học, phát triển các kỹ năng xử

lý tình huống, mạnh dạn, tự tin trước đám đông, rèn luyện được kỹ năng giao tiếp,ngôn ngữ, hành động, cử chỉ, điệu bộ, … Đây là kỹ năng cần thiết khi tham gia các

trò chơi địa lí Từ việc đặt thử mình vào vị trí của nhân vật, học sinh như được hòanhập với thực tế cuộc sống, giúp các em khắc sâu kiến thức hơn.

- Chuẩn bị: GV phân chia nội dung cho HS đóng vai, kịch bản, chuẩn bị thiết

bị âm thanh, hình ảnh, ánh sáng (nếu cần), HS có thể chuẩn bị trang phục, hậucảnh, đạo cụ cần thiết và phù hợp với vai diễn

Bước 4: Kết thúc vai diễn và đánh giá: GV và HS nhận xét về các vai diễn, rút

ra kiến thức từ lời thoại và cách xử lí tình huống

đề mang tinh toàn cầu”.

Hoạt động: Tìm hiểu ảnh hưởng của an ninh toàn cầu đến phát triển kinh

tế - xã hội

+ Mục tiêu: Qua hoạt động học sinh, có thể: Phân tích được một số vấn đề ảnhhưởng đến an ninh toàn cầu, nguy cơ chiến tranh; Nhận thức được sự cần thiết phảibảo vệ hòa bình, an ninh; Phát triển năng lực giao tiếp, sử dụng ngôn ngữ giao tiếp

Bước 2: HS tiếp nhận kịch bản, nhận vai, dự kiến lời thoại và hình thức thểhiện vai diễn

Bước 3: Thực hiện vai diễn (Người dẫn chương trình và khách mời)

Bước 4: Học sinh và giáo viên nhận xét Giáo viên tổng kết và kết luận.

* Dự kiến sản phẩm: Câu hỏi của người dẫn chương trình (PV – em A đóng)

và phần trả lời của khách mời (HS – em B đóng):

PV: Hiện nay có những vấn đề nào ảnh hưởng đến an ninh thế giới?

HS: Các vấn đề ảnh hưởng đến an ninh thế giới: Xung đột sắc tộc, tôn giáo,

nạn khủng bố, khủng hoảng an ninh lương thực, tội phạm ma túy, buôn lậu, buônbán người, phá hoại mạng vi tính,…

PV: Vấn đề xung đột sắc tộc và tôn giáo thường xảy ra ở khu vực nào trên thế

giới? Cho biết ảnh hưởng của vấn đề này đến phát triển KT - XH ở khu vực đó

HS: Vấn đề xung đột sắc tộc và tôn giáo thường xảy ra ở khu vực Tây Nam Á,

cụ thể là xung đột thường xuyên giữa hai quốc gia là Ixrael và Palestin; giữa Hồigiáo và Công giáo ở Philippines, Indonesia; giữa Hồi giáo và Phật giáo ở miềnNam Thái Lan, Myanmar,… Ảnh hưởng: mất ổn định xã hội, đói nghèo, dịch bệnhgia tăng,…

PV: Bạn biết gì về nạn khủng bố trên thế giới?

HS: Nạn khủng bố là hoạt động phá hoại, đe dọa bằng lời nói, hình ảnh hoặc

video giết người do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện làm thiệt mạng người, đặc biệt

là thường dân, hoặc gây tổn thất cho xã hội và cộng đồng để tác động vào tâm lýđối phương gây hoang mang khiếp sợ, nhằm mục đích chính trị hoặc tôn giáo Vídụ: hoạt động khủng bố của tổ chức IS ở Siri,…

PV: Khủng hoảng an ninh lương thực là gì? Khu vực nào thường bị khủng

hoảng an ninh lương thực?

HS: Khủng hoảng an ninh lương thực là sự không đảm bảo của mỗi quốc gia

về nguồn cung cấp lương thực cho người dân để hạn chế và đẩy lùi tình trạng thiếulương thực, nạn đói và tình trạng phụ thuộc vào nguồn lương thực nhập khẩu.Những khu vực bị đe dọa nhiều nhất là Bắc và Trung Phi, tiếp đó là châu Á như:Ap-ga-ni-xtan, Mông Cổ, Triều Tiên

PV: Các vấn đề ảnh hưởng an ninh thế giới có được giải quyết không? Cách

thức nào để giải quyết?

HS: Các vấn đề ảnh hưởng an ninh thế giới sẽ được giải quyết với sự hợp tác

của nhiều quốc gia trên thế giới

PV: Ở Việt Nam, có các vấn đề nào ảnh hưởng đến an ninh thế giới? Cho ví

dụ

HS: Ở Việt Nam, có các vấn đề ảnh hưởng đến an ninh thế giới: buôn lậu,

buôn bán ma túy, thiếu an ninh lương thực,…

PV: Xin cảm ơn ông !

* Thông điệp: Qua hoạt động đóng vai Tìm hiểu các vấn đề an ninh toàn cầu.

GV có thề truyền tải thông điệp của Tổng thư kí LHQ Antinio Guterres nhân dịp