Tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học môn địa lí 12 nhằm phát triển năng lực cho học sinh THPT

Trong các hoạt động của một tiết học, hoạt động khởi động bài học được xem là rất quan trọng vì hoạt động này có thể cùng lúc đáp ứng được nhiều mục đíchkhác nhau: Thứ nhất là tạo h

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN

TRƯỜNG THPT DIỄN CHÂU 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Nhóm : Địa Lí- Tổ Xã Hội

Đơn vị : Trường THPT Diễn Châu 2 – Nghệ

An

Diễn Châu, tháng 03 năm 2021

MỤC LỤC

PHẦN I: MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2

4 Thời gian nghiên cứu: 2

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Tính mới của đề tài 3

8 Dự kiến đóng góp của đề tài 3

PHẦN II: NỘI DUNG 4

CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG BÀI HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở MÔN ĐỊA LÍ 12 4

1 Cơ sở lý luận 4

2 Cơ sở thực tiễn 5

2.1 Thực trạng nghiên cứu 5

2.1.1 Về học sinh 5

2.1.2 Về giáo viên 6

2.1.3 Cơ sở vật chất 6

2.2 Khảo sát thực trạng 6

2.2.1 Kết quả khảo sát giáo viên 6

2.2.2 Kết quả khảo sát học sinh 8

3 Nguyên nhân của thực trạng 9

3.1 Nguyên nhân về phía giáo viên 9

3.2 Nguyên nhân về phía học sinh 10

4 Những điểm cần lưu ý khi tổ chức hoạt động khởi động 10

CHƯƠNG 2: GIẢI PHÁP TIẾN HÀNH TỔ CHỨC CÁC HÌNH THỨC KHỞI ĐỘNG BÀI HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở MÔN ĐỊA LÍ 12 11

1 Giải pháp tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học Địa lí 12 nhằm phát triển năng lực học sinh 11

1.1 Sử dụng tranh- ảnh 11

1.2 Sử dụng video 12

1.3 Sử dụng kiến thức liên môn với Âm nhạc 13

1.4 Sử dụng tình huống có vấn đề, câu hỏi nêu vấn đề 14

1.5 Sử dụng trò chơi 15

2 Các bước tiến hành hoạt động khởi động 17

3 Áp dụng 17

3.1 Tổ chức hoạt động khởi động bài học bằng tranh, ảnh 17

3.2 Tổ chức hoạt động khởi động bài học bằng video 22

3.3 Tổ chức hoạt động khởi động bài học bằng kiến thức liên môn với âm nhạc 23

3.4 Tổ chức hoạt động khởi động bài học bằng bài tập tình huống có vấn đề, câu hỏi nêu vấn đề 25

3.5 Tổ chức hoạt động khởi động bài học bằng trò chơi 27

4 Giáo án minh họa 31

5 Thực nghiệm sư phạm 37

5.1 Mục đích thực nghiệm 37

5.2 Đối tượng thực nghiệm 37

5.3 Thời gian thực nghiệm 37

5.4 Bài học kinh nghiệm rút ra từ quá trình thực nghiệm 38

5.5 Kết quả thực nghiệm 38

5.6 Phụ lục ( đĩa CD ) 40

5.7 Một số hình ảnh thực nghiệm 40

PHẦN III: KẾT LUẬN 42

TÀI LIỆU THAM KHẢO 44

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Mục tiêu của giáo dục phổ thông nước ta hiện nay là “tập trung phát triển trítuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡngnăng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dụctoàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ,tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Pháttriển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời.”

Như vậy, giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện chuyển từ chương trìnhgiáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, từ chỗ quan tâmđến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gìqua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải chuyển từ phương phápdạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiếnthức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất cho học sinh nhằmnâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học

Trong chương trình THPT, Địa lí là một môn khoa học có kiến thức rộng, baogồm Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế- xã hội, đặc biệt nhiều phần có nội dung khó,trừu tượng, khô khan, khiến cho học sinh cảm thấy khó hiểu, khó học và ít có hứngthú đối với môn học Do vậy, yêu cầu đặt ra là để có giờ dạy Địa lí đạt hiệu quảcao, người giáo viên phải không ngừng tìm tòi, đổi mới phương pháp dạy và họctheo định hướng phát triển năng lực học sinh

Trong các hoạt động của một tiết học, hoạt động khởi động bài học được xem

là rất quan trọng vì hoạt động này có thể cùng lúc đáp ứng được nhiều mục đíchkhác nhau: Thứ nhất là tạo hứng thú học tập cho học sinh, khơi gợi hứng thú đốivới bài học, khơi dậy niềm đam mê, gây dựng, bồi đắp tình yêu lâu bền với mônhọc; thứ hai là huy động vốn tri thức, kĩ năng, nền tảng của học sinh, tạo cơ hộicho các em tự làm sống lại những kiến thức nền đã có, cần thiết cho việc học bàimới; thứ 3 là tạo ra mâu thuẫn về nhận thức, lôi kéo sự chú ý của người học Đểhọc tập thực sự là một quá trình khám phá thì đòi hỏi giáo viên phải là người có ýtưởng, biết gieo vấn đề để kích thích trí tò mò của người học

Qua quá trình tìm hiểu, nghiên cứu, nắm bắt được những tồn tại và hạn chếcủa việc dạy và học Địa lí, đồng thời nhận thấy tầm quan trọng của hoạt động khởiđộng có ảnh hưởng lớn đến toàn bộ tiến trình tiết dạy, ảnh hưởng lớn đến việc chủđộng sẵn sàng tiếp nhận và thực hiện nhiệm vụ của học sinh THPT nên tôi đã

mạnh dạn thực hiện đề tài “Tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học môn

Địa Lí 12 nhằm phát triển năng lực cho học sinh THPT” để chia sẻ với đồng

nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả đổi mới trong dạy học Địa lí theo hướng phát huytính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh

2 Mục đích nghiên cứu.

Đề tài nghiên cứu sử dụng một số cách khởi động nhằm đổi mới nội dung,phương pháp, hình thức tổ chức dạy học để tạo hứng thú và tạo tình huống có vấn

đề cho học sinh từ đó tìm ra biện pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy vàgiáo dục học sinh: hình thành và phát triển một số phẩm chất và năng lực nóichung cho học sinh trong quá trình dạy học như phẩm chất: yêu nước, chăm chỉ,trung thực, nhân ái và khoan dung, trách nhiệm, thực hiện nghĩa vụ học sinh Cũngnhư năng lực chung: năng lực tự học và tự chủ, năng lực tính toán, năng lực sángtạo, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp và hợp tác, nănglực ngôn ngữ, năng lực sử dụng công nghệ thông tin Riêng đối với bộ môn Địalí ở trường trung học phổ thông, trong quá trình dạy học giáo viên cần chú trọnghình thành và phát triển phẩm chất, năng lực chung, chú ý phát triển năng lựcchuyên biệt cho học sinh đó là năng lực Địa lí: năng lực nhận thức thế giới theoquan điểm không gian, năng lực định hướng không gian, năng lực giải thích cáchiện tượng và quá trình địa lí tự nhiên và kinh tế- xã hội, năng lực sử dụng công cụđịa lí

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu.

3.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài:

Các hình thức khởi động phù hợp với từng nội dung bài học ở chương trình Địalí 12

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Các hình thức khởi động bài học phù hợp nội dung ở môn Địa lí lớp 12

4 Thời gian nghiên cứu:

Năm học 2019-2020 và 2020-2021

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu về một số hình thức khởi động bài học môn Địa lí 12

- Nghiên cứu về thực trạng công tác giảng dạy để từ đó đưa ra những hình thứckhởi động phù hợp giúp học sinh vào bài đầy hứng thú và hiệu quả

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động khởi độngtrong dạy học Địa lí

- Phân tích cấu trúc nội dung kiến thức Địa lí 12 để làm cơ sở cho việc tổ chứchoạt động khởi động

- Thiết kế các hoạt động khởi động trong dạy học Địa lí 12

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra giả thiết của đề tài và rút ra kếtluận

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp đọc tài liệu: Đọc và tìm hiểu các tài liệu liên quan đến các hìnhthức khởi động bài học

- Phương pháp điều tra: Tiến hành thực nghiệm kiểm tra và so sánh kết quảđánh giá học sinh qua từng giai đoạn, để kiểm chứng các hình thức đã nghiên cứucó phù hợp chưa và có mang lại kết quả tốt không

- Phương pháp đàm thoại: Thường xuyên dự giờ, trao đổi các kinh nghiệm vớiđồng nghiệp trong nhóm để biết thêm các cách khởi động, rút kinh nghiệm từ cáchình thức khởi động bài học đã dùng

7 Tính mới của đề tài

- Chưa ai đề cập đến hoặc đề cập tới chưa đầy đủ

- Xây dựng cho giáo viên kĩ năng, phương pháp tổ chức các hình thức khởiđộng bài học sao cho phù hợp với nội dung bài học, đối tượng học sinh, điều kiệndạy học góp phần phát huy năng lực tư duy sáng tạo, trí tưởng tượng cho học sinh,đem đến cho các em niềm yêu thích môn Địa lí

- Khai thác có hiệu quả hoạt động khởi động trong tiến trình dạy học, gópphần làm phong phú thêm phương pháp tổ chức các hoạt động dạy học môn Địa lí

- Nhằm phát triển phẩm chất, năng lực vận dụng tri thức trong giải quyết cáctình huống cuộc sống và thực tiễn

8 Dự kiến đóng góp của đề tài

Khai thác có hiệu quả hoạt động khởi động trong tiến trình dạy học góp phầnlàm phong phú thêm lý luận và phương pháp tổ chức các hoạt động dạy học Địa lí.Góp phần phát huy và phát triển các năng lực cho học sinh khối 12 nói riêng

và học sinh THPT nói chung, đem đến cho các em niềm yêu thích học tập môn Địalí

Đề tài có tính ứng dụng cao ở tất cả các trường THPT

PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG BÀI HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Ở MÔN ĐỊA LÍ 12

1 Cơ sở lý luận

Theo định hướng đổi mới giáo dục phát triển năng lực học sinh thì giáo dụckhông chỉ đạt được mục tiêu về kiến thức mà còn phát huy được các năng lực chohọc sinh Một trong những năng lực cần phải hình thành và phát triển cho học sinhđó là năng lực giải quyết vấn đề

Đổi mới phương pháp dạy học nói chung, phương pháp lên lớp nói riêng làviệc làm quan trọng nhằm đáp ứng nhu cầu của đổi mới chương trình và sách giáokhoa hiện hành, đồng thời từng bước nâng cao chất lượng dạy và học để làm đượcđiều đó mỗi người giáo viên cần phải tìm tòi, sáng tạo trong từng hoạt động dạyhọc Trong đó, hoạt động khởi động bài học mặc dù chỉ chiếm từ 5 đến 7 phútnhưng là hoạt động rất quan trọng trong sự thành công của một tiết dạy Các hìnhthức khởi động bài học cần phù hợp với từng đối tượng, trình độ nhận thức của họcsinh giúp các em có hứng thú học tập, có đam mê với môn học

