Vận dụng quan điểm dạy học phân hóa để xây dựng và tổ chức thực hiện chuyên đề địa lí tự nhiên lớp 12 góp phần phát triển một số phẩm chất, năng lực cho học sinh

Do đó, việc thiết kế và tổ chức các hoạt động dạy học Địa lí theo hướng phân hóa là một trong những yếu tố nhằm đảm bảo việc thực hiện được quan điểm xây dựng và thực hiện được Chương tr

1

"VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM DẠY HỌC PHÂN HÓA ĐỂ XÂY DỰNG

VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN CHUYÊN ĐỀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN LỚP

12 GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN MỘT SỐ PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC

CHO HỌC SINH TRƯỜNG THPT LÊ LỢI”

Thuộc môn/Lĩnh vực: Địa lí

TÊN ĐỀ TÀI

2

"VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM DẠY HỌC PHÂN HÓA ĐỂ XÂY DỰNG

VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN CHUYÊN ĐỀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN LỚP

12 GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN MỘT SỐ PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC

CHO HỌC SINH TRƯỜNG THPT LÊ LỢI”

Thuộc môn/Lĩnh vực : Địa lí

Người thực hiện : Phan Thị Hoàng

Tổ bộ môn : Khoa học xã hội

3

MỤC LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1.Lí do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Tính mới của đề tài 3

6 Cấu trúc đề tài 3

PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC CỦA VIỆC VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM DẠY HỌC PHÂN HÓA ĐỂ XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN CHUYÊN ĐỀ ĐLTN 12 NHẰM PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH 4

1.1 Cơ sở lý luận 4

1.1.1 Dạy học phân hóa 4

1.1.1.1 Quan niệm về dạy học phân hóa 4

1.1.1.2 Vai trò của dạy học phân hóa đối với học sinh 5

1.1.1.3 Đặc điểm của dạy học phân hóa 5

1.1.1.4 Ưu điểm và khó khăn khi tổ chức dạy học phân hóa 6

1.1.2 Yêu cầu cân đạt về phẩm chất năng lực học sinh 7

1.2 Cơ sở thực tiễn 7

1.2.1 Mục tiêu, nội dung chuyên đề Địa lí tự nhiên 12 - THPT 7

1.2.1.1 Mục tiêu chương trình 7

1.2.1.2 Nội dung chương trình 8

1.2.1.3 Khả năng áp dụng dạy học phân hóa môn Địa lí 12 8

1.2.2 Thực trạng về dạy học phân hóa ở trường THPT Lê Lợi 9

1.2.2.1 Tìm hiểu về phân hóa học sinh lớp 12 THPT 9

1.2.2.2 Thực trạng nhận thức của giáo viên về dạy học phân hóa 11

1.2.2.3 Thực trạng chung về dạy học phân hóa 12

1.2.2.4 Những vấn đề cần giải quyết 14

4

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG QUY TRÌNH VÀ CÁCH THỨC TỔ CHỨC THỰC HIỆN CHUYÊN ĐỀ ĐLTN LỚP 12 THEO QUAN ĐIỂM DẠY HỌC PHÂN HÓA

NHẰM PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH THPT 15

2.1 Nguyên tắc và yêu cầu của tổ chức dạy học phân hóa trong Địa lí 12 15

2.1.1 Nguyên tắc dạy học phân hóa môn Địa lí 12 THPT 15

2.1.2 Yêu cầu đối với việc tổ chức dạy học phân hóa trong môn Địa lí 12 17

2.2 Xây dựng quy trình tổ chức và biện pháp thực hiện DHPH trong chuyên đề Địa lí tự nhiên 12 THPT 20

2.2.1 Giai đoạn 1: Tìm hiểu và nhận diện học sinh 20

2.2.1.1 Mục tiêu 20

2.2.1.2 Biện pháp 20

2.2.2 Giai đoạn 2: Lập kế hoạch và tổ chức dạy học phân hóa 22

2.2.2.1 Xác định mục tiêu dạy học 22

2.2.2.2 Thiết kế nội dung dạy học 25

2.2.2.3 Lựa chọn hình thức tổ chức, phương pháp và phương tiện dạy học 30 2.2.2.4 Điều khiển tiến trình dạy học phân hóa 35

2.2.2.5 Đánh giá kết quả giáo dục 38

2.2.3 Giai đoạn 3: Đánh giá - điều chỉnh, cải tiến 40

2.2.3.1 Mục tiêu 40

2.2.3.2 Biện pháp 41

2.3 Thiết kế kế hoạch DHPH Chuyên đề ĐLTN lớp 12 THPT 41

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 42

3.1 Mục tiêu, nhiệm vụ và đối tượng thực nghiệm 42

3.2 Nội dung và tiến trình thực nghiệm 42

3.3 Kết quả thực nghiệm 42

3.3.1 Kết quả định lượng 42

3.3.2 Kết quả định tính 43

PHẦN III KẾT LUẬN 45

1 Quá trình thực hiện 45

2 Bài học kinh nghiệm 45

3 Kiến nghị 46

TÀI LIỆU THAM KHẢO

5

PHỤ LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

Để bảo đảm phát triển bền vững, đổi mới giáo dục đã trở thành nhu cầu cấp thiết nhằm mục đích nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trang bị cho các thế hệ trẻ phẩm chất và năng lực thích ứng cao trước thực tiễn cuộc sống

Phát triển năng lực, thế mạnh của mỗi HS là yêu cầu tất yếu đã được hoạch định trong chiến lược giáo dục quốc gia của Việt Nam Nghị quyết số 29 của Hội nghị Trung ương 8, khóa XI đã nhấn mạnh: “Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho HS”

Chiến lược phát triển giáo dục của Bộ GD&ĐT Việt Nam, giai đoạn 2009-

2020 đã nêu rõ sự cần thiết phải quan tâm tới từng cá nhân người học: “Vì người học có những mong muốn, nhu cầu khác nhau, điều kiện sống và học tập khác biệt, giáo dục chỉ thực sự có hiệu quả nếu không đồng nhất với tất cả mọi đối tượng Giáo dục phải chú trọng nhiều hơn đến cơ hội lựa chọn trong học tập cho mỗi người học…”

DHPH cũng là một trong những quan điểm để xây dựng Chương trình giáo dục phổ thông nói chung và Chương trình môn Địa lí nói riêng ở Việt Nam Do đó, việc thiết kế và tổ chức các hoạt động dạy học Địa lí theo hướng phân hóa là một trong những yếu tố nhằm đảm bảo việc thực hiện được quan điểm xây dựng và thực hiện được Chương trình giáo dục phổ thông mới “Chương trình giáo dục phổ thông bảo đảm phát triển phẩm chất và năng lực người học” để “phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh.” Vận dụng DHPH vào dạy học phù hợp với xu thế của dạy học hiện đại, đem lại hiệu quả thiết thực trong quá trình đổi mới căn bản nền giáo dục ở nước ta hiện nay

Thực tiễn dạy học hiện nay ở trường THPT vẫn còn tình trạng GV chưa quan tâm tới sự khác biệt của HS GV thường thiết kế hoạt động dạy học đồng loạt cho tất cả HS trong lớp làm nảy sinh nhiều mâu thuẫn và hạn chế kết quả dạy học HS

có trình độ trung bình bị quá tải về kiến thức, trong khi HS khá, giỏi ít có cơ hội tìm hiểu sâu hơn kiến thức của bài học và nhiều HS đã bị bỏ rơi trong lớp học DHPH trong môn Địa lí cho phép GV lập kế hoạch dạy học một cách có chủ đích và hệ thống nhằm phát huy tối đa tiềm năng sẵn có của mỗi HS về phẩm chất, năng lực và hứng thú học tập Tổ chức DHPH hướng GV tới việc điều chỉnh PPDH, hình thức tổ chức dạy học, KT, ĐG,… phù hợp với từng cá nhân HS giúp các em hứng thú học tập và tiến bộ

7

Từ những lí do trên tôi chọn đề tài nghiên cứu “Vận dụng quan điểm dạy

học phân hóa để xây dựng và tổ chức thực hiện chuyên đề Địa lí tự nhiên lớp

12 góp phần phát triển một số phẩm chất, năng lực cho học sinh trường

THPT Lê Lợi” để làm sáng kiến kinh nghiệm

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Đề xuất quy trình và cách thức tổ chức DHPH chuyên đề ĐLTN lớp 12 THPT nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, phát triển năng lực của HS trong học tập, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí ở trường phổ thông

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của tổ chức DHPH chuyên đề Địa lí tự nhiên lớp 12 ở trường THPT

- Xác định các nguyên tắc và yêu cầu của việc tổ chức DHPH chuyên đề Địa

lí tự nhiên lớp 12 ở trường THPT

- Xây dựng quy trình tổ chức DHPH chuyên đề Địa lí tự nhiên lớp 12 THPT

- Thiết kế và tổ chức DHPH một số nội dung trong chuyên đề Địa lí tự nhiên lớp 12 THPT

- Tiến hành TN sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của đề tài

- Đưa ra kết luận và kiến nghị đối với việc tổ chức DHPH ở trường THPT

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu quy trình và cách thức tổ chức DHPH chuyên đề Địa lí tự nhiên lớp 12 THPT

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu phân tích và tổng hợp tài liệu: Tác giả đã nghiên cứu tài liệu (về DHPH, PPDH Địa lí, chỉ thị của Bộ GD&ĐT,…); trang Web có liên quan; chương trình và sách giáo khoa Địa lí 12 THPT Tác giả đã thu thập, lựa chọn, phân tích, tổng hợp các tài liệu một cách tổng thể, toàn diện và khoa học để

có cái nhìn khách quan, chính xác về các vấn đề nghiên cứu

8

- Phương pháp chuyên gia: trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả thường xuyên tham khảo ý kiến đồng thời trao đổi với GV phổ thông có nhiều kinh nghiệm dạy học môn Địa lí để đưa ra kết luận chính xác

- Phương pháp quan sát: Quan sát trực tiếp các hoạt động dạy của mình để thấy được hiệu quả của việc tổ chức DHPH đến hoạt động học của từng HS Quan sát hành vi, thái độ học tập của mỗi HS, ghi chép sự thay đổi để đưa ra nhận xét, đánh giá chính xác về kết quả thu được

- Phương pháp điều tra, khảo sát: Điều tra bằng phiếu hỏi, phỏng vấn GV và

HS trong trường THPT để có kết luận chính xác về thực trạng dạy học Địa lí ở trường THPT nói chung và thực trạng việc tổ chức DHPH môn Địa lí nói riêng

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tác giả đã xác định cụ thể mục tiêu, nhiệm vụ, đối tượng, nội dung tiến hành TN Ghi chép giờ dạy TN cùng với kết quả phân tích bài kiểm tra, phiếu khảo sát, làm cơ sở để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc tổ chức DHPH Chuyên đề ĐLTN 12 ở trường THPT

- Phương pháp thống kê toán học: để xử lí các số liệu đã thu thập được, định lượng các kết quả TN, làm cơ sở để minh chứng cho tính hiệu quả của đề tài

5 Tính mới của đề tài

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận của DHPH và làm sáng tỏ khả năng vận dụng DHPH trong chuyên đề Địa lí tự nhiên 12 ở trường THPT;

- Đề xuất được nguyên tắc, yêu cầu, quy trình và cách thức tổ chức DHPH chuyên đề Địa lí tự nhiên 12 ở trường THPT;

- Điều tra, đánh giá được thực trạng việc tổ chức DHPH trong chuyên đề ĐLTN 12 THPT và khảo sát được năng lực của HS lớp 12 THPT;

- Thiết kế và tổ chức DHPH một bài trong chuyên đề Địa lí tự nhiên 12 THPT theo quan điểm DHPH khác

- Đã chứng minh được tính hiệu quả và khả thi của tổ chức DHPH trong chuyên đề Địa lí tự nhiên 12 THPT qua kết quả TN sư phạm;

- Đưa ra kết luận và kiến nghị có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

6 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần Đặt vấn đề, Kết luận Phụ lục và Tài liệu tham khảo, cấu trúc đề tài gồm 3 chương

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây dựng và tổ chức thực hiện dạy học phân hóa trong chuyên đề Địa lí tự nhiên 12 THPT

Chương 2 Xây dựng quy trình và cách thức tổ chức thực hiện dạy học phân hóa trong chuyên đề Địa lí tự nhiên 12 THPT

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

9

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM DẠY HỌC PHÂN HÓA ĐỂ XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN CHUYÊN ĐỀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN 12 NHẰM PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Dạy học phân hóa

1.1.1.1 Quan niệm về dạy học phân hóa

DHPH được thực hiện ở rất nhiều quốc gia trên thế giới và đang là một trong những quan điểm được quan tâm trong thời kì đổi mới căn bản toàn diện giáo dục Việt Nam

Theo Hall, “DHPH là cách tiếp cận dạy và học đáp ứng những đối tượng HS khác nhau trong cùng một lớp nhằm mục đích tối đa hóa năng lực của mỗi cá nhân bằng cách tạo ra cho người học quá trình dạy học phù hợp nhất với họ”

Lewis và Batts nhìn nhận: “DHPH được xem như quá trình điều chỉnh nội dung dạy học, kế hoạch dạy học và môi trường học nhằm đáp ứng nhu cầu học tập

đa dạng của tất cả HS”

Bên cạnh đó Tomlinson, Brimijoin và Narvaez cũng nhận thấy: “DHPH là một triết lí dạy học dựa trên tiền đề cho rằng HS học tốt nhất khi GV điều chỉnh quá trình dạy học cho phù hợp với trình độ, sở thích và PCHT của các em”

Jenifer Fox và Whitney Hoffman cho rằng: "DHPH bao hàm việc lập kế hoạch giảng dạy, các phương pháp đánh giá phù hợp với các cấp độ khác nhau về kiến thức, sở thích, nền tảng văn hoá, các nhu cầu thể chất và xã hội của HS" Tôn Thân đưa ra khái niệm: “DHPH là một quan điểm dạy học đòi hỏi phải tổ chức, tiến hành các hoạt động dạy học dựa trên những khác biệt của người học về năng lực, sở thích, nhu cầu, các điều kiện học tập, nhằm tạo ra những kết quả học tập tốt nhất và sự phát triển tốt nhất cho từng người học, đảm bảo công bằng trong giáo dục”

Theo Lê Thị Thu Hương:“DHPH là một cách tiếp cận dạy học mà ở đó GV điều chỉnh quá trình dạy học cho phù hợp với từng cá nhân hoặc nhóm HS nhằm phát triển tối đa năng lực học tập của mỗi em”

Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm

2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình tổng thể nêu rõ:

“Chương trình giáo dục phổ thông bảo đảm phát triển phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với những kiến thức, kĩ năng cơ bản, thiết thực, hiện đại; hài hoà đức, trí, thể, mĩ; chú trọng thực hành, vận dụng kiến thức, kĩ năng

đã học để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống; tích hợp cao ở các lớp học dưới, phân hoá dần ở các lớp học trên; thông qua các phương pháp, hình thức tổ

10

chức giáo dục phát huy tính chủ động và tiềm năng của mỗi học sinh” và “DHPH

là định hướng dạy học phù hợp với các đối tượng HS khác nhau, nhằm phát triển tối đa tiềm năng vốn có của mỗi HS dựa vào đặc điểm tâm - sinh lí, khả năng, nhu cầu, hứng thú và định hướng nghề nghiệp khác nhau của HS”

Như vậy, DHPH là một quan điểm dạy học GV thiết kế và tổ chức dạy học phù hợp với tình hình thực tế của học sinh, dựa vào đặc điểm cá nhân, tâm lí, sinh

lí, nhu cầu, động cơ, hứng thú, nguyện vọng, điều kiện hoàn cảnh của các em mà tìm cách dạy cho phù để phát triển tối đa năng lực và phẩm chất của mỗi HS

1.1.1.2 Vai trò của dạy học phân hóa đối với HS

Dạy học phân hóa sẽ giúp HS phát triển tối đa năng lực của từng HS, đặc biệt

là năng lực đặc thù vì dạy học, giáo dục phân hóa là quá trình dạy học nhằm đảm bảo cho mỗi cá nhân người phát triển tối đa năng lực, sở trường, phù hợp với các yếu tố cá nhân, trong đó người học được tạo điều kiện để lựa chọn nội dung, độ khó, hình thức, nhịp độ học tập phù hợp với bản thân

DHPH sẽ tạo định hướng dạy vừa sức với đối tượng, phát triển được năng lực của người học và tạo hứng thú cho người học Bởi lẽ DHPH là một triết lí, một quan điểm dạy học, được coi như một định hướng để phát triển năng lực cho người học trong quá trình đổi mới giáo dục Quan điểm DHPH được hình thành dựa trên nhiều cơ sở khác nhau như trình độ nhận thức của người học, nhu cầu của người học và trí tuệ của người học

Tư tưởng chủ đạo của DHPH là lấy trình độ phát triển chung của người học trong lớp làm nền tảng, sử dụng các biện pháp DHPH phù hợp nên có khả năng đưa người học có trình độ yếu kém lên trình độ chung và người học giỏi lên trình

độ cao hơn mức chung của cả lớp

DHPH sẽ hướng tới các mục tiêu dạy học, nhằm hình thành, củng cố kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo cho học sinh ở các giai đoạn học tập, giúp học sinh hình thành thế giới quan duy vật biện chứng, tạo hứng thú học tập, rèn luyện phẩm chất đạo đức của người lao động mới, giúp học sinh phát triển năng lực tư duy và hình thành những phẩm chất tư duy khoa học, giúp giáo viên kiểm tra năng lực, trình độ của học sinh; học sinh tự kiểm tra đánh giá năng lực của mình

1.1.1.3 Đặc điểm của dạy học phân hóa

- Dạy học phân hóa mang tính hệ thống

Trong quá trình tổ chức DHPH, GV phải liên tục tìm hiểu HS một cách có hệ thống để tìm hiểu những điểm mạnh và những khó khăn của mỗi cá nhân HS GV lập kế hoạch dạy học phù hợp với các năng lực khác nhau, sử dụng một hệ thống các PPDH, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá dành riêng cho từng HS

để dần dần nâng tầm hiểu biết của các em

- Dạy học phân hóa mang tính chủ động

HS được trao quyền chủ động lựa chọn nội dung (chủ đề học, tài liệu), được lập kế hoạch nghiên cứu và cách thức thiết kế sản phẩm học tập HS được GV hướng dẫn kĩ năng tự học, được chủ động tìm kiếm thông tin HS luôn được tạo điều kiện để chủ động và tích cực chiếm lĩnh các mục tiêu của bài học

- Dạy học phân hóa đòi hỏi sự kết hợp của nhiều HTTC dạy học

Mỗi HS đều có phong cách và thế mạnh trí tuệ riêng nên thích học theo những cách khác nhau GV phải lựa chọn đa dạng các hình thức tổ chức dạy học để khích

lệ hứng thú học tập của HS Việc kết hợp các hình thức tổ chức dạy học sẽ đáp ứng các nhu cầu học tập, giúp tối đa hóa kết quả học tập của các em

- Dạy học phân hóa phát huy tính tích cực học tập của học sinh

Trong lớp học phân hoá, GV thiết kế các hoạt động dạy học đáp ứng đa dạng năng lực, phong cách, đặc điểm trí tuệ của HS Mỗi HS được nhận những nhiệm vụ học tập phù hợp với bản thân thì tính chủ động của HS sẽ được phát huy

Trong một tiết học, GV sử dụng nhiều HTTC, PPDH, tài liệu học tập khác nhau đáp ứng đa dạng về phong cách và đặc điểm trí tuệ của HS thì tất cả các HS

sẽ cùng nhiệt tình tham gia các hoạt động học tập

- Dạy học phân hóa cung cấp nhiều cách thức tiếp cận nội dung, tiến trình, đánh giá kết quả học tập của học sinh

Mục đích là giúp HS có thể tiếp nhận và phát huy tốt nhất khả năng của mỗi

em Với các HS có năng lực khác nhau, GV có thể tạo điều kiện để HS khá giỏi được luyện tập, nâng cao kiến thức đồng thời dành thời gian giúp đỡ các HS yếu trong lớp Có thể cung cấp các tài liệu học khác nhau cho các nhóm đối tượng HS

1.1.1.4 Ƣu điểm và khó khăn khi tổ chức dạy học phân hóa

* Những ưu điểm của tổ chức dạy học phân hóa

- DHPH góp phần đổi mới PPDH, hình thức tổ chức dạy học và KT, ĐG

- DHPH hướng tới việc hình thành khả năng tự học, tự nghiên cứu ở mỗi HS

- DHPH giúp phát triển tư duy của HS

- Tạo cơ hội bình đẳng cho những HS có năng khiếu và cả những HS yếu, kém HS biết chia sẻ, khích lệ và giúp đỡ nhau cùng tiến bộ, thiết lập mối quan hệ tốt đẹp giữa GV và HS

- GV luôn hỗ trợ HS vượt qua các thử thách để nâng cao trình độ của bản thân

12

* Những khó khăn khi tổ chức dạy học phân hoá

- Đa số GV đã quen với việc tổ chức dạy học đồng loạt cho tất cả HS trong lớp Tổ chức DHPH đáp ứng tốt nhất nhu cầu đa dạng của HS là việc không dễ thực hiện, đặc biệt là đối với các GV trẻ

- Đa số GV các trường phổ thông hiện nay còn thiếu rất nhiều kiến thức về DHPH do chưa được đào tạo

- Phòng học nhỏ, sĩ số học sinh quá đông, cơ sở vật chất, đồ dùng dạy học thiếu thốn, gây khó khăn cho việc tổ chức DHPH

- DHPH đòi hỏi GV phải luôn học hỏi nâng cao trình độ chuyên môn, phải dành rất nhiều thời gian để tìm hiểu HS, giám sát sự tiến bộ của từng HS và phải biết cách thiết kế và tổ chức những bài giảng phù hợp với tất cả các HS trong lớp

1.1.2 Yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực học sinh

Chương trình giáo dục phổ thông – Chương trình tổng thể được ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu rõ yêu cầu cần đạt về phẩm chất năng lực học sinh:

- Chương trình giáo dục phổ thông hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu sau: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm

- Chương trình giáo dục phổ thông hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực cốt lõi sau:

+ Những năng lực chung được hình thành, phát triển thông qua tất cả các môn học và hoạt động giáo dục: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo;

+ Những năng lực đặc thù được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một

số môn học và hoạt động giáo dục nhất định: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực khoa học, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mĩ, năng lực thể chất

Bên cạnh việc hình thành, phát triển các năng lực cốt lõi, chương trình giáo dục phổ thông còn góp phần phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu của học sinh

Riêng môn Địa lí, cần có các năng lực đặc thù môn Địa lí như: năng lực nhận thức thế giới theo quan điểm không gian; năng lực giải thích các hiện tượng, sự vật địa lí; năng lực liên hệ thực tiễn;

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Mục tiêu, nội dung chuyên đề Địa lí tự nhiên 12 - THPT

1.2.1.1 Mục tiêu

- Về mặt kiến thức:

13

Tiếp tục phát triển và hoàn thiện các kĩ năng: Nắm vững kiến thức phổ thông,

cơ bản, có tính hệ thống, thiết thực về đặc điểm tự nhiên cũng như việc sử dụng hợp lí và bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên ở nước ta

- Về kĩ năng:

+ Nhận xét, phân tích, tổng hợp, so sánh các sự vật, hiện tượng địa lí tự nhiên cũng như kĩ năng xây dựng biểu đồ, sử dụng và khai thác bản đồ (Atlat), số liệu thống kê của nước ta

+ Kĩ năng thu thập, trình bày các thông tin về địa lí tự nhiên hoặc về địa phương nơi học sinh đang sinh sống

+ Vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng, sự vật địa lí và giải quyết một số vấn đề của cuộc sống, sản xuất gần gũi với học sinh

- Về thái độ, tình cảm: Góp phần làm cho học sinh:

+ Có tình yêu thiên nhiên, quê hương đất nước

+ Có ý thức và hành động bảo vệ quê hương đất nước và môi trường

1.2.1.2 Nội dung

Chuyên đề Địa lí tự nhiên có một vai trò nhất định trong việc trang bị kiến thức cho học sinh để tạo nên chương trình tương đối hoàn chỉnh về địa lí Tổ quốc trên cơ sở kế thừa và phát triển chương trình Địa lí 8 nhưng so với chương trình Địa lí lớp 8, mảng kiến thức tự nhiên Việt Nam ở Địa lí lớp 12 có tầm khái quát ở mức độ cao hơn, đi sâu vào đặc điểm chung của tự nhiên Việt Nam Chuyên đề có nhiệm vụ trang bị kiến thức về Địa lí tự nhiên Việt Nam cụ thể bao gồm 3 nội dung chính dưới đây:

- Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và ý nghĩa của chúng

- Đặc điểm chung của tự nhiên Việt Nam

+ Đất nước nhiều đồi núi

+ Thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển

+ Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa

+ Thiên nhiên phân hóa đa dạng

- Vấn đề sử dụng và bảo vệ tự nhiên

+ Sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên

+ Bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai

1.2.1.3 Khả năng áp dụng dạy học phân hóa môn Địa lí 12

Khi phân tích đặc điểm chuyên đề Địa lí tự nhiên 12, tôi nhận thấy việc DHPH là cần thiết:

14

Một là, nhiều nội dung kiến thức Địa lí tự nhiên lớp 12 được lặp lại ở cấp THCS nhưng phức tạp, nâng cao và đòi hỏi ở HS nhiều kiến thức, kĩ năng hơn Điều này dẫn đến sự cần thiết phải phân hóa NLNT khi tổ chức dạy học Địa lí 12 cho các HS có khả năng tiếp thu khác nhau để giúp những HS yếu kém và trung bình giải quyết khó khăn với những kiến thức khó, trừu tượng và những HS khá, giỏi không chán nản với một số nội dung đã biết mà sẽ hứng thú học tập

Hai là, đối tượng HS lớp 12 có sự phân hóa về nhu cầu học tập rõ nét phụ thuộc vào năng lực, phong cách học, đặc điểm bản thân và việc xác định nghề nghiệp tương lai Do đó tùy vào nhu cầu, khả năng, hứng thú học tập của HS, GV lựa chọn nội dung, PPDH, HTTC dạy học và KT, ĐG phù hợp Điều này sẽ giảm

áp lực học tập cho những HS chọn ngành nghề không có môn Địa lí, tăng những kiến thức đòi hỏi tư duy cao cho HS chọn môn Địa lí để thi tuyển vào các trường đại học, cao đẳng

Ba là, thực trạng dạy học ở trường THPT hiện nay nói chung, dạy học Địa lí nói riêng còn thiên về dạy học một chiều GV cung cấp kiến thức, HS ghi chép nội dung bài giảng, hiệu quả dạy học Địa lí rất thấp Để cải thiện tình trạng trên, ngành GD&ĐT Việt Nam đã đưa ra nhiều giải pháp nhằm đổi mới PPDH, HTTC dạy học, KT, ĐG Tổ chức DHPH đòi hỏi GV phải quan tâm tới từng cá nhân HS, phải lựa chọn các HTTC dạy học, PPDH, phương tiện DH phù hợp với đối tượng HS

Có thể coi DHPH như một giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả dạy học hiện nay ở các trường THPT

1.2.2 Thực trạng về dạy học phân hóa ở trường THPT Lê Lợi

1.2.2.1 Thực trạng về phân hóa năng lực nhận thức, hứng thú học tập, phong cách học tập, đặc điểm trí tuệ của học sinh lớp 12 THPT

- Về phân hóa năng lực nhận thức môn Địa lí của học sinh lớp 12 THPT

Để đánh giá khả năng học môn học, những khó khăn, thuận lợi khi học Địa lí

12, tôi đã tiến hành khảo sát năng lực theo hai hình thức sau:

Thứ nhất: Tôi điều tra kết quả học tập trường THPT Lê Lợi thông qua hệ thống Vnedu Kết quả thu được như sau:

Bảng tổng hợp kết quả học tập môn Địa lí Khối 11 Trường THPT Lê Lợi

năm học 2019 – 2020

Kết quả

Số lượng

Tỉ lệ (%)

Số lượng

Tỉ lệ (%)

Số lượng

Tỉ lệ (%)

Số lượng

Tỉ lệ (%)

136 29,69 280 61,14 42 9,17 0 0 Kết quả điều tra cho thấy, NLNT môn Địa lí của HS có sự phân hóa khá rõ Những HS đạt học lực giỏi, ngoài việc đã có những kiến thức cơ bản, các em đã biết liên hệ, phân tích, so sánh những kiến thức Địa lí để trả lời câu hỏi nâng cao

15

Những HS đạt khá đã có được những kiến thức cơ bản, nhưng khả năng vận dụng kiến thức chưa tốt Những HS trung bình thì mới chỉ hiểu nội dung kiến thức Thứ hai: quan sát hoạt động học tập thường ngày của HS qua đánh giá thời gian hoàn thành nhiệm vụ tôi nhận thấy trong các lớp học có sự phân hóa rõ rệt về nhịp độ nhận thức: (1) nhóm hoàn thành nhiệm vụ học tập trước thời gian quy định, (2) nhóm hoàn thành đúng tiến độ thời gian và (3) nhóm không hoàn thành đúng thời gian quy định và có sự phân hóa giữa các lớp với nhau

Kết quả khảo sát thông qua phiếu phụ lục 1 cho thấy sự khác biệt rõ rệt về năng lực nhận thức môn Địa lí: Một số HS có năng lực Địa lí rất tốt, có thể tự học Địa lí hiệu quả mà không cần nhiều sự hướng dẫn từ GV Bên cạnh đó còn những

HS chưa có các kiến thức, kĩ năng Địa lí cơ bản Từ kết quả khảo sát tôi thấy sẽ có hơn 25% HS cần được trợ giúp đỡ Trong khi đó, có khoảng 8% HS cần xem xét

để nâng cao yêu cầu so với mức độ kiến thức cơ bản

- Về hứng thú học tập môn Địa lí của học sinh lớp 12 THPT

Khảo sát hứng thú học tập của HS qua Phụ lục 1 cho kết quả có 60% HS được hỏi thích học môn Địa lí Có 80% HS cho rằng học Địa lí giúp các em giải thích được những hiện tượng tự nhiên xung quanh, có 22% HS học môn Địa lí để xét tuyển vào đại học, cao đẳng và có tới 40% HS không yêu thích môn Địa lí Chỉ

có 27% HS gặp GV để được giải đáp những thắc mắc Vì vậy GV phải biết cách

tổ chức DH hiệu quả, xây dựng được môi trường học tập thân thiện, luôn quan tâm tới HS để các em yêu thích môn Địa lí Đồng thời, có 55% HS xem các chương trình trên truyền hình có nội dung về Địa lí; có 47% HS đọc tạp chí, báo, hay những vấn đề có liên quan đến Địa lí Vì thế để khai thác tốt nguồn thông tin và tăng hứng thú học tập, GV nên hướng dẫn HS và giao các nhiệm vụ học tập yêu cầu HS tìm kiếm thông tin về địa lí trên các phương tiện thông tin đại chúng, trên Internet

- Tìm hiểu về phong cách học của HS lớp 12 THPT

PCHT là thói quen học tập riêng của từng người học PCHT bao gồm ưu thế của giác quan và cách xử lý thông tin Tác giả đã tiến hành quan sát sở thích của

HS khi tham gia các hoạt động học tập và phỏng vấn riêng HS để xác định chính xác đặc điểm PCHT nổi bật của HS như sau:

Bảng kết quả điều tra PCH của HS

16

Kết quả khảo sát HS cho thấy: chiếm tỉ lệ cao nhất (35,1%) HS thích học qua vận động; 20,8% HS có PCH qua nhìn, 26,2% HS có PCH qua nghe và ít nhất là PCHT qua đọc và viết (17,9%) Như vậy, có sự phân hóa sâu sắc về PCH giữa các

HS

Tuy nhiên, quá trình thực tế cho thấy có những HS không nổi bật về PCH nào và có những HS sở hữu 2 hoặc 3 PCH Vì vậy, khi giao nhiệm vụ học tập, GV không mặc định PCH của HS mà cho phép các em tự lựa chọn nhiệm vụ, tài liệu học tập phù hợp với bản thân

- Tìm hiểu về thế mạnh trí tuệ của học sinh lớp 12 THPT

Tác giả đã tìm hiểu qua kết quả học tập của các môn học khác và trao đổi với giáo viên dạy các bộ môn khác HS có thế mạnh logic - toán thường học tốt môn Toán và các môn tự nhiên Các HS có thế mạnh ngôn ngữ thường đạt thành tích cao trong môn Ngữ văn HS có thế mạnh trí tuệ hình thể - động năng thường đạt thành tích về thể thao Các HS có thế mạnh không gian thường học tốt môn Vật lí, Công nghệ…

Kết quả điều tra, quan sát, tìm hiểu cho thấy, HS trong mỗi lớp đều có đủ các kiểu thế mạnh, có những HS có nhiều thế mạnh nhưng cũng có những HS không thực sự có trí tuệ nào nổi bật

1.2.2.2 Thực trạng nhận thức của giáo viên về dạy học phân hóa

- Tìm hiểu về việc trang bị kiến thức dạy học phân hóa của giáo viên

Để tổ chức DHPH, GV phải có những hiểu biết về DHPH Kết quả điều tra thực tiễn cho thấy: Có 30,0% GV được hỏi đã được trang bị kiến thức về DHPH song 70,0% tự tìm hiểu từ các nguồn thông tin khác nhau Như vậy, GV rất quan tâm tới DHPH

Tổ chức DHPH phù hợp với NLNT của HS là một yêu cầu cấp thiết song kết quả điều tra cho thấy chỉ có 20 % GV cho rằng rất cần phải phân hóa nhiệm vụ học Điều này cho thấy cần phải phổ biến kiến thức về sự phân hóa NLNT của HS cho GV phổ thông

Khảo sát GV về mức độ phân hóa thể hiện trong chương trình môn Địa lí, hầu hết GV cho rằng chương trình học đã ít nhiều thể hiện mức độ phân hóa Tuy nhiên, đánh giá của GV về mức độ thể hiện phân hóa ở mỗi phần có sự khác biệt đáng kể, cụ thể:

Kết quả điều tra về mức độ phân hóa của chương trình môn Địa lí

TT Các phần của chương trình học môn Địa lí Rõ ràng

(%)

Không rõ ràng (%)

1 a Mục tiêu của chương trình môn học 80 20

2 b Nội dung của chương trình môn học 80 20

17

3 c Định hướng về phương pháp, hình thức tổ

4 d Định hướng về kiểm tra đánh giá 80 20

5 e Hướng dẫn thực hiện chương trình môn học 70 30

Số liệu thống kê cho thấy, có 80% GV cho rằng mức độ phân hóa được thể hiện rõ nhất là định hướng về KT, ĐG vì Sở GD&ĐT yêu cầu xây dựng ma trận

đề kiểm tra thành bốn mức độ: Biết -Hiểu - Vận dụng - Vận dụng cao Với 40%

GV khẳng định mức độ phân hóa còn chưa thể hiện rõ trong định hướng về PPDH, HTTC và PTDH cho thấy sự cần thiết của việc bồi dưỡng GV

Nhận thức của giáo viên về tầm quan trọng của dạy học phân hóa môn Địa lí: Hầu hết GV đánh giá cao và coi trọng việc tổ chức DHPH môn Địa lí Có 80%

GV cho rằng DHPH để giáo dục về tính toàn diện HS, 70% coi DHPH để phát hiện và bồi dưỡng tài năng và 65% nghĩ DHPH để đáp ứng yêu cầu về công bằng

- Tìm hiểu phong cách học tập và thế mạnh trí tuệ của giáo viên

Hầu hết GV được hỏi đều thấy thú vị khi tìm hiểu và tự đánh giá PCH và thế mạnh trí tuệ của bản thân: 70% GV cho rằng họ có thế mạnh ngôn ngữ, 40% nhận ra họ có thế mạnh trí tuệ giao tiếp, 70% GV cho rằng mình có PCH qua nhìn, 10% GV có PCH qua nghe Đây cũng là những điểm mạnh cần thiết cho DH

1.2.2.3 Thực trạng DHPH ở trường Trung học phổ thông

- Thực trạng việc tìm hiểu HS của GV

Hầu hết GV (70%) thấy cần xác định kiến thức, kĩ năng đã có của HS trước khi dạy; nhưng chỉ có 40% GV coi trọng tìm hiểu hứng thú học môn học, có 40% thấy cần phải xác định PCH và chỉ có 07% GV muốn tìm hiểu thế mạnh của HS

Khảo sát HS cho thấy: 40% GV có tìm hiểu thuận lợi và khó khăn của các

em HS và chỉ có 2/10 GV quan tâm tới hoàn cảnh gia đình của HS Hầu hết GV cho rằng cần phải thấu hiểu HS song họ thừa nhận chưa làm tốt việc này, thậm chí một số GV không nhớ tên HS Một số GV cho thấy: Địa lí là môn phụ, tổ chức điều tra sẽ làm mất thời gian của HS; Một số GV không quan tâm tới sở thích, hứng thú học của HS vì họ chưa thấy cần thiết nhưng nhiều GV cũng muốn được hướng dẫn cách tìm hiểu HS về PCH, thế mạnh trí tuệ, …

- Thực trạng việc lập kế hoạch dạy học

Điều tra về việc lập kế hoạch dạy học cho thấy: 50% GV quan tâm tới mục tiêu dạy học, nội dung dạy học, phương tiện dạy học, sở thích, cách tiếp thu kiến thức của từng HS Còn 20% GV chỉ quan tâm tới nội dung SGK, mục tiêu dạy học, PTDH

- Thực trạng việc sử dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực

Bảng kết quả điều tra mức độ sử dụng một số PPDH của GV

18

TT Phương pháp dạy học Thường

xuyên (%)

Thỉnh thoảng (%)

Chưa bao giờ (%)

7 g Dạy học dựa vào vấn đề 30 40 30

Như vậy, có 70% GV đã tổ chức dạy học hợp tác và phương pháp đàm thoại

cả lớp Trong khi đó 50% GV chưa bao giờ dạy học theo trạm, 60% GV chưa từng

sử dụng PPDH theo hợp đồng, dạy học hợp tác, dạy học theo trạm, dạy học theo hợp đồng là những PPDH tích cực tạo điều kiện thuận lợi để DHPH Qua trao đổi, một số GV cho rằng áp dụng các PPDH mới mất nhiều thời gian nên chỉ sử dụng khi thao giảng Như vậy, cần thiết phải hướng dẫn và động viên GV sử dụng PPDH tích cực để nâng cao hiệu quả dạy học

Kết quả điều tra cũng cho thấy: có 70% GV sử dụng tranh ảnh, bản đồ, biểu đồ, trong các giờ học của mình Trong khi đó, 50% GV thỉnh thoảng mới sử dụng video clip, 40% GV thỉnh thoảng mới tạo cơ hội cho HS được lựa chọn học liệu để thực hiện nhiệm vụ Có 20% GV chưa bao giờ thiết kế nhiệm vụ học tập phân hoá, 10% GV chưa bao giờ phối hợp các HTTC dạy học

- Về kiểm tra, đánh giá học sinh

Có 30% GV cho rằng cần để HS được lựa chọn hình thức đánh giá phù hợp (trình bày miệng hay viết câu trả lời,…), Scũng có 30% GV chưa bao giờ thực hiện 50% GV cho rằng rất cần đưa ra các câu hỏi để phân biệt khả năng áp dụng kiến thức của HS song 40% GV thực hiện chưa tốt 40% GV thấy cần đánh giá mức độ hứng thú học tập của HS nhưng cũng có đến 40% GV chưa làm tốt việc này Như vậy, khâu KT, ĐG đang bị xem nhẹ, GV chủ yếu đánh giá HS dựa vào kết quả các bài kiểm tra định kì Đây là một trở ngại cho việc tổ chức thực hiện DHPH Địa lí

- Xây dựng môi trường lớp học

Có 40% GV thấy được sự cần thiết của sự hợp tác giữa GV và HS Tuy nhiên, chỉ có 30% GV cho rằng phải làm cho mỗi HS cảm thấy được tôn trọng và

an toàn trong lớp học Có tới 50% GV chưa thực hiện tốt việc “Sử dụng phiếu đánh giá để HS tự đánh giá và đánh giá kết quả học tập của bạn”, hay 40% GV thỉnh thoảng mới cho HS lựa chọn cách trình bày nhiệm vụ học tập được giao, 20% HS cho rằng chưa bao giờ được GV cho cơ hội lựa chọn cách trình bày

sở thích

- Những khó khăn của giáo viên khi tổ chức DHPH

Có 80% GV gặp khó khăn về cơ sở vật chất khi tổ chức DHPH Có 50%

GV gặp khó khăn khi xác định NLNT, PCH, thế mạnh trí tuệ của HS nên có tới 50% GV gặp khó khăn khi thiết kế nhiệm vụ học tập đáp ứng sự đa dạng về NLNT, PCH, thế mạnh trí tuệ của HS Kết quả điều tra đã phản ánh thực trạng của việc DHPH chưa được phổ biến và tổ chức rộng rãi Mặt khác, DHPH đòi hỏi GV phải có năng lực chuyên môn vững vàng, linh hoạt, chủ động khi tổ chức dạy học, phải có khả năng bao quát lớp học tốt, phải tận tâm với nghề

1.2.2.4 Những vấn đề cần giải quyết

Nghiên cứu thực trạng DHPH môn Địa lí 12 THPT tôi nhận thấy:

- GV Địa lí THPT đã nhận thức được tầm quan trọng của DHPH và đã có những hiểu biết nhất định về DHPH Tuy nhiên, nhiều GV mới chỉ dạy theo kinh nghiệm, chưa được trang bị kiến thức về DHPH nên hiệu quả chưa cao

- Mức độ vận dụng DHPH trong dạy học Địa lí vẫn còn thấp Nhiều GV chưa tiến hành DHPH mặc dù biết DHPH là cần thiết và có khả năng thực hiện

Đa số GV mới chỉ phân loại HS theo giỏi, khá, trung bình, yếu, kém để phân hóa nhiệm vụ học tập Hầu hết GV chưa được trang bị kiến thức về DHPH phù hợp với PCHT và đa dạng trí tuệ HS trong lớp học

- Nhiều HS chưa quan tâm tới môn Địa lí Hầu hết các em đều nhận ra bản thân có thể đạt thành tích cao hơn nếu chăm chỉ, quyết tâm, biết lập kế hoạch học tập hiệu quả và được khích lệ, động viên, được học theo cách các em thấy hứng thú

20

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG QUY TRÌNH VÀ CÁCH THỨC TỔ CHỨC THỰC HIỆN CHUYÊN ĐỀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN LỚP 12 THEO QUAN ĐIỂM DẠY HỌC PHÂN HÓA NHẰM PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH THPT

2.1 Nguyên tắc và yêu cầu của tổ chức dạy học phân hóa trong môn Địa lí

12 THPT

2.1.1 Nguyên tắc dạy học phân hóa môn Địa lí 12 THPT

Tổ chức DHPH môn Địa lí ngoài việc phải tuân thủ theo những nguyên tắc dạy học nói chung cần đặc biệt quan tâm tới một số nguyên tắc sau:

* Đảm bảo tính hệ thống

Dạy học nói chung và DHPH nói riêng cần đáp ứng các yêu cầu của một hệ thống các thành tố như: mục tiêu dạy học, nội dung dạy học, PPDH, HTTC dạy học, PTDH và KT, ĐG Các thành tố trên luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau, quy định, tác động và ảnh hưởng lẫn nhau

Quá trình DHPH môn Địa lí phải luôn thể hiện được mối quan hệ mật thiết giữa việc hiểu đặc điểm năng lực, phong cách, hứng thú của mỗi HS trong lớp học

và việc xác định mục tiêu dạy học, cách thức tổ chức dạy học, KT, ĐG Các hoạt động dạy học cần được thiết kế phù hợp với HS nhằm đạt các mục tiêu dạy học đã

đề ra Hoạt động KT, ĐG phải diễn ra trong suốt quá trình dạy học đảm bảo kiểm soát việc thực hiện mục tiêu và điều chỉnh tiến trình dạy học để mọi HS đều tiếp nhận được các kiến thức, kĩ năng cơ bản của bài học

Tính hệ thống của DHPH còn thể hiện ở mối liên hệ chặt chẽ giữa kiến thức chuyên môn, khả năng truyền đạt của GV và lượng kiến thức, kĩ năng mà mỗi HS

có khả năng tiếp thu Lựa chọn PPDH, kĩ thuật, HTTC dạy học, cách thức KT, ĐG, xây dựng môi trường lớp học và đóng vai cả người học GV luôn phải học cách tổ chức và kiểm soát quá trình học tập của HS để điều chỉnh hoạt động dạy học sao cho đạt hiệu quả cao nhất

Đảm bảo được tính hệ thống trong DHPH giúp nâng cao chất lượng dạy học, xây dựng môi trường lớp học thân thiện, HS tự tin vào khả năng của bản thân, xây dựng mối quan hệ gắn bó giữa GV và HS

* Đảm bảo tính vừa sức đối với học sinh

Các nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức đối với người học khi tổ chức DHPH môn Địa lí 12 thể hiện ở các điểm sau:

- GV hiểu biết sâu sắc nội dung môn học, chủ động lựa chọn các nội dung dạy học có mức độ kiến thức phù hợp với năng lực của HS

- Các PPDH, các tài liệu học tập được sử dụng trong giờ học phù hợp với nội dung dạy học, phong cách và đặc điểm HS

* Đảm bảo tính sự thống nhất giữa vai trò chủ đạo của GV và vai trò chủ động của HS trong quá trình dạy học

Vai trò chủ đạo của GV khi tổ chức DHPH được thể hiện ở việc hiểu và phân nhóm HS theo năng lực, phong cách và đặc điểm HS; thiết kế giáo án và điều khiển hiệu quả các hoạt động dạy học

Vai trò chủ động của HS thể hiện ở việc tham gia tích cực tất cả các hoạt động học tập để chủ động lĩnh hội tri thức GV có thể tác động để HS thể hiện chủ động hơn trong học tập bằng cách:

- Điều chỉnh nội dung, quy trình và sản phẩm học tập theo đặc điểm cá nhân

- Các tiêu chí đánh giá sản phẩm học tập thống nhất rõ ràng để HS tự đánh giá kết quả học tập của bản thân và đánh giá sản phẩm học tập của bạn học

- GV thể hiện vai trò chủ đạo, linh hoạt trong việc điều khiển các hoạt động dạy học đáp ứng sự khác biệt của các HS Ở lớp học phân hóa, hoạt động học của

HS là chủ yếu song sự tác động của GV thể hiện trong tất cả các hoạt động đó, GV giúp HS chủ động chiếm lĩnh kiến thức Từ đó hình thành và phát triển năng lực tự học, năng lực sáng tạo cho HS

* Đảm bảo tính tính cảm xúc tích cực của HS

Nguyên tắc này giúp HS dễ dàng nắm bắt kiến thức bài học mặc dù các em có

sự khác biệt về năng lực, phong cách và đặc điểm cá nhân GV cần đảm bảo:

- Xác định mục tiêu bài học, nội dung dạy học gắn với nhu cầu của HS Các tài liệu học tập rõ ràng, tường minh, hấp dẫn giúp HS hứng thú học tập

- Tổ chức các hoạt động dạy học phù hợp với HS trong lớp khiến HS quan tâm và hăng hái hoàn thành các nhiệm vụ được giao

- GV thấu hiểu cả ngay vấn đề ăn uống, nghỉ ngơi, mối quan hệ bạn bè, để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến cảm xúc tích cực của mỗi HS

22

- Huy động HS tham gia tích cực các hoạt động học tập bằng những lời khen chân thành, đúng lúc để HS cảm nhận được giá trị, thế mạnh và luôn tự tin Đây là động lực để HS nhiệt tình học tập và sáng tạo

- Thường xuyên đưa phản hồi cụ thể và tích cực về kết quả học tập của HS trong suốt quá trình dạy học Thể hiện sự tôn trọng đối với HS Với những HS có kết quả học tập chưa cao, tránh tạo áp lực để HS cảm nhận thất bại, yếu kém và sợ học nhưng cần có thái độ dứt khoát, cương quyết khi HS không hợp tác song không đe dọa hay phạt nặng để đảm bảo cảm xúc tích cực một cách bền vững

* Đảm bảo phát triển các năng lực của HS

Tổ chức DHPH giúp HS được phát triển tối đa năng lực của bản thân:

- Mục tiêu của bài học được mô tả chi tiết về các năng lực cần được hình thành và phát triển trong giờ học

- Nội dung dạy học, hình thức tổ chức dạy học, các PPDH đều gắn với việc hình thành và phát triển các năng lực cốt lõi và năng lực chuyên biệt môn Địa lí

- Tổ chức các hoạt động học tập hướng tới việc bồi dưỡng và phát triển đặc điểm cá nhân: giao tiếp, sử dụng ngôn ngữ, tư duy lôgic, năng lực thẩm mĩ, bên cạnh đó là các năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự học, năng lực sáng tạo, Phát hiện các năng lực nổi trội của HS, khích lệ các em rèn luyện để phát triển các năng lực đó, khuyến khích HS thiết kế được nhiều sản phẩm sáng tạo

2.1.2 Yêu cầu đối với việc tổ chức DHPH trong môn Địa lí 12 THPT

* Tổ chức dạy học phân hóa phải xác định được nhu cầu của người học

Để DHPH thành công GV phải hiểu rõ các đặc điểm cá nhân HS về năng lực, phong cách học, đặc điểm trí tuệ của HS Điều này giúp GV xây dựng và tổ chức các hoạt động dạy học phù hợp Với lớp học có nhiều HS thiên về trí tuệ hình thể - động năng sẽ tổ chức các trò chơi mang tính cạnh tranh, tạo điều kiện cho các em được đứng lên trả lời câu hỏi, được di chuyển để thực hiện các nhiệm vụ học tập, nhưng GV cần quản lí lớp học trật tự Ngược lại, ở lớp học có nhiều HS thiên về trí tuệ nội tâm, GV giao nhiệm vụ đọc tài liệu, các dự án học tập độc lập,

GV phải hiểu HS để lựa chọn nội dung DH, thiết kế tiến trình DH phù hợp Phải phát hiện các nhu cầu mới, biết thế mạnh nội bật của HS để lựa chọn cách thức tổ chức DH phù hợp GV phải sử dụng nhiều chiến lược dạy học khác nhau sao cho phù hợp với sự khác biệt của HS Ví dụ: Dạy Bài 9 Địa lí 12, ở lớp 12A3

có 2 học sinh Ý và Kiên là hai trong những HS nhiệt tình nhất thể hiện bài hát … Khi HS được tạo điều kiện để thể hiện năng khiếu, HS sẽ hững thú học tập tiếp theo và tạo không khí phấn khởi cho lớp hoc

* Tổ chức dạy học phân hóa phải đáp ứng tính đa dạng của HS

23

HS trong cùng một lớp luôn có sự khác biệt về năng lực, đặc điểm trí tuệ, hoàn cảnh gia đình, phong cách học, sức khỏe, tình cảm, Vì vậy, mỗi PPDH, HTTC dạy học chỉ phù hợp với một nhóm HS GV xây dựng mục tiêu, lựa chọn nội dung, sử dụng nhiều PPDH, HTTC dạy học, cho phép HS được lựa chọn sản phẩm học tập nhằm đáp ứng sự đa dạng của HS trong lớp học

Để tổ chức DHPH, mục tiêu dạy học được điều chỉnh đảm bảo tính vừa sức

Ví dụ: Dạy về gió mùa (Bài 9, Địa lí 12), GV đã thiết kế mục tiêu dạy học dành riêng cho các HS có trí tuệ âm nhạc - không gian theo các mức độ NLNT như sau:

(1) Tìm và thể hiện một bài hát có thể hiện nội dung về hoạt động gió mùa nước ta

(2) Tìm, thể hiện một bài hát có thể hiện nội dung về hoạt động gió mùa nước

ta và phân tích lời bài hát về khía cạnh Địa lí

Rõ ràng hai mục tiêu trên có sự phân hóa rất rõ về kiến thức và mức độ năng lực tư duy của HS Chỉ tìm và thể hiện (1) dễ thực hiện hơn so với vừa tìm, thể hiện vừa tư duy về hiện tượng (2)

GV tạo điều kiện cho HS được lựa chọn nhiệm vụ học tập và hỗ trợ HS phát huy tối đa khả năng sáng tạo và tự tin hoàn thành nhiệm vụ

Để tổ chức các hoạt động dạy học phù hợp với nhu cầu, GV phải vận dụng linh hoạt các PPDH, KTDH Việc thành lập các nhóm học tập cũng phải thường xuyên thay đổi, có thể chỉ định các nhóm học tập cùng NLNT, hoặc thành lập nhóm hỗn hợp gồm HS khá, giỏi, trung bình, yếu để các em hỗ trợ lẫn nhau hoặc

HS tự lựa chọn các bạn cùng nhóm theo sở thích, Tạo điều kiện cho HS được làm việc với thế mạnh của bản thân sẽ kích thích khả năng nghiên cứu và tạo ra nhiều sản phẩm học tập sáng tạo

* Tổ chức DHPH phải kết hợp chặt chẽ giữa dạy học và đánh giá

Để tổ chức DHPH hiệu quả GV phải đánh giá được mức độ nắm kiến thức, kĩ năng và hứng thú học tập của HS Vì vậy, DH và ĐG song hành trong suốt quá trình DHPH

Cần phải tổ chức ĐG trong mọi thời điểm của quá trình DH:

- ĐG trong giờ học để xác định mức độ sẵn sàng và hiểu bài của HS ĐG việc chuẩn bị các bài tập về nhà để biết mức độ hiểu bài cũ và sự chuyên cần của HS

ĐG kết quả thảo luận nhóm để xác định mức độ phù hợp của các nhiệm vụ học tập

ĐG khi kết thúc bài học để biết mức độ kiến thức, kĩ năng HS đã đạt được

Trong suốt quá trình DH, GV thu thập thông tin để đánh giá chính xác mức

độ nắm bắt kiến thức, kĩ năng, đặc điểm trí tuệ, phong cách học cùng những khó khăn của từng HS Sử dụng kết quả ĐG để điều chỉnh, bổ sung điều chỉnh kế hoạch DH ngay trong tiết học hoặc rút kinh nghiệm về sau

* GV và HS phải hợp tác chặt chẽ khi tổ chức DHPH

24

Các quy tắc ứng xử trong lớp học; mục tiêu dạy học, các tài liệu học tập phù hợp với HS; tiến trình dạy học hợp lí; môi trường lớp học thân thiện, là những yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của quá trình DHPH Tất cả các yếu tố trên cần có sự hợp tác hiệu quả giữa GV và HS để lựa chọn mục tiêu học, thỏa thuận nhiệm vụ học tập, chuẩn bị tài liệu học tập Để các nhóm học tập hiệu quả, GV hướng dẫn nhóm trưởng lập kế hoạch thực hiện nhiệm vụ và quản lí hoạt động Trong suốt thời gian HS thực hiện nhiệm vụ học tập, GV luôn giám sát tiến

độ, hiệu quả thực hiện công việc để kịp thời giúp đỡ những HS gặp khó khăn GV hướng dẫn HS tự ĐG sản phẩm học tập Sự phối hợp sẽ giúp GV điều chỉnh mức

độ nhiệm vụ học tập, quy định thời gian hoàn thành nhiệm vụ, kiểm soát mức độ đạt mục tiêu đã đề ra và giúp đỡ HS khi cần thiết của GV

Khi tổ chức DHPH, GV vừa là người thầy, người đồng hành giúp HS thành công Vai trò của GV sẽ luôn thay đổi từ một người hướng dẫn, cố vấn, hỗ trợ… đến trở thành người thầy bổ trợ kiến thức mới cho HS Hợp tác hiệu quả giữa GV

và HS là nhân tố quan trọng giúp mỗi HS đều tiến bộ so với chính khả năng của các em

* Điều chỉnh nội dung, tiến trình và sản phẩm DH khi tổ chức DHPH

Cần điều chỉnh nội dung dạy học phù hợp với NLNT, phong cách học và đặc điểm của HS Mục đích là HS yếu học được các kiến thức và kĩ năng cơ bản, HS khá, giỏi được tiếp cận những nội dung đòi hỏi tư duy cao hơn GV điều chỉnh nội dung dạy học bằng việc thiết kế các tài liệu học tập để HS được tiếp nhận tri thức theo cách các em thấy hứng thú

Kế hoạch dạy học mà GV thiết kế không phải lúc nào cũng khả thi Khi phát hiện bài giảng không còn phù hợp với một số HS, GV phải điều chỉnh tiến trình dạy học GV không nên giao các nhiệm vụ học tập HS đã biết hoặc nói nhiều về một nội dung mà HS không hiểu Trong lớp học phân hóa, GV có thể cho phép HS lựa chọn cách thể hiện các sản phẩm học tập khác nhau mà vẫn đạt được các mục tiêu dạy học đã đề ra Ví dụ: Khi tổ chức dự án học tập “Phòng chống thiên tai” để dạy về Các thiên tai chủ yếu và biện pháp phòng chống (Bài 15, Địa lí 12) GV đã thiết kế các phương án về sản phẩm học tập để HS lựa chọn như bảng sau:

HS được phép lựa chọn linh hoạt các phương án thiết kế sản phẩm học tập phù hợp với bản thân dựa trên cơ sở NLNT, phong cách học và đặc điểm của mình

25

* Phải chú ý tới CSVC và môi trường lớp học khi tổ chức DHPH

Để tổ chức DHPH cần quan tâm tới cơ sở vật chất dạy học như: Phòng học đủ rộng có chỗ ngồi thoải mái cho mỗi HS; Ánh sáng đủ cho tất cả các HS trong lớp; Lớp học có đủ các phương tiện nghe nhìn, bảng, bàn ghế phù hợp và luôn sạch sẽ Cần xây dựng môi trường lớp học đáp ứng các yêu cầu sau:

- GV cùng HS xây dựng không khí thân thiện của lớp học: coi trọng sở thích, phong cách học, đặc điểm trí tuệ của bạn học, nhận thức tích cực về HS khác trong lớp học

- GV luôn tôn trọng, lắng nghe ý kiến và công nhận các sản phẩm học tập của

HS Những câu nói hài hước của GV khi HS mắc lỗi sẽ hiệu quả hơn những lời châm biếm, mỉa mai

- Tạo dựng không khí an toàn trong lớp học: GV chấp nhận cả những đức tính tốt, khả năng nổi trội và sự chậm chạp,… của HS Động viên HS mạnh dạn khi cần giúp đỡ và khuyến khích HS nói ra những ý tưởng mới, sáng tao

- Phải quan sát để phát hiện những tiến bộ và kịp thời động viên HS GV trân trọng các sản phẩm học tập do HS thiết kế Ví dụ: đề nghị cán bộ Thư viện cho phép HS trưng bày các sản phẩm học tập tại Thư viện để ngiới thiệu sản phẩm học tập của mình, tạo động lực cho HS tiếp tục học tập say mê và sáng tạo

- HS thể hiện trách nhiệm học tập của bản thân và ghi nhận sự thành công của bạn học Xây dựng đội ngũ nhóm trưởng làm việc hiệu quả: biết phân chia nhiệm

vụ rõ ràng, biết giám sát hoạt động và luôn sẵn sàng giúp đỡ các bạn trong nhóm

2.2 Xây dựng quy trình và cách thức tổ chức thực hiện DHPH trong chuyên đề ĐLTN 12 THPT

Dựa trên những cơ sở lí luận và thực tiễn đã nghiên cứu và giảng dạy, tôi đề xuất quy trình và cách thức tổ chức thực hiện DHPH trong trong chuyên đề Địa lí

tự nhiên 12 nhằm phát triển phẩm chất, năng lực học sinh ở trường THPT gồm 3 giai đoạn sau:

2.2.1 Giai đoạn 1: Tìm hiểu và nhận diện học sinh

- Hiểu điểm mạnh, điểm yếu của các HS trong lớp giúp các em hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau, cùng nhau xây dựng môi trường lớp học thân thiện, tích cực

2.2.1.2 Các biện pháp tìm hiểu và nhận diện học sinh

26

Bước 1: Để tìm hiểu, nhận diện HS, tác giả đã sử dụng các phiếu khảo sát kết hợp với quan sát và tìm hiểu từ nhiều nguồn thông tin khác nhau để xác định NLNT, sở trường, năng khiếu, hoàn cảnh gia đình,… của từng HS Để tìm hiểu NLNT của HS tôi chủ yếu dựa vào học bạ hoặc Vnedu để tìm hiểu kết quả học tập môn Địa lí những năm học trước hoặc quan sát, theo dõi trong quá trình DH, thông qua giáo viên các môn học khác và thông qua phỏng vấn trực tiếp Kết quả khảo sát giúp GV xác định được NLNT, đặc điểm trí tuệ và phong cách học của HS.Bước 2: Phân loại HS theo các nhóm

- Về NLNT Phân loại HS thành 4 nhóm NLNT theo thang điểm 10 là: Giỏi, Khá, Trung bình, yếu

- Về đặc điểm thế mạnh: Phân loại HS thành 4 nhóm thế mạnh:

+ Thế mạnh Ngôn ngữ - Giao tiếp: HS có kết quả môn học Ngữ văn và ngoại ngưc tốt, thường thích đọc tài liệu, kể chuyện, hăng hái phát biểu, quan tâm mọi người

+ Thế mạnh Lôgic – Toán – Tự nhiên: Môn Toán, Lí, Hóa, Sinh của những

HS này thường rất cao và HS thường nhanh nhẹn, trả lời câu hỏi ngắn gọn dễ hiểu

và tư duy tốt, thích làm việc với bản đồ hơn là đọc SGK

+ Thế mạnh Hình thể - Vận động – Âm nhạc: Thường gắn với những HS có năng khiếu âm nhạc, thể thao

+ Thế mạnh tư duy không gian: Học tốt các môn học Vật lí, hình học hay công nghệ

- Về phong cách học: Phân loại HS thành 4 nhóm phong cách sau:

+ PCH qua vận động: HS thường rất nhiệt tình tham gia các trò chơi, thích đóng vai, thích được di chuyển khi học và muốn thử sức, thích làm việc nhóm + PCH qua đọc và ghi chép: Thường là những HS muốn được đọc tài liệu, được nghe GV giảng giải và cho HS ghi chép cẩn thận

+ PCH qua nhìn: Những HS này thích được GV hướng dẫn để tự tìm kiếm tài liệu trên Internet và các nguồn khác nhau

+ PCH qua nghe: Những HS này thích được tập trung lắng nghe và suy ngẫm, thích các video kèm thuyết minh nội dung

Bước 3: Lập hồ sơ HS và theo dõi sự tiến bộ của HS Hồ sơ về NLNT giúp xác định các nguyên nhân làm cho HS học kém (do đặc điểm tư duy, do chưa tìm

ra phương pháp học hiệu quả, do chưa chăm chỉ, thiếu tự tin, chưa cẩn thận, do tâm

lí, hoàn cảnh gia đình,…) Hồ sơ về đặc điểm thế mạnh giúp GV hướng dẫn HS khai thác tối đa các thế mạnh của bản thân để tìm ra phương pháp học tập hiệu quả, đồng thời GV tự giúp mình chủ động khắc phục nhược và tận dụng thế mạnh bản thân và đồng nghiệp từ đó huy động thế mạnh nổi bật của mỗi HS, giúp HS và GV

27

cùng rèn luyện Hồ sơ PCH sẽ tạo điều kiện cho HS xác định cách tiếp thu và xử lí tri thức mới hiệu quả, thừa nhận và tôn trọng khả năng của mọi người

2.2.2 Giai đoạn 2: Lập kế hoạch và tổ chức thực hiện dạy học phân hóa

Việc lập kế hoạch và tổ chức thực hiện DHPH được tiến hành theo 5 bước: 1) Xác định mục tiêu dạy học 2) Thiết kế nội dung dạy học 3) Lựa chọn hình thức

tổ chức, phương pháp, phương tiện dạy học 4) Điều khiển tiến trình dạy học 5) Đánh giá kết quả giáo dục Cả năm bước cùng nhằm mục đích giúp cho tất cả các

HS có thể làm chủ được kiến thức, kĩ năng của bài học

2.2.2.1 Xác định mục tiêu dạy học để tổ chức DHPH

a Mục tiêu của việc xác định mục tiêu dạy học

Phân loại được các kiến thức, kĩ năng trên cơ sở chuẩn kiến thức, kĩ năng Xác định được mức độ kiến thức, kĩ năng của bài học phù hợp với NLNT, đặc điểm thế mạnh, PCH của từng HS

Các mục tiêu đã được lựa chọn là cơ sở để thiết kế nội dung DH, tiến trình, PPDH phù hợp với HS, giúp HS hứng thú, tích cực tham gia các hoạt động học

b Các biện pháp xác định mục tiêu dạy học

* Phân hóa mục tiêu dạy học đáp ứng đa dạng NLNT của HS

- Phân hóa mục tiêu của một bài học

Để đơn giản trong việc xây dựng và lựa chọn mục tiêu của mỗi bài học tôi thường chia thành ba mức là nhận biết, thông hiểu, vận dụng

Ví dụ: Bài 14, Địa lí 12, GV thiết kế mục tiêu dạy học thành 3 mức như sau: Mức độ 1: Nhận biết Mức độ 2: Thông hiểu Mức độ 3: Vận dụng

và tài nguyên đất

- Đề xuất được các biện pháp bảo vệ tài nguyên rừng, đa dạng sinh học, đất và các tài nguyên khác

Căn cứ vào NLNT của HS, GV lựa chọn các mục tiêu dạy học phù hợp GV

có thể hướng dẫn HS khá, giỏi tự học để có được các kiến thức, kĩ năng của các mục tiêu nhận biết Thời gian trên lớp dành để tập trung vào cho các hoạt động dạy học giúp HS đạt được các kiến thức, kĩ năng của mục tiêu thông hiểu và vận dụng Như vậy, HS khá, giỏi có cơ hội nâng cao trình độ, phát triển tư duy Với các HS trung bình, yếu, GV tập trung vào các mục tiêu bậc nhận biết và thông hiểu và cân nhắc khi lựa chọn mục tiêu vận dụng GV giúp các HS trung bình, yếu đạt được chuẩn kiến thức, kĩ năng bài học

- Phân hóa mục tiêu của một hoạt động dạy học

28

Với mỗi hoạt động dạy học, GV lựa chọn các mức độ kiến thức, kĩ năng phù hợp với NLNT của các HS trong lớp Mục tiêu của mỗi hoạt động dạy học cũng được xác định cụ thể theo 3 mức để thuận lợi cho việc lựa chọn nội dung và cách thức tổ chức dạy học Ví dụ: Hoạt động dạy học tìm hiểu về hiện trạng sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất (Bài 14, Địa lí 12) có các mục tiêu như sau:

- Về kiến thức:

+ Mức độ nhận biết: Nêu hiện trạng sử dung tài nguyên rừng đất ở nước ta

+ Mức độ thông hiểu: Phân tích biểu đồ cơ cấu sử dụng đất năm 2005, kết hợp kiến thức SGK, hình ảnh, video…về hiện trạng sử dụng và suy thoái tài nguyên đất để phân tích hiện trạng, đưa ra được nguyên nhân dẫn đến suy thoái tài nguyên đất ở nước ta

+ Mức độ vận dụng: Thấy được hiện trạng tài nguyên đất ở địa phương, đưa ra được các giải pháp nhằm sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất ở địa phương nói riêng và cả nước nói chung

- Về kĩ năng: Phân tích biểu đồ, Atlat Địa lí, thu thập thông tin trên internet

* Phân hóa mục tiêu dạy học đáp ứng đa dạng thế mạnh của HS

Mỗi kiểu thế mạnh có khả năng tư duy khác nhau Ở mỗi bài học, GV có thể xây dựng các mục tiêu DH để phát triển một số kiểu thế mạnh của HS nên khi xây dựng mục tiêu DH, GV vừa phải giải quyết một đơn vị kiến thức của bài học, vừa hướng đến phát triển các thế mạnh của HS Ví dụ: Cùng mục tiêu HS trình bày được biểu hiện của sự phân hoá thiên nhiên theo Bắc - Nam (Bài 11, Địa lí 12) nhưng với mỗi kiểu trí tuệ GV đặt ra các mục tiêu khác nhau:

Thế mạnh Ngôn ngữ: “HS viết được bài luận về sự khác nhau giữa thiên nhiên phía Bắc và phía Nam dãy núi Bạch Mã

Thế mạnh Âm nhạc: “HS sáng tác được bài hát (bài rap hoặc sáng tác lời theo giai điệu của một bài hát có sẵn) sự khác nhau giữa thiên nhiên phía Bắc và phía Nam dãy núi Bạch Mã

Thế mạnh Lôgic: “HS vẽ được 2 bức tranh về cảnh quan Miền Bắc và miền Nam Nội dung 2 bức tranh thể hiện rõ sự khác biệt về thiên nhiên (khí hậu, thực vật, động vật…)”

Sự phân hóa về NLNT môn Địa lí có thể gắn kết với thế mạnh để thiết kế những bài tập có sự phân hóa về cả NLNT môn Địa lí và đặc điểm thế mạnh của

HS Ví dụ thiết kế mục tiêu dạy học nhằm phát triển thế mạnh hình thể - vận động khi dạy về các khu vực địa hình (Bài 6, Địa lí 12)

Mục tiêu dành cho HS trung bình, yếu Mục tiêu dành cho HS khá, giỏi

Lựa chọn các vật liệu phù hợp (giấy,

chì, màu vẽ,…) để làm được một mô

hình Vùng núi Đông Bắc và Vùng núi

Lựa chọn được các vật liệu phù hợp để làm được một mô hình Vùng núi Đông Bắc và Vùng núi Tấy Bắc nước ta Địa

29

Tấy Bắc nước ta Địa hình 2 vùng núi

ảnh hưởng gì đến thiên nhiên

hình 2 vùng núi ảnh hưởng khác nhau như thế nào đến thiên nhiên

Sản phẩm học tập của nhóm HS

Sản phẩm học tập của nhóm HS có thế

mạnh hình thể - không gian, lớp 12A9,

lớp Cơ bản (điểm tổng kết môn Địa lí

lớp 11 từ 6,5 đến 7,5).

Sản phẩm học tập của nhóm HS có thế mạnh hình thể - không gian, lớp 12A4, lớp Cơ bản thiên Chọn D (điểm tổng kết

môn Địa lí lớp 11 trên 7,5).

Bài thuyết trình của HS về ảnh hưởng của địa hình vùng núi đến thiên nhiên

- Càng lên cao nhiệt độ

càng giảm, lượng mưa

* Đối với khí hậu

- Các dãy núi cao chính là ranh giới khí hậu giữa các vùng Chẳng hạn như, dãy Bạch Mã là ranh giới giữa khí hậu giữa phía Bắc và phía Nam-ngăn gió mùa Đông Bắc từ Đà Nẵng vào; dãy Hoàng Liên Sơn là ranh giới giữa khí hậu giữa Tây Bắc và Đông Bắc; dãy Trường Sơn tạo nên gió Tây khô nóng ở Bắc Trung Bộ

- Độ cao của địa hình tạo nên sự phân hóa khí hậu theo đai cao Tại các vùng núi cao xuất hiện các vành đai khí hậu cận nhiệt đới và ôn đới

* Đối với sinh vật và thổ nhưỡng:

- Ở vành đai chân núi diễn ra quá trình hình thành đất feralit và phát triển cảnh quan rừng nhiệt đới ẩm gió mùa Trên các khối núi cao hình thành đai rừng cận nhiệt đới trên núi và đất feralit có mùn Lên cao trên 2.400m, là nơi phân bố của rừng ôn đới núi cao

và đất mùn alit núi cao

30

-Thảm thực vật và thổ nhưỡng cũng có sự khác nhau giữa các vùng miền: Bắc-Nam, Đông-Tây, đồng bằng lên miền núi

* Phân hóa mục tiêu dạy học đáp ứng đa dạng PCH của HS

Từ một nội dung dạy học, GV có thể xây dựng thành nhiều mục tiêu khác nhau phù hợp với các nhóm PCH khác nhau để HS chủ động và hứng thú tiếp nhận tri thức Ví dụ: Với nội dung “Ý nghĩa của Vị trí địa lí nước ta” (Bài 1, Địa lí 12)

GV có thể xây dựng mục tiêu dạy học tương ứng với các PCH như sau:

- Với những HS có PCH qua nghe, qua đọc và ghi chép mục tiêu cần đạt là:

HS trình bày được ý nghĩa của Vị trí địa lí nước ta

- Mục tiêu dạy học dành cho những HS có PCH qua nhìn là: HS sưu tầm được tranh ảnh, video clip, tư liệu,… để thể hiện được ý nghĩa của Vị trí địa lí nước ta

- Với HS có PCH qua vận động GV xây dựng mục tiêu: HS vẽ được sơ đồ ý nghĩa của Vị trí địa lí nước ta,…

Phân hóa mục tiêu bài học đáp ứng đa dạng PCH của HS hướng tới việc cùng đạt mục tiêu về kiến thức, kĩ năng của bài học dù HS được học trong các điều kiện không giống nhau

2.2.2.2 Thiết kế nội dung để tổ chức dạy học phân hóa

a Mục tiêu của thiết kế nội dung dạy học

Thiết kế nội dung dạy học phù hợp với NLNT của HS giúp GV thực hiện nguyên tắc “vừa sức”, giải quyết hiện tượng "quá tải" trong các giờ học Địa lí Xây dựng được những tài liệu học tập hấp dẫn, phù hợp với mối quan tâm, hứng thú học tập của HS trong lớp mà vẫn đảm bảo đạt chuẩn kiến thức, kĩ năng

Thiết kế nội dung dạy học phù hợp tạo điều kiện cho mỗi HS phát triển tri thức đến một mức cao hơn năng lực hiện có

b Các biện pháp thiết kế nội dung dạy học

* Thiết kế nội dung dạy học đáp ứng đa dạng NLNT của HS

Có nhiều cách thiết kế nội dung dạy học đáp ứng đa dạng NLNT của HS:

- Điều chỉnh và tổ chức lại nội dung dạy học

Mục đích là giúp HS không phải học những nội dung các em đã biết, đã làm thành thục Thời gian tiết kiệm được dành cho HS thử sức với những nội dung có

độ khó cao hơn hoặc những nội dung gắn với thực tiễn cuộc sống Ví dụ: Dạy Bài

2, Địa lí 12, do HS đã học một số nội dung về vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ ở chương trình Địa lí 8 nên căn cứ vào việc tìm hiểu và nhận diện HS để chuẩn bị những nội dung thay thế cho những kiến thức HS đã thành thạo hoặc tập trung vào nội dung kiến thức mới Cụ thể, nhấn mạnh nội dung về 5 bộ phận của vùng biển;

31

Ý nghĩa của vị trí địa lí nước ta Và đưa thêm bài tập mang tính cập nhật thực tiễn

giúp giờ học thêm hào hứng, hấp: Ngày 2/5/2014 Trung Quốc đưa giàn khoan Hải Dương 981 đến tọa độ 15º28’58” vĩ Bắc - 111º12’06” kinh Đông, cách đảo Lí Sơn (Quảng Ngãi) của Việt Nam khoảng 120 hải lí về phía đông Bằng kiến thức đã học, hãy chứng minh Trung Quốc đã xâm phạm chủ quyền lãnh thổ của nước ta

- Thiết kế các tài liệu học tập hỗ trợ HS tiếp nhận tri thức

Ngoài SGK, GV có thể thiết kế thêm các tài liệu học tập giúp HS dễ dàng tiếp nhận các kiến thức của bài học Ví dụ: Thiết kế chuỗi hình ảnh để HS hiểu rõ về vấn đề ô nhiễm môi trường: Biểu hiện, nguyên nhân, giải pháp (Bài 15 Địa lí 12)

- Sử dụng nhiều nguồn học liệu khác nhau

GV hướng dẫn HS sử dụng nhiều nguồn học liệu khác nhau để dễ dàng tiếp cận nội dung của bài học như sách tham khảo, tạp chí, các thông tin trên Internet, các số liệu thống kê, Ví dụ nguồn học liệu giúp HS tìm hiểu về khí hậu nhiệt đới

ẩm gió mùa của nước ta là:

+ Sách: Vũ Tự Lập, Địa lí tự nhiên Việt Nam (NXB Sư phạm)

+ Trang Web: Con người và thiên nhiên Việt Nam: http://thiennhien.net/

- Thiết kế các nhiệm vụ học tập đáp ứng đa dạng NLNT của HS

32

Các nhiệm vụ học tập phải đảm bảo không quá khó đối với HS này hoặc quá đơn giản đối với HS khác Cùng một hoạt động dạy học song các nhiệm vụ học tập được thiết kế theo các mức độ nhận thức khác nhau dành cho các HS có NLNT khác nhau Ví dụ dạy về tính chất nhiệt đới (Bài 9, Địa lí 12), nhiệm vụ học tập dành cho nhóm HS yếu và trung bình là:

Đọc mục 1.a SGK, trang 40, nêu biểu hiện của tính chất nhiệt đới theo dàn ý: + Nhiệt độ trung bình………(trừ những vùng………)

+ Tổng bức xạ Cân bằng bức xạ………

+ Tổng số giờ nắng………

Nhiệm vụ học tập của nhóm HS khá giỏi là:

Đọc mục 1.a SGK, trang 40 và kiến thức đã học, hãy nêu biểu hiện về tính chất nhiệt đới của khí hậu nước ta và giải thích nguyên nhân:

+ Biểu hiện:

+ Nguyên nhân:

GV phân hóa sự hướng dẫn bằng cách đưa ra các gợi ý, giúp đỡ, hỗ trợ HS yếu trong suốt quá trình học giúp các em hoàn thành nhiệm vụ

- Hướng dẫn HS tiếp cận nội dung dạy học theo các cách khác nhau

NLNT của các HS trong lớp học khác nhau nên khả năng tiếp nhận và lĩnh hội tri thức mới cũng khác nhau GV nên sử dụng các PPDH khác nhau để giao nhiệm vụ cho HS Các PPDH theo hợp đồng, dạy học dự án, dạy học theo trạm, tạo điều kiện thuận lợi để phân hóa nhiệm vụ học tập của HS Thiết kế các câu hỏi nâng cao dành cho HS giỏi, các nhiệm vụ học tập đơn giản hơn dành cho HS trung bình, yếu Phân công HS giỏi hỗ trợ HS trung bình, yếu để tất cả các em cùng hoàn thành nhiệm vụ học tập

GV cũng có thể sử dụng các cách khác nhau để tổng kết bài học, chốt kiến thức sau mỗi nội dung quan trọng giúp cả HS khá, giỏi hay trung bình, yếu khắc sâu kiến thức bài học Ví dụ: Sau khi dạy xong Bài 14, Địa lí 12, GV yêu cầu các

HS giỏi tự tổng kết các kiến thức bài học Đối với HS trung bình, yếu GV đặt các câu hỏi để HS cả lớp cùng tổng kết từng nội dung của bài học

* Thiết kế nội dung dạy học đáp ứng đa dạng trí tuệ của HS

- Lựa chọn các nội dung dạy học phù hợp với các thế mạnh trí tuệ khác nhau:

GV quan tâm phát triển các trí tuệ bằng cách lựa chọn các nội dung dạy học phù hợp với các thế mạnh trí tuệ khác nhau của HS giúp HS dễ dàng nhớ kiến thức của bài học Ví dụ, HS có thế mạnh trí tuệ không gian sẽ nhớ nhanh Đặc điển các vùng núi khi được thuyết trình qua Atlat hoặc Bản đồ trình chiếu thay vì phải học thuộc các nội dung trong SGK

- Thiết kế các nhiệm vụ học tập đáp ứng đa dạng trí tuệ HS

Tùy theo nội dung của bài học, GV có thể thiết kế các nhiệm vụ học tập hướng đến phát triển từng kiểu trí tuệ của HS hoặc tạo cơ hội để các em được tiếp nhận kiến thức, kĩ năng phù hợp với thế mạnh trí tuệ của bản thân

Thế mạnh ngôn ngữ: Các nhiệm vụ học tập sử dụng kĩ năng viết như viết báo cáo, giải thích,… về một vấn đề tự nhiên hay KT-XH; thiết kế các video clip, tập san, các bài phỏng vấn, tham gia các trò chơi điền từ là những kiến thức địa lí

Thế mạnh logic - toán: Các bài tập phân tích bảng số liệu thống kê, các phép tính, các bài thực hành vẽ biểu đồ, phân tích biểu đồ; trả lời các câu đố; thiết kế các

mô hình, trình bày về các mối quan hệ nhân quả trong địa lí;

Thế mạnh không gian: Các nhiệm vụ cần thao tác như thiết kế mô hình, vẽ sơ

đồ, biểu đồ, bản đồ, vẽ hình minh họa, vẽ sơ đồ tư duy; làm các bài tập phải sử dụng máy tính, trả lời các câu đố và tham gia các trò chơi phải hình dung, tưởng tượng,…

Thế mạnh hình thể - động năng: Các nhiệm vụ thảo luận nhóm, các dự án học tập, các hoạt động ngoài lớp học,…; tham gia các trò chơi, đóng vai diễn lại các quá trình, địa lí, các sự kiện KT-XH …

Thế mạnh âm nhạc: Sáng tác các bài hát có nội dung về địa lí, đặt lời là các kiến thức địa lí cho một bài hát có sẵn,…; thiết kế các sản phẩm học tập có sử dụng bài hát, nhạc cụ, âm nhạc,…

Thế mạnh giao tiếp: Thiết kế một cuộc phỏng vấn trao đổi về tự nhiên và KTXH, tham gia các dự án vì cộng đồng, các nhiệm vụ hướng dẫn, sửa bài cho bạn cùng nhóm, cùng lớp, tham gia câu lạc bộ Địa lí,

34

* Thiết kế nội dung dạy học đáp ứng đa dạng PCHT của HS

- Thiết kế các tài liệu học tập đáp ứng đa dạng PCHT của HS:

Ở một số bài trong SGK, nội dung được trình bày dưới dạng kênh chữ và kênh hình khá đơn điệu nên chưa tạo hứng thú học tập cho HS Để thu hút sự quan tâm của HS tới nội dung bài học có thể thiết kế các tài liệu học tập có cùng nội dung kiến thức với SGK nhưng thể hiện theo các cách khác nhau (bài viết, hình ảnh, sơ đồ, băng ghi âm, video clip, các mô hình, ) dành cho các PCH khác nhau Với những HS có PCHT qua nhìn, GV sử dụng tranh ảnh, video clip về thiên nhiên, hình ảnh, biểu đồ, bản đồ, để tổ chức DH Tài liệu học tập dành cho các

HS có PCH qua đọc và ghi chép là sách tham khảo, tài liệu hướng dẫn bằng văn bản, Các HS có PCH qua nghe được cung cấp các video clip và CD có lời thuyết minh Các HS có PCH qua vận động hứng thú với các học liệu là các mẫu vật như khoáng sản, nông sản, sản phẩm công nghiệp, Tác giả đã thiết kế các học liệu giúp HS tìm hiểu Sự suy giảm tài nguyên sinh vật (tài nguyên rừng) (Bài 14, Địa lí 12) như sau:

Hình: Tài liệu học tập dành cho các nhóm HS có PCH khác nhau

- Thiết kế các nhiệm vụ học tập khác nhau cùng thể hiện một nội dung