Đặc điểm tự truyện không gục ngã của nguyễn bích lan

Chọn đề tài “Đặc điểm tự truyện Không gục ngã của Nguyễn Bích Lan” giúp chúng tôi tìm hiểu sâu hơn nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật viết tự truyện của tác giả, từ đó hiểu thêm sức

KHOA NGỮ VĂN -

NGUYỄN THỊ MỸ

ĐẶC ĐIỂM TỰ TRUYỆN KHÔNG GỤC NGÃ

CỦA NGUYỄN BÍCH LAN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đà Nẵng, tháng 05/2014

KHOA NGỮ VĂN -

ĐẶC ĐIỂM TỰ TRUYỆN KHÔNG GỤC NGÃ

CỦA NGUYỄN BÍCH LAN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Người hướng dẫn:

TS Nguyễn Thanh Trường

Người thực hiện:

NGUYỄN THỊ MỸ (Khóa 2010 -2014)

Đà Nẵng, tháng 05/2014

Tôi, Nguyễn Thị Mỹ xin cam đoan: Những nội dung trong khóa luận tốt nghiệp này là do tôi thực hiện nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của

TS Nguyễn Thanh Trường

Nếu có bất kỳ sự sao chép nào không hợp lệ, vi phạm quy chế đào tạo, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Đà Nẵng, ngày 30 tháng 05 năm 2014

Người thực hiện

Nguyễn Thị Mỹ

Trước tiên, em xin chân thành cảm ơn thầy Nguyễn Thanh Trường đã tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho em trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Nhân dịp này, em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thầy cô giáo khoa Ngữ Văn cùng gia đình, người thân, bạn bè đã quan tâm, động viên, khích lệ, giúp đỡ em trong suốt thời gian học tập và làm khóa luận

Mặc dù đã nỗ lực cố gắng, song do khả năng nghiên cứu có hạn nên khóa luận chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Em kính mong nhận được sự góp ý của các thầy cô để khóa luận có thể hoàn thiện hơn Em xin chân thành cảm ơn

Đà Nẵng, ngày 30 tháng 05 năm 2014

Sinh viên

Nguyễn Thị Mỹ

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Bố cục khóa luận 4

NỘI DUNG 5

Chương 1 Những vấn đề lí luận chung 5

1.1 Khái niệm tự truyện 5

1.2 Đặc trưng của tự truyện 7

1.3 Thể loại tự truyện trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại 9

Chương 2 Tự truyện Không gục ngã – Bản tình ca về những chân giá trị của cuộc sống 15

2.1 Không gục ngã – Một nghị lực phi thường và sự cống hiến 15

2.1.1 “Chuyện đời tôi” – Hành trình đi “Tìm ánh sáng trong đường hầm tối” 15

2.1.2 Khát khao sống – Mong muốn tri ân với cuộc đời 18

2.1.3 Nghị lực phi thường – Giá trị sống tồn đọng nơi bề sâu bản thể 21

2.2 Không gục ngã – Những chiêm nghiệm về cuộc sống 24

2.2.1 Chấp nhận những nghiệt ngã “không đổ lỗi” cho đời 24

2.2.2 Biết đứng lên và bắt đầu cuộc sống “từ những gì còn lại” 26

2.2.3 Cho và nhận – “Dám sống với đam mê để gieo mầm hy vọng” 29

Chương 3 Tự truyện Không gục ngã - Nhìn từ một số phương thức nghệ thuật 33

3.1 Điểm nhìn trần thuật 33

3.1.1 Trần thuật theo điểm nhìn ngôi thứ nhất 33

3.2.1 Kết cấu truyện theo những mảnh ghép kí ức 41

3.2.2 Kết cấu truyện song hành quá khứ - hiện tại 44

3.3 Không gian nghệ thuật 46

3.3.1 Không gian song trùng - những lằn ranh xâm lấn đường biên sáng tối 47

3.3.2 Không gian “Từ căn phòng nhỏ đến bảo tàng lớn” 50

3.4 Thời gian nghệ thuật 53

3.4.1 Thời gian ngưng đọng trong kí ức của hai mảng màu tối sáng 54

3.4.2 Thời gian nghiêm ngặt trong hành trình tìm nguồn sống mới 56

3.5 Ngôn ngữ và giọng điệu 59

3.5.1 Ngôn ngữ hàm súc mang tính biểu cảm cao 59

3.5.2 Giọng điệu suy tư, trăn trở, triết lí, chiêm nghiệm 62

KẾT LUẬN 66

TÀI LIỆU THAM KHẢO 68

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Khi con người ta đã bước qua những chặng đường của cuộc đời, với biết bao thăng trầm trong cuộc sống, đến một lúc nào đó, họ có đủ độ lùi để nhìn lại mọi thứ thì cũng là lúc thời gian đã đi khá xa Thể loại tự truyện được chọn

để họ gửi gắm những suy nghĩ, trăn trở của một thời Ngày nay, tự truyện là một trong những thể loại đang dần phổ biến, gần gũi với mọi người, là chiếc cầu nối để chuyển tải những kinh nghiệm, bài học thực tế của tác giả đến với

bạn đọc Một trong những cuốn tự truyện xúc động – Không gục ngã, được

viết nên bằng một con người đặc biệt – dịch giả, nhà văn Nguyễn Bích Lan

Tự truyện Không gục ngã được Nguyễn Bích Lan chắt lọc trong hơn hai

mươi năm sống chung với bạo bệnh Đây là cuốn tự truyện đầu tay trong cuộc đời chị, tác phẩm đã làm xúc động bao người Độc giả có thể tìm được trên những trang viết ấy một nội lực sống mãnh liệt, cả những bài học đầy kinh nghiệm, để bản thân mỗi người để tự vượt qua những trở ngại vô thường mà

ai cũng có thể gặp phải trong đời Nguyễn Bích Lan đã đưa vào tác phẩm cả không – thời gian đan xen giữa hiện tại và quá khứ, với một kết cấu tương ứng, điểm nhìn tương thích, kết hợp với ngôn ngữ, giọng điệu đa dạng là những nét đặc sắc nghệ thuật tạo nên sự thành công cho tác phẩm

Chọn đề tài “Đặc điểm tự truyện Không gục ngã của Nguyễn Bích Lan”

giúp chúng tôi tìm hiểu sâu hơn nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật viết

tự truyện của tác giả, từ đó hiểu thêm sức mạnh của những “hạt giống tâm hồn” mà Nguyễn Bích Lan đã gieo trên nền cuộc sống bằng sự miệt mài, lặng

lẽ Đồng thời, khẳng định thêm những đóng góp của tác giả đối với thể loại tự truyện trong nền văn học đương đại Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Tự truyện Không gục ngã của Nguyễn Bích Lan mới được xuất bản năm

2013 nhưng đã gây ảnh hưởng khá nhiều đến độc giả về mặt nội dung Hiện nay, người nghiên cứu về tác phẩm này không nhiều Chỉ có ở những dạng bài giới thiệu, phỏng vấn nhỏ trên các báo, web Nhìn chung, các bài viết chỉ dừng lại ở mức độ nhận xét một cách khái lược về tác giả, tác phẩm cũng như quá trình hoàn thành của nó Tiêu biểu là:

Tác giả Trà Giang với bài viết: “Không gục ngã: Khích lệ niềm vui sống” Ở bài viết này, tác giả đã đưa ra những chia sẻ, chiêm nghiệm về cuộc sống của Nguyễn Bích Lan: “hãy đọc nhiều sách, khi buồn hãy nghĩ đến những người buồn hơn mình, hãy dám sống với đam mê, không sợ khó” [4] Cũng giống như bài viết của tác giả Trà Giang, tác giả Thu Huệ với bài viết: “Cô gái "không gục ngã": Cuộc sống của tôi là may mắn”, cũng đã ghi lại những chia sẻ của Nguyễn Bích Lan về cuốn tự truyện: “Viết tự truyện như là một cuộc giải phẫu tinh thần, thật không dễ dàng với tôi (…), cuộc sống của tôi là may mắn Chính những khó khăn đã cho tôi những cơ hội, những cú bật và mình bật lên được, và nhận thấy cuộc đời vô cùng ý nghĩa”

Từ những chia sẻ mà bài viết mang lại, độc giả sẽ hiểu rõ mục đích chính mà Nguyễn Bích Lan mong muốn mang đến cho tất cả mọi người rằng: “Tôi nghĩ tôi không truyền đến cho họ một bài học mà muốn chứng minh cho họ là đừng đánh mất đi lòng yêu đời Trong những lúc mình chưa đánh mất nó thì làm thế nào để làm cho nó giàu lên, đầy lên, để như một phép phòng ngừa vì cuộc sống có rất nhiều thử thách không nói trước được ” [6]

Bên cạnh những đánh giá của các tác giả về mặt nội dung của tác phẩm, bài viết: “Dịch giả Nguyễn Bích Lan – Một hiện tượng văn học như Nguyễn Ngọc Tư?”, tác giả Thanh Kiều đã viết về phương diện tài năng của Nguyễn Bích Lan Thông qua việc trích dẫn lại lời của nhà văn Dạ Ngân, bài viết đã

phần nào nhìn nhận, đánh giá về vai trò của dịch giả, nhà văn Nguyễn Bích Lan trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại: “"Tôi nghĩ Bích Lan là một tài năng Cũng rất nhiều người bị tàn tật, khiếm khuyết nhưng phải nói rằng trời đã cho Bích Lan một tài năng lớn Đây là một hiện tượng kiểu như Nguyễn Ngọc Tư vậy Bích Lan vừa viết văn vừa làm thơ như Nguyễn Ngọc

Tư và còn có các tác phẩm dịch thuật đồ sộ Tôi nghĩ cuốn sách này của Bích Lan là một trong những hiện tượng văn học năm nay"” [11]

Như vậy, các bài viết đã trình bày sơ lược về hoàn cảnh sống cũng như những khó khăn mà Nguyễn Bích Lan đã trải qua trong suốt những năm chị

mắc phải bạo bệnh và cả quá trình chị hoàn thành cuốn tự truyện Không gục

ngã Các công trình chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu, chưa có công trình nào

đi sâu vào phân tích nội dung cũng như nghệ thuật của tác phẩm Chính vì

vậy, ở khóa luận này, chúng tôi đi vào nghiên cứu “Đặc điểm tự truyện Không

gục ngã của Nguyễn Bích Lan”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là “Đặc điểm tự truyện Không gục ngã của Nguyễn Bích Lan” được thể hiện qua: Tự truyện Không gục ngã - Bản tình ca

về những chân giá trị của cuộc sống và Tự truyện Không gục ngã - Nhìn từ

một số phương thức nghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung vào khảo sát tự truyện Không

gục ngã của Nguyễn Bích Lan (2013), Nxb Hội nhà văn và một số tự truyện

của các tác giả khác

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình triển khai nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp sau:

Phương pháp hệ thống: Thống kê lại những chi tiết quan trọng trong tự truyện có liên quan đến vấn đề nghiên cứu theo những nhóm khác nhau nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài một cách khái quát, cụ thể hơn Phương pháp phân tích, tổng hợp: Dùng để xử lý dữ liệu thu thập được

từ phương pháp hệ thống, tiến hành chia nhỏ vấn đề để phân tích, từ đó làm

cơ sở đánh giá tự truyện Không gục ngã

Phương pháp so sánh, đối chiếu: Trong quá trình phân tích, chúng tôi liên hệ với một số tác phẩm cùng thể loại, để so sánh, đối chiếu nhằm làm cho bài viết phong phú hơn, có cái nhìn đa chiều hơn

5 Bố cục khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và thư mục Tài liệu tham khảo thì phần Nội dung của khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1 Những vấn đề lí luận chung

Chương 2 Tự truyện Không gục ngã - Bản tình ca về những chân giá trị

của cuộc sống

Chương 3 Tự truyện Không gục ngã - Nhìn từ một số phương thức nghệ

thuật

NỘI DUNG Chương 1 Những vấn đề lí luận chung 1.1 Khái niệm tự truyện

Tự truyện là một trong những thể loại rất gần gũi với đời sống cá nhân của mỗi con người Thời gian gần đây, tự truyện đang dần nở rộ trên văn đàn,

có rất nhiều tự truyện được xuất bản đã gây tranh luận về việc phân định cái tôi trong tự truyện Thể loại tự truyện được bắt nguồn từ nền văn minh phương Tây, nó có hai nguồn gốc chính: từ nền văn minh Hy Lạp qua câu ngạn ngữ nổi tiếng “connais-toi toi-même” (kẻ thông thái phải biết về cá nhân mình) và từ truyền thống Thiên chúa giáo qua lệ “tự vấn lương tâm” Đây là thể loại xuất hiện rất sớm ở các nước phương Tây, còn ở Việt Nam mãi cho đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi nền văn hóa phương Tây có điều kiện du nhập vào Việt Nam, thể loại tự truyện mới được du nhập vào Hiện nay, có nhiều khái niệm về tự truyện được đưa ra

Theo định nghĩa của Philippe Lejeune, nhà lý thuyết Pháp về thể loại tự

truyện: “đó là «một câu chuyện mà một người có thật ngược dòng thời gian,

kể lại đời mình, nhấn mạnh tới cuộc sống cá nhân, đặc biệt tới sự hình thành tính cách» ( ) tự truyện bao giờ cũng có một hợp đồng ngầm giữa tác giả và

người đọc: tác giả cam kết sẽ chỉ kể sự thật Dường như có một câu nói cất lên ngay từ lúc mở đầu tác phẩm: «Tôi tên là X, tôi sẽ kể cho các bạn nghe sự thật đời tôi…» (…) Những người viết tự truyện vào các thời điểm khác nhau (…) thường đưa ra những lý giải khác nhau, thậm chí mâu thuẫn, về hành trình của đời mình” [26]

Trong 150 thuật ngữ văn học, các tác giả đã đưa ra khái niệm tự truyện

là: “Tác phẩm văn học tự sự, thường được viết bằng văn xuôi trong đó tác giả

tự kể và miêu tả cuộc đời của bản thân mình (…) Tác phẩm tự truyện thường

lý giải cuộc sống đã qua (của tác giả) như một chỉnh thể, tạo ra những đường nét mạch lạc cho cuộc sống kinh nghiệm của mình” [1, tr.378-379]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học - Đỗ Đức Hiểu chủ biên, thể loại tự

truyện được hiểu là: “Một thể loại văn học, trong đó tác giả kể chuyện về cuộc đời mình Nhân vật chính của truyện, chính là tác giả Theo Philip Lơjơn, trong tác phẩm “Tự truyện ở Pháp” nó có nguồn gốc ở Thiên chúa giáo, với “Thú tội”, “Tự vấn lương tâm” Tự truyện thường là những câu chuyện viết bằng văn xuôi, kể lại dĩ vãng của chính tác giả, có thể gần trọn cuộc đời, có thể thời thơ ấu hoặc một thời phiêu lưu…” [5, tr.1905]

Còn với Từ điển thuật ngữ văn học – Trần Đình Sử cùng một số tác giả

khác đồng chủ biên, tự truyện là: “Tác phẩm văn học thuộc loại tự sự do tác giả viết về cuộc đời mình (…) tự truyện yêu cầu nhà văn tái hiện đoạn đời đã qua của mình trong tính toàn vẹn, cụ thể - cảm tính, phù hợp với một lí tưởng

xã hội – thẩm mỹ nhất định (…) tự truyện có chức năng làm cho quá khứ được tái sinh Nhà văn viết tự truyện như được sống lại một lần nữa đoạn đời

đã qua của mình (…) trong tự truyện các sự kiện tiểu sử của nhà văn chỉ đóng vai trò cơ sở của sáng tạo nghệ thuật” [7, tr.389]

Có rất nhiều khái niệm, cách hiểu về tự truyện được đưa ra, song hầu hết các ý kiến, khái niệm đều thống nhất về cách nhận diện nội dung cũng như bản chất của thể loại này Tổng hợp tất cả các khái niệm nêu trên, chúng

tôi xin đưa ra cách hiểu của mình về thể loại tự truyện như sau: Tự truyện là

một tác phẩm tự sự do nhà văn tự viết về cuộc đời mình Tự truyện không phải

là một bản sao hoàn hảo của chính cuộc đời nhà văn mà trong tác phẩm của mình, nhà văn được quyền hư cấu, sắp xếp lại như một chỉnh thể Thông qua

đó, nhà văn có những cách nhìn nhận, đánh giá bằng sự chiêm nghiệm, từng trải của chính mình nhằm làm cho sự trình bày về cuộc đời ấy trở nên hợp lí, nhất quán và sinh động

1.2 Đặc trưng của tự truyện

Mỗi thể loại văn học đều mang những đặc trưng riêng Tuy nhiên, không thể phân định ranh giới một cách rạch ròi giữa các thể loại văn học gần như giống nhau Lấy một minh chứng về các thể loại như: nhật kí, hồi kí, tự truyện, các thể loại này đều là kiểu ghi chép lại, giữa chúng có những nét tương đồng nhau Để phân định rạch ròi những thể loại này là điều không thể, song vẫn có thể phân biệt chúng bằng cách tìm ra những đặc trưng cơ bản Riêng về đặc trưng của thể loại tự truyện, bao gồm:

Thứ nhất, tự truyện bao gồm: các yếu tố truyện (hình thức, thể loại tự sự) và yếu tố tự thân (nội dung, bản thân người viết) Tự truyện luôn luôn là hành vi khắc phục cái thời gian đã lùi xa, để quay về thời tuổi thơ, trẻ em, làm sống lại những đoạn đời quan trọng nhất, nhiều kỷ niệm nhất, như là: “sống lại” cuộc đời mình từ đầu Theo đó, tự truyện thường được viết vào thời điểm tác giả đã trưởng thành, đã trải qua phần lớn các chặng đường trong cuộc đời mình và nhìn nhận lại những gì đã qua như một sự chiêm nghiệm

Thứ hai, tác giả tự truyện thường tập trung vào quá trình hình thành lịch sử thế giới nội tâm của mình trong sự tương tác của nó với thế giới bên ngoài Người kể chuyện trùng với tác giả và với nhân vật chính Trong tác phẩm tự truyện thường tồn tại hai nhân vật tôi, một tồn tại ở quá khứ và một đang ở hiện tại Tôi quá khứ thuộc về cái đã qua và được hiện lên qua dòng hồi tưởng của tôi hiện tại Tôi hiện tại thường là tôi trưởng thành, khi đã đứng tuổi của nhà văn nhìn về quá khứ và chiêm nghiệm, suy tư hay trăn trở Cùng

kể về quá khứ, kỷ niệm, tuy nhiên chúng đã bị xóa mờ với thời gian, vì tư duy của nhà văn khi viết tự truyện đã trải qua biết bao cảnh đời và vì các sự kiện được sắp xếp, bố cục lại, suy ngẫm lại, nên khó mà trùng hợp với sự thật Đó

là chưa kể có khi nhà văn có ý thức muốn biến đổi câu chuyện, hoặc tô điểm

thêm, hoặc làm xấu đi những sự thật, cho nên hình ảnh cuộc sống của tác giả trong tự truyện có độ lệch nhất định với cuộc đời thật của tác giả

Thứ ba, thiên hướng của thể loại tự truyện thường là để lý giải cuộc sống đã qua của tác giả như một chỉnh thể, tạo nên những đường nét mạch lạc cho cuộc sống kinh nghiệm của nhà văn Những sự việc trong tự truyện là những cái đã diễn ra trong quá khứ nhưng lại được viết theo thì hiện tại dưới cái nhìn của nhân vật tôi trung tâm Qua đây, tất cả những điều xảy ra trong quá khứ, với những hồi ức về tuổi thơ, tuổi trưởng thành, những gì đã làm được và chưa làm được trong quá trình nhận thức khám phá về con người và

xã hội đều được soi chiếu lại bởi chính tâm hồn của nhà văn

Thứ tư, nếu như ở thể loại nhật kí, các sự kiện được sắp xếp theo một trật tự của thời gian hiện tại Nhiệm vụ của người viết nhật kí là trung thành với sự thật, trình tự của sự việc Thì tự truyện có thể sử dụng hư cấu hoặc sắp xếp lại các sự kiện, chi tiết của cuộc đời mình Tuy nhiên, hư cấu trong tự truyện chính là sự tái tạo sự thật, đi vào nắm bắt bản chất của sự vật, hiện tượng chứ không phải sự hoang tưởng bịa đặt Và cái sự thật đó sẽ được bạn đọc kiểm nghiệm qua chính cuộc đời nhà văn Tự truyện và hồi kí được viết theo chiều nghịch của thời gian, hướng về dĩ vãng một bên thiên về cá nhân bằng con mắt nội quan và một bên thiên về thế giới bên ngoài, là cuộc sống

và con người trong một thời kì lịch sử Còn với thể loại nhật kí được viết theo chiều thuận, ghị lại sự kiện và cảm xúc hằng ngày Chính vì thế mà tự truyện

và hồi kí có tính tổng kết và lý giải một đoạn đời, một thời đại đã qua, còn nhật kí thường dang dở, không có tầm khái quát bởi người viết không biết trước tương lai của mình Do đặc tính của thể loại, tự truyện và hồi kí được viết ra cho người khác đọc, nhật kí là một lối viết thầm kín mà người viết đồng thời là độc giả duy nhất, đương nhiên không bao hàm một số nhật kí được xuất bản Nói tóm lại, tự truyện cho phép nhà văn hư cấu để tạo nên

những hình tượng hoàn chỉnh còn hồi kí và nhật kí đòi hỏi sự chính xác các

sự kiện và những đánh giá khách quan của người viết

Cuối cùng, tự truyện là một thể loại văn học mở, có thể bao gồm những

kỉ niệm, nhật kí, những truyện ngắn có nguồn gốc từ cuộc đời tác giả, gọi là tiểu thuyết, tự truyện, có thể kể theo phương thức “dòng tư tưởng”

1.3 Thể loại tự truyện trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại

Ở mỗi giai đoạn văn học thường có một hệ thống thể loại với tư cách những mô hình nghệ thuật tương ứng, phản ánh đặc điểm xã hội – văn hóa, trình độ nhận thức và nhu cầu thẩm mỹ của người đọc Nói như Bakhtin:

“Đằng sau cái mặt ngoài sặc sỡ và đầy tạp âm ồn ào của tiến trình văn học, người ta không nhìn thấy vận mệnh to lớn và cơ bản của văn học và ngôn ngữ, mà những nhân vật chính nơi đây trước hết là các thể loại, còn trào lưu, trường phái chỉ là những nhân vật hạng nhì và hạng ba” [3, tr.460] Có thể thấy, việc tìm hiểu một thể loại văn học trong một giai đoạn, một thời kì là điều rất quan trọng trong việc làm nổi bật “cái mặt ngoài sặc sỡ” của tiến trình văn học Giống như nhận định của Trần Đình Sử: “chân dung của một thời đại văn học được soi chiếu khá rõ nét qua tấm gương thể loại” [3, tr.460]

Trong sự vận động không ngừng của xã hội, văn học Việt Nam cũng đã hòa mình vào đó, phản ánh đầy đủ các sự kiện được diễn ra Tùy thuộc vào các giai đoạn, thời kỳ, các thể loại văn học được lựa chọn để phục vụ cho mục đích chung theo yêu cầu của công chúng Nếu như ở giai đoạn trước năm

1975 – tức là văn học giai đoạn (1945 – 1975), nhiệm vụ của những người chiến sĩ trên “mặt trận văn hóa” không nằm ngoài cái nhiệm vụ tất yếu của lịch sử Với khuynh hướng sử thi, người ta hòa nhập vào cộng đồng, hòa nhập vào cái ta – chung cho cả dân tộc đang sục sôi tinh thần kháng chiến chống thực dân Pháp và Đế quốc Mỹ Kéo theo việc sử dụng các thể loại phù hợp

với xu thế thời đại lúc bấy giờ: tự sự (ký, truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết), trữ tình (thơ, trường ca) và kịch

Thì sau năm 1975, khi đất nước đã bước sang hoàn cảnh mới, đất nước được thống nhất, hòa bình Người ta phải đối mặt với những tổn thất của chiến tranh, gánh nặng cơm áo, gạo tiền đè lên vai, những viễn cảnh chia ly sau cuộc chiến, tan thương, chết chóc Những thể loại của giai đoạn trước, nay được sử dụng để chuyển tải những sự thật này Cho đến năm 1986, sau Đại hội đại biểu lần thứ VI của Đảng Cộng Sản Việt Nam, yêu cầu văn nghệ

sĩ “viết thẳng, viết thật”, hơn nữa vào lúc này, nhu cầu được bộc lộ ý thức cá nhân con người trong xã hội mới được bùng phát mạnh mẽ Điều này trở thành xu hướng tất yếu của sự phát triển và tiến bộ, lại cũng vừa là sự thể hiện tinh thần Đổi mới nhằm phát huy tối đa mọi tiềm năng của mỗi cá nhân và cả cộng đồng Người ta dám nhìn thẳng vào hiện thực cuộc sống với tất cả các mặt của nó Xin được nói riêng về một vài thể loại văn xuôi ở giai đoạn này Các tiểu thuyết về thế sự và đời tư nở rộ trên văn đàn Điều đặc biệt ở giai

đoạn này là có sự xâm nhập của thể loại tự truyện trong tiểu thuyết, hồi kí: Tự

truyện (Tô Hoài), Thời xa vắng (Lê Lựu), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh),

Và khi tro bụi (Đoàn Minh Phượng), Cát bụi chân ai, Chiều Chiều (Tô Hoài),

… Đây là vấn đề có ý nghĩa đối với văn học đương đại bởi nó gắn với vấn đề cái tôi tác giả - sự khẳng định cái tôi cá nhân mạnh mẽ trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin, sự tương tác và dung nạp lẫn nhau giữa các thể loại

Từ sau năm 2000, thể loại tự truyện được lựa chọn như một nhu cầu, có

rất nhiều cuốn tự truyện được xuất bản giai đoạn này: Lê Vân yêu và sống,

Những ngọn đèn trước gió, Thành phố không lạc loài, Ngày ấy đã qua rồi, Những câu chuyện từ trái tim,… Trước hết, là để tác giả giải tỏa nhu cầu

được nói ra Đó có thể là những kỷ niệm, những trăn trở của một thời, nhắc lại

để lưu giữ, để nhớ, hoặc để làm sáng tỏ những khúc mắc mà thời gian chưa

thể xóa nhòa Sau đó là chia sẻ những kỷ niệm, những bài học kinh nghiệm quý báu, để từ đó giữa tác giả và độc giả có sự đồng cảm với nhau, không còn khoảng cách về ngành nghề nữa

Không chỉ riêng các nhà văn viết tự truyện mà có cả những nhạc sĩ, doanh nhân, nghệ sĩ của các ngành sân khấu điện ảnh cũng tham gia, … hầu như ai cũng có thể viết tự truyện Tự truyện lúc này đang trở thành nhu cầu rất lớn Thời gian gần đây nhiều cuốn tự truyện của những người bình thường, thậm chí có khiếm khuyết về cơ thể nhưng lại thu hút khá đông đối tượng khán giả đến với thể loại này Những câu chuyện “sống” của chính tác giả đã đem đến những xúc động đặc biệt đối với độc giả Những câu chuyện chân thật về cuộc đời của họ đã làm thu hút rất nhiều độc giả, họ tìm ở đó những cảm xúc, kinh nghiệm, ý chí vượt qua gian khổ, khắc nghiệt của cuộc sống, bệnh tật của bản thân để đi đến thành công

Nhà giáo ưu tú Nguyễn Ngọc Ký đã viết cuốn Tôi học đại học, đây là

cuốn tự truyện ông kể lại hành trình học đại học của mình Cũng trong hoàn cảnh bệnh tật, thầy giáo Nguyễn Ngọc Ký đã mang đến cho độc giả ý chí sống và học tập, dù trong hoàn cảnh nào chỉ cần con người có sự kiên nhẫn và

nghị lực đều có thể vượt qua Gần đây nhất, cuốn Gian truân chỉ là thử thách

của doanh nhân Hoàng Văn Trung cũng đã chia sẻ những kinh nghiệm vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt của cuộc sống để có được vị trí chủ tập đoàn lớn, chi nhánh khắp nơi trên giới

Sức hấp dẫn ở thể loại tự truyện này chính là ở lối viết chân thật từ trong những câu chuyện của chính tác giả Có thể có những trau chuốt, thêm thắt vào những cảm xúc cho câu chuyện được hấp dẫn với người đọc Nhưng trên hết, đó là những tâm sự đời thực mà bản thân họ đã từng trải qua Người đọc đồng cảm, chia sẻ những giai đoạn khó khăn với tác giả, đồng thời cũng tìm thấy mình ở đâu đó trong câu chuyện của tác giả Trong khi các tác phẩm

có yếu tố tự truyện trước đó, những trải nghiệm của bản thân nhà văn được tái hiện qua từng mốc sự kiện trong đời gắn với những chuyển biến của thời đại

họ đang sống, phản ánh những gì đã và đang diễn ra Tự truyện của Tô Hoài

được chia ra nhiều phần, mỗi phần là một mảng đời của nhà văn Đan xen vào những câu chuyện về bản thân, nhà văn Tô Hoài còn hướng ngòi bút về cuộc đời chung với những nỗi niềm thế sự phản ánh một số nét cơ bản của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ Hay như nhân vật Giang Minh Sài được xem như là

hiện thân của nhà văn Lê Lựu trong tác phẩm Thời Xa Vắng, mặc dù đây là

cuốn tiểu thuyết nhưng nhân vật chính được độc giả nhìn nhận không ai khác chính là tác giả Những chuyển biến trong cuộc đời Giang Minh Sài gần như giống với cuộc đời nhà văn Lê Lựu, tác phẩm cũng đã phản ánh sâu sắc một thời đại con người ta “không dám sống cho mình”, sợ dư luận để rồi dẫn đến

những kết cục rất đáng tiếc

Cuốn tự truyện Không gục ngã của dịch giả, nhà văn Nguyễn Bích Lan,

được xuất bản năm 2013 Cũng giống như những cuốn nhật ký về hành trình như bao cuộc đời khác Đó là những chặng đường dài mà mỗi con người đều

đã đi qua từ tuổi thơ cho đến lúc trưởng thành Song cái thể loại được lựa chọn lại là tự truyện, bởi chiều dài của ký ức được viết lại sau khi chủ thể đã

đi qua những chặng đường gấp khúc của cuộc đời trong tâm thế của một con

người “giàu có” về nghị lực sống Cuốn tự truyện Không gục ngã của Bích

Lan đã nhanh chóng thu hút độc giả cả nước Bằng những tâm sự chân thật, cuộc đời và sự nỗ lực của cô gái trẻ, cuốn tự truyện này đã gây xúc động

mạnh mẽ Cuốn tự truyện bao gồm 2 phần: Chuyện đời tôi và Những chiêm

nghiệm trong cuộc sống

Trong phần thứ nhất: Chuyện đời tôi, kể về hành trình của tác giả trước,

trong và sau khi mắc phải căn bệnh quái ác Tuổi thơ yên bình của cô gái mang tên Nguyễn Bích Lan được kéo dài cho đến khi cô 14 tuổi Giữa lúc

những mơ ước hồn nhiên của trẻ con chưa được thỏa thích, những dự định về tương lai chưa kịp hình thành thì Bích Lan đã gặp phải tai ương lớn trong đời

Từ việc nhận ra những thay đổi của cơ thể đang dần “phát triển ngược” như vật cản vô hình cho sự vận động của cơ thể Bích Lan như gặp phải cú sốc về tinh thần khi biết mình đang mang trong người căn bệnh mà y học đã phải bó tay, không chữa được Sự vận động của cơ thể trở nên vô cùng khó khăn, trong khi gia đình đã “Vái tứ phương” nhưng bệnh tình của Bích Lan vẫn không thuyên giảm Bích Lan lúc ấy đã không chấp nhận việc bản thân trở thành gánh nặng cho gia đình Với lòng kiên trì, nghị lực sống như muốn trỗi dậy, đánh thức lại trong cô ước muốn được học Mặc dù, việc học lúc ấy với

cô chỉ đơn giản để giết chết thời gian không hơn không kém Bởi ngày đã trở nên dài quá với cô, dẫu sao, có việc gì đó để làm thì thời gian không còn là nỗi lo nữa Tự học tiếng Anh đã trở thành đam mê thực sự, cô giam mình trong thời khóa biểu kín mít do mình tự đưa ra Từ những đấu tranh của bản thân với nỗi đau đớn của cơ thể, cái lạnh cắt da của miền bắc, cộng thêm những sở thích cá nhân xâm chiếm, … nhưng Bích Lan đã vượt qua tất cả những trở ngại đó bằng nghị lực phi thường Và số phận đã thực sự mỉm cười với cô! Lớp học Cây táo ra đời, cô vui mừng nhận ra mình còn có ích, được gieo ước mơ đến với những học trò yêu thích ngoại ngữ Chưa dừng lại ở đó,

số phận lại một lần nữa thử thách Bích Lan, khi bệnh tình ngày càng trầm trọng, lớp học đã phải dang dở Thêm một lần nữa, cô đã vượt qua được Cơ duyên đã bén rễ cho cô bước vào nghề dịch thuật và hôm nay, độc giả đã biết đến tên tuổi dịch giả - nhà văn Nguyễn Bích Lan

Phần thứ hai, tác phẩm nói về Những chiêm nghiệm trong cuộc sống

của Nguyễn Bích Lan Sau khi đi qua những chặng đường đời với biết bao vật cản, đối mặt với lằn ranh giữa sống và chết, Nguyễn Bích Lan đã vượt qua tất

cả để sống có ích và thành đạt Cô không ngần ngại để lại những chiêm

nghiệm quý giá mình học được khi đấu tranh với sự sống Đó không chỉ là sự chia sẻ, còn là những bài học, những “công thức” có sẵn trong hàng ngàn

“công thức” mà đôi khi con người cần phải dùng đến khi đối mặt với những

“bài toán rủi ro” của cuộc đời

Có thể nói, ngày nay tự truyện đang là mảnh đất màu mỡ cho những ai muốn bộc bạch đời tư của mình Nó không đơn thuần chỉ là những dòng nhật

kí ghi lại những năm tháng thăng trầm của tác giả Mà ở trong đó, độc giả tìm được sự đồng cảm, cảm xúc của mình từ những câu chuyện của tác giả Hơn hết, họ tìm được những giá trị, những ý chí và nghị lực để vượt qua những khó khăn trong cuộc sống

Chương 2

Tự truyện Không gục ngã – Bản tình ca về những chân giá trị

của cuộc sống

2.1 Không gục ngã – Một nghị lực phi thường và sự cống hiến

2.1.1 “Chuyện đời tôi” – Hành trình đi “Tìm ánh sáng trong đường hầm tối”

Mỗi cuộc đời là một câu chuyện kể mà năm tháng dần tích cóp được Ai cũng biết một điều rằng, dòng đời không khác gì những con sóng, không phải lúc nào cũng “lặng lẽ” và “dịu êm” trôi đi Nói như tác giả Trần Văn Khê:

“Đời người như một bản đàn, có lúc dịu êm, thong thả, có lúc cao trào, nức

nở, trở trăn, rồi lại dặt dìu, yên ả Cuộc đời là một bản đàn muôn điệu” [10, tr.10] Mỗi sinh linh bé nhỏ đã chấp nhận bước vào thế giới mới bằng cách giãy đạp, vùng vẫy để được ra khỏi bụng mẹ tất sẽ phải tự học cách sống cho riêng mình Tuy nhiên, không phải ai cũng biết cách đứng lên sau những lần vấp ngã mà dòng đời xô đẩy Khi ai đó đang sống yên bình, bỗng phát hiện ra mình mắc phải chứng ung thư mãn tính chẳng hạn Thông tin ấy, có khác gì

“sét đánh ngang tai” đâu! Được mấy ai bình tĩnh để suy nghĩ rằng mình phải làm gì để đấu tranh, sống chung với bệnh tật? Hằng ngày, có biết bao nhiêu người đã mất đi vì những căn bệnh quái ác, cũng như đâu đó ở những vùng đất xa xôi, có rất nhiều người đang phải “trường kỳ” để vượt qua những đau đớn về thể xác lẫn tinh thần do bệnh tật mang lại

Khi bạn đối diện với bóng tối, điều bạn cần là gì nếu không phải là ánh sáng Và nếu như điều ước mong đó không đến với bạn thì bạn sẽ làm gì ngoài việc học cách sống chung với bóng tối Cuộc đời của Nguyễn Bích Lan cũng vậy, khi đang ở giữa độ tuổi 14, trong khi mọi dự định về tương lai còn chưa kịp bắt đầu thì tai họa đã thực sự ập đến với cô Trong khi y học còn

chưa biết phải làm thế nào với căn bệnh loạn dưỡng cơ tiến triển thì một cô gái bé nhỏ như Bích Lan biết phải làm gì?

Có thể, đối với một số người, khi biết được mình đang mắc phải căn bệnh tương tự thì mọi ước mơ, dự định sẽ bị dập tắt, người ta không còn sự lựa chọn nào khác là buông xuôi tất cả, và nằm than trách số phận sao bạc đãi

họ Tuy nhiên với Nguyễn Bích Lan thì khác, với cô “đêm tối đến” tất sẽ “để lại trong ta những vì sao” Khi cơ hội được đi đứng, chạy nhảy bình thường như bao người bị mất đi thì chính Bích Lan đã tự tạo ra cho mình cơ hội rèn luyện ý chí Căn bệnh bất ngờ ấy đến với cô khi trọng lượng cơ thể dần mất

đi, khả năng vận động trở nên khó khăn, mỗi ngày trên những đoạn đường đến trường, cô liên tiếp bị ngã nhào xuống đường Nếu như không có sự kiên quyết, đấu tranh mạnh mẽ với bản năng sinh tồn, chắc có lẽ cô gái ấy đã không vượt qua được khi đứng giữa ranh giới của hai lựa chọn: tuyệt vọng hoặc vẫy vùng để bước tiếp Lựa chọn sự tuyệt vọng, tức là Bích Lan tự mình tước đoạt quyền được sống, sống có ích của bản thân tuy nhiên, cô vẫn đủ tỉnh táo để nhìn nhận và lựa chọn con đường sống khác tích cực hơn, đáng sống hơn với hành trình “đi tìm ánh sáng trong đường hầm tối” Những cú ngã ban đầu dẫu có tác động lớn đến suy nghĩ tiêu cực của Bích Lan, song cô vẫn dùng tất cả những sức lực ở hai chân, hai tay và toàn bộ sự quyết tâm ở cái đầu: “Từ tư thế nằm sóng soài, tôi cố ngồi dậy Rồi từ tư thế ngồi bệt, phải

cố gắng ngồi xổm Từ tư thế ngồi xổm, phải chống tay vào đầu gối, cố gắng nâng mình dậy trong tư thế cuối lom khom để rồi từ đó cố vươn người đứng thẳng lên” [13, tr.54] Tinh thần Bích Lan lúc ấy đã được phân ra làm hai nửa, một nửa muốn từ bỏ, không muốn chịu đựng còn một nửa, chấp nhận đối mặt với bệnh tật Cả hai “chiến tuyến” cùng tồn tại trong một cơ thể ấy đã đấu tranh quyết liệt với nhau và một nửa đi sau đã giành chiến thắng Đôi khi, trong cuộc sống với những nhu cầu thiết yếu, con người ta cứ ước mong

những điều cao xa, viên mãn, trong khi đó, những con người nhỏ bé vô tình bị

số phận cướp đi những quyền năng vốn có như Nguyễn Bích Lan, chỉ ước mong được sống bình thường như bao con người khác Bởi cuộc đời này, chỉ

có một lần để sống, phải làm sao để năm tháng trôi qua không hoài không phí Tình yêu cuộc sống đã kéo Bích Lan lại, cô đã sống, đã vượt qua nghịch cảnh như một nỗ lực sinh tồn của con người khi gặp phải khốn khó, có lẽ khát vọng lớn nhất của con người khát vọng sống Cô gái bé nhỏ ngày ấy đã làm được những điều phi thường, để đến hôm nay, cuốn tự truyện này được truyền đến tay độc giả khắp cả nước Mọi người đã biết đến một cô gái bệnh tật, tự học ngoại ngữ, hoàn thành xong cả chương trình tiếng Anh đại học, dạy tiếng Anh miễn phí cho hàng trăm em nhỏ Ngoài ra, cô còn tự liên hệ với các tác giả trên thế giới và các nhà xuất bản để dịch và in hơn 20 cuốn sách từ tiếng Anh

ra tiếng Việt Đó là những thành quả xứng đáng mà Nguyễn Bích Lan đã đạt được trong hơn hai mươi năm sống chung với bệnh tật

Cuộc sống hiện hữu bên cạnh những cảm nhận của con người bằng những điều lạ lùng, ngày hôm qua luôn là những điều được ghi nhận từ ngày hôm nay, ngày mai sẽ lại là kết quả từ những điều mà hôm nay đã có, đã là hiện thực Những chuỗi mắt xích thời gian luôn liên kết nối với nhau tạo thành những đường tròn chạy vòng quanh dài đến bất tận, và không phải ai cũng đều dễ dàng nhận ra cái cột mốc quan trọng nhất của một đời người vẫn luôn là ngày hôm nay, với tất cả những điều đang đến và sẽ đến Với Nguyễn Bích Lan, phía trước luôn có những khát vọng chân chính, đã không ngừng thôi thúc, động viên, tiếp sức để cô có thêm sức mạnh bước tiếp về cánh cửa tương lai vẫn dang tay đón đợi

2.1.2 Khát khao sống – Mong muốn tri ân với cuộc đời

Ai cũng biết đến loại dây leo với cái tên thường xuân rất phổ biến

Nhưng mấy ai hiểu được ý nghĩa sâu xa của loài dây leo ấy Nhìn bên ngoài,

thường xuân mỏng manh, yếu ớt là thế nhưng sức sống bên trong lại dai dẳng

vô cùng Cũng như hình ảnh nhỏ bé của cô gái mang tên Nguyễn Bích Lan

trong cuốn tự truyện Không gục ngã lại đối lập với nghị lực, khát khao sống

như ngọn lửa đang cháy ngầm trong người cô Điều đáng nói ở đây là, cô gái

ấy đang sống chung với căn bệnh quái ác Mỗi ngày với ai đó có thể “trọn niềm vui” thì Nguyễn Bích Lan bắt đầu ngày mới bằng việc trở mình, đặt đôi chân xuống khỏi giường, các ngón chân bám víu vào nền đất và tìm cách ngồi dậy Đương nhiên, công việc được cho là rất đơn giản với tất cả mọi người ấy lại lấy đi tất cả sức lực mà Bích Lan có được Thay vì chấp nhận nằm một chổ Bích Lan đã không ngừng cố gắng, không ngừng đấu tranh để được sống, sống có ích Điều nhân văn hơn hết là cô gái bệnh tật đã đem chút sức lực còn lại để tri ân cuộc đời không một chút oán trách Được sống, được làm việc dù hoàn cảnh có khắc nghiệt nhưng với Nguyễn Bích Lan, việc tri ân cuộc đời được coi là một nhu cầu sống Bởi có niềm hạnh phúc nào hơn khi Bích Lan dùng chính đôi tay của mình ươm mầm vào cuộc đời những hạt giống chắc khỏe cho mai sau Hơn hai mươi năm chờ đợi, nhưng không có một sự kì diệu nào của y học giúp cho Bích Lan vượt qua được bệnh tật để sống như một cuộc sống bình thường Sự sa sút và đau đớn thân thể lúc nào cũng dồn đuổi

cô Nhưng nghị lực, trí thông minh và nhất là tình yêu cuộc sống cùng sự say

mê học hỏi, sáng tác và làm việc chính là phép màu đã vực Bích Lan dậy và chắp cho cô đôi cánh để cô làm được những điều kì diệu mà rất nhiều người khỏe mạnh bình thường không làm được “Hai tay nâng một viên phấn”, Nguyễn Bích Lan đã gieo tri thức cho tất cả mọi người Đó là những học trò của lớp học Cây táo, đó là những độc giả ở trên khắp đất nước đón đọc những

cuốn sách do chính cô dịch Bích Lan còn là tác giả của nhiều truyện ngắn, thơ được đăng ở báo Tuổi trẻ, đến năm 2011, tác phẩm đầu tay của cô được

xuất bản, cuốn Sống trong chờ đợi, gồm 13 truyện ngắn và những bài thơ,

“đằng sau trang viết là một nhà văn trẻ bệnh tật bẩm sinh Cô đã tìm thấy ở chữ sự cứu chuộc văn chương Tìm được phước hạnh cho mình, cùng lúc cô

đã truyền lan, thơm thảo san sẻ cho mọi người” [12, tr.205] Điều đáng nói hơn hết là Nguyễn Bích Lan đã chia sẻ những kinh nghiệm quý báu, và là người tiếp thêm nghị lực sống, nghị lực phấn đấu cho tất cả những ai đã và đang đọc cuốn tự truyện này Từ “Khát khao sống – Mong muốn tri ân với cuộc đời” ở cô gái này sẽ là một tấm gương sáng để tất cả mọi người soi và cùng nhìn nhận lại ý thức, trách nhiệm của mình đối với bản thân: Mình đã làm được gì? Mình sẽ làm những gì cho gia đình và xã hội? Như trong bài thơ

Một khúc ca xuân, nhà thơ Tố Hữu đã từng viết:

“Nếu là con chim, chiếc lá Thì con chim phải hót, chiếc lá phải xanh

Lẽ nào vay mà không có trả Sống là cho đâu chỉ nhận riêng mình”

Thế hệ trẻ hôm nay, đa phần đang coi nhẹ đạo đức, trách nhiệm của bản thân mình Hằng ngày, hàng tuần, hàng tháng, hàng năm có biết bao nhiêu thiệt hại nặng nề chỉ vì một phút nông nỗi của thanh thiếu niên đã dẫn đến những hậu quả đáng tiếc Trong khi, một cô gái nhỏ bé ở một vùng quê của Thái Bình vừa phải vùng vẫy, đấu tranh, khát khao để được sống, sống có ích Bên cạnh việc để bản thân không là gánh nặng cho gia đình, cô vừa mở lớp dạy học mang lại sự thành đạt cho rất nhiều ước mơ Nếu như ngày đó, Bích Lan không khao khát cuộc sống thì làm sao có đủ nghị lực để bắt đầu một lối

đi khác cho cuộc đời Chính vì gặp phải ngõ cụt trên đường đời, Bích Lan đã

tự tạo cho mình con đường khác thay vì yên phận ngồi chờ với hi vọng: “Biết

đâu …” Cô gái giàu nghị lực lúc ấy, đã không hề oán trách ai Ngược lại, cô còn cảm thấy biết ơn cuộc đời đã làm cho cô còn cảm thấy mình may mắn hơn rất nhiều người Thực tế cuộc sống, bao mảnh đời bất hạnh trên những

trang báo, hoặc những tấm gương trong triển lãm ảnh Họ đã sống như thế của

nhiếp ảnh gia Nguyễn Á như: thầy giáo Nguyễn Ngọc Ký, họa sĩ Trịnh Long, chị Võ Hoàng Yến – giám đốc Trung tâm khuyết tật và phát triển, … đến cảnh thực tế trước mắt ở nhiều phòng bệnh mà cô đã từng đi qua Cô biết mình thực sự may mắn, dù chỉ còn 20% năng lực sống, Bích Lan đã tự mình học ngoại ngữ để làm cô giáo của hơn 100 học trò lớp Cây táo Cũng từ khát khao sống mãnh liệt ấy mà cô đã vượt qua được cơn di chứng sang tim, buộc

cô phải nghỉ dạy và bắt đầu một hành trình cống hiến mới với ngành dịch thuật tác phẩm văn học Nói như nhà văn hóa, dịch giả Nguyễn Hiến Lê: những ai làm nghề dịch thuật cũng giống như những “con ngựa thồ văn hóa” Thêm một lần vượt qua trở ngại nữa trong đời, Bích Lan đã làm chiếc cầu nối văn hóa từ những tác phẩm của các nước trên thế giới do chính cô dịch đến với bạn đọc Việt Nam Có thể nói, niềm khát khao sống là chất men giúp cho Bích Lan vươn đến thành công trong cuộc đời Lựa chọn bước tiếp, Bích Lan luôn biết ơn vì những gì còn lại mà cô đang có trong cuộc đời ngắn ngủi Thay vì than trách, Nguyễn Bích Lan biết cách làm cho cuộc sống trở nên có

ý nghĩa, vì được sống đã là một may mắn “Chết là hết”, sẽ không còn cơ hội nào để khởi đầu một ngày mới, Bích Lan đã tận dụng những gì còn lại để sống và giúp ích cho đời Mọi thứ đều do suy nghĩ của con người tạo nên, Bích Lan có được như hôm nay là do suy nghĩ tích cực, với cô cuộc sống hiện tại là để tri ân, tri ân người thân và với tất cả mọi người

Cuộc đời mỗi con người gắn liền với một số phận, bất di bất dịch, dẫu có trốn tránh, vùng vẫy cũng không thể tránh khỏi Trong tận cùng những nỗi đau, con người vẫn không nguôi khát vọng sống, sống có ích Cũng giống như

loài hoa hướng dương, luôn hướng về phía mặt trời, không bao giờ bị khuất phục trước những gian khó của cuộc sống Với niềm tin vào cuộc sống,

Nguyễn Bích Lan tiếp tục đấu tranh với cuộc chiến sinh tồn Tự truyện Không

gục ngã của Bích Lan ra đời với niềm hy vọng như chính cô chia sẻ: ““Không

Gục Ngã” là câu chuyện của tôi và tôi thật lòng mong khi bạn khép lại cuốn sách này, bạn cũng sẽ bắt đầu viết lên những câu chuyện không gục ngã trong hành trình sống có một không hai của mỗi người” [13, tr.10]

2.1.3 Nghị lực phi thường – Giá trị sống tồn đọng nơi bề sâu bản thể

Nói về chất người, ai cũng có nhưng tự mình có khơi dậy được hay không, điều đó mới quan trọng Nhà văn Nguyễn Khải đã từng viết: “Sự sống nảy sinh từ cái chết, hạnh phúc hiện hình từ trong những hy sinh, gian khổ, ở đời này không có con đường cùng, chỉ có những ranh giới, điều cốt yếu là phải có sức mạnh để bước qua những ranh giới ấy” (Mùa lạc) Có thể thấy, cuộc sống, hạnh phúc chưa và sẽ không bao giờ đi đến chỗ tận diệt cả, chỉ có những thử thách, ranh giới đòi hỏi con người phải vượt qua, phải chiến thắng

nó Đó mới là vai trò, sứ mệnh của con người Con người ta, ai cũng có những bản chất cần thiết, song mỗi người đều phải biết cách gọi lại, đánh thức bản năng của mình trỗi dậy thì mới có thể sống được trong bất kì hoàn cảnh nào Cuộc sống đa chiều, phức tạp là vậy, ai cũng biết điều đó nhưng không phải ai cũng có đủ khả năng để tạo nên những cú bật, vực mình dậy bằng cái bản năng gọi là nghị lực sống

Bài học từ tác giả Nguyễn Bích Lan, trong cuộc sống, vô tình chúng ta gặp phải những vật cản, rủi ro Điều đầu tiên là mỗi người phải tin vào chính mình, tin là mình sẽ vượt qua được Để làm được điều đó, bắt buộc phải có yếu tố tự thân, nghĩa là bản thân người đó phải có nội lực, kiên nhẫn với chính mình Dần dần, Bích Lan đã tự học trong im lặng, trong cô đơn, đặt trong một

kỉ luật rất khắt khe với chính mình Mỗi ngày, thức dậy cô bắt đầu học từ 4 –

6 tiếng, trước khi đi ngủ, cô ôn lại những gì mình đã học Suốt quá trình ấy, với Nguyễn Bích Lan là những tháng ngày chịu đựng gian khổ Chính rủi ro

đã đánh thức nghị lực trỗi dậy giúp cô có đủ sự kiên nhẫn, lòng yêu đời, vươn lên khỏi những đau đớn của bệnh tật, niềm tin được tiếp sức Như Bích Lan

đã chia sẻ: “Bạn và tôi không thể biết được bản thân mình chứa đựng những khả năng tiềm ẩn nào, những nguồn sức mạnh to lớn đến mức nào cho đến khi những khả năng đó, những nguồn sức mạnh đó được khơi dậy, được bộc lộ qua sự thúc đẩy của hoàn cảnh, của thách thức” [13, tr.251] Người ta thường nói, vật cản đôi khi cũng có thể là một cơ hội tốt cho những ai có nghị lực, với Bích Lan, khi đối mặt với “vật cản” lớn trong đời, cô đã tự mình làm khơi dậy những khả năng tiềm ẩn để đối mặt và vượt qua bệnh tật bằng một lối đi mới cho mình Cùng nói về nghị lực sống phi thường, nhân vật nữ Chiyo trong bộ

phim Hồi ức một Geisha của Nhật Bản đã nhìn nhận lại chặng đường đã qua

của bản thân và kết luận rằng: “tôi (…) giống như nước Nước có thể ăn mòn lối đi của nó, kể cả đá Và khi bị chặn lại, nó sẽ tạo ra dòng chảy mới” Có thể thấy điểm tương đồng ở Bích Lan và cô gái Chiyo này, cả hai đều có nghị lực phi thường tồn đọng trong bản thể, cũng giống như sức mạnh của dòng nước,

cứ chảy, cho đến khi gặp phải vật cản tất sẽ tự tìm ra dòng chảy mới, lối đi mới để được sống mạnh mẽ, sống có ích cho đời

Cũng như người đàn ông tên Nick – tác giả của cuốn sách Cuộc sống

không giới hạn mà Bích Lan đã dịch Sinh ra, anh đã mang trong mình những

khiếm khuyết cơ thể, anh không có cả tay và chân Nhưng chính vì anh không

có tay, có chân, đồng nghĩa với việc anh đã phải tự đối mặt với vô vàn thách thức trong cuộc sống nên anh đã có cơ hội cho bản thân tự rèn giũa nghị lực

Để anh có thể hiểu được những khó khăn của người khác, dễ cảm thông, chia

sẻ với họ hơn Với một tinh thần lạc quan, bản thân Nick đã nhận ra rằng:

“Điều mà ngày ấy bản thân tôi và gia đình không thể tiên lượng được là

khuyết tật của tôi – “gánh nặng” của tôi – lại chính là một món quà, mang đến cho những cơ hội vô giá để tôi được gặp gỡ, cảm thông và thấu hiểu nỗi đau của những người khác, và an ủi họ” [28, tr.7] Nguyễn Bích Lan và Nick đã

có những đồng cảm sâu sắc như vậy, để rồi cuộc sống của họ luôn rộng mở, đầy ý nghĩa hơn, hạnh phúc hơn Đã không ít lần Bích Lan nhận ra những giá trị về chặng đường đã qua của cuộc đời, cô hiểu ra rằng: “Chẳng ai muốn mình gặp khó khăn, nhưng khó khăn chính là cơ hội để chúng ta thách thức những khả năng tiềm ẩn trong chúng ta, cơ hội để ta rèn luyện ý chí và nghị lực, cơ hội để ta tạo ra những thay đổi trong cuộc sống của mình (…) Chính những khó khăn đã giúp tôi tôi luyện tinh thần vượt khó Có được tinh thần vượt khó, bạn sẽ kiểm soát được cuộc sống hiện tại của mình, thậm chí có thể kiểm soát được cả tương lai” [13, tr.263] Những tấm gương về nội lực phi thường ấy dường như đã làm thức tỉnh tâm thức con người, mọi thứ đều có thể thay đổi được, chỉ bởi những con người giàu có nghị lực sống Với Nick, những thành quả hôm nay anh có được là nhờ vào đức tin, một con người mộ đạo, sự tin tưởng vào Chúa đã cho anh niềm tin vào bản thân mình: “Nếu bạn

có khát vọng và niềm đam mê để thực hiện một điều gì đó, và nếu đó là ý Chúa, bạn sẽ thành công” [28, tr.8] Còn với Nguyễn Bích Lan, chẳng có một đức tin nào soi sáng dẫn đường, chỉ có nội lực trong chính bản thân cô, giúp

cô vượt qua những trở ngại, khó khăn trong đời

Có thể nói, nghị lực sống luôn có trong mỗi con người, ẩn chứa những sức mạnh vô hình mà không phải ai cũng nhận ra được Bằng cách này hay cách khác con người phải tự đánh thức, khơi dậy bản năng tiểm ẩn trong con người mình Nếu như cuộc sống bình thường, yên ả trôi đi thì chắc có lẽ con người ta cũng không cần đến nghị lực sống Với Nguyễn Bích Lan, khi bắt tay vào viết cuốn tự truyện này, cô cũng từng chia sẻ rằng: “Nếu cuộc sống của bạn đang trôi đi êm ả, bình yên, thì việc đọc cuốn sách này có thể chỉ là cách

giết thời gian không hơn không kém Nhưng vào một ngày nào đó, nếu số phận từ chối ban tặng cho bạn những điều tốt lành, tước đi của bạn hạnh phúc,

sự lạc quan, niềm tin và cả hi vọng, thì câu chuyện của tôi có thể sẽ mang lại cho bạn điều gì đó cao hơn sự an ủi” [13, tr.9-10] Nếu như ngày đó, cuộc đời của Nguyễn Bích Lan không rơi vào ngõ cụt thì làm sao cô có thể đánh thức, gọi dậy bản năng đang sống ngầm trong cô Ngay trong giây phút tối tăm nhất, nghị lực sống trỗi dậy, kéo cô ra khỏi tuyệt vọng, bắt đầu con đường mới và tự đứng trên đôi chân của mình để rồi hôm nay cô cho đi những lời

chia sẻ tận tình đến với mọi người qua cuốn tự truyện Không gục ngã này

2.2 Không gục ngã – Những chiêm nghiệm về cuộc sống

2.2.1 Chấp nhận những nghiệt ngã “không đổ lỗi” cho đời

Theo nghiên cứu tâm lí “Trong 100 lần ngã thì 99 lần không có ai tự phê bình, trách cứ bản thân vì chuyện gì cả, bất luận là anh ta sai trái đến đâu đi nữa” [2, tr.106] Nói về phương diện này, không bao hàm ý định chỉ trích mà

để khen ngợi tinh thần của Nguyễn Bích Lan Có thể thấy, đại đa số con người khi đối mặt với những rủi ro trong cuộc sống, dù nằm trong thế chủ động hay bị động, cũng không ai tự trách cứ bản thân mình Ngược lại, người

ta quay sang trách cứ số phận, trách cứ người khác Với Nguyễn Bích Lan, bản thân cô hoàn toàn bị động khi bất ngờ biết được mình mắc bệnh loạn dưỡng cơ tiến triển được bác sĩ kết luận là do di truyền Trường hợp này, cô không có gì phải trách cứ bản thân, tuy nhiên cô đã không hề oán trách người thân, càng không hề oán trách số phận Bởi hoàn cảnh chẳng qua là lí do để con người ta có cớ cho sự biện hộ Đôi khi, hoàn cảnh cũng có những tác động không nhỏ đến các mục tiêu con người tự đặt ra trong cuộc đời mình, nhưng không vì thế mà ai cũng có thể rủ bỏ tất cả để đổ lỗi cho nó Hoàn cảnh

là do con người tạo ra, nó không phải là một thứ bẩm sinh hay phụ thuộc vào

số mệnh Chính bản thân cô đã học được rằng: “Đừng đổ lỗi cho hoàn cảnh

hay cho bất kì ai khi bạn gặp rủi ro, bất hạnh (…) chính chúng ta phải chịu trách nhiệm về hạnh phúc của mình (…) hoàn cảnh giúp chúng ta hoàn thiện hơn trong sứ mệnh quan trọng nhất của chúng ta trên đời này: sứ mệnh làm người” [13, tr.243] Giữa cái đại đa số phản ứng của con người, Bích Lan đã

tự cho phép bản thân suy nghĩ khác đi, làm khác đi với một tinh thần lạc quan hơn hết!

Trong chương trình Người đương thời mà Nguyễn Bích Lan được mời

trên kênh truyền hình VTV1, nhà báo Tạ Bích Loan đã đưa ra một quá trình tâm lí Khi một con người gặp phải rủi ro và những sự việc không mong đợi thì có năm giai đoạn sẽ diễn ra Một là bất động/ đông cứng; hai là chối bỏ và phủ nhận (Bích Lan không có); ba là tìm người có lỗi (Bích Lan không có); bốn là chấp nhận; năm là trở lại cuộc sống thường nhật Thực tế cho thấy thì Bích Lan đã bỏ qua giai đoạn thứ hai, ba và vượt qua các giai đoạn còn lại đúng như quá trình Bích Lan vượt trội hơn nhiều người là ở điểm ấy Bởi căn bệnh nan y của cô, được bác sĩ kết luận là do di truyền, tuy nhiên cô đã không

hề oán trách bố mẹ Vẫn biết, mọi sự đã rồi, nhưng trong những lúc hụt hẫng tinh thần khi biết mình mắc bệnh, nhiều người đã vội vàng trách cứ, đổ lỗi cho bậc sinh thành, làm những điều ngược đạo lí Cô gái “Không gục ngã” đã biết chấp nhận nghiệt ngã của số phận, điều này với Bích Lan nghĩa là tìm con đường khác để sống được và cùng sống với căn bệnh

Thông thường, khi có một vấn đề tiêu cực xảy ra, con người thường hay

đổ lỗi cho một ai đó chứ không chịu nhìn lại để thấy ra sự việc ấy xuất phát từ đâu Vì thói quen phản kháng những gì không tốt đẹp đến với mình, vì bảo vệ

uy tín danh dự hoặc cho mình là người hiểu biết hơn kẻ khác nên chẳng cần lắng nghe ai giải thích, bày tỏ Với thái độ hành xử chủ quan đầy cảm tính như thế chỉ đem lại sự bất an khốn đốn cho mình và cho những người chung

quanh Nếu biết suy nghĩ đúng đắn về những gì xảy ra bên ngoài thì con

người ta không được đổ lỗi cho hoàn cảnh khi xảy ra điều sai lầm Nguyễn Bích Lan không hề né tránh thực tại, cô dũng cảm đối mặt và nhìn nhận vấn

đề bằng một nhãn quan tích cực Con người vốn không hoàn mĩ, ai trong cuộc đời cũng ít nhiều mắc phải sai lầm, Nguyễn Bích Lan cũng vậy thôi, con người không phải là thần thánh nhưng điều quan trọng là cô biết cách đối mặt, biết cách hành xử trong cuộc đời Đổ lỗi cho người khác, cốt chỉ để thỏa mãn cảm xúc tức thời trong bản thân, không giải quyết được vấn đề gì khác, nên chăng mỗi người nên tự biết cách chấp nhận và tìm một cách thức khác để vượt qua trở ngại trong cuộc sống mà Nguyễn Bích Lan đã chia sẻ

“Người ta nói có nhiều cánh cửa trong đời và bạn phải chịu tìm, chịu khó

gõ cửa” [13, tr.142], Nguyễn Bích Lan hiểu rõ điều đó, với cô rào cản bệnh tật ngày ấy không phải là sự chấm dứt Cũng giống như cánh cửa của cuộc đời đôi khi bị đóng khép bất ngờ, điều quan trọng là mỗi người biết cách tìm ra cánh cửa khác, “chịu khó gõ cửa”, ắt sẽ được chào đón để bước vào cánh cửa mới, bắt đầu một con đường mới, cuộc đời mới

2.2.2 Biết đứng lên và bắt đầu cuộc sống “từ những gì còn lại”

Thông thường, khi con người bất ngờ gặp phải những rủi ro trong cuộc sống, họ sẽ rơi vào chán nản, tuyệt vọng, bi quan và thậm chí là muốn chết đi Trong trường hợp này, ngoài yếu tố hỗ trợ từ bên ngoài: gia đình, người thân, bạn bè phải thường xuyên bên cạnh, an ủi, động viên Thì nội lực của bản

thân người đó mới chính là yếu tố quyết định

Khi có nội lực, bằng việc chấp nhận những nghiệt ngã, Bích Lan đã

đứng lên trước cú ngã của số phận Với tinh thần “Không gục ngã”, còn một chút sức lực ở đôi chân, Bích Lan đã vực mình dậy và bắt đầu con đường mới

Vì nội lực trong người cô còn đó, vì những người thân luôn bên cạnh sẵn sàng chia sẻ tận tình, giúp đỡ cô hết mình Đó là may mắn lớn nhất trong đời mà Bích Lan luôn trân trọng: “niềm hạnh phúc lớn lao nhất trong cuộc đời tôi là

niềm hạnh phúc có được một gia đình giàu tình yêu thương” [13, tr.228] Cũng giống như Euripiues đã từng nói: “Duy chỉ có gia đình, người ta mới tìm được chốn nương thân để chống chọi lại những tai ương của số mệnh” Chính từ gia đình, Bích Lan đã có đủ “sức đề kháng” để vượt qua những tai ương của số phận, bắt đầu một cuộc đời mới Gia đình luôn là nơi trú ngụ bình yên nhất trong cuộc đời mỗi người, nhưng với Bích Lan, thời điểm cô cần được chở che nhất cũng là khi gia đình cô khuyết đi bóng dáng của người cha, vì những nút thắt của cuộc sống, bố của Bích Lan đã âm thầm bỏ đi Với một đứa con gái, lại đang mang căn bệnh quái ác, không có bố bên cạnh có khác gì mất đi một trợ lý tinh thần Nhưng Bích Lan vẫn trân trọng những gì còn lại, cô vẫn còn có mẹ, có bà, có chị gái và em trai, những người vẫn luôn bên cạnh an ủi, chở che

Vẫn biết căn bệnh mình đang mang chưa có thuốc đặc trị, nhưng với tình yêu thương của gia đình, lòng tin yêu cuộc sống, Bích Lan đã đứng dậy bằng chính đôi chân gần như đã mất hết sức lực Hai tay chỉ đủ sức dùng để nâng

“một viên phấn”, nhưng tinh thần vẫn luôn kiên định cộng với lòng quyết tâm Bích Lan đã làm thay đổi cuộc sống của mình Cô biết rằng: “Số phận đã đặt

ra cho tôi những thử thách to lớn, nhưng chính trong hành trình vượt qua những thử thách đó tôi tìm thấy hạnh phúc (…) Tôi cho rằng hạnh phúc lớn lao và bền vững không nằm ở những bục cao, không ngự trên những tượng đài mà ở ngay trong cuộc sống đời thường của chúng ta” [13, tr.217] Trong khi, ở ngoài cuộc sống kia, đã có không biết bao nhiêu người cứ mải miết đi tìm hạnh phúc ở tận những nơi xa xôi nhưng lại không hề biết rằng, hạnh phúc ở ngay bên cạnh mình, từ những điều giản dị nhất Chính nghịch cảnh đã dạy cho Bích Lan biết trân trọng, nâng niu cuộc sống, vấp ngã có hề gì với Nguyễn Bích Lan, khi bản thân cô biết tự học cách đứng dậy và bắt đầu cuộc đời mới cho mình

Đối với những ai là độc giả thường xuyên của Báo Tuổi Trẻ, chắc có lẽ cũng đã biết đến Nguyễn Bích Lan Trước khi xuất bản cuốn tự truyện này, cô

đã viết rất nhiều bài thơ, truyện ngắn và được đăng trên Báo Tuổi Trẻ Đó là những thành quả văn chương đầu tiên của riêng cô, được viết nên bằng sự miệt mài, lặng lẽ Người ta thường nói, văn tức là đời, hiện thực cuộc sống hiển nhiên làm chất liệu, xoay quanh những câu chuyện đời tư của Bích Lan Đâu đó trong những tác phẩm truyện ngắn, thơ, độc giả có thể bắt gặp hình ảnh cô bé với những ước mong được nhảy chân sáo trên con đường làng (Người cha điếc), đó là những chuỗi ngày triền miên đấu tranh với bệnh tật nhưng bản thân nhân vật vẫn tiếp tục sống có ích bằng việc gieo chữ vào tâm hồn trẻ thơ (Sống trong chờ đợi),… Mỗi câu chuyện là một lát cắt nhỏ trong cuộc sống của nhà văn Nguyễn Bích Lan, tất cả được chắt lọc, lồng ghép đa dạng như vốn có của cuộc sống thực tại kết hợp với sự sáng tạo của mình, nhà văn đã tạo nên những món ăn tinh thần cho bạn đọc Lòng yêu thích văn học

đã đưa Bích Lan đến với sáng tác văn học, dẫu biết rằng: “Sáng tác văn học là cái nghiệp nặng nề chứa đựng nhiều thách thức đối với những ai lựa chọn nó Nhưng cũng giống như những sự nghiệp chân chính khác, nghiệp văn chương cũng mang đến cho người theo đuổi nó niềm hạnh phúc” [13, tr.201] Nhà văn

Dạ Ngân, người viết lời giới thiệu cho cuốn sách Sống trong chờ đợi của Bích

Lan đã đánh giá, nhìn nhận về những giá trị mà Bích Lan đã mang đến cho độc giả: “nhà văn đã vớt lên được rất nhiều điều, cho tôi, cho bạn, và cho độc giả trong thời buổi viết được một truyện ngắn hay hoặc làm được một bài thơ đáng đọc thật khó (…) May là có những tác giả xa khuất, miệt mài như Nguyễn Bích Lan” [12, tr.9]

Không ai có thể làm thay đổi cuộc sống của người khác ngoài chính bản thân họ Những điều mới mẻ và đẹp đẽ luôn chờ những ai biết cách bắt đầu lại khi mọi thứ vượt khỏi tầm tay với, bằng những gì còn lại, với một sự khởi đầu

mới, hãy tin rằng: mọi thứ đều có thể khác đi Và cuộc đời của Bích Lan đã

mở sang một trang mới, hoàn hảo hơn, tốt đẹp hơn Ít ai có thể ngờ được nữ dịch giả của hôm nay đã phải đấu tranh với bệnh tật như thế nào để nhận được những thành quả xứng đáng cho mình Ngày 23/01/2011 Nguyễn Bích Lan

nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2010 cho bản dịch Triệu

phú ổ chuột Với 22 cuốn sách văn học dịch, đặc biệt với giải thưởng dành

cho bản dịch Triệu phú ổ chuột, Nguyễn Bích Lan trở thành nhà văn Chị là

một trong 26 người được kết nạp vào Hội nhà văn có tuổi đời trẻ nhất Hội Cũng trong năm 2010, Nguyễn Bích Lan còn nhận được giải thưởng đặc biệt của cuộc thi Sáng tác về người khuyết tật và làm việc do bộ thương binh xã hội Việt Nam và Bộ Lao động – Xã hội Đức tổ chức nhân dịp lễ kỉ niệm 35 năm quan hệ ngoại giao giữa hai nước Tháng 10/2010, Nguyễn Bích Lan trở thành một trong tám người phụ nữ đương đại được Bảo tàng Phụ Nữ Việt Nam tôn vinh

2.2.3 Cho và nhận – “Dám sống với đam mê để gieo mầm hy vọng”

Cuộc sống luôn tồn tại hai chiều, chiều “cho” và chiều “nhận” Nhưng thỉnh thoảng cũng xuất hiện chiều thứ ba, đó là không dám nhận và cũng chẳng muốn cho “Cho” không có nghĩa là khi chúng ta có đầy đủ về vật chất mới có thể giúp đỡ người khác, mà đôi khi chỉ cần một lời hỏi han, một lời động viên đúng lúc để giúp người khác có thêm sức mạnh, niềm tin và nghị lực sống “Nhận” không phải là thu vén tất cả mọi thứ về mình, “nhận” là quá trình được bắt nguồn từ sự “cho”, cho đi để rồi một ngày nào đó con người ta

sẽ nhận lại, đó là quá trình hết sức tự nhiên của cuộc sống “Cho và nhận” không bao hàm sự tính toán, nó xuất phát từ tấm lòng của con người mà ra, làm được những điều đó, con người sẽ cảm nhận được niềm hạnh phúc tràn ngập từ trong sâu thẳm trái tim, hạnh phúc đó đang đến từ chính hành động đẹp đẽ của chính bản thân mình

Ở cuối chương thứ nhất, tác giả đã chia sẻ một chút về sự chiêm nghiệm cuộc sống: “Tôi nghĩ rằng khi cuộc sống cho tôi cái may mắn có thể cảm nhận hạnh phúc từ mức độ giản dị nhất đến tầm lớn lao nhất thì đó cũng chính là cơ hội để tôi chia sẻ hạnh phúc với những người khác” [13, tr.232] “Cho và nhận” có thể nói là nghĩa cử cao đẹp nhất của con người, bởi “Sống là cho đâu chỉ nhận riêng mình” Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, con người cũng đừng quên đi nhiệm vụ cao cả ấy Cuộc sống vốn dĩ không hoàn hảo, không có điều

gì là trọn vẹn, mỗi cá thể con người là những điểm khuyết mà tạo hóa đã ban cho Song, đó không phải là những sai lầm mà là cơ hội để con người hoàn thành quy luật “bù trừ” cho nhau để cuộc sống luôn được gắn kết yêu thương,

để tình cảm của con người luôn được san sẻ Con người ta chỉ cần có: “ý chí, lòng quyết tâm và sự kiên trì (…) những thứ nhỏ bé, ít ỏi đó qua sự lao động bền bỉ và sáng tạo có thể trở thành những hạt giống quý giá làm nên mùa màng” [13, tr.251] cho mai sau

Nghĩa cử cao đẹp của Bích Lan qua cuốn tự truyện Không gục ngã như

một thông điệp gửi đến tất cả độc giả khi đón nhận cuốn tự truyện này Chắc

có lẽ, khi gấp lại trang sách, đã có không ít người trăn trở, thắc mắc, giống như một người bạn trẻ ở Hải Dương của Bích Lan đã từng đặt ra câu hỏi (trong bức thư gửi cho Bích Lan): “Sao những người bình thường như em mà chưa làm được gì có ích cho gia đình và cho xã hội” [13, tr.234] Với Bích Lan, dù “của cải” có trong tay không nhiều, nhưng cô sẵn sàng cho đi: “Bạn hãy cho đi những gì người khác thực sự cần để giá trị của sự giúp đỡ được phát huy ở mức cao nhất Bạn hãy tạo ra những phương tiện, những công cụ lao động, chiếc “cần câu” và chia sẻ nó với những người đang cần những thứ

ấy để họ tự câu lấy những con cá Như thế, việc “cho” sẽ bền vững, sẽ được nhân lên nhiều lần” [13, tr.284-285] Cái thế giới mà Bích Lan đã sống chỉ ở đằng sau cánh cổng nhà, thứ mà cô có được là những cuốn sách, thế giới bên

ngoài đến với cô qua những cuốn sách ấy và sau này là internet Nhưng cô đã không ngần ngại cho đi những thứ ít ỏi mà mình có được Cho đi vật chất thôi chưa đủ, cái vốn giàu có nhất mà cô sở hữu được, đó là nghị lực, cô cũng cho

đi Cho đi, tức là gieo những hạt giống trên những vùng đất mới để rồi chúng:

“lặng lẽ nảy mầm ở một nơi nào đó rất xa, rất xa…” [13, tr.101]

Khi cho đi, ắt sẽ nhận lại, đó là quy luật tất yếu của cuộc sống, đó là điều

mà chính tác giả đã nghiệm ra: “Bạn hãy nhận lấy những công cụ giúp bạn tự lao động và tự tạo ra thành quả từ chính bàn tay và khối óc của mình Và khi bạn đã có được thành quả đó, bạn hãy chia những gì đã từng giúp ích cho bạn tới những người đang thật sự cần nó để nhân rộng giá trị của sự chia sẻ Và bạn hãy chia sẻ những giá trị sống đích thực bạn xây dựng, tích lũy được trong hành trình tồn tại của mình trên đời này Hãy chia sẻ bài học về sự can đảm, tinh thần vượt khó bằng chính cách bạn đương đầu với khó khăn Hãy cho đi những bài học về sự quan tâm, tình yêu thương bằng chính cách sống đầy tình người của bạn” [13, tr.286] Bằng việc nhặt nhạnh những hạt mầm từ cuộc sống quanh mình, người con gái có số phận nghiệt ngã đã ươm trồng nên những câu chuyện hồn hậu cho người đọc và cho chính mình Bằng cách cho

đi tri thức như một hành động cao cả để tri ân cuộc đời, cô gái trẻ đã nhận lại nhiều hơn thế! Những thế hệ học trò của lớp học Cây táo đã lần lượt trưởng thành và thành đạt với lựa chọn ngoại ngữ Chắc có lẽ không ai quên được hình ảnh của cô giáo Lan chịu thương chịu khó để truyền đạt tri thức đến những đứa trẻ ham học, cho đến những năm về sau, khi những cô cậu học trò ngày ấy đã lập gia đình đều bồng bế nhau về làng quê nhỏ thăm cô giáo Nguyễn Bích Lan Kể cả hơn hai mươi cuốn sách dịch đến với tay bạn đọc cũng là công sức, sự kiên nhẫn, miệt mài với mong muốn mang đến cho độc giả bản dịch sát với nguyên tác của Nguyễn Bích Lan Cô chính là chiếc cầu nối, chuyển tải tri thức, văn hóa của các nước đến với độc giả Việt Nam

Có thể nói, “Cho” và “nhận” cũng giống như cặp phạm trù “nhân”,

“quả”, trong Triết học Trên đời này luôn có luật “nhân”, “quả”, “gieo gió thì

sẽ gặp bão”, nếu chúng ta biết yêu thương người thì cũng sẽ được yêu thương trở lại, khi chúng ta giúp người khác thì cũng chính là lúc chúng ta tự giúp mình Khi chúng ta cho đi cũng chính là lúc chúng ta nhận lại, là lúc chúng ta tạo được những điều kỳ diệu nhất của cuộc sống

Bằng cách sử dụng chất liệu thật từ chính cuộc đời của mình, nhà văn

Nguyễn Bích Lan đã tạo nên một văn bản nghệ thuật Tự truyện Không gục

ngã không chỉ là cách để Bích Lan quay về với quá khứ, tái hiện lại đoạn đời

đã qua mà đó còn là sự trở về tìm kiếm cái tôi bản thể, tìm kiếm thế giới bên trong của tác giả để chiêm nghiệm lại những gì đã trôi qua trong cuộc đời Trong thực tế tự truyện bao gồm cả yếu “tố truyện” và yếu tố “tự thân” của người viết tự truyện Người viết tự truyện có khi vận dụng, hư cấu, thêm thắt

hoặc sắp xếp lại các chi tiết của cuộc đời mình Có lẽ, chính vì vậy mà Không

gục ngã trở thành tác phẩm hay về lẽ sống cho tất cả mọi người Đọc tác

phẩm, đôi khi độc giả nhìn thấy mình trong đó, bởi những sự kiện những diễn biến tâm lí được tác giả “tái tạo lại” trên cái nền của sự thật làm nên cảm xúc chung cho tất cả mọi người Một Nguyễn Bích Lan có thật, nay đã không còn

là một bản thể riêng biệt nữa, tác giả nhân danh cái tôi có thật trong đời sống

để làm nên một hình mẫu trong văn học, một kiểu mẫu con người giàu có về nghị lực sống với những nghĩa cử cao đẹp