Lý luận dạy học hiện đại xem hứng thú là yếu tố có ý nghĩa to lớn không chỉtrong quá trình dạy học mà cả đối với sự phát triển toàn diện sự hình thành nhâncách của học sinh Hứng thú là yếu tố dẫn tới tự giác, hứng thú và tự giác là haiyếu tố tâm lý đảm bảo tính tích cực độc lập sáng tạo trong học tập Ngược lạiphong cách học tập tích cực độc lập, sáng tạo có ảnh hưởng đến sự phát triển hứngthú và tự giác F bruno cho rằng “hứng thú được hình thành qua việc tổ chức họctập như những hành động khám phá” Theo E.P Brounovt, “Một niềm hứng thúthực sự biểu hiện ở sự bền bỉ, kiên trì và sáng tạo trong việc hoàn thành các côngtác độc lập dài hơn” Nếu học sinh được độc lập quan sát, so sánh, phân tích, kháiquát hóa các sự kiện, hiện tượng thì các em sẽ hiểu sâu sắc và hứng thú bộc lộ rõ

mối quan hệ giữa tích cực học tập và hứng thú nhận thức (Một số vấn đề đổi mới

phương pháp dạy học ở trường trung học cơ sở - Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Khởi động bài học là một hoạt động học tập nhằm tạo ra tình huống vấn đềhọc tập để huy động kiến thức, kinh nghiệm hiện có của học sinh và nhu cầu tìmhiểu kiến thức mới liên quan đến tình huống vấn đề học tập Hoạt động này nhằmphát triển năng lực cho học sinh, phát triển năng lực tư duy nêu và giải quyết vấn

đề Khi thiết kế, người dạy cần tạo ra những tình huống, những vấn đề mà ở đóngười học cần được huy động tất cả các kiến thức hiện có, những kinh nghiệm, vốnsống của mình để cố gắng ghi nhận và giải quyết theo cách riêng của mình và cảmthấy thiếu hụt kiến thức thông tin để giải quyết

Trước kia, người ta thuần túy quan niệm phần khởi động (mở bài) chỉ để vào bài mới Ngày nay, ngoài chức năng đó, hoạt động này có tác dụng chính là nêu được vấn đề chính của bài học Khai thác triệt để hoạt động này sẽ tạo điều kiện đểgiáo viên thực hiện tốt việc cải tiến phương pháp soạn giảng, học sinh có điều kiện chủ động tích cực tham gia vào quá trình học và tự học một cách tốt nhất thông qua cái đã biết - chưa biết, giữa lý thuyết - thực tiễn đời sống hàng ngày.

Đây là một hoạt động sáng tạo, người thầy-cô giáo với những kiến thức vềkhoa học cơ bản và khoa học sư phạm cùng với những kinh nghiệm tích lũy đượctrong quãng đời dạy học của mình mà vận dụng những phương pháp dạy học phùhợp với từng đối tượng học sinh, hoàn cảnh cụ thể, lựa chọn những con đường vàbiện pháp cụ thể để thu được hiệu quả cao nhất trong dạy học Có nhiều con đường

và biện pháp khác nhưng để nâng cao hiệu quả dạy học Địa lí ở trường trung họcphổ thông, tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học nhằm phát triển năng lực

và phẩm chất, phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hìnhthành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, quansát, tìm kiếm thông tin…), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập,sáng tạo, tư duy của học sinh

Phương pháp tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học Địa lí nhằm pháttriển năng lực cho học sinh ở trường trung học phổ thông còn đóng một vai trò tíchcực đó là tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phươngchâm “tạo điều kiện cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm việc nhiều hơn và thảo luậnnhiều hơn Điều đó có nghĩa, mỗi học sinh vừa cố gắng tự lực một cách độc lập,vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếp cận, phát hiện và tìm tòi kiếnthức mới Lớp học trở thành môi trường giao tiếp thầy – trò và trò – trò nhằm vậndụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyếtcác nhiệm vụ học tập chung Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giálẫn nhau của học sinh với nhiều hình thức tổ chức hoạt động dạy học của giáo viên

2 Cơ sở thực tiễn.

2.1 Thực trạng nghiên cứu.

2.1.1 Về học sinh.

Trong thực tế lớp học bao gồm đủ các học sinh từ khá, giỏi đến yếu, kém

Số học sinh khá, giỏi rất năng động, sáng tạo, tích cực học tập, tiếp thu bài tốt,tham gia nhiệt tình vào các hình thức khởi động bài học Ngược lại học sinh yếu,kém lại rất lười học, tiếp thu bài học một cách thụ động, chưa có khả năng thamgia vào các hoạt động khởi động bài học Mức độ tiếp thu bài học của các emkhông đồng đều gây khó khăn cho việc chọn lựa các hoạt động phù hợp với trình

độ của mỗi lớp Có những hình thức khởi động bài học tạo được nhiều hứng thúcho học sinh khá, giỏi, nhưng số học sinh yếu, kém lại không đủ khả năng tham giatích cực, ngược lại có nhiều hình thức được sự hưởng ứng nhiệt tình của những họcsinh yếu, kém, nhưng lại gây nhàm chán cho số học sinh khá, giỏi

2.1.2 Về giáo viên.

Một số giáo viên đã vận dụng được các phương pháp dạy học, kiểm tra, đánhgiá tích cực trong dạy học, kỹ năng sử dụng và khai thác thiết bị dạy học, ứng dụngcông nghệ thông tin – truyền thông trong tổ chức hoạt động dạy học được nângcao, vận dụng được quy trình kiểm tra, đánh giá mới Nhưng nhìn chung, hoạtđộng đổi mới phương pháp dạy học ở các môn thuộc trường trung học phổ thôngnói chung, môn Địa lí nói riêng chưa thực sự mang lại hiệu quả cao Truyền thụ trithức một chiều, nặng về truyền thụ kiến thức lý thuyết vẫn là phương pháp dạy họcchủ đạo của nhiều giáo viên Số giáo viên thường xuyên chủ động, sáng tạo trongviệc phối hợp các phương pháp dạy học cũng như sử dụng các phương pháp dạyhọc phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh còn chưa nhiều Việcrèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng giải quyết các tình huống thực tiễn cho học sinhthông qua khả năng vận dụng tri thức tổng hợp chưa thực sự được quan tâm Vìvậy trong các tiết dạy – học Địa lí chưa thu hút và gây hứng thú đối với học sinh,nặng về cung cấp kiến thức kĩ thuật Một số giáo viên chưa tâm huyết với nghềnghiệp, chưa đầu tư nhiều vào chuyên môn vì quan niệm môn Địa lí là môn phụ

Từ việc giảng dạy và dự giờ đồng nghiệp tôi thấy được thực trạng như sau:

- Lựa chọn các tình huống chưa sâu sắc dẫn đến các em có thể trả lời đượcmột cách dễ dàng với các câu hỏi đặt vấn đề còn quá đơn giản

- Giáo viên chỉ vào bài trực tiếp: giới thiệu tên bài mới

- Tổ chức hoạt động trò chơi chưa có mối quan hệ với bài học nếu có thì cũngchưa được hấp dẫn

- Thời gian cho hoạt động này quá ít vì chưa xem đó là một hoạt động họctập, chưa cho các em suy nghĩ, bày tỏ ý kiến của mình

- Cố gắng giảng giải chốt kiến thức ngay ở hoạt động này

2.1.3 Cơ sở vật chất.

Trường lớp khang trang sạch đẹp, đa số các lớp có tivi nên việc ứng dụngcông nghệ thông tin thuận lợi hơn Tuy nhiên, giữa các phòng chưa có tường, cửacách âm, số lượng HS mỗi lớp lại đông nên có thể gây ồn cho các lớp bên cạnh khi

tổ chức hoạt động khởi động

2.2 Khảo sát thực trạng

2.2.1 Kết quả khảo sát giáo viên

- Khảo sát GVBM về hoạt động khởi động: Số GV được khảo sát là 3 GVBMĐịa Lí của trường THPT, nơi tác giả đề tài công tác ( không bao gồm tác giả đề tài)

Bảng 1: Khảo sát hoạt động khởi động của GVBM

- Từ nội dung liên quan đến nội dung bài 1 33,3

- Từ các nội dung liên quan đến tên bài 1 33,3

3

- Tạo ra tình huống có vấn đề để vào bài 0 0

- Hiệu quả thấp 1 33,3Nhận xét: Các GVBM Địa lí trong trường có thực hiện việc khởi động trướckhi hướng dẫn HS tìm hiểu bài mới; hình thức khởi động thường là GV dẫn dắttrực tiếp vào bài, HS lắng nghe, không tham gia trực tiếp vào hoạt động khởi động.Như vậy, với hình thức dẫn nhập vào bài mà GV là người thực hiện khởi động, HSthụ động, không tham gia thì chưa thể hiện rõ sự đổi mới Người GV đang là trungtâm, HS chỉ nghe, quan sát, chưa thực sự được khởi động trước khi đi vào hoạtđộng hình thành kiến thức mới Hoạt động khởi động chưa đạt được mục tiêu là:tạo được sự lôi cuốn, hấp dẫn, thu hút HS chủ động lĩnh hội kiến thức, dẫn đến khảnăng HS học thụ động, không hào hứng trong việc tìm hiểu và khám phá kiến thứcmới.

2.2.2 Kết quả khảo sát học sinh

- Số lượng HS được khảo sát: 334 HS ở các lớp 12B, 12C, 12E, 12G, 12K,12M, 12N, 12P, 12Q của trường THPT nơi tác giả công tác, năm học 2019- 2020(4 lớp do tác giả đề tài giảng dạy không thực hiện khảo sát ở mục này)

- Hình thức khảo sát: Dùng phiếu điều tra

- Kết quả khảo sát:

Bảng 2: Khảo sát học sinh

3

Khởi động có giúp em định hướng được kiến

thức mới cần tìm hiểu không?

Em có chủ động tìm hiểu kiến thức để giải

quyết vấn đề đặt ra trong hoạt động khởi động

Nếu khởi động tạo cho em sự tò mò, em có

muốn tìm hiểu bài học để giải đáp vấn đề không?

6

Em cảm thấy như thế nào về hình thức khởi

động mà thầy (cô) đã thực hiện?

HS chưa được tham gia và hoạt động cụ thể nên chưa thu hút được sự quan tâm,chú ý, chưa phát huy được tính tích cực và sáng tạo của HS vào nội dung tiết học.Kết quả khảo sát cũng cho thấy, đa số HS đều thích tiết học sinh động, hấp dẫn;đều chờ đón hoạt động khởi động mới mẻ và lôi cuốn, để từ đó các em chủ độngkhám phá, giải quyết vấn đề được nêu ra ở phần khởi động và hình thành hệ thốngkiến thức mới một cách hiệu quả

Thực tế khảo sát cho thấy, vào đầu tiết học nếu GVBM không đổi mới trongviệc tổ chức các hình thức khởi động, sẽ không phát huy hết tính tích cực cũng nhưsự sáng tạo của HS trong học tập bộ môn Địa lí.

3 Nguyên nhân của thực trạng

3.1 Nguyên nhân về phía giáo viên

* Nguyên nhân khách quan:

- Chương trình môn Địa lí THPT nói chung và chương trình môn Địa lí 12 nóiriêng hiện nay còn dài, GV còn gặp khó khăn trong việc xây dựng phân phốichương trình, phân phối thời gian cho các hoạt động trong tiết dạy

- Cơ sở vật chất ở các lớp chưa thực sự đồng đều gây khó khăn cho GV trongviệc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động khởi động

* Nguyên nhân chủ quan

- Một số GVBM chưa chủ động trong việc học hỏi, tiếp thu phương pháp và

kĩ năng dạy học tích cực để vận dụng vào quá trình giảng dạy

- Tâm lí GV còn nặng về truyền thụ kiến thức ở hoạt động hình thành kiếnthức mới, hoạt động khởi động còn qua loa, chưa được chú trọng do sợ thiếu thờigian, “cháy” giáo án

- Việc ứng dụng công nghệ thông tin của một số GV còn hạn chế nên khókhăn trong đổi mới phương pháp thiết kế và dạy học theo hướng phát huy tính tíchcực của HS trong hoạt động khởi động

- Khả năng nhận thức của học sinh trong một lớp học khác nhau nên mức độtiếp thu bài không đồng đều, gây khó khăn cho việc chọn lựa các hoạt động phùhợp Hoạt động dễ, sẽ gây nhàm chán cho số học sinh khá giỏi, còn các hoạt độngkhó, nâng cao làm cho học sinh chưa có năng lực không tiếp thu kịp

- Giáo viên chưa chú trọng hoặc chưa khai thác hiệu quả các hình thức khởiđộng trong quá trình dạy học Vì vậy không tạo được hứng thú cho học sinh, khôngnêu được vấn đề cho học sinh tư duy độc đáo và sáng tạo Nội dung tiết dạy bị mờnhạt ngay từ đầu, học sinh kém tập trung, hiệu quả tiết dạy không cao

3.2 Nguyên nhân về phía học sinh

- Nhiều HS có tâm lí học lệch, thiên về các môn KHTN nên các môn KHXHchưa có sự đầu tư, chưa chuẩn bị bài chu đáo, dẫn đến tiết học thụ động

- Áp lực học tập từ nhiều bộ môn khác nhau trong cùng một buổi học nên khảnăng tập trung, tư duy bị phân tán

4 Những điểm cần lưu ý khi tổ chức hoạt động khởi động.

* Nhiệm vụ học tập trong hoạt động khởi động cần đảm bảo rằng, học sinhkhông thể giải quyết trọn vẹn với kiến thức, kĩ năng cũ

* Tình huống, câu hỏi mở đầu chỉ có thể giải quyết một phần, hoặc dự đoánkết quả nhưng chưa lý giải được đầy đủ bằng kiến thức, kỹ năng cũ mà cần họcthêm kiến thức, kỹ năng mới trong các hoạt động hình thành kiến thức và luyện tập

để hoàn thiện, đặt ra được tình huống có vấn đề trong câu hỏi đưa ra

1 Giải pháp tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học Địa lí 12 nhằm phát triển năng lực học sinh

Khởi động bài học là một trong những hoạt động quan trọng góp phần quyếtđịnh sự thất bại hay thành công của một tiết học theo định hướng phát triển nănglực học sinh Có nhiều hình thức khởi động bài học nhưng qua 2 năm thực nghiệmtôi đã tiến hành các hình thức sau:

Mặt khác tranh - ảnh, còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tưduy và ngôn ngữ của học sinh, góp phần to lớn nâng cao chất lượng dạy học mônĐịa lí, gây hứng thú học tập Sử dụng tranh ảnh trong việc khởi động bài học mônĐịa lí 12 không những làm cho quá trình học tập thêm sinh động mà còn góp phầnrèn luyện tư duy phân tích, tập cho các em học sinh nhìn thấy bản chất của vấn đề,kích thích tính ham hiểu biết của các em Ngoài bản đồ thì tranh ảnh cũng chính làphương tiện trực quan quan trọng được sử dụng như là nguồn chủ yếu dẫn đến kiếnthức mới.

Hình ảnh phải rõ, trung thực, dễ quan sát, hình trên tranh hài hòa, nhẹ nhàng,tạo cảm giác tâm lý an toàn, hứng khởi, dễ tưởng tượng

* Cách thức tiến hành:

- Bước 1: GV cung cấp cho HS một số hình ảnh liên quan đến nội dung bàihọc

- Bước 2: GV đặt câu hỏi

- Bước 3: HS trình bày ý kiến

- Bước 4: GV nhận xét, dẫn dắt vào bài học

* Ví dụ:

Thứ

tự

1 Bài 16 Đặc điểm dân số

và phân bố dân cư nước ta

Hình ảnh dân số nước ta

thế mạnh ở Tây Nguyên

Cảnh quan và con người TâyNguyên

1.2 Sử dụng video

Sử dụng video trong dạy học Địa lí nói chung và sử dụng video trong hoạtđộng khởi động nói riêng, giúp học sinh dễ dàng lĩnh hội được tri thức qua nhữnghình ảnh, âm thanh sống động Từ hoạt động khởi động, học sinh bước vào bài mớivới trí tò mò, sự hào hứng và tinh thần phấn chấn Việc học tập trở nên nhẹ nhàng,hấp dẫn, hình thành động cơ, thái độ học tập tích cực cho học sinh Đây chính làphương tiện thuận lợi cung cấp kiến thức, thông tin một cách trực quan và sinhđộng, góp phần bổ sung và cụ thể hoá kiến thức, phát triển toàn diện học sinh

* Cách thức tiến hành.

- Bước 1: Giáo viên cung cấp một đoạn video có nội dung liên quan đến bài học

- Bước 2: Yêu cầu học sinh rút ra nội dung, vấn đề từ video

- Bước 3: HS trình bày ý kiến

- Bước 4: Giáo viên nhận xét, kết luận và dẫn dắt vào bài học

* Ví dụ:

Thứ

tự

1 Bài 9 Thiên nhiên nhiệt

đới ẩm gió mùa

Trích đoạn trong chương trình “dựbáo thời tiết”

2 Bài 15 Bảo vệ môi trường

và phòng chống thiên tai

Trích đoạn video “ kỉ lục thiên taiViệt Nam năm 2017”

1.3 Sử dụng kiến thức liên môn với Âm nhạc.

Âm nhạc là một bộ môn nghệ thuật dùng âm thanh (chất giọng) để diễn đạttình cảm, xúc cảm của con người Âm nhạc gồm thanh nhạc và khí nhạc Sử dụng

âm nhạc làm giảm bớt sự khô khan trong việc dạy và học Địa lí, giảm bớt nhữngthông số, tạo cho giờ dạy học Địa lí trở nên nhẹ nhàng có sức thu hút, giúp họcsinh tiếp thu bài học Địa lí một cách có hiệu quả Đặc biệt thông qua ca từ và âmnhạc sẽ có sức lay động đến tâm tư, tình cảm và nhận thức của người học Giúphọc sinh hình dung một cách cụ thể hơn về các đối tượng Địa lí có trong bài học

* Cách thức tiến hành.

- Bước 1: Tuỳ thuộc vào đặc điểm của từng lớp và đối tượng của học sinh,Giáo viên tiến hành tổ chức khởi động bài học bằng nhiều cách sau:

Cho học sinh nghe một đoạn nhạc không lời

hoặc xem bài hát ở video kết hợp với quan sát kênh hình

hoặc cho học sinh hát

hoặc giáo viên hát một câu hoặc một đoạn của bài hát, có liên quan đến nộidung bài học

- Bước 2 Giáo viên yêu cầu học sinh rút ra nội dung vấn đề tìm hiểu

- Bước 3 Giáo viên nhận xét và dẫn dắt vào tìm hiểu nội dung bài học

* Ví dụ:

Thứ

tự

1 Bài 6 Đất nước nhiều đồi “ Thơ tình của núi”

2 Bài 11 Thiên nhiên phân

hóa đa dạng

“ Gửi nắng cho em”

1.4 Sử dụng tình huống có vấn đề, câu hỏi nêu vấn đề

Dạy học nêu vấn đề là một lý thuyết dạy học bao gồm việc tạo ra một hệthống các tình huống có vấn đề và hướng dẫn học sinh tích cực giải quyết các tìnhhuống đó với sự chỉ đạo, định hướng của giáo viên

Một trong những khâu quan trọng quyết định sự thành công của dạy học nêuvấn đề là tạo ra tình huống có vấn đề

“Tình huống có vấn đề” là thời điểm thể hiện mâu thuẫn trong nhận thức của

học sinh để nhận ra điều mình chưa biết, mà chưa giải quyết được Tình huống nàybuộc học sinh phải quyết tâm tìm hiểu song không phải điều không biết nào đượcđặt ra cũng tạo được tình huống có vấn đề, mà chỉ khi nào những điều học sinhnhận thấy không thể không biết, không thể không tìm hiểu để nhận thức đúng, sâusắc vấn đề đặt ra, nhằm vào việc học tập Việc giải quyết vấn đề là tiến hành tìmhiểu, làm sáng tỏ những điều chưa biết để biết

Câu hỏi đưa ra phải là vấn đề mới mà học sinh chưa biết Câu trả lời của họcsinh phải là sản phẩm của hoạt động tư duy

Tình huống phải gần gũi với thực tiễn và phát huy được năng lực sáng tạo, trítưởng tượng của học sinh; dạy học sinh vận dụng kiến thức vào hoàn cảnh mới mộtcách sáng tạo.Tình huống càng chứa nhiều mâu thuẫn càng hấp dẫn, vì càng kíchthích tính tư duy, sáng tạo của người học

Trong dạy học Địa lí 12 phương pháp này có nhiều thuận lợi vì các nội dungchương trình đều liên quan đến Việt Nam, các kiến thức tự nhiên, dân cư và kinh tếrất phong phú và gần gũi với đời sống hằng ngày của học sinh

Câu hỏi đưa ra trong hoạt động khởi động cần ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu, liênquan giữa thực tiễn cuộc sống với bài học, tạo tình huống có vấn đề, tạo mâu thuẫntrong nhận thức Điều này có tác dụng kích thích tính tò mò, tạo sự hấp dẫn, lôicuốn HS tham gia vào khám phá nội dung bài học ngay từ đầu

* Cách thức tiến hành:

- Bước 1: Giáo viên đặt câu hỏi hoặc đưa học sinh vào tình huống có vấn đềcần giải quyết

- Bước 2: HS suy nghĩ trả lời

- Bước 3: Giáo viên nhận xét và dẫn dắt vào bài học

GV đặt câu hỏi tạo vấn đề sau khi đưa ra

số liệu về tỉ lệ lao động và tỉ lệ lao động đãqua đào tạo của nước ta

2 - Bài 18 Đô thị hóa GV đưa ra tình huống có vấn đề, yêu cầu

HS đưa ra ý kiến đồng ý hoặc bác bỏ vàdùng lập luận để giải thích cho lựa chọn củamình

3 - Bài 32 Vấn đề khai

thác thế mạnh ở Trung

du và miền núi Bắc bộ

GV đưa ra tình huống có vấn đề, yêu cầu

HS đưa ra ý kiến đồng ý hoặc bác bỏ vàdùng lập luận để giải thích cho lựa chọn củamình

1.5 Sử dụng trò chơi

Trò chơi học tập đem lại hiệu quả cao trong dạy học, gây sự hứng thú tronggiờ học Thông qua trò chơi nội dung của bài học được truyền tải đến học sinh mộtcách tự nhiên, nhẹ nhàng, sâu sắc và dễ hiểu Mặt khác, còn có ý nghĩa làm thayđổi hình thức học tập, làm cho hình thức học tập trở nên đa dạng, phong phú hơn

và biến quá trình học tập của học sinh trở thành hình thức học tập vui chơi hấp dẫn.Ngoài tác dụng truyền thụ kiến thức cho học sinh nó còn giúp các em hình thànhnhân cách khiến cho các em vui vẻ, nhanh nhẹn, cởi mở hơn, tiếp thu bài học mộtcách tự nhiên, tự giác, tích cực Giúp các em yêu thích môn học hơn Thông quatrò chơi học tập, giúp học sinh có thể rèn luyện được thể lực, rèn luyện về giácquan, tạo cơ hội giao lưu với mọi người, cùng hợp tác với bạn bè, đồng đội trongnhóm … đây là một hoạt động được tổ chức có tính chất vui chơi, giải trí, thư giãn.Trong quá trình giảng dạy môn Địa lí 12, cá nhân đã tổ chức nhiều trò chơi đểgiới thiệu bài học, khai thác kiến thức mới, vận dụng kiến thức, ôn tập củng cốkiến thức Ở đây, tôi mô tả cách thức tổ chức 2 trò chơi đại diện cho khởi động bàihọc, đó là: trò chơi “ô chữ” và trò chơi “ đuổi hình bắt chữ”

- Trò chơi “ô chữ" trong dạy học có nhiều dạng khác nhau, có thể là giảinhững ô chữ hàng ngang rồi tìm từ khóa trong ô chữ hàng dọc, có thể là ô chữ dướidạng sơ đồ… Mỗi ô chữ bao gồm những gợi ý có nội dung liên quan trực tiếp đếnbài học

+ Mục đích: Ôn lại nội dung bài học cũ; giới thiệu nội dung bài mới, hướngsự chú ý tập trung của HS vào bài mới; giúp HS rèn luyện trí nhớ, trí thông minh

và phản ứng nhanh, tạo hứng thú học tập cho HS

+ Chuẩn bị: GV thiết kế ô chữ to bằng giấy treo lên bảng hoặc thiết kế trênmáy tính để trình chiếu với các câu gợi ý có thể đọc trực tiếp hoặc trình chiếu trước

HS Trong các câu hỏi gợi ý có thể thêm các hình ảnh, âm thanh trực quan giúp tròchơi thêm sinh động, hấp dẫn hơn

+ Cách chơi: Trò chơi này có thể cả lớp cùng chơi hoặc chia nhóm để chơi vàthi với nhau

Trường hợp cả lớp cùng chơi: GV cho HS xung phong hoặc quay số, bốcthăm ngẫu nhiên để chọn từng HS tham gia HS chọn ô chữ ngẫu nhiên, GV đọchoặc trình chiếu câu gợi ý, HS suy nghĩ trong vòng 10 giây để trả lời Nếu trả lờiđúng đáp án thì sẽ được điểm cộng hoặc phần quà, nếu trả lời sai thì nhường cơ hộicho bạn khác Ai tìm ra được ô từ khóa chính xác và nhanh nhất sẽ là người chiếnthắng

Trường hợp chia lớp thành các nhóm: GV bốc thăm hoặc chọn ngẫu nhiênnhóm, đại diện nhóm chọn ô chữ, GV đọc hoặc trình chiếu câu gợi ý, cả nhóm suynghĩ trong vòng 10 giây để trả lời Nếu trả lời đúng đáp án thì sẽ được điểm theoquy định (5, 10, 20 điểm hoặc 1 món quà mà GV đã chuẩn bị trước), nếu trả lời saithì nhường cơ hội cho bạn khác Nhóm nào tìm ra được ô từ khóa chính xác vànhanh nhất sẽ là nhóm chiến thắng

- Trò chơi: “ đuổi hình bắt chữ”, đây là trò chơi rất phù hợp cho hoạt độngkhởi động của môn Địa lí nói chung và Địa lí lớp 12 nói riêng Các hình ảnh được

sử dụng thường liên quan đến các địa danh hoặc các ngành kinh tế trong bài học.+ Chuẩn bị: GV chuẩn bị các slide có các hình ảnh liên quan đến ngành nghề,địa danh của bài học

+ Cách chơi: Trò chơi này có thể cả lớp cùng chơi hoặc chia nhóm để chơi vàthi với nhau GV trình chiếu các slide, HS quan sát hình ảnh và suy nghĩ trongvòng 10 giây để trả lời

Nếu đội hoặc cá nhận nào nhanh tay và trả lời chính xác nhiều nhất sẽ là độichiến thắng hoặc cá nhân xuất sắc Phần thưởng cho đội chiến thắng hoặc cá nhânxuất sắc sẽ là điểm cộng hoặc phần quà mà GV đã chuẩn bị trước

* Cách thức tiến hành.

- Bước 1 Giáo viên đặt tên trò chơi cho phù hợp, liên quan đến bài học

- Bước 2 Giáo viên thông qua luật chơi

- Bước 3 Yêu cầu học sinh trả lời câu hỏi

- Bước 4 Giáo viên nhận xét và chuyển tiếp vào bài học

2 Các bước tiến hành hoạt động khởi động

Bước 1: Giáo viên nêu câu hỏi, chiếu hình ảnh, đưa mẫu vật, kể chuyện, xem video, nêu tình huống, yêu cầu của trò chơi rồi mới nêu yêu cầu để học sinh suy nghĩ

Bước 2: Học sinh có thể hoạt động độc lập hoặc thảo luận nhóm trong 2 phút.Bước 3: Học sinh trả lời ý kiến của mình, học sinh khác bổ sung, bày tỏ quanđiểm của mình (2-3 phút)

Bước 4: Giáo viên nhận xét và dẫn dắt vào bài mới

Ví dụ: Để hiểu và trả lời đầy đủ chính xác câu hỏi trên chúng ta đi vào bàimới

Bước 5: Trong phần hình thành kiến thức, luyện tập học sinh sẽ trả lời đầy đủđược câu hỏi, giải quyết được vấn đề nêu trên

3 Áp dụng

3.1 Tổ chức hoạt động khởi động bài học bằng tranh, ảnh

- Khi dạy bài 16 Đặc điểm dân số và phân bố dân cư nước ta

+ Mục đích: HS nhớ lại những kiến thức về đặc điểm dân số và phân bố dân

cư nước ta đã được học ở bậc THCS

+ Tổ chức thực hiện:

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ: GV chiếu hình ảnh và đặt câu hỏi: Hình

ảnh trên gợi cho em những suy nghĩ gì về đặc điểm dân số nước ta? Những đặcđiểm đó có ảnh hưởng như thế nào đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đấtnước?

Bước 2: HS suy nghĩ, thảo luận cặp đôi trong 1 phút.

Bước 3: HS trình bày ý kiến

Bước 4: GV nhận xét phần trình bày của HS, trên cơ sở đó dẫn dắt HS vào

bài học mới:

Dân cư là nguồn động lực quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế- xãhội Để hiểu rõ hơn về đặc điểm dân số nước ta, cũng như những thuận lợi và khókhăn do dân cư mang lại, chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu trong bài học hôm nay.”

Ý nghĩa: qua hoạt động khởi động này, HS rèn luyện được kĩ năng quan sát,

phân tích hình ảnh, suy luận, tái hiện để đưa ra kiến thức Góp phần phát triểnđược các năng lực giao tiếp, hợp tác giải quyết vấn đề, sáng tạo, năng lực sử dụngcông cụ học tập

- Khi dạy bài 36: Vấn đề phát triển kinh tế- xã hội ở duyên hải Nam Trung Bộ.

+ Các hình ảnh khởi động:

> 96 triệu người

+ Mục đích: HS dựa vào hình ảnh tổng hợp, phân tích, tái hiện kiến thức để

nhận biết được các địa điểm GV đưa ra là thuộc vùng kinh tế nào, vùng đó cónhững thế mạnh gì để phát triển kinh tế xã hội

+ Tổ chức thực hiện:

Bước 1: GV chiếu một số hình ảnh về các địa danh, khu kinh tế thuộc vùng

duyên hải Nam Trung Bộ, sau đó đặt câu hỏi: Những địa điểm trên thuộc vùngkinh tế nào? Em biết gì về vùng kinh tế đó?

Bước 2: HS suy nghĩ, thảo luận cặp đôi trong 1 phút.

Bước 3: HS trình bày ý kiến, HS khác nhận xét, bổ sung.

Bước 4: GV nhận xét phần trình bày của HS, trên cơ sở đó dẫn dắt HS vào

bài học mới

Bước 5: Sau khi học xong bài này HS sẽ phân tích được những lợi thế của

duyên hải Nam Trung Bộ trong phát triển kinh tế biển Hiểu được thực trạng vàđưa ra được các giải pháp cho vấn đề phát triển công nghiệp và cơ sở hạ tầng chovùng Từ đó liên hệ, so sánh với các thế mạnh và hạn chế nơi địa phương mìnhđang sinh sống

+ Ý nghĩa: Việc sử dụng các hình ảnh này có tác dụng thu hút sự chú ý của

HS, lôi kéo HS tham gia tích cực ngay từ đầu bài học HS được phát triển năng lựcgiao tiếp và hợp tác, tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, năng lực khai thác kiến thức từtranh ảnh

- Khi dạy bài 37 Vấn đề khai thác thế mạnh ở Tây Nguyên

+ Hình ảnh khởi động: một số hình ảnh về cảnh quan, địa danh và con người

ở Tây Nguyên

+ Mục đích: HS dựa vào hình ảnh, liên hệ thực tế để xác định được cảnh

quan, địa danh, trang phục của dân tộc đó là thuộc vùng nào Đồng thời nhớ lại cácthế mạnh của vùng đó

+ Tổ chức thực hiện:

Bước 1: GV sử dụng tivi cho HS quan sát các hình ảnh liên quan và đặt câu

hỏi: Những hình ảnh trên thuộc vùng kinh tế nào? Em biết gì về vùng kinh tế này?