Nghiên cứu, đề xuất một số giải pháp quản lý sử dụng bền vững tài nguyên rừng tại huyện điện biên tỉnh điện biên

UBND Ủy Ban nhân dân AFTA Khu vực thương mại tự do Đông Nam Á C&I Tiêu chí và chỉ số quản lý rừng bền vững CBD Công ước về đa dạng sinh học CCD Công ước về chống sa mạc hóa CGCC Công ước

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

HOÀNG ANH TUẤN

NGHIÊN CỨU, ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN

LÝ SỬ DỤNG BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN RỪNG TẠI

HUYỆN ĐIỆN BIÊN-TỈNH ĐIỆN BIÊN

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

HÀ NỘI - 2009

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

HOÀNG ANH TUẤN

NGHIÊN CỨU, ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN

LÝ SỬ DỤNG BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN RỪNG TẠI

HUYỆN ĐIỆN BIÊN-TỈNH ĐIỆN BIÊN

Chuyên ngành: Quản lý TNR

Mã số: 60.62.68

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phạm Bình Quyền

HÀ NỘI - 2009

UBND Ủy Ban nhân dân

AFTA Khu vực thương mại tự do Đông Nam Á

C&I Tiêu chí và chỉ số quản lý rừng bền vững

CBD Công ước về đa dạng sinh học

CCD Công ước về chống sa mạc hóa

CGCC Công ước về thay đổi khí hậu toàn cầu

CITES Công ước về buôn bán các loài động thực vật quí hiếm

FAO Tổ chức nông lương của liên hiệp quốc

FSC Hội đồng quản trị rừng

HSTR Hệ sinh thái rừng

ITTA Hiệp ước quốc tế về gỗ nhiệt đới

ITTO Tổ chức gỗ nhiệt đới quốc tế

KNKL Khuyến nông khuyến lâm

NLKH Nông lâm kết hợp

NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

OTC Ô tiêu chuẩn

P&C Những tiêu chí và chỉ báo quản lý rừng

P&C&I VN Bộ tiêu chuẩn FSC Việt Nam

PRA Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân PTLN Phát triển lâm nghiệp

QLRBV Quản lý rừng bền vững

RRA Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn

SALT1 Kỹ thuật canh tác nông nghiệp đất dốc

SALT2 Kỹ thuật canh tác nông súc kết hợp đơn giản

SWOT Điểm mạnh,điểm yếu, cơ hội và thách thức

VAC-R Vườn - Ao Chuồng - Rừng

WTO Tổ chức thương mại quốc tế

WWF Quĩ quốc tế bảo vệ thiên nhiên

1 Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (1998), Một số quan điểm của

Việt Nam về việc xây dựng tiêu chuẩn và chỉ tiêu quản lý rừng bền vững khu vực Đông Nam Á, Bản tham luận tại hội nghị nông lâm nghiệp Đông Nam Á

2 Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (2005), Quyết định số

38/2005/QĐ-BNN ngày 06 tháng 7 năm 2005, Ban hành định mức kinh tế kỹ

thuật trồng rừng, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh rừng và bảo vệ rừng

3 Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (2007), Chiến lược phát triển

lâm nghiệp Việt Nam giai đoạn 2006-2020, NXB Nông nghiệp, Hà Nội

4 Chủ tịch Nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2005), Luật bảo

vệ và phát triển rừng, NXB chính trị quốc gia, Hà Nội

5 Cục phát triển Lâm nghiệp (2000), Văn bản pháp quy về Lâm nghiệp,

NXB Nông nghiệp, Hà Nội

6 Đỗ Đình Sâm (1998), "Du canh với vấn đề quản lý rừng bền vững ở

Việt Nam", Hội thảo quốc gia về quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng,

NXB Nông nghiệp, Hà Nội, tr 66

7 Hạt Kiểm lâm huyện Điện Biên-tỉnh Điện Biên (2004; 2005; 2006;

2007; 2008), Báo cáo kết quả thực hiện công tác bảo vệ rừng và phát triển

rừng

8 Hiếu Tiến (2006), "Khai trương viện quản lý rừng bền vững và chứng

chỉ Rừng", Trang thông tin điện tử-Bộ tài nguyên và môi trường Việ Nam, (số ra

ngày 27/7/2006)

9 Hồ Viết Sắc (1998), "Quản lý bền vững rừng khộp ở Sa Súp-Đắc

Lắc", Hội thảo quốc gia về quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng, NXB

Nông nghiệp, Hà Nội, tr 83

11 Lê Mộng Chân và Lê Thị Huyên (2006), Thực vật rừng, Giáo trình

trường Đại học Lâm nghiệp

12 Ngô Quang Đê, Triệu Văn Hùng, Phùng Ngọc Lan, Nguyễn Hữu Lộc,

Lâm Xuâ Sanh, Nguyễn Hữu Vinh (1992), Lâm sinh học tập I+II, Giáo trình

Trường Đại học Lâm nghiệp

13 Nguyễn Ngọc Lung (1998), Hệ thống quản lý rừng và các chính sách

lâm nghiệp ở Việt Nam, Hội thảo Quốc gia về quản lý rừng bền vững và chứng

chỉ rừng NXB Nông nghiệp 1998

14 Nguyễn Văn Đẳng (1998), "Diễn văn khai mạc, hội thảo quốc gia về

quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng", Hội thảo Quốc gia về quản lý rừng

bền vững và chứng chỉ rừng, NXB Nông nghiệp, Hà Nội, tr12

15 Phạm Đức Lân và Lê Huy Cường (1998), "Quản lý sử dụng tài

nguyên rừng bền vững lưu vực sông Sê San", Hội thảo quốc gia về quản lý rừng

bền vững và chứng chỉ rừng, nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội, tr 57

16 Phạm Hoài Đức (1998), "Chứng chỉ rừng với vấn đề quản lý bền

vững rừng tự nhiên", Hội thảo Quốc gia về quản lý rừng bền vững và chứng chỉ

rừng, NXB Nông nghiệp, Hà Nội tr 37

17 Phạm Hoài Đức (1999), "Báo cáo hội thảo tổ chức vùng ASEAN quản

lý rừng bền vững" Kuala Lumpur

18 Phạm Xuân Hoàn (2006), Khí tượng thủy văn rừng, Bài giảng cho

Cao học lâm nghiệp

19 Phân viện điều tra qui hoạch rừng Tây Bắc Bộ (2005), Biểu tổng hợp

rà soát quy hoạch lại 3 loại rừng

nhiên (2002), Các văn bản phát luật về lâm nghiệp, NXB chính trị quốc gia, Hà

Nội, tr 102

21 Trần Đình Đàn (1998), Quản lý rừng bền vững với vấn đề bảo vệ và

phát triển rừng nhiệt đới, Hội thảo Quốc gia về quản lý rừng bền vững và chứng

chỉ rừng NXB Nông nghiệp 1998

22 Tổ chức FSC (2001), về quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng,

Tài liệu hội thảo

23 Tổ công tác quốc gia quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng

(2002), Dự thảo Tiêu chuẩn quốc gia quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng,

Hà Nội

24 Thủ Tướng Chính phủ (2005) số: 38/2005/CT-TTg ngày 5 tháng 12

năm 2005, Chỉ thị về việc rà soát, quy hoạch lại 3 loại rừng

25 UBND huyện Điện Biên (2007), Kế hoạch thực hiện nghị quyết số

04-NQ/HU ngày 18/4/2006 của ban chấp hành đảng bộ huyện Điện Biên về việc tiếp tục thực hiện chương trình phát triển lâm nghiệp từ năm 2006-2010

26 Vũ Tiến Hinh và cộng sự (2006), Nghiên cứu các giải pháp phục hồi

rừng bằng khoanh nuôi ở mốt số tỉnh miền núi phía bắc Việ Nam Báo cáo tổng

kết đề tài, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, 2006

II Tài liệu tiếng Anh

27 Donald A Messers Chmidt (1993), Common Forest Resource Management Annaotated bibligraphy of Asia, Africa & America

28 FAO (1996), Guideline for land use planning, Rom

29 Kamson Saiuk (1993), Land Use Planning at village level, Paper presented at the FAO, Workshop

31 Mark poffen berger (1999), Communities and Forest Management in Southeast Asia A Regional Profile of WG-CIFM, The Working Group on Community Involvememt in Forest Managememt

Đề tài: “Nghiên cứu, đề xuất một số giải pháp quản lý sử dụng bền vững tài nguyên rừng tại huyện Điện Biên-tỉnh Điện Biên” được thực hiện

trong khuôn khổ một bản luận văn tốt nghiệp cao học trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam

Để kết thúc khóa học và hoàn thành luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn:

Lãnh đạo trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam, các thầy cô giáo đã tận tình giảng dạy trong suốt thời gian theo học cũng như trong quá trình thực hiện

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo Hạt kiểm lâm huyện Điện Biên, những người thân trong gia đình, anh em, bạn bè đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình học tập và thực hiện đề tài

Trong quá trình thực hiện đề tài, mặc dù đã cố gắng rất nhiều song không thể tránh khỏi những hạn chế thiếu sót Kính mong nhận được sự góp ý chân tình của quý thầy cô và bạn bè

Tác giả: Hoàng Anh Tuấn

triển “nóng” như hiện nay thì rừng càng giữ vai trò quan trọng hơn bao giờ

hết trong việc bảo vệ môi trường, duy trì, ổn định các chức năng sinh thái, đảm bảo cho sự phát triển bền vững

Hiện nay, mất rừng đã trở thành vấn đề rất đáng quan tâm ở Việt Nam nói chung và huyện Điện Biên nói riêng, nó không chỉ thể hiện ở sự thu hẹp

về diện tích hàng năm, mà còn thể hiện ở sự suy giảm về trữ lượng và chất ượng của rừng, nhiều loài động, thực vật có nguy cơ tuyệt chủng dẫn đến sự mất cân bằng sinh thái [1]

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy giảm số lượng và chất lượng rừng

là do rất nhiều nguyên nhân khác nhau như: công tác quản lý, sử dụng vốn rừng còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng kịp thời cũng như phù hợp với nhu cầu

và tốc độ phát triển của xã hội Việc lập kế hoạch, xác định các giải pháp quản lý sử dụng rừng thường mới chỉ dựa trên hiện trạng tài nguyên rừng và định hướng chủ quan của yêu cầu quản lý mà ít khi xem xét đến những tiềm năng, định hướng lâu dài và khả năng đáp ứng của tài nguyên rừng đối với nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội và đảm bảo an ninh môi trường Việc lập quy hoạch quản lý, phát triển rừng thường không được xuất phát từ nhu cầu của thực tiễn cộng đồng dân cư hoặc không đảm bảo lợi ích lâu dài về đất đai của người dân bản địa Do vậy, khi tổ chức triển khai thường gặp rất nhiều khó khăn, hiệu quả không cao, không đảm bảo tính ổn định, bền vững Từ thực tế đó, vấn đề đặt ra trong quản lý, sử dụng bền vững tài nguyên rừng

hiện nay là phải đảm bảo tính ổn định, bền vững và quan tâm đến vai trò cũng như lợi ích của cộng đồng dân cư sống bằng nghề rừng

Huyện Điện Biên hiện có 125.194,5 ha rừng và đất rừng Trong những năm gần đây cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường là áp lực về gia tăng dân số trong khu vực và nhu cầu về lâm sản, đất canh tác đã tác động, ảnh hưởng trực tiếp đến tài nguyên rừng và đất rừng của huyện HSTR trên khu vực đang bị đe doạ, mất dần các giá trị, chức năng phòng hộ

và bảo vệ môi trường sống bởi các hoạt động canh tác của cộng đồng dân cư trên khu vực Mặt khác một số chính sách của Nhà nước, phương thức quản

lý, sử dụng và quy hoạch phát triển rừng của huyện hiện cũng chưa phù hợp, không đáp ứng với nhu cầu của thực tiễn trong quản lý, sử dụng rừng hiện nay

Xuất phát từ thực trạng trên và để góp phần bổ sung, hoàn thiện những

cơ sở lý luận cũng như tìm ra giải pháp quản lý rừng bền vững tại huyện Điện Biên Chúng tôi thực hiện đề tài:

“Nghiên cứu, đề xuất một số giải pháp quản lý sử dụng bền vững tài nguyên rừng tại huyện Điện Biên-tỉnh Điện Biên”

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Những khái niệm, quan niệm về quản lý rừng bền vững

Khái niệm phát triển bền vững được đề cập chính thức trong báo cáo

“Tương lai của chúng ta” của Hội đồng thế giới về phát triển bền vững họp ở

Brundland (WCED, 1987) Theo khái niệm này “Phát triển bền vững là sự

phát triển nhằm thoả mãn mọi nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến những khả năng phát triển để thoả mãn mọi nhu cầu của những thế

hệ tiếp theo” [12]

Tổ chức gỗ nhiệt đới quốc tế (ITTO) định nghĩa: "Quản lý rừng bền vững là quá trình quản lý các khu rừng cố định nhằm đạt một hoặc nhiều hơn các mục tiêu quản lý đã được đề ra một cách rõ ràng như đảm bảo sản xuất liên tục những sản phẩm và dịch vụ của rừng mà không làm giảm đáng kể những giá trị di truyền và năng suất tương lai của rừng và không gây ra những tác động không mong muốn đối với môi trường và xã hội"

Tiến trình Helsinki định nghĩa: "Quản lý rừng bền vững là sự quản lý rừng và đất rừng theo cách thức và mức độ phù hợp để duy trì tính đa dạng sinh học, năng suất, khả năng tái sinh, sức sống của rừng và duy trì tiềm năng của rừng trong hiện tại và tương lai, các chức năng sinh thái, kinh tế, xã hội của chúng ở cấp địa phương, quốc gia và toàn cầu và không gây ra những tác hại đối với các hệ sinh thái khác"[21]

Theo các khái niệm và định nghĩa trên, có thể hiểu QLRBV hay sử dụng bền vững tài nguyên rừng là cách quản lý đảm bảo đạt được các mục

tiêu: Bền vững về kinh tế, môi trường và xã hội, chúng phải được xem xét

một cách bình đẳng và đồng thời Tính bền vững thể hiện ở hai cấp độ: Mức

độ có thể đạt được trong thực tế luôn nhỏ hơn mức độ bền vững tối ưu về mặt

lý thuyết Các khái niệm, định nghĩa trên cũng chỉ rõ sự cần thiết phải áp dụng một cách linh hoạt các biện pháp quản lý rừng phải phù hợp với điều kiện ở từng địa phương và phải được thực hiện một cách đồng bộ, liên thông trên phạm vi quốc gia, vùng và toàn cầu

Cho đến nay, trên thế giới vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về lâm nghiệp bền vững nhưng về tổng thể là đồng thuân theo quan điểm phát triển bền vững Một số quan điểm có tính tiêu biểu được đề cập đến trong

"Lời kêu gọi nguyên tắc vấn đề rừng" được thông qua trong Hội nghị môi trường và phát triển Liên Hợp Quốc năm 1992 đã nêu lên: "Tài nguyên rừng

và đất rừng nên được quản lý bằng phương thức bền vững để thoả mãn nhu cầu xã hội, kinh tế, văn hoá và tinh thần của người đương thời và thế hệ con cháu Nhu cầu đó là những sản phẩm và dịch vụ của rừng, ví dụ gỗ và các sản phẩm ngoài gỗ, các loại lương thực, rau, y dược, chất đốt, nhà ở, việc làm, vui chơi, nơi ở của động thực vật hoang dã, tính đa dạng của cảnh quan

và những sản phẩm khác của rừng Nên áp dụng mọi biện pháp để bảo vệ rừng, làm cho nó tránh được những ô nhiễm, bao gồm ô nhiễm không khí, cháy rừng, sâu và bệnh hại để giữ được mọi giá trị của chúng" [17]

QLRBV bao gồm hai nội dung chủ yếu, đó là: xây dựng, bảo vệ và sử dụng hợp lý, hiệu quả nguồn tài nguyên rừng phục vụ cho các nhu cầu của xã hội hiện tại cũng như ổn định, bền vững trong tương lai Phát triển nguồn tài nguyên rừng mang lại giá trị về kinh tế, thu nhập ổn định cho người dân nhưng không làm ảnh hưởng đến môi trường và gây phương hại đến các ngành kinh tế khác Công cụ để quản lý rừng bền vững bao gồm các quy trình công nghệ, chính sách pháp luật, giải phát kỹ thuật và các hoạt động cụ thể nhằm thoả mãn được những nguyên lý về kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái Như vậy, quản lý bền vững tài nguyên rừng là phương thức quản lý được cộng đồng xã hội chấp nhận, có cơ sở về mặt khoa học, có tính khả thi về mặt

kỹ thuật, đảm bảo tính thực tiễn, hiệu quả về mặt kinh tế và môi trường sinh thái [7]

Tại Hội nghị các Bộ trưởng Lâm nghiệp lần thứ 2 họp ở Helsinki năm

1993, một Hướng dẫn chung về quản lý rừng bền vững ở Châu Âu đã được thống nhất với 6 tiêu chí:

- Duy trì và phát triển hợp lý tài nguyên rừng và sự đóng góp của nó cho chu trình cacbon

- Duy trì và nâng cao sức sống các hệ sinh thái rừng một cách khoẻ mạnh và bền vững

- Duy trì và nâng cao chức năng sản xuất của rừng (gỗ và lâm sản ngoài gỗ)

- Duy trì và nâng cao tính đa dạng sinh học của các hệ sinh thái rừng

- Duy trì và tăng cường chức năng phòng hộ của rừng (bảo vệ đất và nước)

- Duy trì và nâng cao các chức năng kinh tế, xã hội cũng như cải thiện các điều kiện khác của rừng

Sáu tiêu chí trên là các nguyên tắc chung khi áp dụng cho các điều kiện

cụ thể sẽ được xây dựng thành các chỉ tiêu định lượng, trong đó phải xem xét các yếu tố về tự nhiên và các yếu tố về kinh tế xã hội, quan trọng nhất là đặc điểm của từng loại rừng

Những nội dung chủ yếu thường được chú ý là các yếu tố về mặt kinh

tế, bảo vệ môi trường, bảo vệ các hệ sinh thái, đa dạng sinh học và các đặc điểm về mặt xã hội và nhân văn

Để có thể sử dụng tài nguyên rừng bền vững, trong sản xuất lâm nghiệp cần tuân thủ một số vấn đề cơ bản có tính nguyên tắc như duy trì và cải thiện

độ phì của đất, bảo đảm tái sinh, ổn định năng suất, nâng cao sức chống chịu của lâm phần, bảo tồn đa dạng sinh học và đáp ứng các yêu cầu về kinh tế - xã hội Có thể hiểu nội dung cơ bản của vấn đề sử dụng bền vững tài nguyên rừng như sau:

1.1.1 Sử dụng tài nguyên rừng bền vững về mặt kinh tế

Một hệ thống sử dụng tài nguyên rừng bền vững về kinh tế phải đáp ứng được 4 yêu cầu cơ bản sau:

- Đạt năng suất cao và ngày càng tăng

- Chất lượng tốt

- Đạt giá trị sản phẩm trên đơn vị diện tích cao

- Giảm rủi ro đến mức tối thiểu

Hệ thống sử dụng tài nguyên rừng phải có mức năng suất sinh học cao trên mức bình quân vùng có điều kiện tự nhiên Năng suất sinh học bao gồm các sản phẩm chính như gỗ, tre, nứa, và các sản phẩm ngoài gỗ như lá, hoa, quả, hạt, dược liệu Việc so sánh giữa các hệ canh tác là so sánh tương đối

và trên cơ sở năng suất bình quân của vùng Một hệ bền vững phải có năng suất trên mức trung bình của vùng đó, nếu không sẽ không thể cạnh tranh với các hệ sử dụng đất khác, nhất là trong cơ chế thị trường Năng suất phải có xu hướng tăng dần, khi năng suất giảm thì hệ thống không thể bền vững Trong nhiều trường hợp chiều hướng năng suất có ý nghĩa hơn là giá trị tuyệt đối của năng suất tức thời

Các nhân tố rủi ro phải được tính toán sao cho có thể giảm đến mức thấp nhất như thiên tai, sâu bệnh hại, lửa rừng, Ví dụ rừng trồng thuần loài đồng tuổi dễ bị rủi ro thiệt hại nhiều hơn là rừng hỗn giao khác tuổi Cần chú

ý cả khía cạnh thị trường trong kinh doanh, tránh cho người sản xuất bị người

mua độc quyền ép giá Sản phẩm ưu tiên phải là các sản phẩm dễ bảo quản, ít

hư hỏng, để được lâu và có thị trường rộng

1.1.2 Sử dụng tài nguyên rừng bền vững về mặt bảo vệ môi trường

Sử dụng tài nguyên rừng bền vững theo yêu cầu bảo vệ môi trường phải thoả mãn 3 nội dung cơ bản:

- Duy trì và không ngừng cải thiện sức sản xuất của đất

- Tăng độ che phủ của lớp thảm thực vật

- Bảo vệ được nguồn nước

Yêu cầu về bảo vệ đất được thể hiện bằng chỉ tiêu giảm lượng mất đất hàng năm dưới mức cho phép, mức này được xác định cho từng loại đất, từng loại thảm thực vật và cho từng vùng địa lý khác nhau

Độ phì của đất tăng dần là đòi hỏi bắt buộc đối với sử dụng đất bền vững trong bất kỳ hệ canh tác nào, trong đó tuần hoàn các chất hữu cơ được cải thiện có vai trò quan trọng hàng đầu

Độ che phủ mặt đất phải đạt tối thiểu trên mức an toàn sinh thái, thông thường là 35% Tuy nhiên khi xét từng đơn vị nhỏ thì tỷ lệ che phủ có thể khác nhau, song xét tổng thể toàn hệ thống thì tỷ lệ này phải đạt hoặc vượt ngưỡng tối thiểu 35% [22] Ngoài ra đặc điểm che phủ theo thời gian trong năm hay tính liên tục của nó cũng cần được xem xét đến

Khả năng bảo vệ nguồn nước bao gồm hai mặt: số lượng và chất lượng Về số lượng hay khả năng sinh thuỷ của rừng có thể xác định được qua nghiên cứu toàn lưu vực hay thông qua các quan trắc định tính còn chất lượng nước có thể nhận biết không khó khăn bằng một loạt các chỉ tiêu định lượng

Ở nước ta, ước tính khoảng 50% dao động về sản lượng lúa ở Việt Nam là do tác động của nạn mất rừng, thậm chí có thể có những dao động lớn hơn nếu

không duy trì được thảm rừng tự nhiên trên lưu vực các sông, nhất là ở miền Bắc và miền Trung [21]

1.1.3 Sử dụng tài nguyên rừng bền vững về hệ sinh thái và đa dạng sinh học

Đa dạng sinh học bao gồm 3 thành phần chính: Đa dạng về gen, đa dạng về loài và đa dạng về hệ sinh thái Mỗi thành phần của đa dạng sinh học

có những giá trị riêng về khoa học, kinh tế, môi trường và giữa chúng với nhau có những mối quan hệ hữu cơ ràng buộc Đa dạng về gen đảm bảo cho

sự đa dạng trong loài, là cơ sở khoa học cho việc tuyển chọn lai tạo ra các giống mới hay loài mới Đa dạng về loài thường đảm bảo cho sự phong phú của quần xã, duy trì cân bằng sinh học bền vững; còn đa dạng về hệ sinh thái đảm bảo duy trì các chức năng dịch vụ hệ sinh thái, bảo vệ môi trường sống, đảm bảo sự tồn tại và phát triển của các quần thể và sự toàn vẹn của cả quàn

xã sinh vật

Bảo tồn đa dạng sinh học phải chú ý đầy đủ cả 3 thành phần của nó, trong đó quan trọng nhất là bảo tồn các hệ sinh thái, vì đây là nơi cư trú của loài, nơi giữ gìn các gen đã được hình thành và thích nghi với từng điều kiện sống cụ thể Ngoài ra chức năng của hệ sinh thái còn duy trì các hiệu quả to lớn cả về mặt kinh tế và bảo vệ môi trường mà nhiều khi không thể tính được bằng tiền

Khai thác HSTR quá mức đã làm cho nhiều loài động, thực vật có nguy

cơ bị tuyệt chủng Do vậy, việc bảo tồn và phát triển tính đa dạng sinh học của HSTR phải đáp ứng 4 yêu cầu sau:

- Số loài cây không bị giảm hoặc tăng lên

- Tỷ lệ cây lâu năm cao nhất có thể được

- Bảo toàn và làm phong phú quỹ gen

- Bảo vệ và phát triển tối đa các loài cây bản địa

Trước hết, đa dạng sinh học được biểu hiện qua thành phần loài cây, tính bền vững tỷ lệ thuận với số lượng loài trong hệ sinh thái Như vậy rừng

tự nhiên bền vững hơn rừng trồng, rừng hỗn giao bền vững hơn rừng thuần loài, đa canh bền vững hơn độc canh…

Trong hệ sinh thái, những loài cây có tuổi thọ dài có khả năng bảo vệ đất tốt hơn cây ngắn ngày và tỷ lệ tổ thành của chúng càng lớn thì tác dụng bảo vệ và cải thiện đất càng lớn, do đó tính bền vững của hệ sinh thái càng cao

Sử dụng HSTR bền vững có nghĩa là duy trì và phục tráng được quỹ gen sẵn có và không ngừng bổ xung thêm bằng các loài cây mới, các nguồn gen mới Một HSTR bao gồm nhiều loài cây bản địa được chọn lọc lâu đời thích nghi với điều kiện tự nhiên của địa phương và được bổ sung thêm các giống mới sẽ có ý nghĩa lớn về tính bền vững của hệ sinh thái

1.1.4 Sử dụng tài nguyên rừng bền vững về mặt xã hội nhân văn

Những tiêu chí phản ánh tính bền vững về mặt xã hội của một hệ thống

sử dụng tài nguyên rừng cũng tương tự như các hệ thống quản lý sử dụng đất đai khác [23] bao gồm:

- Khả năng đáp ứng các nhu cầu sử dụng, tiêu thụ của người dân

- Sự phù hợp với năng lực thực tế

- Không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân

- Phù hợp với pháp luật hiện hành

- Khả năng thu hút và tạo thêm nhiều việc làm

- Sự chấp nhận của cộng đồng

Nội dung đáp ứng nhu cầu của các hộ sản xuất tối thiểu là:

- Đủ lương thực bằng cách tự túc hay tạo ra nguồn tiền để mua

- Đủ thực phẩm bảo đảm cân đối năng lượng và hợp khẩu vị

- Đủ củi đun và gỗ phục vụ sinh hoạt

Hệ thống bền vững phải phù hợp với năng lực của người sản xuất để bảo đảm tính khả thi của giải pháp khi triển khai nhân rộng

Về kỹ thuật, cần phát huy kiến thức và kinh nghiệm bản địa, tập quán canh tác của người dân địa phương, kết hợp với kỹ thuật tiến bộ nhưng đơn giản, người dân có thể tiếp thu và tự làm được nếu có tập huấn

Hệ thống bền vững phải được cộng đồng chấp nhận, điều này được thể hiện ở sự phù hợp của nó đối với nền văn hoá dân tộc và tập tính của địa phương Một phương án sản xuất sẽ không thể tồn tại và phát triển, nếu trái với truyền thống văn hoá và phong tục tập quán của cộng đồng dân cư địa phương

Trên quan điểm kinh tế - sinh thái học, hiệu quả sinh thái môi trường của rừng hoàn toàn có thể quy đổi được thành những giá trị kinh tế đơn thuần đem lại thu nhập cho người trồng rừng Những giá trị kinh tế sinh thái đó là: Khả năng hấp thụ khí CO2, cung cấp O2, lưu giữ nguồn nước, chống xói mòn,

đa dạng sinh học đây là những sản phẩm cần được định giá và đưa vào giá trị của rừng để từ đó nâng cao được giá trị và ý nghĩa của rừng đối với sự phát triển ổn định, bền vững của mỗi địa phương Như vậy, QLRBV về thực chất

là một hoạt động nhằm góp phần vào việc sử dụng bền vững, tối ưu không gian sống cũng như phát huy mọi tiềm năng và gía trị thực của tài nguyên rừng

Với ý nghĩa to lớn về sinh thái - kinh tế - môi trường, QLRBV hiện được xem như là một trong những nhiệm vụ cấp bách của hoạt động quản lý tài nguyên rừng, là giải pháp để đảm bảo an ninh, an toàn và ổn định cho sự tồn tại lâu bền của con người và sinh vật trên trái đất

1.2 Khái quát những vấn đề về QLRBV trên thế giới

Đối với các quốc gia có nền công nghiệp và kinh tế sớm phát triển (Anh, Đức, Pháp, Nhật bản, Hà lan ) vấn đề quản lý tài nguyên rừng luôn được xem như là nhân tố đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh

về môi trường cho sự phát triển ổn định của đất nước Do vậy, các chính sách liên quan đến sự phát triển của nguồn tài nguyên rừng thường gắn chặt với lợi ích và nhu cầu của cộng đồng dân cư sống dựa vào rừng Người dân luôn được xem như là yếu tố trung tâm của quá trình phát triển tài nguyên rừng

Trong những năm gần đây, tại một số quốc gia: Inđônêxia, Philippin, Nepan, Bangladesh, Zimbabwe, Panama, Canađa thường xuyên xảy ra các cuộc biểu tình của cộng đồng dân cư và các tổ chức môi trường đòi Chính phủ cũng như các ngành công nghiệp khác phải chấm dứt khai thác nguồn tài nguyên rừng của họ Bảo vệ, phát triển bền vững nguồn tài nguyên rừng chính

là đảm bảo an toàn và duy trì cuộc sống lâu dài, ổn định cho cộng đồng dân

cư trên toàn thế giới [1]

Trên thế giới, lịch sử quản lý rừng được bắt đầu tại các quốc gia ở Châu

âu Đầu thế kỷ 18, các nhà lâm học Đức G.L Hartig [31], Heyer [30] đã đề xuất nguyên tắc lợi dụng lâu bền đối với rừng thuần loại đồng tuổi Cũng vào thời điểm đó các nhà lâm nghiệp Pháp (Gournad, 1922) và Thụy Sĩ (H Boiolley) [29] cũng đã đề ra phương pháp kiểm tra điều chỉnh sản lượng đối với rừng khác tuổi khai thác chọn Trong thời kỳ này, hệ thống quản lý rừng phần lớn vẫn dựa trên các mô hình quản lý quốc gia từ trung ương (rừng được

quản lý chủ yếu bởi các doanh nghiệp của nhà nước), quản lý mang tính chất tập trung Diện tích đất rừng do nhà nước quản lý chiếm từ 25-75% tổng diện tích đất đai của nhiều quốc gia

Giai đoạn từ cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20, hệ thống quản lý rừng thường mang tính tập trung cao ở nhiều quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển Trong thời kỳ này, vai trò sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng không được chú ý Mặc dù trong các quy định pháp luật thì rừng

là tài sản của toàn dân Song, trên thực tế người dân không hề được hưởng lợi

từ rừng vì vậy người dân cũng không hề quan tâm đến vấn đề xây dựng và bảo vệ vốn rừng Họ chỉ biết khai thác rừng để lấy lâm sản và lấy đất canh tác phục vụ cho nhu cầu sống của chính họ Bên cạnh đó, cùng với sự phát triển của ngành công nghiệp, nhu cầu lâm sản ngày càng tăng lên nên tình trạng khai thác qúa mức đối với tài nguyên rừng trong giai đoạn này cũng trở thành nguyên nhân quan trọng dẫn đến suy thoái tài nguyên rừng [10]

Từ giữa thế kỷ 20 trở lại đây, khi tài nguyên rừng ở nhiều quốc gia đã

bị giảm sút một cách nghiêm trọng ảnh hưởng xấu trực tiếp đến môi trường sinh thái và cuộc sống của người dân miền núi thì phương thức quản lý rừng tập trung như trước đây đã trở lên không thích hợp Chính phủ ở một số quốc gia đã tìm mọi cách cứu vãn tình trạng suy thoái rừng thông qua việc ban hành một số chính sách nhằm động viên và thu hút người dân tham gia quản

lý và sử dụng tài nguyên rừng Phương thức quản lý rừng cộng đồng (hay lâm nghiệp cộng đồng) xuất hiện đầu tiên ở Ấn Độ và dần dần biến thái thành các hình thức quản lý khác nhau như: Nông lâm kết hợp, trang trại, lâm nghiệp xã hội (Nepan, Thái Lan, Philippin, ) Hiện nay, ở các nước đang phát triển, khi sản xuất nông lâm nghiệp còn chiếm vị trí quan trọng đối với người dân nông thôn miền núi, thì quản lý rừng theo phương thức phát triển lâm nghiệp xã hội

sẽ là một hình thức mang tính bền vững nhất về cả phương diện kinh tế, xã hội lẫn môi trường sinh thái [10]

Năm 1967 - 1969 tổ chức FAO đã quan tâm đến phát triển NLKH và đi đến thống nhất: áp dụng biện pháp NLKH là phương thức tốt nhất để sử dụng đất rừng nhiệt đới một cách hợp lí, tổng hợp và nhằm giải quyết vấn đề lương thực, thực phẩm và sử dụng lao động dư thừa đồng thời thiết lập cân bằng sinh thái Cũng theo báo cáo của FAO, mỗi năm trung bình rừng nhiệt đới của thế giới mất đi khoảng 15 triệu ha rừng thì chỉ hơn 100 năm nữa rừng nhiệt đới sẽ hoàn toàn bị biến mất, loài người sẽ phải chịu những thảm họa khôn lường về kinh tế, xã hội và môi trường [7]

Để ngăn chặn tình trạng mất rừng, bảo vệ và phát triển vốn rừng trên phạm vi toàn thế giới, cộng đồng Quốc tế đã tổ chức nhiều hội nghị, thành lập nhiều tổ chức, đề xuất và cam kết nhiều công ước bảo vệ và phát triển rừng như: Chiến lược bảo tồn quốc tế (1980 và điều chỉnh năm 1991), Thành lập tổ chức gỗ nhiệt đới quốc tế (ITTO năm 1983), xây dựng chương trình hành động rừng nhiệt đới (TFAP năm 1985) của Tổ chức nông lương FAO, Hội nghị Quốc tế về môi trường và phát triển (UNCED tại Rio de janeiro năm

1992, Công ước về buôn bán các loài động thực vật quý hiếm (CITES), Công ước về đa dạng sinh học (CBD,1992), Công ước về thay đổi khí hậu toàn cầu (CGCC, 1994), Công ước về chống sa mạc hóa (CCD, 1996), Hiệp định quốc

tế về gỗ nhiệt đới (ITTA, 1997) [7] Tại Hội nghị thượng đỉnh về môi trường năm 2007 họp ở đảo Bali (Inđônêxia), một lần nữa đã khẳng định bảo vệ môi trường và đặc biệt là bảo vệ, duy trì nguồn tài nguyên rừng là trách nhiệm chung của mọi quốc gia trên thế giới

Tổ chức gỗ Quốc tế ITTO là tổ chức đầu tiên đáp ứng vấn đề quản lý bền vững rừng nhiệt đới, tổ chức này đã biên soạn "Hướng dẫn quản lý rừng

tự nhiên nhiệt đới" (ITTO, 1990), "Tiêu chí đánh giá quản lý bền vững rừng

tự nhiên nhiệt đới"(ITTO, 1992), "Hướng dẫn thiết lập hệ thống quản lý bền vững các khu rừng trồng trong rừng nhiệt đới"(ITTO, 1993) và "Hướng dẫn bảo tồn đa dạng sinh học của rừng sản xuất trong vùng nhiệt đới"(ITTO, 1993) Tổ chức này đã xây dựng chiến lược quản lý bền vững rừng nhiệt đới buôn bán lâm sản nhiệt đới cho năm 2000 Hai động lực thúc đẩy sự hình thành hệ thống quản lý rừng bền vững là xuất phát từ các nước sản xuất sản phẩm gỗ nhiệt đới mong muốn tái lập một lâm phần sản xuất ổn định và khách hàng tiêu thụ sản phẩm gỗ nhiệt đới, mong muốn điều tiết việc khai thác rừng để đáp ứng các chức năng sinh thái toàn cầu Vấn đề đặt ra là phải xây dựng những tổ chức đánh giá QLRBV Trên quy mô quốc tế, hội đồng quản trị rừng đã được thành lập để xét công nhận các tổ chức chứng chỉ rừng, nhằm đảm bảo giá trị của các chứng chỉ Với sự phát triển của quản lý rừng bền vững, Canađa đã đề nghị đặt vấn đề quản lý rừng bền vững trong hệ thống quản lý môi trường theo tiêu chuẩn ISO 14001 [22]

Hiện nay, trên thế giới đã có các bộ tiêu chuẩn quản lý bền vững cấp quốc gia (Canada, Thuỵ Điển, Malaysia, Indonesia v.v) và cấp quốc tế của tiến trình Helsinki, tiến trình Montreal Hội đồng quản trị rừng (FSC) và tổ chức gỗ nhiệt đới đã có bộ tiêu chuẩn "Những tiêu chí và chỉ báo quản lý rừng (P&C) đã được công nhận và áp dụng ở nhiều nước trên thế giới và các tổ chức cấp chứng chỉ rừng đều dùng bộ tiêu chí này để đánh giá quản lý và công nhận chứng chỉ rừng [21]

Các nước trong khu vực Đông Nam Á đã họp hội nghị lần 18 tại Hà Nội tháng 9/1998 thoả thuận về đề nghị của Malaysia xây dựng bộ tiêu chí và chỉ số vùng ASEAN về QLRBV (viết tắt là C&I ASEAN) Thực chất C&I của ASEAN cũng giống với C&I của ITTO, bao gồm 7 tiêu chí và cũng chia làm 2 cấp quản lý là cấp quốc gia và cấp đơn vị quản lý [8] Tuy nhiên, việc

áp dụng vào từng quốc gia trong vùng và từng địa phương trong một quốc gia còn gặp nhiều khó khăn, bởi vì các tiêu chuẩn không hoàn toàn phù hợp với từng địa phương trong vùng

1.3 Khái quát những vấn đề về QLRBV ở Vịêt nam

Theo kết quả kiểm kê đất đai đến ngày 01 tháng 01 năm 2005 của Chính phủ, diện tích rừng toàn quốc là 12,28 triệu ha (độ che phủ rừng 36,7%) trong đó khoảng 10 triệu ha rừng tự nhiên và 2,28 triệu ha rừng trồng; được phân chia theo 3 loại rừng:

Bảng 1.1 Diện tích 3 loại rừng toàn quốc năm 2005

STT Loại rừng Diện tích (triệu ha) Tỷ lệ %

(Nguồn: Kết quả kiểm kê đất đai Bộ Nông nghiệp và PTNT)

Với vốn rừng như bảng 01, chỉ tiêu bình quân tại thời điểm năm 2005 ở nước ta là 0,15ha rừng/người và 9,16 m3 gỗ/người, thuộc loại thấp so với chỉ tiêu tương ứng của thế giới là 0,97 ha/người và 75m3/người [1]

Trong khoảng 50 năm qua, ở Việt Nam đã có tới 5 triệu ha rừng tự nhiên bị mất [5], ngoài các nguyên nhân làm mất rừng do sự gia tăng dân số, thiếu thốn về lương thực, phá rừng lấy đất canh tác, khai thác lâm sản quá mức như hầu hết các nước đang phát triển, thì 2 cuộc chiến tranh kéo dài cũng là nguyên nhân quan trọng làm tăng sự giảm sút tài nguyên rừng Một nguyên nhân khác là do công tác quản lý rừng kém hiệu quả kéo dài trong

nhiều năm làm cho diện tích rừng ngày càng suy giảm, đất trống, đồi núi trọc ngày càng nhiều, chất lượng rừng giảm sút, nhiều loài động, thực vật quí hiếm

có nguy cơ tuyệt chủng… Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tình trạng thiên tai khó lường như: Bão, lũ lụt, hạn hán, xói

lở đất ở nước ta trong thời gian vừa qua

Công tác quản lý, sử dụng rừng bền vững ở Việt Nam mới chỉ được chú trọng trong khoảng vài chục năm gần đây cùng với Quyết định số 661/QĐ -TTg, ngày 29 tháng 7 năm 1998 của Thủ tướng Chính phủ về mục tiêu, nhiệm vụ, chính sách và tổ chức thực hiện dự án trồng mới 5 triệu ha rừng nhằm khôi phục lại hiện trạng tài nguyên rừng, nâng độ che phủ tương đương với năm 1943 (43%) Tuy nhiên, theo tiến trình lịch sử phát triển kinh

tế xã hội của Việt Nam, có thể chia công tác tổ chức quản lý sử dụng tài nguyên rừng thành 4 thời kỳ như sau:

1.3.1 Thời kỳ trước năm 1945

Đây là thời gian đất nước ta đang trong thời kỳ Pháp thuộc Trong thời

kỳ này, diện tích rừng lên tới 14,3 triệu ha, tài nguyên rừng còn phong phú với chủ yếu là rừng tự nhiên [1] Tài nguyên rừng bị khai thác, sử dụng tự do, không có sự can thiệp của Nhà nước hay cộng đồng Tuy nhiên, trong thời kỳ này dân số còn ít, các ngành công nghiệp chưa phát triển nên nhu cầu lâm sản của người dân và nền kinh tế chưa cao Khai thác lâm sản chủ yếu để đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt của người dân và phục vụ một số ngành công nghiệp nhỏ: làm nhà cửa, xây dựng, chất đốt, làm tà vẹt, đóng tàu Vì vậy, mức độ tác động của con người vào tài nguyên rừng thấp

- Về tổ chức quản lý: Cấp quản lý Nhà nước trung ương có tổng cục

lâm nghiệp sau này là Bộ Lâm nghiệp là cơ quan chuyên ngành của Chính phủ Đến năm 1973 có thêm Cục Kiểm lâm là cơ quan thực thi luật pháp bảo

vệ rừng Ở cấp tỉnh có các Ty Lâm nghiệp là tiền thân của các Sở Lâm nghiệp sau này, là cơ quản lý lâm nghiệp của tỉnh kiêm cả việc quản lý các doanh nghiệp lâm nghiệp Ở cấp huyện có các Hạt Lâm nghiệp trực thuộc UBND huyện, đồng thời là cơ quan ngành dọc của các Sở Lâm nghiệp Phần lớn diện tích rừng và đất rừng ở Miền Bắc được giao cho các Lâm trường quốc doanh quản lý

- Về tổ chức sử dụng rừng: Rừng được chia thành 3 chức năng để quản

lý sử dụng đó là rừng sản xuất, rừng phòng hộ, rừng đặc dụng Ở mỗi tỉnh rừng và đất rừng được chia thành các tiểu khu có diện tích trung bình là 1.000

ha và đánh số từ 1 đến số cuối cùng trong phạm vi của tỉnh

Trong giai đoạn (1945 - 1960): Công tác quản lý rừng tập trung giải quyết nhiệm vụ chính trị quan trọng lúc đó là khai thác rừng phục vụ công cuộc toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 - 1954) và phục vụ chiến lược phục hồi kinh tế sau kháng chiến (1955 - 1960)

Giai đoạn (1961 - 1975): Đây là giai đoạn chủ nghĩa xã hội diễn ra ở miền Bắc và cuộc kháng chiến chống Mỹ đang diễn ra quyết liệt ở miền Nam Đồng thời đây cũng là giai đoạn rừng nước ta bị thiệt hại nhiều nhất do chất độc hoá học Giai đoạn này công tác quản lý bảo vệ rừng được đẩy mạnh, khoanh nuôi tái sinh rừng gắn chặt với công tác định canh định cư Công tác khai thác rừng đã chú ý đến thực hiện theo quy trình quy phạm, đảm bảo xúc tiến tái sinh tự nhiên Nhìn chung công tác quản lý bảo vệ rừng được thống nhất quản lý từ trung ương đến địa phương Pháp lệnh bảo vệ rừng ra đời năm

1975 là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc giữ gìn và phát triển tài nguyên

rừng, là nền tảng cho các chiến lược sản xuất, kinh doanh ngành lâm nghiệp [1]

1.3.3 Thời kỳ từ năm 1976 – 1990

Giai đoạn này là thời kỳ đất nước thống nhất, công tác quản lý bảo vệ rừng được tổ chức thông qua lực lượng kiểm lâm trên toàn Quốc và được kiện toàn đến các lâm trường quốc doanh, các Liên hiệp Lâm - Nông - Công nghiệp, đồng thời quản lý đến từng tiểu khu rừng Giai đoạn này Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ tài nguyên rừng thông qua các Lâm trường quốc doanh, người dân và cộng đồng đã bị tách rời khỏi các hoạt động quản lý sử dụng tài nguyên rừng của Nhà nước [1]

Trong thời kỳ này một phần lớn diện tích rừng tự nhiên được đưa vào khai thác phục vụ xuất khẩu để phát triển kinh tế cùng với sự gia tăng nhanh chóng của dân số là nguyên nhân cơ bản gây nên tình trạng suy thoái tài nguyên rừng nhanh chóng Đến năm 1990 rừng nước ta chỉ còn 9,18 triệu ha,

độ che phủ rừng 27,2% (thời kỳ 1980-1990, bình quân mỗi năm hơn 100 nghìn ha rừng đã bị mất) [1]

1.3.4 Thời kỳ từ năm 1991 đến nay

Năm 1991 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng được Nhà nước ban hành lần đầu tiên trong lịch sử (sửa đổi bổ sung năm 2004) [4] là cái mốc đánh dấu sự phát triển cũng như ghi nhận tầm quan trọng của ngành lâm nghiệp đối với nền kinh tế quốc dân Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để hoạch định các chính sách, định hướng phát triển nguồn tài nguyên rừng của nước ta

Năm 1995 Bộ Lâm nghiệp được sát nhập với Bộ Nông nghiệp và Bộ Thuỷ lợi thành lập Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn Cơ cấu tổ chức quản lý ngành lâm nghiệp như sau: