SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRUNG TÂM GDNN - GDTX THÀNH PHỐ THANH HÓA ------SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIẢNG DẠY VĂN HỌC DÂN GIAN QUA BÀI “ÔN TẬP
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRUNG TÂM GDNN - GDTX THÀNH PHỐ THANH HÓA
- -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIẢNG DẠY VĂN HỌC DÂN GIAN QUA BÀI “ÔN TẬP VĂN HỌC DÂN GIAN” LỚP 10 Ở TRUNG TÂM GDNN - GDTX TP THANH HÓA
Người thực hiện: Nguyễn Đình Việt
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trung tâm GDNN-GDTX TP
SKKN thuộc môn: Ngữ Văn
THANH HÓA NĂM 2021
Trang 2M C L CỤC LỤC ỤC LỤC
1.1 Lý do chọn đề tài 3
1.2 Mục đích nghiên cứu 4
1.3 Đối tượng nghiên cứu 4
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm 4
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 6
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 7
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 8
1.2 Mục tiêu của dạy học theo dự án trong bài ôn tập VHDG 8
1.4 Cách thức tiến hành bài dạy có dự án trong tiết ôn tập VHDG 10
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo
dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
Trang 31.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
Văn học dân gian có vai trò vô cùng quan trọng trong việc bồi đắp tâm hồncon người Bởi văn học dân gian mang nhiều giá trị sâu sắc, là kho tri thức vô cùngphong phú về mọi lĩnh vực trong đời sống tự nhiên, xã hội, con người, giáo dụcđạo lí làm người như tôn vinh giá trị con người, tình yêu thương con người, đấutranh không ngừng để bảo vệ, giải phóng con người thoát khỏi bất công, cườngquyền, thể hiện niềm tin bất diệt về chiến thắng của chính nghĩa và cái thiện, hìnhthành những phẩm chất truyền thống tốt đẹp như tình yêu quê hương, đất nước,lòng tự hào dân tộc, lòng vị tha, đức kiên trung, ngoài ra văn học dân gian còn cógiá trị thẩm mĩ to lớn, góp phần quan trọng tạo nên bản sắc riêng cho nền văn họcdân tộc Dạy văn học dân gian là giúp học sinh cảm nhận được những giá trị sâusắc ấy
Qua thực tế giảng dạy bộ môn Ngữ văn ở trung tâm GDNN- GDTX Thànhphố Thanh Hóa, chúng tôi nhận thấy có một thực trạng khá phổ biến là phần lớnhọc sinh không thích học môn Ngữ văn nói chung và phần văn học dân gian nóiriêng Nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên trước hết phải kể đến những yêu cầumang tính đặc thù của bộ môn Đó là người dạy văn, học văn cần có một niềm yêuthích văn chương, có tâm hồn nhạy cảm, có vốn tri thức phong phú, vốn tiếng Việtdồi dào Hơn nữa, hình thức truyền thụ mang nặng tính thuyết giảng đã trở nên đơnđiệu xơ cứng, điều đó tác động không nhỏ tới hứng thú học tập, khả năng sáng tạocủa học sinh Điều đặc biệt, đặc trưng của học sinh GDNN- GDTX lực học yếu,các em càng không có hứng thú với môn văn vì các em luôn cho rằng văn dài, văn
là môn học bài nên “ngán” và “buồn ngủ”! Không ít các bài báo, các cuộc họp củacác nhà quản lí, nhà chuyên môn đã được tổ chức nhằm phân tích lý giải nguyênnhân, tìm ra giải pháp để khắc phục Tuy nhiên thực trạng này vẫn chưa được cảithiện, đối với các thầy cô giáo trực tiếp đứng lớp đây vẫn là những khó khăn không
dễ tháo gỡ
Văn học dân gian là một bộ phận không thể thiếu của nền văn học Việt Nam,
ở đó các em không chỉ được cảm nhận cái hay cái đẹp của văn chương mà các emcòn được giáo dục về đạo đức, nhân cách và những phẩm chất cần có của một conngười Vì vậy, nâng cao hiệu quả giảng dạy văn học dân gian đặc biệt trong hai tiết
ôn tập văn học dân gian là việc làm thiết thực để nâng cao hứng thú học tập mônngữ văn, phần văn học dân gian và đặc biệt là nâng cao nhận thức và nhân cáchcủa con
Ý thức được điều này, trong quá trình giảng dạy chúng tôi đã rất cố gắngtrong việc tìm tòi và đưa ra phương pháp và cách thức tạo hứng thú học tập chohọc sinh, giúp các em nắm vững và khắc sâu kiến thức Vì vậy, chúng tôi mạnh
dạn chia sẻ cùng quý thầy cô kinh nghiệm của mình qua đề tài: Một số biện pháp
Trang 4nâng cao hiệu quả giảng dạy văn học dân gian qua bài “Ôn tập văn học dân gian” lớp 10 ở trung tâm GDNN- GDTX Thành phố Thanh Hóa
* Khẳng định tính khả thi của đề tài thông qua việc thu thập các thông tinphản hồi
1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.
Đối tượng mà chúng tôi nghiên cứu trực tiếp trong đề tài này là bài học: “Ôn tập văn học dân gian” (Chương trình chuẩn).
1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.
Để triển khai nội dung của sáng kiến kinh nghiệm này chúng tôi đã sử dụngnhiều phương pháp khác nhau nhưng đặc biệt chú trọng: Phương pháp hệ thống,
phương pháp phân tích, kiểm tra đánh giá…
1.5 NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
Trong thực tế giảng dạy hiện nay, phần lớn các giáo viên đều ý thức đượcđổi mới phương pháp là một yêu cầu cấp bách và tất yếu, dạy học phải lấy học sinhlàm trung tâm Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau mà phương pháp đổimới dạy học còn gặp nhiều hạn chế dẫn đến bài học không hiệu quả, không gâyđược hứng thú cho học sinh Có những giáo viên chú trọng việc phân tích, giảithích cung cấp kiến thức để học sinh hiểu vấn đề và xa vào thuyết giảng hạn chếnày do tâm lí sợ cháy giáo án vì bài học quá dài mà kiến thức lại nhiều và đặctrưng của học sinh thường xuyên vừa lười học vừa bị mất căn bản nên các emkhông hiểu được vấn đề nếu giáo viên giảng nhanh Cũng có giáo viên rất tích cựctrong việc đổi mới phương pháp dạy học như sử dụng giáo án điện tử, cho học sinhthảo luận trên lớp nhưng hiệu quả cũng không cao do học sinh bị rỗng kiến thức,
do không biết cách sử dụng kiến thức liên môn, do bài học có bối cảnh lịch sử cách
xa thế hệ hiện tại nên các em cũng nắm bài rất hời hợt, không có chiều sâu
Trong dạy học nói chung và trong dạy văn nói riêng, hầu hết giáo viên đứnglớp đều mong muốn những nội dung bài giảng được học sinh ghi nhớ một cáchhoàn hảo Tuy nhiên trên thực tế, đa phần giáo viên lại quan tâm nhiều đến việclàm thế nào cho học sinh hiểu và dễ ghi nhớ, chứ rất ít quan tâm đến việc làm thế
Trang 5nào giúp học sinh có thể dễ dàng hồi tưởng, tái tạo lại trí nhớ Vì vậy, nội dung củabài học thường được ghi chú bằng các kí tự đầu dòng, được diễn đạt một cách rõràng, đầy đủ Tuy nhiên cách làm này chỉ có thế giúp học sinh hiểu bài, ghi nhớ(lưu trữ thông tin) mà ít giúp được cho quá trình hồi tưởng (tìm lại thông tin) Xuấtphát từ thực tế này, tôi thực hiện phương pháp dạy học theo dự án, tức là cho các
em vấn đề và các em tự tìm hiểu, kết hợp với việc sử dụng phương pháp Thuyếttrình, sử dụng những hình ảnh, đối đáp giữa học sinh với học sinh, vấn đáp giữahọc sinh với giáo viên để không chỉ giúp các em chủ động ghi nhớ mà còn giúp các
em dễ dàng hồi tưởng trí nhớ vì bản thân các em đã chủ động tìm hiểu kiến thức.Tất cả những hoạt động này đều diễn ra một cách thoải mái giống như hình thứctrò chơi tạo không khí thoải mái cởi mở phát huy khả năng giao tiếp của học sinh
Vì vậy, tôi đưa ra biện pháp sau:
* Sử dụng hình ảnh trực quan sinh động để kích thích hứng thú học tập của họcsinh
* Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực để phát huy tính chủ động của học
sinh.
Trang 62.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
Kiến thức lí thuyết là cơ sở là nền tảng cho mọi thực hành Nếu chúng takhông có kiến thức cơ sở, kiến thức lí thuyết thì sẽ không thể thực hành hoặc nếu
có thực hành thì hiệu quả công việc cũng không cao, chất lượng không tốt Bác
từng dạy: hành mà không học thì không trôi chảy Như vậy, có nghĩa là dù làm bất
cứ công việc gì trước hết chúng ta phải học lí thuyết phải biết được bản chất củacông việc, mà muốn biết thì chúng ta phải có kiến thức có hiểu biết về nó Trongbất cứ hoàn cảnh nào bất cứ công việc gì kiến thức lí thuyết cũng là yếu tố quantrọng có ý nghĩa quyết định hiệu quả công việc Những ai có hiểu biết, có kiến thứcsẽ làm việc có tốt hơn những người không có kiến thức, kiến thức sẽ là yếu tố quantrọng quyết định sự thành công của mỗi con người trong cuộc sống
Trong học tập cũng như trong cuộc sống, mỗi môn học đều có một hệ thốngkiến thức lí thuyết nhất định, khác nhau Kết quả học tập của mỗi môn học phụthuộc vào việc học sinh có nắm được kiến thức lí thuyết hay không, có hiểu đượcvấn đề hay không? Với môn ngữ văn cũng vậy, kết quả học tập bộ môn Văn khôngchỉ phụ thuộc vào khả năng thực hành viết văn, khả năng lập luận hay cách sửdụng từ ngữ mà còn phụ thuộc vào khả năng lĩnh hội kiến thức cơ bản của văn bảnvăn học, thời kì văn học, giai đoạn văn học, bộ phận văn học … Một người họcvăn không thể không có kiến thức về bộ phận văn học, giai đoạn văn học, tác phẩmvăn học tức là phải có kiến thức văn chương Điều này đồng nghĩa với việc muốnnâng cao kết quả học tập môn ngữ văn, chúng ta một mặt phải hướng dẫn các em
có kĩ năng viết văn, cảm thụ văn chương một mặt rất quan trọng là phải cho các emkiến thức cơ bản về bộ phận văn học, giai đoạn văn học, khuynh hướng văn học,tác phẩm văn học có trong chương trình… Muốn làm được điều này không còncách nào khác là phải nâng cao chất lượng dạy học bằng việc đổi mới phương phápdạy học, làm thế nào phát huy được tính chủ động tích cực chiếm lĩnh làm chủ kiếnthức của các em ngay trong những tiết giảng dạy về tác phẩm văn học
Khoa học cũng chứng minh rằng, con người nhớ nhanh hay chậm, nhớ lâuhay nhanh quên là do trí thông minh của con người,mà trí thông minh có thể dobẩm sinh cũng có thể do học tập, rèn luyện mà có Ai đó đã từng nói sự thành côngcần đến 99% cần cù chăm chỉ, chỉ có 1% do trí thông minh sẵn có Cha ông ta đã
từng dạy “ trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không bằng một làm”, điều
này có nghĩa là nếu học sinh không học, không động não không tìm tòi mà chỉ dựavào trí thông minh bẩm sinh và những gì nghe được từ thầy cô thì không bao giờ
có kết quả học tập tốt, chưa kể đặc trưng của môn Ngữ văn phải là “văn ôn” và họcsinh thường xuyên lại càng hạn chế về trí thông minh Vậy, muốn học sinh làmđược bài văn nghị luận văn học, văn tự sự hay văn biểu cảm trước hết phải khắcsâu kiến thức, nắm vững kiến thức cơ bản và có thể tái tạo, hồi tưởng được kiếnthức trong suốt quá trình học tập
Trang 7Tóm lại, giúp học sinh nắm vững kiến thức nói chung và nắm vững kiếnthức về bộ phận văn học dân gian nói riêng là một việc làm rất cần thiết Và muốnlàm được điều này, giáo viên cần phải kích thích tư duy, cần phải có phương phápdạy học phù hợp tăng khả năng tư duy, khả năng cảm nhận của học sinh.
2.2 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
Qua thực tế giảng dạy bộ môn ngữ văn ở Trung tâm GDNN- GDTX Thànhphố Thanh Hóa, tôi nhận thấy có một thực trạng là các em học sinh rất yếu mônvăn, ít có khả năng sáng tạo, không phân biệt được đâu là bộ phận văn học dângian và đâu là bộ phận văn học viết, lại càng không phân biệt được các thể loạitrong bộ phận văn học dân gian Nguyên nhân chính là do các em chưa có kiếnthức văn học, đặc biệt là phần văn học dân gian Sự thiếu hụt kiến thức này donhiều yếu tố cấu thành Trước hết do tính đặc thù của môn văn, học văn cần có mộtniềm yêu thích văn chương, một tâm hồn nhạy cảm, vốn kiến thức phong phú, vốntiếng Việt dồi dào, cách sử dụng từ ngữ linh hoạt mà hầu hết học sinh Trung tâmlại lười đọc, lười rèn Vì thế các em ít hứng thú với văn học nói chung và văn họcdân gian nói riêng Những điều này kết hợp với nhau và dẫn đến một hậu quả làhọc sinh không có kiến thức về văn học dân gian
Một trở ngại nữa dẫn đến tình trạng rỗng kiến thức văn học và khả năng cảmthụ văn học dân gian đó là do học sinh ngày nay rất kém hiểu biết về lịch sử xã hội.Với học sinh ở trung tâm hiện nay, dù đã học lớp 10 nhưng các em hầu như thiếu
kĩ năng giao tiếp, ứng xử, các em hầu như không có ý thức về phong tục tập quán.Thậm chí về lịch sử hình thành của dân tộc được dân gian hóa trong các thể loạivăn học dân gian các em cũng không nắm được Vì vậy, các em không hiểu đượcgiá trị của tác phẩm văn học dân gian dụng ý của tác giả dân gian được thể hiệntrong tác phẩm Với tất cả những điều này việc học sinh lười học không nắm đượckiến thức văn học dân gian là điều dễ hiểu và khó tránh khỏi
Điều đáng nói nữa là dù rất yếu về kiến thức văn học nhưng các em đa phần làlười học, không chịu học Sự lười biếng vừa là nguyên nhân vừa là kết quả tất yếucủa việc rỗng kiến thức Những học sinh càng yếu lại càng nhác học, mà càng lườibiếng thì lại càng rỗng kiến thức Cũng có một số học sinh chăm chỉ học bài nhưngkiến thức nhớ được thì không nhiều Việc đọc sách chuẩn bị bài, tìm tòi, học hỏicủa các em là một điều hiếm hoi và xa xỉ Vì vậy, kiến thức có được chủ yếu là donhững tiết học trên lớp mang lại Trong khi đó, ở trên lớp, các em lại không tậptrung: hoặc là hoặc ngồi im nhưng không nghe, hoặc nói chuyện riêng, thậm chíngủ gục ngay trên bàn học Còn giáo viên, phần vì mệt mỏi, phần vì sợ cháy giáo
án, chậm chương trình do bài dài dung lượng kiến thức nhiều cho nên không thểchú ý hết được từng em, không đủ thời gian để có thể giảng kĩ, dạy kĩ Một số
Trang 8phương pháp truyền thống (chủ yếu là thuyết giảng), áp đặt, cung cấp kiến thứcmột chiều từ phía giáo viên không tạo được tính chủ động tích cực của học sinh,không gây hứng thú cho người học, giáo viên làm việc thì rất nhiều mà hiệu quảmang lại không cao mà thường xuyên cháy giáo án Phải làm thế nào để học sinhthật sự có hứng thú, tăng cường sự chủ động, tích cực, nâng cao khả năng ghi nhớ
và có khả năng gợi nhớ, tái tạo trí nhớ cho học sinh trong suốt quá trình học tập
2.3 CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ SỬ DỤNG ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Sau đây là những cách thức mà chúng tôi tiến hành để giúp học sinh lớp 10 ởTrung tâm GDNN- GDTX TPTH nắm vững kiến thức về bộ phận văn học dân gian
thông qua bài “Ôn tâp văn học dân gian” (Ngữ văn 10), từ đó có thể vận dụng
kiến thức văn học để giáo dục tình yêu quê hương đất nước, ý thức giữ gìn pháthuy bản sắc văn hóa dân tộc
1 Dạy học theo dự án
1.1 Khái niệm dạy học theo dự án: Học tập theo dự án là một hình thức dạy học
trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa líthuyết và thực hành Nhiệm vụ này thực hiện với một ý thức tự giác cao, tự lực lập
kế hoạch thực hiện và đánh giá kết quả Hình thức làm việc chủ yếu là làm việctheo nhóm, kết quả làm việc của nhóm có thể giới thiệu được ví dụ như bài viết,tập tranh ảnh, chương trình hành động cụ thể Ở phương pháp này, học sinh hoàntoàn chủ động và giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, khái quát kiến thức.Tuy nhiên, với học sinh Giáo dục thường xuyên, mục đích của chúng tôi chỉ dừnglại ở việc các em sẽ chủ động tích cực trong công tác chuẩn bị kiến thức, tích cựcchuẩn bị và xây dựng bài
1.2 Mục tiêu của dạy học theo dự án trong bài ôn tập văn học dân gian
Trong quá trình dạy, ngay từ bài “Khái quát văn học Việt nam”, “khái quátvăn học dân gian” đến những tác phẩm cụ thể, những câu chyện dân gian cụ thể…giáo viên cũng đã khái quát và chỉ ra vị trí của văn học dân gian trong nền văn họcdân tộc, các thể loại văn học dân gian, đặc trưng của từng thể loại nhưng có lẽ vớicác em đó chỉ là lời nói thoáng qua rất mơ hồ, thậm chí là viển vông Với lối ỷ lại,đợi chờ khi nào cô đọc thì chép, cô viết bảng thì ghi lại, phần lớn các em “không
bỏ vào tai” Còn nếu chỉ dặn về nhà tìm hiểu thì “xưa như trái đất” vì thầy cô nàochả dặn học bài, tìm hiểu bài còn đọc sách tìm hiểu là một việc làm vô cùng “xaxỉ”, hiếm hoi Bởi vậy, dù cố gắng đặt ra câu hỏi dễ, gần gũi thì học sinh cũngkhông trả lời được và tiết học cũng chỉ là một buổi thuyết giảng cuả giáo viên, mộtbuổi học trò bị tra tấn học theo hình thức dự án này sẽ góp phần giải quyết đượcnhững khó khăn trên Chỉ cần các em bỏ ra một chút thời gian vừa học vừa có thểvui chơi giải trí mà giáo viên lại có thể tiết kiệm được thời gian, vừa kích thích
Trang 9được các em học hỏi tìm hiểu Trong quá trình tìm hiểu các em có thêm nhữnglượng kiến thức mới, kiến thức ấy không chỉ có ích cho môn văn mà còn có íchcho các môn học khác như lịch sử, giáo dục công dân làm tăng vốn hiểu biết về đờisống xã hội, trau dồi tư tưởng đạo đức tình cảm với quê hương đất nước Đặc biệtcác em sẽ hiểu biết sâu hơn về các tác phẩm văn học từ đó dễ dàng đón nhận kiếnthức văn học để vận dụng trong quá trình làm văn.
10 chưa lâu, còn nhiều bỡ ngỡ, và giáo viên chưa thể hiểu hết từng học sinh, chưabiết được đặc điểm thế mạnh, hạn chế của từng học sinh Vì vậy, giáo viên phảicân nhắc, tham khảo lớp trưởng để chia nhóm cho đều sao cho mỗi nhóm đều cóhọc có khả năng thuyết trình, khả năng sử dụng máy tính… Trên cơ sở đó chúngtôi chia lớp thành 5 nhóm, mỗi nhóm từ 8-9 học sinh Công việc phân nhóm đượctiến hành vào 5 phút cuối của tiết 21- tiết (Đặc điểm ngôn ngữ nói và ngôn ngữviết)
* Giao đề tài và hướng dẫn học sinh
Thời gian triển khai dự án được diễn ra cùng lúc với công việc phân nhóm
Thời gian thực hiện là hơn một tuần sau khi triển khai dự án (Tuy nhiên, chủyếu tập trung ở hai ngày thứ bảy, chủ nhật trong tuần của dự án) Đây là lần đầuthực hiện dự án lại là học sinh trung tâm chủ yếu là học sinh trung bình, yếu nênthời gian có dài Cũng là lần đầu tiên làm dự án cho nên học sinh chắc chắn cònnhiều bỡ ngỡ, còn có tư tưởng ỷ lại không chịu làm cho nên giáo viên chỉ yêu cầucác em tìm hiểu thu thập thông tin, nắm nội dung cơ bản yêu cầu công việc cuảmỗi nhóm giáo viên cần in ra và phát cho từng học sinh:
Nhóm 1: Vẻ đẹp của người anh hùng trong sử thi Đam Săn
Nhóm 2: Trong truyền thuyết An Dương vương và Mị Châu, Trọng Thuỷ, Trọng
Thuỷ đáng thương hay đáng giận?
Nhóm 3: Về nhân vật Ông Bụt trong truyện cổ tích Tấm Cám
Nhóm 4: Đặc sắc nghệ thuật trong hai truyện cười: Tam đại con gà và Nhưng nó phải bằng hai mày.
Nhóm 5: Về tiếng hát than thân trong ca dao Việt Nam
Trang 10* Sau khi giao đề tài, giáo viên cần theo dõi, đôn đốc, kiểm tra đánh giá kếtquả thực hiện của từng học sinh.
Thời gian thực hiện dự án là khá dài cho nên giáo viên có thời gian để đônđốc kiểm tra việc thực hiện của các em giáo viên khuyến khích học sinh đánh máygửi mail để giáo viên bộ môn kiểm tra tính chính xác của thông tin Giáo viên yêucầu học sinh làm việc nghiêm túc, trao đổi kĩ lưỡng nếu có vấn đề khúc mắc phảitrao đổi để giáo viên hỗ trợ
Sau khi nhận được nội dung dự án qua địa chỉ Email, giáo viên kiểm trachỉnh sửa sau đó giáo viên sẽ gửi trở lại cho học sinh
b Chuẩn bị của học sinh
Họp nhóm để phân công nhiệm vụ
Mỗi nhóm có một nhóm trưởng, tùy vào công việc của từng nhóm mà phânchia công việc của mỗi thành viên trong nhóm
Lập kế hoạch công việc và thời gian cụ thể để thực hiện nhiệm vụ (giáo viêngiám sát hướng dẫn, đôn đốc)
Sau khi hoàn thành công việc, học sinh sẽ nộp bài cho giáo viên Giáo viênsẽ chọn người trình bày, các học sinh khác có thể bổ sung thậm chí là phản biện
1.4 Cách thức tiến hành bài dạy có dự án trong tiết ôn tập Văn học dân gian
Đây là bài học gồm hai tiết, giáo viên có thể chia phần trình bày bài học theo
dự án bằng một tiết học Thay vì giáo viên cho học sinh ôn tập theo hệ thống câuhỏi trong sách giáo khoa với hai phần: Nội dung ôn tập và Bài tập vận dụng, dạyhọc theo dự án giáo viên đã chắt lọc những kiến thức cơ bản để yêu cầu các nhómchuẩn bị trình bày Các vấn đề học sinh chuẩn bị và thuyết trình (thể hiện nội dung
dự án) hoàn toàn phù hợp với yêu cầu chuẩn kiến thức kĩ năng lại có khả năng kháiquát cao rất phù hợp với bài học ôn tập
Giáo viên cho 5 nhóm trưởng lên bốc thăm thứ tự trình bày Thời gian chuẩn
bị “lấy tinh thần” là 1 phút Sau đó, nhóm sẽ cử đại diện lên trình bày Phần trìnhbày của mỗi nhóm không quá 5 phút Trong quá trình thuyết trình của học sinh, cácthành viên trong nhóm có thể hỗ trợ Khuyến khích nhóm trình bày tập thể dướidạng diễn xướng dân gian
Sau khi một nhóm trình bày xong, nhóm khác quyền đặt câu hỏi phản biệnhoặc câu hỏi thắc mắc chưa hiểu chưa thấy được thuyết phục Nếu học sinh khônghỏi thì giáo viên có thể hỏi để kiểm tra quá trình làm việc của các thành viên trongnhóm và để khắc sâu kiến thức cho các em Đặc biệt là sau mỗi nội dung thuyếttrình tức là thể hiện dự án giáo viên cần khái quát thành đặc trưng thể loại để các
em nhớ kĩ và biết phân biệt thể loại cũng như dụng ý, ý nghĩa giáo dục của tác giảdân gian đối với mọi thế hệ mọi tầng lớp trong xã hội
Trang 11Giáo viên luôn là người lắng nghe và định hướng, cổ vũ khích lệ để học sinhmạnh dạn trình bày quan điểm cá nhân Đồng thời phát huy tính tự chủ sáng tạocủa học sinh Thông qua tiết học giáo viên dễ dàng nắm bắt tình hình học sinh điềuchỉnh cách dạy và rút kinh nghiệm cho bản thân.
Sau khi nhóm 1 trình bày xong các nhóm khác nhận xét phản biện sau đógiáo viên khái quát: Khi trình bày về “Vẻ đẹp của người anh hùng trong sử thiĐăm săn” chúng ta phải hiểu Sử thi đề cập đến những vấn đề có ý nghĩa lớn đốivới cuộc sống cộng đồng Sử thi là tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn hìnhtượng nghệ thuật hoành tráng, hào hùng câu văn trùng điệp, ngôn ngữ trang trọnggiàu hình ảnh Vẻ đẹp ủa người anh hùng Đăm săn là vẻ đẹp của sức mạnh, lòngdũng cảm (khi chiến đấu với Mtao Mxay), vẻ đẹp của con người trọng danh dự,gắn bó với hạnh phúc gia đình và thiết tha với cuộc sống phồn thịnh bình yên củathị tộc
Sau khi nhóm 2 trình bày xong các nhóm khác nhận xét phản biện sau đógiáo viên khái quát: Truyền thuyết thường kể về những sự kiện và nhân vật lịch sử
theo quan điểm đánh giá của dân gian Vậy trong truyện truyền thuyết An Dương vương và Mị Châu, Trọng Thuỷ, Trọng Thuỷ đáng thương hay đáng giận? (Học
sinh có thể trình bày đáng thương hoặc đáng giận tùy khả năng nhận thức của các
em Ở trường hợp này học sinh đã lựa chọn vừa đáng thương vừa đáng giận) Giáoviên khái quát: Trọng Thủy đáng trách vì đã lợi dụng lòng tin của Mị Châu để ăncắp nỏ thần, làm mất nước Âu Lạc, An Dương Vương đi xuống biển, Mị Châu bịcha chém Trọng Thủy đã khiến cho “nước mất, nhà tan, tình yêu tan vỡ” TrọngThủy không chỉ có lỗi với Mị Châu,An Dương Vương mà còn có lỗi với đất nước
Âu Lạc…! Trọng Thủy đáng thương vì Trọng Thủy không hẳn là người xấu màTrọng Thủy là người quá đề cao chữ hiếu (hiếu thuận mù quáng), rút cuộc TrọngThủy cũng không được gì: mất vợ, mất gia đình, sống trong dằn vặt ân hận cuốicùng thì lao xuống giếng mà chết!
Sau khi nhóm 3 trình bày xong các nhóm khác nhận xét phản biện sau đógiáo viên khái quát: Truyện cổ tích thường kể về những con người bình thường bấthạnh trong xã hội thể hiện tinh thần nhân đạo, lạc quan của người lao động Cốttruyện cổ tích và hình tượng nhân vật đều được hư cấu rất nhiều và có sự tham giacủa các yếu tố kifaor mà phổ biến nhất là hình ảnh ông Bụt Vì vậy hình tượngnhân vật Ông Bụt có vai trò vô cùng to lớn trong truyện cổ tích nói chung và trong
truyện cổ tích Tấm Cám nói riêng Ông Bụt là hình tượng hoàn toàn hư cấu, ông
Bụt xuất hiện mỗi lần Tấm bị bắt nạt (ăn hiếp), mỗi lần Tấm gặp khó khăn để giúp
đỡ, để bênh vực để đem lại công bằng dân chủ hạnh phúc cho những người laođộng nghèo khổ trong xã hội xưa Hình tượng ông Bụt còn thể hiện triết lí sống củacha ông ta: Ở hiền gặp lành, cái thiện sẽ chiến thắng cái ác
Trang 12Sau khi nhóm 4 trình bày xong các nhóm khác nhận xét phản biện sau đó giáo viênkhái quát: Truyện cười là tác phẩm tự sự dân gian ngắn, có kết cấu chặt chẽ, kếtthúc bất ngờ, kể về những sự việc xấu, trái tự nhiên trong cuộc sống, có giá trị gây
cười nhằm phê phán, giải trí Đặc sắc nghệ thuật trong hai truyện cười: Tam đại con gà và Nhưng nó phải bằng hai mày: Trong Tam đại con gà có kết cấu chặt
chẽ - chỉ xoay quanh một mâu thuẫn gây cười là dốt – giấu dốt, mọi chi tiết đềuhướng vào mục đích gây cười Cách vào truyện tự nhiên tự nhiên, kết thúc bất ngờ.Thủ pháp “nhân vật tự bộc lộ”: cái dốt của nhân vật tự hiện ra, tăng dần theo mạchphát triển của truyện cho đến đỉnh điểm là lúc kết thúc Ngôn ngữ giản dị nhưngrất tinh, nhất là ở phần kết sử dụng yếu tố vần điệu để tăng tính bất ngờ và yếu tố
gây cười Nhưng nó phải bằng hai mày tạo tình huống gây cười: thầy lí xử kiện
“giỏi có tiếng” Cải lót năm đồng là yên tâm mình thắng Nhưng Cải bất ngờ bịthua, phải đến phút cuối mới biết Ngô lót tiền nhiều gấp hai mình Xây dựng đượcnhững cử chỉ và hành động gây cười như trong kịch câm, mang nhiều nghĩa Chơichữ “phải” là từ chỉ tính chất được dùng kết hợp với từ chỉ số lượng tạo sự vô lí(trong xử kiện) nhưng lại hợp lí (trong quan hệ thực tế giữa các nhân vật)
Sau khi nhóm 5 trình bày xong các nhóm khác nhận xét phản biện sau đógiáo viên khái quát: Ca dao là thể loại trữ tình dân gian diễn tả đời sống tâm hồn,
tư tưởng tình cảm của nhân dân lao động Thường được thể hiện bằng thơ lục bátvới ngôn ngữ và hình ảnh gần gũi Tiếng hát than thân trong ca dao Việt Namthường là tiếng nói của người phụ nữ Họ là những con người có giá trị đẹp ngườiđẹp nết nhưng lại không được coi trọng và hoàn toàn bị lệ thuộc vào người đànông Tiếng hát trong ca dao than thận thường sử dụng biện pháp tu từ so sánh ẩn dụ
và mô típ mang tính biểu tượng: tấm lụa đào, hạt mưa sa, củ ấu gai, giếng nước
và thường mở đầu bằng mô típ “Thân em như”.
Phần khái quát của giáo viên cũng chính là yêu cầu cần đạt của một bàithuyết trình (kết quả của quá trình thực hiện dự án) Vì vậy không nhất thiết giáoviên phải khái quát hết nếu như phần chuẩn bị của học sinh đã thực sự đầy đủ.Giáo viên cần chú cách thuyết trình và phản biện của học sinh (phần nhận xét củacác nhóm khác) để tiết học thực sự hiệu quả Lưu ý, đây là bài học hai tiết nênphần thuyết trình có thể kéo dài quá 45 phút nhưng không quá 60 phút
2 Ôn tập dưới dạng tổ chức trò chơi
2.1 Ai nhanh hơn
Mục đích: Sau hơn một tiết học căng thẳng với những “ tranh luận” mang tính
“cân não” thì việc tìm hiểu kiến thức tổng hợp về Văn học dân gian thông qua cáccâu trả lời nhanh giống như những phút giải lao “hạ nhiệt, thay đổi không khí”, rất