SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Sử dụng phương pháp dạy học “Đặt và giải quyết vấn đề” giúp học sinh tích cực hơn khi tìm hiểu môn Sinh học 8

Trong từng giai đoạn, giáo viên phải đánh giá được mức độ tiếp thu kiến thức, kỹ năng, hình thành cho học sinh những thái độ phù hợp để từ đó kịp thời bổ sung những thiếu h[r]

ỦY BAN NHÂN DÂN QUẬN THANH XUÂN PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Sử dụng phương pháp dạy học “Đặt và giải quyết vấn đề” giúp học sinh tích cực hơn khi tìm hiểu môn Sinh học 8

Môn: Sinh học Cấp học: THCS

Tác giả: Vũ Thanh Thủy

Đơn vị công tác: Trường THCS Khương Đình Chức vụ: Giáo viên

NĂM HỌC: 2019 - 2020

MỤC LỤC

Mục lục……… ……….…

PHẦN I : ĐẶT VẤN ĐỀ……… ……

1 Lí do chọn đề tài……… ….

2 Đối tượng nghiên cứu ………

3 Phạm vi nghiên cứu ……… ……

4 Phương pháp nghiên cứu ……… ………

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ ……… …

1 Cơ sở lí luận ………

2 Cơ sở thực tiễn ……… ……

3 Nội dung vấn đề ……… …….…

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Các minh chứng cụ thể

Ý kiến nhận xét, đánh giá của hội đồng xét duyệt SKKN Tài liệu tham khảo……….

Trang 1 Trang 1 Trang 1 Trang 1 Trang 2 Trang 3 Trang 3 Trang 4 Trang 6 Trang 14

PHẦN I : ĐẶT VẤN ĐỀ

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Thực hiện theo chỉ thị của ngành: “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” là nhiệm vụ cấp thiết hiện nay Nhưng làm sao để phát huy tính tích cực của học sinh đang là vấn đề lớn cần giải quyết

Thực tế giảng dạy đã cho thấy rằng chỉ khi nào học sinh tích cực chủ động tiếp thu kiến thức thì kết quả giảng dạy của giáo viên và kết quả học tập của học sinh mới đạt kết quả cao nhất

Vậy làm thế nào để phát huy được tính tích cực của học sinh trong học tập? Đây là vấn đề không hề đơn giản nhưng lại rất cấp thiết trong thực tế giảng dạy hiện nay

Sinh học là một trong những bộ môn khoa học thực nghiệm Trong quá trình giảng dạy giáo viên thường sử dụng phương pháp quan sát, thí nghiệm, vấn đáp…để giúp học sinh tìm ra kiến thức Sinh học lớp 8 chủ yếu nghiên cứu về

cơ thể người Nếu sử dụng phương pháp dạy học đó để truyền đạt kiến thức cho học sinh thì hiệu quả giảng dạy đôi khi chưa cao Vậy giáo viên phải kết hợp sử dụng phương pháp như thế nào để học sinh có thể tiếp thu dễ dàng và cảm thấy thích thú học tập bộ môn? Qua bảy năm giảng dạy, tôi nhận thấy việc sử dụng

phương pháp dạy học “đặt và giải quyết vấn đề” vào bài giảng Sinh học 8 sẽ

giúp học sinh tích cực hơn, thích thú hơn khi tiếp thu kiến thức vì nó kích thích tính tò mò muốn hiểu biết, khám phá những vấn đề có liên quan đến chính bản

thân mình Vì vậy tôi quyết định chọn đề tài “Sử dụng phương pháp dạy học

“Đặt và giải quyết vấn đề” giúp học sinh tích cực hơn trong tìm hiểu môn Sinh học 8 ở lớp 8A6 trường Trung học Cơ sở Khương Đình- Thanh

Xuân-Hà Nội”

2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Bản thân tôi đã xác định đối tượng nghiên cứu đề tài này phương pháp dạy học “Đặt và giải quyết vấn đề” nhằm giúp học sinh tích cực hơn trong tìm

hiểu bộ môn Sinh học 8 do tôi là người trực tiếp thực hiện

3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI:

Do điều kiện và thời gian nghiên cứu còn nhiều hạn chế, nên nội dung của đề tài này tôi đi sâu vào việc nghiên cứu phương pháp dạy học “Đặt và giải quyết vấn đề” nhằm giúp học sinh tích cực hơn trong tìm hiểu môn Sinh học 8

Không gian: Học sinh lớp 8A6 trường Trung học cơ sở Khương Đình-Thanh Xuân- Hà Nội năm học 2019 – 2020

Thời gian: với nội dung của đề tài này tôi tiến hành qua 3 giai đoạn

Giai đoạn 1: Từ tháng 8 năm 2019 đến kiểm tra chất lượng giữa học kì I

(tháng 10 năm 2019): đưa ra nhiều phương pháp giảng dạy giúp học sinh tích cực hơn trong tìm hiểu môn Sinh học 8

Giai đoạn 2: Từ tháng 11 năm 2019 đến thi học kì I (tháng 12 năm 2019):

đối chiếu tất cả các phương pháp giảng dạy đã áp dụng ở giai đoạn 1 và chọn lựa phương pháp giảng dạy nhằm phát huy tính tích cực của học sinh cao nhất

Giai đoạn 3: Từ tháng 1 năm 2020 đến kiểm tra chất lượng giữa học kì II

(tháng 3 năm 2020): áp dụng, nghiệm thu đề tài thực hiện

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

4.1 Đọc tài liệu:

Để thực hiện tốt và có cơ sở cho việc nghiên cứu, điều tra tình hình học tập của học sinh, bản thân tôi đã đọc rất nhiều tài liệu : sách giáo khoa, sách tham khảo, tài liệu chuyên môn, sách bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho giáo viên …Đặc biệt là những tài liệu liên quan đến việc giúp học sinh tích cực, hứng thú hơn trong học tập bộ môn Sinh học Qua đó cung cấp thêm những kiến thức chuyên môn nhằm phục vụ tốt hơn cho công tác nghiên cứu

Sau khi đọc các tài liệu tôi nhận thấy, trong dạy học có rất nhiều phương pháp Tuy nhiên chúng ta phải biết lựa chọn, phối hợp những phương pháp cho phù hợp với từng loại bài dạy, trong đó chú trọng đến việc phát huy tính tích cực của học sinh qua phương pháp “đặt và giải quyết vấn đề” Vì đây là một trong những phương pháp phát huy được năng lực tư duy độc lập sáng tạo, năng lực trí tuệ của học sinh

4.2 Điều tra:

a Dự giờ:

Bản thân tôi đã dự giờ rất nhiều tiết ở tất cả các khối lớp, đặc biệt là giáo viên dạy cùng bộ môn Trong đó chú trọng dự giờ khối 8 để tự học hỏi và rút kinh nghiệm qua từng thao tác, phương pháp giảng dạy của mỗi giáo viên, đặc biệt là những phương pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong phương pháp đặt và giải quyết vấn đề để áp dụng vào tiết dạy của mình tốt hơn

Ngoài ra bản thân tôi cũng thường xuyên được tổ chuyên môn, đồng nghiệp dự giờ, đánh giá, rút kinh nghiệm Sau mỗi tiết dạy được đồng nghiệp góp ý, rút kinh nghiệm rất chân tình giúp tôi không ngừng phấn đấu khắc phục những hạn chế, tự hoàn thiện mình để tổ chức tốt các hoạt động dạy học tích cực cho học sinh, nhằm giúp các em thích thú hơn trong học tập bộ môn

b Đàm thoại:

Trong công tác, tôi thường xuyên trao đổi với đồng nghiệp, tổ chuyên môn để cùng nhau giải quyết, khắc phục những khó khăn trong giảng dạy, cách thức phối hợp các phương pháp dạy học thích hợp với từng bài (đặc biệt là những bài có kiến thức khó) Ở đây mỗi giáo viên phải tự đưa ra các giải pháp hữu hiệu nhằm giúp học sinh hứng thú trong tìm tòi, sáng tạo trong nhận thức

Trong quá trình giảng dạy, tôi thường đàm thoại trực tiếp với học sinh để thăm dò tình hình học tập của lớp, những khó khăn mà học sinh gặp phải trong phương pháp đặt và giải quyết vần đề Từ đó tôi động viên, khích lệ, tạo động lực cho các emcố gắng nhiều hơn trong học tập

c Thực nghiệm:

Tôi đã sử dụng phương pháp thực nghiệm bằng cách cùng một bài dạy nhưng ở lớp 8A6 tôi áp dụng “phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề nhằm giúp học sinh tích cực hơn trong tìm hiểu bộ môn ” được nghiên cứu

trong đề tài vào tiết dạy Còn lớp 8A1, 8A2 tôi không áp dụng sáng kiến kinh nghiệm này vào tiết dạy Từ đó tôi đối chiếu kết quả học tập của lớp 8A6 so với lớp 8A1, 8A2 để biết việc áp dụng sáng kiến kinh nghiệm này có hiệu quả hay không

d Kiểm tra:

Sử dụng các hình thức kiểm tra miệng, mười lăm phút, một tiết, thi học kì theo qui định Ngoài ra, tôi thường xuyên theo dõi việc học tập, ghi chép bài, việc sử dụng vở bài tập của học sinh trong từng tiết học, để kiểm tra việc ghi chép và việc soạn bài trước ở nhà của học sinh Từ đó giúp học sinh có cơ sở thuận lợi để thích nghi với phương pháp phát huy tính tích cực trong phương pháp đặt và giải quyết vấn đề

e So sánh kết quả:

Thông qua kết quả giảng dạy, kết quả các bài kiểm tra, thi học kì I tôi đã

so sánh kết quả học tập của học sinh (học giỏi, khá, trung bình, yếu) đối với phương pháp “đặt và giải quyết vấn đề” Từ việc so sánh kết quả qua các giai đoạn giúp cho giáo viên biết được những ưu điểm, những chuyển biến tích cực

để điều chỉnh kịp thời Từ đó giáo viên đề ra hướng giải quyết khắc phục những hạn chế nhằm nâng cao chất lượng dạy và học

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Việc đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh đang là yêu cầu cấp thiết hiện nay, có như vậy học sinh mới chủ động tiếp thu kiến thức nhằm mang lại hiệu quả giáo dục cao nhất

Vì vậy mỗi thầy cô giáo chúng ta phải có nhiệm vụ xây dựng cho mình phương pháp giảng dạy phù hợpđể phát huy tính tích cực của học sinh nhằm khắc phục tình trạnh học sinh thụ động trong tiếp thu kiến thức

Để phát huy sự tích cực của học sinh trong học tập một phần phải xuất phát từ chính bản thân học sinh Do vậy yêu cầu đặt ra là phải làm sao để học sinh tích cực, hứng thú với học tập bộ môn? Có làm được như vậy mới thật sự đạt được hiệu quả giáo dục

Ở học sinh Trung học cơ sở, đặc biệt là học sinh khối 8 phần lớn các em chưa tự ý thức được việc học tập của mình mà các em thường học theo cảm tính Nghĩa là các em học theo sở thích của mình, những môn học nào các em cảm thấy hứng thú, gần gũi với bản thân thì khả năng tiếp thu ở các em rất tốt Nắm được đặc điểm đó, đòi hỏi người giáo viên phải có biện pháp, phương pháp, thủ thuật dạy học phù hợp nhằm thu hút học sinh học tập, qua đó phát huy sự tích cực trong học tập của các em

Đặc thù của bộ môn Sinh học 8 là tìm hiểu nghiên cứu về những vấn đề

có liên quan đến cơ thể người, qua đó tự đề ra những phương pháp vệ sinh cơ thể Đây là nội dung rất gần gũi với chính bản thân học sinh cho nên nhu cầu tìm hiểu ở các em là rất cao Do vậy trong giảng dạy giáo viên phải lưu ý nhằm lôi cuốn, thu hút học sinh qua đó phát huy sự tích cực của các em trong học tập Làm được điều này đòi hỏi ở người giáo viên phải khéo léo trong việc sử dụng và phối hợp các phương pháp nhằm đưa ra những tình huống có vấn đề để học sinh tự giải quyết vấn đề qua đó phát huy được sự tích cực của các em trong tiếp thu kiến thức Có như vậy mới mang lại hiệu quả giáo dục cao nhất

Hiện nay, với nhịp độ phát triển của khoa học kỹ thuật và công nghệ, vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy càng được quan tâm hơn Nghị quyết Hội nghị lần thứ II của ban chấp hành trung ương Đảng khóa VIII: “ Đổi mới mạnh

mẽ phương pháp giáo dục đào tạo khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện

thành nề nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học đảm bảo điều kiện và thời gian tự học”

Thế nhưng cho đến nay sự chuyển biến về phương pháp dạy học trong các trường học chưa được là bao Trong thực tế giảng dạy vẫn tồn tại phương pháp truyền thụ kiến thức có sẵn, giáo viên lên lớp chủ yếu là giảng giải, thuyết trình giảng giải xen kẻ với vấn đáp tái hiện biểu diễn trực quan minh họa Học sinh chủ yếu là nghe, ghi, trả lời một số câu hỏi của thầy và học thuộc lòng những điều thầy cô truyền thụ

Để góp phần thực hiện nhiệm vụ cải cách giáo dục: cải tiến theo hướng

“phát triển trí lực học sinh trong quá trình học tập” phù hợp với xu thế phát triển của lí luận dạy học hiện đại: “Đào tạo học sinh thành những con người năng động, sáng tạo, độc lập tiếp thu tri thức khoa học, biết vận dụng tìm ra những giải pháp hợp lý cho những vấn đề trong cuộc sống của bản thân và của xã hội” thì cần phải thực hiện đổi mới phương pháp dạy học

Trong phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề, những bài toán, câu hỏi đặt ra để tạo tình huống có vấn đề là thành tố chính kết hợp các phương pháp khác như thí nghiệm, quan sát, thảo luận, thuyết trình, nghiên cứu sách giáo khoa Phương pháp này có thể thâm nhập vào các phương pháp khác để đẩy các phương pháp đó lên tầm cao hơn kích thích tính tích cực, tìm tòi của học sinh

Trước đây, tuy có rất nhiều người đã nghiên cứu về đề tài này, nhưng ở đây bản thân tôi đi sâu vào nghiên cứu đề tài này nhằm phát huy sự tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trong tiếp thu kiến thức với mong muốn đưa phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề lên một tầm cao hơn

2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

Trong thực tế giảng dạy ở trường học, học sinh thường quan niệm rằng môn sinh học là môn phụ không quan trọng Cho nên các em thường không đầu

tư nhiều cho nghiên cứu bộ môn thậm chí còn lơ là không hứng thú khi tìm hiểu kiến thức Các em nghĩ rằng việc dạy và học diễn ra khô khan và nặng nề nên các em thường không hứng thú với việc tìm hiểu kiến thức bộ môn

Qua thực tế bảy năm giảng dạy môn Sinh học ở trường Trung học cơ sở, tôi nhận thấy rằng : học sinh thường thụ động, vẫn còn thói quen học tập rập khuôn, máy móc khi tiếp thu kiến thức, các em chưa tích cực trong tìm hiểu bộ môn Hoạt động giảng dạy của thầy và hoạt động học tập của trò còn nhiều hạn chế, cụ thể như sau:

+ Khó khăn:

a Giáo viên:

Gặp rất nhiều khó khăn trong phương pháp dạy học đặt và giải quyết vần đề nhằm phát huy sự tích cực của học sinh trong học tập Từ nhiều năm trước giáo viên chúng ta đã quen với thuật ngữ “dạy học nêu và giải quyết vấn đề” nhưng đến nay vẫn chưa vận dụng thành thạo Một số giáo viên chưa khéo léo trong việc đưa ra các tình huống có vấn đề hoặc chưa giúp học sinh giải quyết vấn đề một cách hợp lí nhất hoặc những tình huống giáo viên đưa ra xa vời thực

tế không gây hứng thú ở học sinh nên các em không hứng thú để tìm hiểu và giải quyết vần đế

Trong giảng dạy, vì sợ mất nhiều thời gian nên giáo viên có thói quen chỉ dựa vào ý kiến phát biểu của học sinh khá giỏi để đi đến kết luận Giáo viên thường đi thẳng vào vấn đề, giải thích minh họa những điều cần nói, không tạo tình huống có vấn đề cho học sinh suy nghĩ, giải thích những điều màcác em muốn tìm tòi, thắc mắc Do đó, dẫn đến kết quả áp đặt của giáo viên đối với các học sinh khá, giỏi, còn học sinh trung bình yếu thì chưa tạo được nhiều tình huống có vấn đề để học sinh tự giải quyết cho nên các em chưa hứng thú khi tìm hiểu bộ môn

b Học sinh:

Thiếu tinh thần tự giác trong học tập

Chưa tích cực chủ động trong tiếp thu kiến thức

Chưa có kĩ năng giải quyết vấn đề có liên quan đến chính bản thân các em Chưa có kĩ năng vận dụng những kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề có liên quan đến thực tiễn cuộc sống

Chưa có kĩ năng vận dụng hài hòa giữa lí thuyết và thực tiễn cuộc sống Học sinh thường chỉ nghe thầy cô thông báo kiến thức dưới dạng có sẵn thì dễ có cảm giác nhàm chán và như vậy không kích thích hoạt động trí tuệ của học sinh, dẫn đến học sinh lười tư duy

Một số em nhận thức chưa đúng về môn học, xem nhẹ bộ môn Các em cho rằng đây là môn phụ nên ít đầu tư cho việc chuẩn bị bài học, không chú ý lắng nghe vấn đề đặt ra và không suy nghĩ điều cần giải quyết

Phương pháp này đòi hỏi vốn kiến thức của học sinh phải nhiều Kiến thức mới có liên quan với kiến thức cũ, đòi hỏi học sinh phải nắm vững kiến thức để biết liên hệ giữa những điều đã biết và những điều chưa biết, từ đó sẽ tiếp thu tri thức mới một cách dễ dàng

Sự không đồng đều về trình độ kiến thức của học sinh trong lớp cũng gây rất nhiều khó khăn khi áp dụng phương pháp này

Xuất phát từ tình hình thực tế của trường và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học “phát huy tính tích cực của học sinh” Tôi thấy việc nghiên cứu: “ Giải pháp giúp học sinh phát huy tính tích cực trong phương pháp đặt và giải quyết vấn đề” ở mỗi tiết dạy là rất cần thiết Bởi vì đây là một trong những phương pháp học tập tích cực, phát huy được vai trò chủ động, sáng tạo, năng lực tự học của học sinh Phương pháp này không chỉ dừng lại ở khối 6, 7, 8, 9 mà còn xuyên suốt trong quá trình học tập của các em sau này

Và sau đây là kết quả thống kê tình hình học tập của học sinh đầu năm học

2019 – 2020 của học sinh lớp 8A6 trường Trung học cơ sở Khương Đình- Thanh Xuân- Hà Nội, cụ thể như sau:

TSHS GIỎI KHÁ TRUNG BÌNH YẾU

49 TS25 %51 TS14 %28,6 TS10 %20,4 TS0 %0 Bên cạnh nhưng khó khăn đã nêu trên, trong thực tế giảng dạy bản thân tôi cũng nhận thấy rõ một số thuận lợi, cụ thể như sau:

+ Thuận lợi

a Giáo viên:

Phương pháp dạy học Sinh học ở trường THCS hiện nay so với trước đã

có những chuyển biến đáng kể nhất là các phương pháp dạy học tích cực Đây không phải là vấn đề mới, điều đáng chú ý là việc tập luyện cho học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề không chỉ thuộc phạm trù phương pháp dạy học mà đã trở thành mục tiêu giáo dục, đảm bảo cho con người thích ứng được với sự phát triển của xã hội Trong giảng dạy, giáo viên phải chú ý đến tính khoa học, chính xác, tính thực tiễn của kiến thức, nhất là đảm bảo tính hệ thống và khối lượng kiến thức mà chương trình sách giáo khoa đã quy định

Trình độ chuyên môn nghiệp vụ của giáo viên cũng ngày một nâng cao qua những khóa học chuyên môn nghiệp vụ hè Do vậy việc áp dụng phương pháp dạy học “đặt và giải quyết vấn đề” cũng đơn giản hơn nhiều

b Học sinh:

Dạy theo phương pháp này tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú trong học tập cho học sinh, hướng tới việc học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

Học sinh yêu thích bộ môn Sinh học, trong giờ học các em chú ý lắng nghe giảng bài, tích cực đưa ra các tình huống có vấn đề để cùng nhau giải quyết các tình huống đó

c Thực trạng trường- lớp, đồ dùng dạy học:

Trường học có phòng thực hành sinh học nên thuận lợi cho học tập của các em Có dư phòng học nhằm phục vụ cho công tác phụ đạo học sinh yếu kém và bồi dưỡng học sinh giỏi Có đầy đủ thiết bị phục vụ tốt cho công tác giảng dạy

3 NỘI DUNG VẤN ĐỀ:

3.1 Thế nào là dạy học phát huy tính tích cực trong phương pháp

đặt và giải quyết vấn đề ở một tiết dạy?

Phát huy tính tích cực của học sinh là phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm Do đó, đòi hỏi học sinh tích cực suy nghĩ lí giải và giải quyết

vấn đề được đặt ra, phải chủ động sáng tạo trong học tập “Phương pháp giúp học sinh phát huy tính tích cực trong phương pháp đặt và giải quyết vấn đề”

chứa đựng nhiều phương pháp dạy học Tổ chức hoạt động nhận thức sáng tạo của học sinh để các em vừa tiếp thu được kiến thức, vừa hình thành được kinh nghiệm, kỹ năng tìm tòi nghiên cứu Trong phương pháp đặt và giải quyết vấn đề, bài toán đặt ra để tạo tình huống có vấn đề là thành tố chính kết hợp với các phương pháp khác như: quan sát, thí nghiệm, đàm thoại……

*Ba đặc trưng cơ bản của bản chất dạy học đặt và giải quyết vấn đề:

+ Giáo viên đặt ra trước cho học sinh một loạt các bài toán nhận thức có chứa đựng mâu thuẫn giữa cái đã biết và cái phải tìm

+ Học sinh tiếp cận mâu thuẫn của bài toán nêu vấn đề như mâu thuẫn của nội tâm mình và được đặt vào tình huống có vấn đề tức là trạng thái có nhu cầu bức thiết muốn giải quyết bằng được bài toán đó

+ Bằng cách tổ chức giải quyết vấn đề mà học sinh lĩnh hội một cách tự giác và tích cực cả kiến thức, cách thức giải và do đó có được niềm vui sướng của sự nhận thức sáng tạo

* Tình huống có vấn đề là một trạng thái tâm lí của chủ thể nhận thức khi vấp phải một mâu thuẫn, bao hàm một điều gì đó chưa biết, đòi hỏi một sự tìm tòi tích cực sáng tạo Tình huống có vấn đề xác định bởi các đại lượng:

+ Kiến thức đã có ở chủ thể

+ Nhu cầu nhận thức

+ Đối tượng nhận thức

Chủ thể cần có thêm hiểu biết mới về đối tượng nhận thức trong kiến thức Để có một tình huống có vấn đề cần có mối quan hệ xác định chứ không phải bất kì quan hệ nào giữa ba đại lượng trên Đó là sự xuất hiện mâu thuẫn khi kiến thức của chủ thể về đối tượng nhận thức không đủ để thỏa mãn nhu cầu nhận thức Phản ứng định hướng của chủ thể nhận thức xuất hiện nhờ vào việc phân tích tình huống xảy ra Sự phân tích đó giúp thiết lập được mối quan hệ giữa kiến thức và kinh nghiệm đã có với những mối liên hệ bên trong đối tượng nhận thức và kết quả hình thành được vấn đề hay đạt được vấn đề để giải quyết Nếu chủ thể nhận thức là học sinh thì đó chính là vấn đề học tập

3.2 Các bước của phương pháp đặt và giải quyết vấn đề:

a Đặt vấn đề:

Nêu ra các hiện tượng, sự kiện mâu thuẫn với tri thức đã có bằng lời giảng của thầy, bằng kinh nghiệm, biểu diễn mẫu vật, bài toán chủ thể nhận thức va chạm với mâu thuẫn khách quan, kết quả chủ thể biến mâu thuẫn khách quan thành mâu thuẫn chủ quan

b Giải quyết vấn đề:

Lôgic của các bước giải quyết vấn đề được thể hiện qua việc nêu giả thuyết, vạch kế hoạch giả thuyết, chứng minh giả thuyết Đây là khâu quan trọng của dạy học giải quyết vấn đề Bước này huy động được tối đa tính tìm tòi, sáng tạo của học sinh trong quá trình giải quyết vấn đề, bộ phận có thể do từng cá nhân thực hiện hoặc thảo luận theo nhóm Giáo viên theo dõi tiến trình giải quyết vấn đề của học sinh để khi cần thiết có hướng dẫn, gợi ý và cuối cùng tổng hợp lại toàn bộ kết quả xung quanh khu vực giải quyết vấn đề chính

c Kiểm tra cách giải quyết, kết luận vấn đề:

Sau khi giải quyết vấn đề, giáo viên hướng dẫn học sinh so sánh kết quả đạt được với giả thuyết, nếu phù hợp học sinh đi đến kết luận vấn đề, nếu không phù hợp phải đặt giả thuyết khác và giải quyết bằng một cách khác Khi vấn đề

đã được kết luận, tri thức mới mà học sinh lĩnh hội được từ việc giải quyết vấn đề sẽ được vận dụng để giải quyết vấn đề có liên quan

3.3 Các cấp độ của dạy học giải quyết vấn đề:

Dạy học theo phương pháp đặt và giải quyết vấn đề thực hiện ở các mức độ cao thấp khác nhau, tùy theo trình độ tham gia của học sinh vào việc giải quyết các vấn đề nhận thức

+ Mức độ thứ nhất: giáo viên đặt vấn đề, nêu cách giải quyết, học sinh thực hiện theo hướng dẫn của giáo viên

+ Mức độ thứ hai: Giáo viên nêu vấn đề, gợi ý để học sinh tìm cách giải quyết

+ Mức độ thứ ba: Giáo viên cung cấp thông tin, tạo tình huống, học sinh phát hiện nhận dạng và tự lực đề ra cách giải quyết

+ Học sinh tự phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của mình hoặc cộng đồng lựa chọn vấn đề phải giải quyết, tự đề xuất ra giả thuyết, xây dựng kế hoạch giải và thực hiện kế hoạch giải

3.4 Áp dụng giải pháp:

Nội dung những vấn đề, những tình huống giáo viên đưa ra phải phù hợp với nội dung bài học, phải gần gũi với thực tế cuộc sống từ mức độ dễ đến khó,

có như vậy mới phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh, mới kích thích sự sáng tạo, lòng say mê học tập ở học sinh Những vấn đề đưa ra phải có hướng giải quyết phù hợp, tránh những vấn đề giải quyết theo kiểu đúng sai

Nội dung những vấn đề, những hiện tượng đặt ra cần phải kết thúc bằng các câu hỏi: Em giải thích vấn đề đó như thế nào? Tại sao lại như vậy? Tại sao lại có vấn đề đó? … Đó là hàng loạt những vấn đề, những hiện tượng đưa ra mà học sinh cần phải giải quyết để các em đi sâu tìm hiểu

Để giúp học sinh tích cực hứng thú hơn khi đi sâu tìm hiểu hay giải quyết vấn đề nào đó, giáo viên cần phải huy động vai trò, khả năng chủ động của học sinh trước vấn đề, tình huống đã đặt ra

+ Những tình huống giáo viên đưa ra phải được giải thích trên cơ sở khoa học

+ Những vấn đề đưa ra phải thực tế và có liên quan đến chính đời sống hay bản thân học sinh mà các em có nhu cầu giải quyết

+ Giáo viên phải có nhận xét đánh giá cụ thể những ý kiến, những giải thích của học sinh

3.5 Các bài dạy cụ thể:

a Đối với bài dạy kiến thức giải phẩu hình thái:

Bài 13: “MÁU VÀ MÔI TRƯỜNG TRONG CƠ THỂ”.

* Vấn đề 1: Tìm hiểu thành phần cấu tạo của máu

+ Đặt vấn đề: Chúng ta ai cũng đã biết về máu Máu có đặc điểm cấu tạo

như thế nào? Để biết được điều này Ta đi vào phần 1 “Tìm hiểu thành phần cấu tạo của máu”:

+ Giải quyết vấn đề:

-GV: Cho học sinh quan sát Hình 13.1 và mẫu máu GV đã chuẩn bị: